2. Mahānidānasuttaṃ2. 大缘经
2. Mahānidānasuttaṃ2. 大缘经
Paṭiccasamuppādo缘起
§95
Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kurūsu viharati kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāva gambhīro cāyaṃ, bhante, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso ca, atha ca pana me uttānakuttānako viya khāyatī’’ti. ‘‘Mā hevaṃ, ānanda, avaca, mā hevaṃ, ānanda, avaca. Gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso ca. Etassa, ānanda, dhammassa ananubodhā appaṭivedhā evamayaṃ pajā tantākulakajātā kulagaṇṭhikajātā muñjapabbajabhūtā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati.
如是我闻——一时，世尊住在库汝国名为甘马沙昙马的库汝人市镇。那时，具寿阿难前往世尊处。到已，向世尊敬礼后坐于一面。坐于一面的具寿阿难对世尊如此说——「奇哉，尊者，未曾有，尊者！此缘起是如此之深，且显现甚深，然而于我却显得浅显如此。」「阿难，莫如此说，阿难，莫如此说。阿难，此缘起是甚深，且显现甚深。阿难，由于对此法的不觉、不通达，此众生成为乱线团般、疙瘩团般、如文遮草及巴巴草，不越苦处、恶趣、堕处、轮回。」
§96
‘‘‘Atthi idappaccayā jarāmaraṇa’nti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā jarāmaraṇa’nti iti ce vadeyya, ‘jātipaccayā jarāmaraṇa’nti iccassa vacanīyaṃ.
「『有此缘故有老死』——阿难，被如此问者，应说『有』。若问『以何为缘有老死？』应说『以生为缘有老死。』」
‘‘‘Atthi idappaccayā jātī’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā jātī’ti iti ce vadeyya, ‘bhavapaccayā jātī’ti iccassa vacanīyaṃ.
「『有此缘故有生』——阿难，被如此问者，应说『有』。若问『以何为缘有生？』应说『以有为缘有生。』」
‘‘‘Atthi idappaccayā bhavo’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ . ‘Kiṃpaccayā bhavo’ti iti ce vadeyya, ‘upādānapaccayā bhavo’ti iccassa vacanīyaṃ.
「『有此缘故有有』——阿难，被如此问者，应说『有』。若问『以何为缘有有？』应说『以取为缘有有。』」
‘‘‘Atthi idappaccayā upādāna’nti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā upādāna’nti iti ce vadeyya, ‘taṇhāpaccayā upādāna’nti iccassa vacanīyaṃ.
「『有此缘故有取』——阿难，被如此问者，应说『有』。若问『以何为缘有取？』应说『以渴爱为缘有取。』」
‘‘‘Atthi idappaccayā taṇhā’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā taṇhā’ti iti ce vadeyya, ‘vedanāpaccayā taṇhā’ti iccassa vacanīyaṃ.
「『有此缘故有渴爱』——阿难，被如此问者，应说『有』。若问『以何为缘有渴爱？』应说『以受为缘有渴爱。』」
‘‘‘Atthi idappaccayā vedanā’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā vedanā’ti iti ce vadeyya, ‘phassapaccayā vedanā’ti iccassa vacanīyaṃ.
「『有此缘故有受』——阿难，被如此问者，应说『有』。若问『以何为缘有受？』应说『以触为缘有受。』」
‘‘‘Atthi idappaccayā phasso’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā phasso’ti iti ce vadeyya, ‘nāmarūpapaccayā phasso’ti iccassa vacanīyaṃ.
「『有此缘故有触』——阿难，被如此问者，应说『有』。若问『以何为缘有触？』应说『以名色为缘有触。』」
‘‘‘Atthi idappaccayā nāmarūpa’nti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā nāmarūpa’nti iti ce vadeyya, ‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’nti iccassa vacanīyaṃ.
「『有此缘故有名色』——阿难，被如此问者，应说『有』。若问『以何为缘有名色？』应说『以识为缘有名色。』」
‘‘‘Atthi idappaccayā viññāṇa’nti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā viññāṇa’nti iti ce vadeyya, ‘nāmarūpapaccayā viññāṇa’nti iccassa vacanīyaṃ.
「『有此缘故有识』——阿难，被如此问者，应说『有』。若问『以何为缘有识？』应说『以名色为缘有识。』」
§97
‘‘Iti kho, ānanda, nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti , jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti.
