8. Sakkapañhasuttaṃ · 8. 萨咖问经义注
8. Sakkapañhasuttavaṇṇanā《萨咖天帝问经》注释
Nidānavaṇṇanā因缘注释
§344
344.Evaṃme sutanti sakkapañhasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmoti so kira gāmo ambasaṇḍānaṃ avidūre niviṭṭho, tasmā ‘‘ambasaṇḍā’’ tveva vuccati. Vediyake pabbateti so kira pabbato pabbatapāde jātena maṇivedikāsadisena nīlavanasaṇḍena samantā parikkhitto, tasmā ‘vediyakapabbato’ tveva saṅkhyaṃ gato. Indasālaguhāyanti pubbepi sā dvinnaṃ pabbatānaṃ antare guhā, indasālarukkho cassā dvāre, tasmā ‘indasālaguhā’ti saṅkhyaṃ gatā. Atha naṃ kuṭṭehi parikkhipitvā dvāravātapānāni yojetvā supariniṭṭhitasudhākammamālākammalatākammavicittaṃ leṇaṃ katvā bhagavato adaṃsu. Purimavohāravasena pana ‘‘indasālaguhā’’ tveva naṃ sañjānanti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘indasālaguhāya’nti.
如是我闻，关于天帝问法经。如其中“绝上义句”的解说——所谓“安波散陀村”，此村据说位于安波散陀村落附近不远处，故名“安波散陀”。“维底亚迦山”即维底亚山，据说此山生于山脚，遍布宝石铺建的道路，四周被青兰茂密森林环绕，故名“维底亚山”。“因陀莎罗窟”早已有记载，此为二山之间洞穴，洞口有因陀莎罗树，故称“因陀莎罗窟”。后来用围墙封闭，安设门扇和风窗，做成华美完好、珠玉镶嵌的住所，送达世尊。平时世人却只认识“因陀莎罗窟”名称。对此说法便是“因陀莎罗窟”。
Ussukkaṃ udapādīti dhammiko ussāho uppajji. Nanu ca esa abhiṇhadassāvī bhagavato, na so devatāsannipāto nāma atthi, yatthāyaṃ na āgatapubbo, sakkena sadiso appamādavihārī devaputto nāma natthi. Atha kasmā buddhadassanaṃ anāgatapubbassa viya assa ussāho udapādīti? Maraṇabhayena santajjitattā. Tasmiṃ kirassa samaye āyu parikkhīṇo, so pañca pubbanimittāni disvā ‘‘parikkhīṇo dāni me āyū’’ti aññāsi. Yesañca devaputtānaṃ maraṇanimittāni āvi bhavanti, tesu ye parittakena puññakammena devaloke nibbattā, te ‘‘kuhiṃ nu kho idāni nibbattissāmā’’ti bhayaṃ santāsaṃ āpajjanti. Ye katabhīruttānā bahuṃ puññaṃ katvā nibbattā, te attanā dinnadānaṃ rakkhitasīlaṃ bhāvitabhāvanañca āgamma ‘‘uparidevaloke sampattiṃ anubhavissāmā’’ti na bhāyanti.
“努苏迦”意指勤勉，勤勉是正法的努力。然此处虽然世尊亲见无错，不能说此为众天人聚集之地，因为此处尚未到来之前，没有与天帝相似的极精进修行且无懈怠的天童子。为何生起对佛陀的信心如未来相似的努力？因惧怕死亡所产生的惶恐。那时其寿命已尽，见到五种前行相便知“我寿命已尽”。诸天子闻见死亡之相，生畏惧惊惶，尤其是那些生前以较浅微福行临生天界者，便惶恐问“我如今该往何处？”。而那些曾勇猛修持多福业者，护持所得布施，修持戒律与禅修，得以生于天界上层，则无畏惧之心，相信“必定能享受那上层天界的安乐”。
Sakko pana devarājā pubbanimittāni disvā dasayojanasahassaṃ devanagaraṃ, yojanasahassubbedhaṃ vejayantaṃ, tiyojanasatikaṃ sudhammadevasabhaṃ, yojanasatubbedhaṃ pāricchattakaṃ, saṭṭhiyojanikaṃ paṇḍukambalasilaṃ, aḍḍhatiyā nāṭakakoṭiyo dvīsu devalokesu devaparisaṃ, nandanavanaṃ, cittalatāvanaṃ , missakavanaṃ, phārusakavananti etaṃ sabbasampattiṃ oloketvā ‘‘nassati vata bho me ayaṃ sampattī’’ti bhayābhibhūto ahosi.
天帝观看众前行相，见彼处十由旬外有天城，城中水清澈凉凉，三由旬宽大而洁净的正法天龙议事厅，百由旬宽敞、青苔铺地之法衣天宫，两百余大小戏剧群落，遍布二大天界的天众集会处，还有园林如欢乐园、心意园、蜜林、刹那林等诸多庄园。目睹如此一切仓廪财富，感叹“我的此等财富终将消灭”，心中充满怕惧。
Tato ‘‘atthi nu kho koci samaṇo vā brāhmaṇo vā lokapitāmaho mahābrahmā vā, yo me hadayanissitaṃ sokasallaṃ samuddharitvā imaṃ sampattiṃ thāvaraṃ kareyyā’’ti olokento kañci adisvā puna addasa ‘‘mādisānaṃ satasahassānampi uppannaṃ sokasallaṃ sammāsambuddho uddharituṃ paṭibalo’’ti. Athevaṃ parivitakkentassa tena kho pana samayena sakkassa devānamindassa