「阿难，如此，以名色为缘有识，以识为缘有名色，以名色为缘有触，以触为缘有受，以受为缘有渴爱，以渴爱为缘有取，以取为缘有有，以有为缘有生，以生为缘有老死、愁、悲、苦、忧、恼而生。如是这整个苦蕴的集起。」
§98
‘‘‘Jātipaccayā jarāmaraṇa’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā jātipaccayā jarāmaraṇaṃ. Jāti ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – devānaṃ vā devattāya, gandhabbānaṃ vā gandhabbattāya, yakkhānaṃ vā yakkhattāya, bhūtānaṃ vā bhūtattāya, manussānaṃ vā manussattāya, catuppadānaṃ vā catuppadattāya, pakkhīnaṃ vā pakkhittāya, sarīsapānaṃ vā sarīsapattāya , tesaṃ tesañca hi, ānanda, sattānaṃ tadattāya jāti nābhavissa. Sabbaso jātiyā asati jātinirodhā api nu kho jarāmaraṇaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo jarāmaraṇassa, yadidaṃ jāti’’.
「『以生为缘有老死』——如此所说，阿难，应以此方法知『以生为缘有老死』。阿难，若生全无、全然、于一切处对任何众生都没有，即：诸天之为天、甘达婆之为甘达婆、亚卡之为亚卡、鬼神之为鬼神、人之为人、四足之为四足、鸟之为鸟、爬虫之为爬虫——阿难，若对那些众生的相应状态都没有生，在生完全不存在、生灭故，老死还能显现吗？」「确无，尊者。」「因此，阿难，这正是老死的因、源、集、缘，即生。」
§99
‘‘‘Bhavapaccayā jātī’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā bhavapaccayā jāti. Bhavo ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – kāmabhavo vā rūpabhavo vā arūpabhavo vā, sabbaso bhave asati bhavanirodhā api nu kho jāti paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo jātiyā, yadidaṃ bhavo’’.
「『以有为缘有生』——如此所说，阿难，应以此方法知『以有为缘有生』。阿难，若有全无、全然、于一切处对任何众生都没有，即：欲有、色有、无色有——在有完全不存在、有灭故，生还能显现吗？」「确无，尊者。」「因此，阿难，这正是生的因、源、集、缘，即有。」
§100
‘‘‘Upādānapaccayā bhavo’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā upādānapaccayā bhavo. Upādānañca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici , seyyathidaṃ – kāmupādānaṃ vā diṭṭhupādānaṃ vā sīlabbatupādānaṃ vā attavādupādānaṃ vā, sabbaso upādāne asati upādānanirodhā api nu kho bhavo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo bhavassa, yadidaṃ upādānaṃ’’.
「『以取为缘有有』——如此所说，阿难，应以此方法知『以取为缘有有』。阿难，若取全无、全然、于一切处对任何众生都没有，即：欲取、见取、戒禁取、我语取——在取完全不存在、取灭故，有还能显现吗？」「确无，尊者。」「因此，阿难，这正是有的因、源、集、缘，即取。」
§101
‘‘‘Taṇhāpaccayā upādāna’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā taṇhāpaccayā upādānaṃ. Taṇhā ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, sabbaso taṇhāya asati taṇhānirodhā api nu kho upādānaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo upādānassa, yadidaṃ taṇhā’’.
「『以渴爱为缘有取』——如此所说，阿难，应以此方法知『以渴爱为缘有取』。阿难，若渴爱全无、全然、于一切处对任何众生都没有，即：色爱、声爱、香爱、味爱、触爱、法爱——在渴爱完全不存在、渴爱灭故，取还能显现吗？」「确无，尊者。」「因此，阿难，这正是取的因、源、集、缘，即渴爱。」
§102
‘‘‘Vedanāpaccayā taṇhā’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā vedanāpaccayā taṇhā. Vedanā ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – cakkhusamphassajā vedanā sotasamphassajā vedanā ghānasamphassajā vedanā jivhāsamphassajā vedanā kāyasamphassajā vedanā manosamphassajā vedanā, sabbaso vedanāya asati vedanānirodhā api nu kho taṇhā paññāyethā’’ti ? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo taṇhāya, yadidaṃ vedanā’’.
「『以受为缘有渴爱』——如此所说，阿难，应以此方法知『以受为缘有渴爱』。阿难，若受全无、全然、于一切处对任何众生都没有，即：眼触所生受、耳触所生受、鼻触所生受、舌触所生受、身触所生受、意触所生受——在受完全不存在、受灭故，渴爱还能显现吗？」「确无，尊者。」「因此，阿难，这正是渴爱的因、源、集、缘，即受。」
§103
‘‘Iti kho panetaṃ, ānanda, vedanaṃ paṭicca taṇhā, taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo, chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ, ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho, pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ, macchariyaṃ paṭicca ārakkho. Ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti.
「阿难，如此，缘受而有渴爱，缘渴爱而有寻求，缘寻求而有所得，缘所得而有决定，缘决定而有欲贪，缘欲贪而有耽着，缘耽着而有摄持，缘摄持而有悭吝，缘悭吝而有守护。因守护故而有持杖、持刀、争斗、诤论、异议、相斥、两舌、妄语，诸多恶不善法生起。」
§104
‘‘‘Ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantī’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti. Ārakkho ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso ārakkhe asati ārakkhanirodhā api nu kho daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhaveyyu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādānaṃ anekesaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ sambhavāya yadidaṃ ārakkho.
「『因守护故而有持杖、持刀、争斗、诤论、异议、相斥、两舌、妄语，诸多恶不善法生起。』——如此所说，阿难，应以此方法知此。阿难，若守护全无、全然、于一切处对任何众生都没有，在守护完全不存在、守护灭故，持杖、持刀、争斗、诤论、异议、相斥、两舌、妄语等诸多恶不善法还会生起吗？」「确无，尊者。」「因此，阿难，这正是持杖、持刀、争斗、诤论、异议、相斥、两舌、妄语等诸多恶不善法生起的因、源、集、缘，即守护。」
§105
‘‘‘Macchariyaṃ paṭicca ārakkho’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā macchariyaṃ paṭicca ārakkho. Macchariyañca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici , sabbaso macchariye asati macchariyanirodhā api nu kho ārakkho paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo ārakkhassa, yadidaṃ macchariyaṃ’’.
「『缘悭吝而有守护』——如此所说，阿难，应以此方法知『缘悭吝而有守护』。阿难，若悭吝全无、全然、于一切处对任何众生都没有，在悭吝完全不存在、悭吝灭故，守护还能显现吗？」「确无，尊者。」「因此，阿难，这正是守护的因、源、集、缘，即悭吝。」
§106
‘‘‘Pariggahaṃ paṭicca macchariya’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ. Pariggaho ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso pariggahe asati pariggahanirodhā api nu kho macchariyaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo macchariyassa, yadidaṃ pariggaho’’.
「『缘摄持而有悭吝』——如此所说，阿难，应以此方法知『缘摄持而有悭吝』。阿难，若摄持全无、全然、于一切处对任何众生都没有，在摄持完全不存在、摄持灭故，悭吝还能显现吗？」「确无，尊者。」「因此，阿难，这正是悭吝的因、源、集、缘，即摄持。」
§107
‘‘‘Ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho. Ajjhosānañca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso ajjhosāne asati ajjhosānanirodhā api nu kho pariggaho paññāyethā’’ti ? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo pariggahassa – yadidaṃ ajjhosānaṃ’’.
「『缘耽着而有摄持』——如此所说，阿难，应以此方法知『缘耽着而有摄持』。阿难，若耽着全无、全然、于一切处对任何众生都没有，在耽着完全不存在、耽着灭故，摄持还能显现吗？」「确无，尊者。」「因此，阿难，这正是摄持的因、源、集、缘，即耽着。」
§108
‘‘‘Chandarāgaṃ paṭicca ajjhosāna’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ. Chandarāgo ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso chandarāge asati chandarāganirodhā api nu kho ajjhosānaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo ajjhosānassa, yadidaṃ chandarāgo’’.
「『缘欲贪而有耽着』——如此所说，阿难，应以此方法知『缘欲贪而有耽着』。阿难，若欲贪全无、全然、于一切处对任何众生都没有，在欲贪完全不存在、欲贪灭故，耽着还能显现吗？」「确无，尊者。」「因此，阿难，这正是耽着的因、源、集、缘，即欲贪。」
§109
‘‘‘Vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo. Vinicchayo ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso vinicchaye asati vinicchayanirodhā api nu kho chandarāgo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ , bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo chandarāgassa, yadidaṃ vinicchayo’’.
「『缘决定而有欲贪』——如此所说，阿难，应以此方法知『缘决定而有欲贪』。阿难，若决定全无、全然、于一切处对任何众生都没有，在决定完全不存在、决定灭故，欲贪还能显现吗？」「确无，尊者。」「因此，阿难，这正是欲贪的因、源、集、缘，即决定。」
§110
‘‘‘Lābhaṃ paṭicca vinicchayo’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā lābhaṃ paṭicca vinicchayo. Lābho ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso lābhe asati lābhanirodhā api nu kho vinicchayo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo vinicchayassa, yadidaṃ lābho’’.
「『缘所得而有决定』——如此所说，阿难，应以此方法知『缘所得而有决定』。阿难，若所得全无、全然、于一切处对任何众生都没有，在所得完全不存在、所得灭故，决定还能显现吗？」「确无，尊者。」「因此，阿难，这正是决定的因、源、集、缘，即所得。」
§111
‘‘‘Pariyesanaṃ paṭicca lābho’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā pariyesanaṃ paṭicca lābho. Pariyesanā ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso pariyesanāya asati pariyesanānirodhā api nu kho lābho paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo lābhassa, yadidaṃ pariyesanā’’.
「『缘寻求而有所得』——如此所说，阿难，应以此方法知『缘寻求而有所得』。阿难，若寻求全无、全然、于一切处对任何众生都没有，在寻求完全不存在、寻求灭故，所得还能显现吗？」「确无，尊者。」「因此，阿难，这正是所得的因、源、集、缘，即寻求。」
§112
‘‘‘Taṇhaṃ paṭicca pariyesanā’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā taṇhaṃ paṭicca pariyesanā. Taṇhā ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā, sabbaso taṇhāya asati taṇhānirodhā api nu kho pariyesanā paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo pariyesanāya, yadidaṃ taṇhā. Iti kho, ānanda, ime dve dhammā dvayena vedanāya ekasamosaraṇā bhavanti’’.
「『缘渴爱而有寻求』——如此所说，阿难，应以此方法知『缘渴爱而有寻求』。阿难，若渴爱全无、全然、于一切处对任何众生都没有，即：欲爱、有爱、无有爱——在渴爱完全不存在、渴爱灭故，寻求还能显现吗？」「确无，尊者。」「因此，阿难，这正是寻求的因、源、集、缘，即渴爱。阿难，如此这两法，两方面会合于受这一处。」
§113
‘‘‘Phassapaccayā vedanā’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā ‘phassapaccayā vedanā. Phasso ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – cakkhusamphasso sotasamphasso ghānasamphasso jivhāsamphasso kāyasamphasso manosamphasso, sabbaso phasse asati phassanirodhā api nu kho vedanā paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda , eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo vedanāya, yadidaṃ phasso’’.
「『以触为缘有受』——如此所说，阿难，应以此方法知『以触为缘有受』。阿难，若触全无、全然、于一切处对任何众生都没有，即：眼触、耳触、鼻触、舌触、身触、意触——在触完全不存在、触灭故，受还能显现吗？」「确无，尊者。」「因此，阿难，这正是受的因、源、集、缘，即触。」
§114
‘‘‘Nāmarūpapaccayā phasso’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā nāmarūpapaccayā phasso. Yehi, ānanda, ākārehi yehi liṅgehi yehi nimittehi yehi uddesehi nāmakāyassa paññatti hoti, tesu ākāresu tesu liṅgesu tesu nimittesu tesu uddesesu asati api nu kho rūpakāye adhivacanasamphasso paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yehi, ānanda, ākārehi yehi liṅgehi yehi nimittehi yehi uddesehi rūpakāyassa paññatti hoti, tesu ākāresu…pe… tesu uddesesu asati api nu kho nāmakāye paṭighasamphasso paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yehi, ānanda, ākārehi…pe… yehi uddesehi nāmakāyassa ca rūpakāyassa ca paññatti hoti , tesu ākāresu…pe… tesu uddesesu asati api nu kho adhivacanasamphasso vā paṭighasamphasso vā paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yehi, ānanda, ākārehi…pe… yehi uddesehi nāmarūpassa paññatti hoti, tesu ākāresu …pe… tesu uddesesu asati api nu kho phasso paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo phassassa, yadidaṃ nāmarūpaṃ’’.
「『以名色为缘有触』——如此所说，阿难，应以此方法知『以名色为缘有触』。阿难，由那些行相、那些相、那些征象、那些所示，名身得以安立——若那些行相、那些相、那些征象、那些所示不存在，于色身还会显现名目触吗？」「确无，尊者。」「阿难，由那些行相、那些相、那些征象、那些所示，色身得以安立——若那些行相……乃至……那些所示不存在，于名身还会显现触对触吗？」「确无，尊者。」「阿难，由那些行相……乃至……那些所示，名身与色身得以安立——若那些行相……乃至……那些所示不存在，还会显现名目触或触对触吗？」「确无，尊者。」「阿难，由那些行相……乃至……那些所示，名色得以安立——若那些行相……乃至……那些所示不存在，还会显现触吗？」「确无，尊者。」「因此，阿难，这正是触的因、源、集、缘，即名色。」
§115
‘‘‘Viññāṇapaccayā nāmarūpa’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ. Viññāṇañca hi, ānanda, mātukucchismiṃ na okkamissatha, api nu kho nāmarūpaṃ mātukucchismiṃ samuccissathā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Viññāṇañca hi, ānanda, mātukucchismiṃ okkamitvā vokkamissatha, api nu kho nāmarūpaṃ itthattāya abhinibbattissathā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Viññāṇañca hi, ānanda, daharasseva sato vocchijjissatha kumārakassa vā kumārikāya vā, api nu kho nāmarūpaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissathā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo nāmarūpassa – yadidaṃ viññāṇaṃ’’.
「『以识为缘有名色』——如此所说，阿难，应以此方法知『以识为缘有名色』。阿难，若识不入于母胎，名色还会凝结于母胎中吗？」「确无，尊者。」「阿难，若识入于母胎后又出离，名色还会转生至此处吗？」「确无，尊者。」「阿难，若识于童男童女幼小时断绝，名色还能增长、发展、广大吗？」「确无，尊者。」「因此，阿难，这正是名色的因、源、集、缘，即识。」
§116
‘‘‘Nāmarūpapaccayā viññāṇa’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ. Viññāṇañca hi, ānanda, nāmarūpe patiṭṭhaṃ na labhissatha, api nu kho āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ dukkhasamudayasambhavo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo viññāṇassa yadidaṃ nāmarūpaṃ. Ettāvatā kho, ānanda, jāyetha vā jīyetha vā mīyetha vā cavetha vā upapajjetha vā. Ettāvatā adhivacanapatho, ettāvatā niruttipatho, ettāvatā paññattipatho, ettāvatā paññāvacaraṃ, ettāvatā vaṭṭaṃ vattati itthattaṃ paññāpanāya yadidaṃ nāmarūpaṃ saha viññāṇena aññamaññapaccayatā pavattati.
「『以名色为缘有识』——如此所说，阿难，应以此方法知『以名色为缘有识』。阿难，若识于名色中得不到依处，未来的生、老、死、苦的集起还能显现吗？」「确无，尊者。」「因此，阿难，这正是识的因、源、集、缘，即名色。就此为限有生、老、死、没、往生。就此为限有名目之路，就此为限有言语之路，就此为限有施设之路，就此为限有慧的领域，就此为限轮转转起以至此处的施设，即：名色与识互为缘而转起。」
Attapaññatti我施设
§117
‘‘Kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ paññapento paññapeti? Rūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti – ‘‘rūpī me paritto attā’’ti. Rūpiṃ vā hi , ānanda, anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti – ‘rūpī me ananto attā’ti. Arūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti – ‘arūpī me paritto attā’ti. Arūpiṃ vā hi, ānanda, anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti – ‘arūpī me ananto attā’ti.
「阿难，有多少种方式施设自我？阿难，有人施设有色且小的自我——『我的自我有色且小。』阿难，有人施设有色且无限的自我——『我的自我有色且无限。』阿难，有人施设无色且小的自我——『我的自我无色且小。』阿难，有人施设无色且无限的自我——『我的自我无色且无限。』」
§118
‘‘Tatrānanda, yo so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti. Etarahi vā so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, tattha bhāviṃ vā so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, rūpiṃ parittattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṃ vacanāya.
「阿难，其中施设有色且小之自我者，要么于此现在施设有色且小的自我，要么于彼未来施设有色且小的自我，或想『虽非如此而存在，我当令其如彼。』阿难，既然如此，可以说：有色且小的自我见随眠。」
‘‘Tatrānanda, yo so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti. Etarahi vā so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, tattha bhāviṃ vā so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, rūpiṃ anantattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṃ vacanāya.
「阿难，其中施设有色且无限之自我者，要么于此现在施设有色且无限的自我，要么于彼未来施设有色且无限的自我，或想『虽非如此而存在，我当令其如彼。』阿难，既然如此，可以说：有色且无限的自我见随眠。」
‘‘Tatrānanda, yo so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti. Etarahi vā so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, tattha bhāviṃ vā so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, arūpiṃ parittattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṃ vacanāya.
「阿难，其中施设无色且小之自我者，要么于此现在施设无色且小的自我，要么于彼未来施设无色且小的自我，或想『虽非如此而存在，我当令其如彼。』阿难，既然如此，可以说：无色且小的自我见随眠。」
‘‘Tatrānanda, yo so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti. Etarahi vā so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, tattha bhāviṃ vā so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, arūpiṃ anantattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṃ vacanāya. Ettāvatā kho, ānanda, attānaṃ paññapento paññapeti.
「阿难，其中施设无色且无限之自我者，要么于此现在施设无色且无限的自我，要么于彼未来施设无色且无限的自我，或想『虽非如此而存在，我当令其如彼。』阿难，既然如此，可以说：无色且无限的自我见随眠。阿难，以此而施设自我。」
Naattapaññatti非我施设
§119
‘‘Kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ na paññapento na paññapeti? Rūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti – ‘rūpī me paritto attā’ti. Rūpiṃ vā hi, ānanda, anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti – ‘rūpī me ananto attā’ti. Arūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti – ‘arūpī me paritto attā’ti. Arūpiṃ vā hi, ānanda, anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti – ‘arūpī me ananto attā’ti.
「阿难，有多少种方式不施设自我？阿难，有人不施设有色且小的自我——『我的自我有色且小。』阿难，有人不施设有色且无限的自我——『我的自我有色且无限。』阿难，有人不施设无色且小的自我——『我的自我无色且小。』阿难，有人不施设无色且无限的自我——『我的自我无色且无限。』」
§120
‘‘Tatrānanda, yo so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti. Etarahi vā so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṃ vā so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, rūpiṃ parittattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṃ vacanāya.
「阿难，其中不施设有色且小之自我者，于此现在不施设有色且小的自我，于彼未来也不施设有色且小的自我，也不想『虽非如此而存在，我当令其如彼。』阿难，既然如此，可以说：有色且小的自我见不随眠。」
‘‘Tatrānanda , yo so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti. Etarahi vā so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṃ vā so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, rūpiṃ anantattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṃ vacanāya.
「阿难，其中不施设有色且无限之自我者，于此现在不施设有色且无限的自我，于彼未来也不施设有色且无限的自我，也不想『虽非如此而存在，我当令其如彼。』阿难，既然如此，可以说：有色且无限的自我见不随眠。」
‘‘Tatrānanda, yo so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti. Etarahi vā so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṃ vā so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, arūpiṃ parittattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṃ vacanāya.
「阿难，其中不施设无色且小之自我者，于此现在不施设无色且小的自我，于彼未来也不施设无色且小的自我，也不想『虽非如此而存在，我当令其如彼。』阿难，既然如此，可以说：无色且小的自我见不随眠。」
‘‘Tatrānanda, yo so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti. Etarahi vā so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṃ vā so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, arūpiṃ anantattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṃ vacanāya. Ettāvatā kho, ānanda, attānaṃ na paññapento na paññapeti.
「阿难，其中不施设无色且无限之自我者，于此现在不施设无色且无限的自我，于彼未来也不施设无色且无限的自我，也不想『虽非如此而存在，我当令其如彼。』阿难，既然如此，可以说：无色且无限的自我见不随眠。阿难，以此而不施设自我。」
Attasamanupassanā我随观
§121
‘‘Kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ samanupassamāno samanupassati? Vedanaṃ vā hi, ānanda, attānaṃ samanupassamāno samanupassati – ‘vedanā me attā’ti. ‘Na heva kho me vedanā attā, appaṭisaṃvedano me attā’ti iti vā hi, ānanda, attānaṃ samanupassamāno samanupassati. ‘Na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṃvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti iti vā hi, ānanda, attānaṃ samanupassamāno samanupassati.
「阿难，有多少种方式观见自我？阿难，有人以受观见自我——『受是我的自我。』阿难，或有人如此观见自我——『受不是我的自我，我的自我不能感受。』阿难，或有人如此观见自我——『受不是我的自我，我的自我也非不能感受，我的自我能感受，我的自我是有感受之法。』」
§122
‘‘Tatrānanda, yo so evamāha – ‘vedanā me attā’ti, so evamassa vacanīyo – ‘tisso kho imā, āvuso, vedanā – sukhā vedanā dukkhā vedanā adukkhamasukhā vedanā. Imāsaṃ kho tvaṃ tissannaṃ vedanānaṃ katamaṃ attato samanupassasī’ti? Yasmiṃ, ānanda, samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedeti, na adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti; sukhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. Yasmiṃ, ānanda, samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, na adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti; dukkhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. Yasmiṃ, ānanda, samaye adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, na dukkhaṃ vedanaṃ vedeti; adukkhamasukhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti.
「阿难，其中有如此说者——『受是我的自我。』应对他如此说——『朋友，有三种受：乐受、苦受、不苦不乐受。你于此三受中，观何者为自我？』阿难，当感受乐受时，彼时不感受苦受，不感受不苦不乐受；彼时只感受乐受。阿难，当感受苦受时，彼时不感受乐受，不感受不苦不乐受；彼时只感受苦受。阿难，当感受不苦不乐受时，彼时不感受乐受，不感受苦受；彼时只感受不苦不乐受。」
§123
‘‘Sukhāpi kho, ānanda, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Dukkhāpi kho, ānanda, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Adukkhamasukhāpi kho, ānanda, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Tassa sukhaṃ vedanaṃ vediyamānassa ‘eso me attā’ti hoti. Tassāyeva sukhāya vedanāya nirodhā ‘byagā me attā’ti hoti. Dukkhaṃ vedanaṃ vediyamānassa ‘eso me attā’ti hoti. Tassāyeva dukkhāya vedanāya nirodhā ‘byagā me attā’ti hoti. Adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vediyamānassa ‘eso me attā’ti hoti. Tassāyeva adukkhamasukhāya vedanāya nirodhā ‘byagā me attā’ti hoti. Iti so diṭṭheva dhamme aniccasukhadukkhavokiṇṇaṃ uppādavayadhammaṃ attānaṃ samanupassamāno samanupassati, yo so evamāha – ‘vedanā me attā’ti. Tasmātihānanda, etena petaṃ nakkhamati – ‘vedanā me attā’ti samanupassituṃ.
「阿难，乐受也是无常、有为、缘生、尽法、灭法、离贪法、灭法。阿难，苦受也是无常、有为、缘生、尽法、灭法、离贪法、灭法。阿难，不苦不乐受也是无常、有为、缘生、尽法、灭法、离贪法、灭法。他感受乐受时想『这是我的自我』。那乐受灭后则想『我的自我已去。』感受苦受时想『这是我的自我』。那苦受灭后则想『我的自我已去。』感受不苦不乐受时想『这是我的自我』。那不苦不乐受灭后则想『我的自我已去。』如此，说『受是我的自我』者，实则是于现法中观见夹杂无常、乐苦、起灭之自我。阿难，因此，不能观『受是我的自我』。」
§124
‘‘Tatrānanda , yo so evamāha – ‘na heva kho me vedanā attā, appaṭisaṃvedano me attā’ti, so evamassa vacanīyo – ‘yattha panāvuso, sabbaso vedayitaṃ natthi api nu kho, tattha ‘‘ayamahamasmī’’ti siyā’’’ti ? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, etena petaṃ nakkhamati – ‘na heva kho me vedanā attā, appaṭisaṃvedano me attā’ti samanupassituṃ.
「阿难，其中有如此说者——『受不是我的自我，我的自我不能感受。』应对他如此说——『朋友，凡完全没有感受之处，于彼还能有「这就是我」吗？』」「确无，尊者。」「因此，阿难，不能观『受不是我的自我，我的自我不能感受。』」
§125
‘‘Tatrānanda , yo so evamāha – ‘na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṃvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti. So evamassa vacanīyo – vedanā ca hi, āvuso, sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ aparisesā nirujjheyyuṃ. Sabbaso vedanāya asati vedanānirodhā api nu kho tattha ‘ayamahamasmī’ti siyā’’ti? ‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, etena petaṃ nakkhamati – ‘‘na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṃvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti samanupassituṃ.
「阿难，其中有如此说者——『受不是我的自我，我的自我也非不能感受，我的自我能感受，我的自我是有感受之法。』应对他如此说——『朋友，若诸受全然、于一切处、无余灭去。在受完全不存在、受灭时，于彼还能有「这就是我」吗？』」「确无，尊者。」「因此，阿难，不能观『受不是我的自我，我的自我也非不能感受，我的自我能感受，我的自我是有感受之法。』」
§126
‘‘Yato kho, ānanda, bhikkhu neva vedanaṃ attānaṃ samanupassati, nopi appaṭisaṃvedanaṃ attānaṃ samanupassati, nopi ‘attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti samanupassati. So evaṃ na samanupassanto na ca kiñci loke upādiyati, anupādiyaṃ na paritassati, aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati, ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Evaṃ vimuttacittaṃ kho, ānanda, bhikkhuṃ yo evaṃ vadeyya – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ. ‘Na hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ. ‘Hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ. ‘Neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ. Taṃ kissa hetu? Yāvatā, ānanda, adhivacanaṃ yāvatā adhivacanapatho, yāvatā nirutti yāvatā niruttipatho, yāvatā paññatti yāvatā paññattipatho, yāvatā paññā yāvatā paññāvacaraṃ, yāvatā vaṭṭaṃ , yāvatā vaṭṭati , tadabhiññāvimutto bhikkhu, tadabhiññāvimuttaṃ bhikkhuṃ ‘na jānāti na passati itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ.
「阿难，从比库既不观受为自我，也不观无感受者为自我，也不观『我的自我能感受，我的自我是有感受之法』——他如此不观察时，不执取世间任何事物，不执取时无忧虑，无忧虑而自证般涅槃，了知『生已尽、梵行已立、应作已作、不再有后有』时——阿难，对于如此心解脱的比库，若有人说『如来死后存在，其见如此』，此不合宜。『如来死后不存在，其见如此』，此不合宜。『如来死后亦存在亦不存在，其见如此』，此不合宜。『如来死后既非存在亦非不存在，其见如此』，此不合宜。何以故？阿难，只要有名目，只要有名目之路；只要有言语，只要有言语之路；只要有施设，只要有施设之路；只要有慧，只要有慧的领域；只要有轮转，只要有转起；比库由彼证知而解脱，对于由彼证知而解脱的比库，若说『他不知不见，其见如此』，此不合宜。」
Satta viññāṇaṭṭhiti七识住
§127
‘‘Satta kho, ānanda , viññāṇaṭṭhitiyo, dve āyatanāni. Katamā satta? Santānanda, sattā nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā , ekacce ca devā, ekacce ca vinipātikā. Ayaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā nānattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā. Ayaṃ dutiyā viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā ekattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi devā ābhassarā. Ayaṃ tatiyā viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā ekattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā subhakiṇhā. Ayaṃ catutthī viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanūpagā. Ayaṃ pañcamī viññāṇaṭṭhiti . Santānanda, sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanūpagā. Ayaṃ chaṭṭhī viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanūpagā. Ayaṃ sattamī viññāṇaṭṭhiti. Asaññasattāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatanameva dutiyaṃ.
「阿难，有七识住、二处。哪七个？阿难，有身异想异的众生，如人、一类天人及一类堕处者。此为第一识住。阿难，有身异想一的众生，如初生的梵众天。此为第二识住。阿难，有身一想异的众生，如光音天。此为第三识住。阿难，有身一想一的众生，如遍净天。此为第四识住。阿难，有完全超越色想、灭有对想、不作意种种想，『空无边』而入空无边处的众生。此为第五识住。阿难，有完全超越空无边处，『识无边』而入识无边处的众生。此为第六识住。阿难，有完全超越识无边处，『无所有』而入无所有处的众生。此为第七识住。无想有情处与非想非非想处为第二（二处）。」
§128
‘‘Tatrānanda, yāyaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā, ekacce ca devā, ekacce ca vinipātikā. Yo nu kho, ānanda, tañca pajānāti, tassā ca samudayaṃ pajānāti, tassā ca atthaṅgamaṃ pajānāti, tassā ca assādaṃ pajānāti, tassā ca ādīnavaṃ pajānāti, tassā ca nissaraṇaṃ pajānāti, kallaṃ nu tena tadabhinanditu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’…pe… ‘‘tatrānanda, yamidaṃ asaññasattāyatanaṃ. Yo nu kho, ānanda, tañca pajānāti, tassa ca samudayaṃ pajānāti, tassa ca atthaṅgamaṃ pajānāti, tassa ca assādaṃ pajānāti, tassa ca ādīnavaṃ pajānāti, tassa ca nissaraṇaṃ pajānāti, kallaṃ nu tena tadabhinanditu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tatrānanda, yamidaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Yo nu kho, ānanda, tañca pajānāti, tassa ca samudayaṃ pajānāti, tassa ca atthaṅgamaṃ pajānāti, tassa ca assādaṃ pajānāti, tassa ca ādīnavaṃ pajānāti, tassa ca nissaraṇaṃ pajānāti, kallaṃ nu tena tadabhinanditu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. Yato kho, ānanda, bhikkhu imāsañca sattannaṃ viññāṇaṭṭhitīnaṃ imesañca dvinnaṃ āyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādā vimutto hoti, ayaṃ vuccatānanda, bhikkhu paññāvimutto.
「阿难，其中第一识住——身异想异的众生，如人、一类天人及一类堕处者。阿难，若有人如实了知此、了知其集、了知其灭、了知其味、了知其过患、了知其出离，还宜爱乐此吗？」「确无，尊者。」「……乃至……阿难，其中此无想有情处。阿难，若有人如实了知此、了知其集、了知其灭、了知其味、了知其过患、了知其出离，还宜爱乐此吗？」「确无，尊者。」「阿难，其中此非想非非想处。阿难，若有人如实了知此、了知其集、了知其灭、了知其味、了知其过患、了知其出离，还宜爱乐此吗？」「确无，尊者。」「阿难，比库如实知此七识住和此二处的集、灭、味、过患、出离后，以不取着而解脱——阿难，此比库被称为慧解脱。」
Aṭṭha vimokkhā八解脱
§129
‘‘Aṭṭha kho ime, ānanda, vimokkhā. Katame aṭṭha? Rūpī rūpāni passati ayaṃ paṭhamo vimokkho. Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati, ayaṃ dutiyo vimokkho. Subhanteva adhimutto hoti, ayaṃ tatiyo vimokkho. Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ catuttho vimokkho. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ pañcamo vimokkho. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ chaṭṭho vimokkho. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma ‘nevasaññānāsaññā’yatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ sattamo vimokkho. Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, ayaṃ aṭṭhamo vimokkho. Ime kho, ānanda, aṭṭha vimokkhā.
「阿难，有这八解脱。哪八个？有色者见诸色，此为第一解脱。于内无色想，于外见诸色，此为第二解脱。胜解『净』，此为第三解脱。完全超越色想、灭有对想、不作意种种想，『空无边』而进入空无边处而住，此为第四解脱。完全超越空无边处，『识无边』而进入识无边处而住，此为第五解脱。完全超越识无边处，『无所有』而进入无所有处而住，此为第六解脱。完全超越无所有处，进入非想非非想处而住，此为第七解脱。完全超越非想非非想处，进入想受灭而住，此为第八解脱。阿难，此为八解脱。」
§130
‘‘Yato kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe anulomampi samāpajjati, paṭilomampi samāpajjati, anulomapaṭilomampi samāpajjati, yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati, ayaṃ vuccatānanda, bhikkhu ubhatobhāgavimutto. Imāya ca ānanda ubhatobhāgavimuttiyā aññā ubhatobhāgavimutti uttaritarā vā paṇītatarā vā natthī’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.
「阿难，从比库顺次入此八解脱、逆次入此八解脱、顺逆次入此八解脱——随其所欲、随其所愿、随其所久而入、而出。以诸漏的尽灭，于现法中自证无漏心解脱、慧解脱后进入而住——阿难，此比库被称为俱分解脱。阿难，此俱分解脱之外，无其他更上、更殊胜的俱分解脱。」世尊如此说。具寿阿难满意地欢喜世尊所说。
Mahānidānasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ. · 大缘经完 第二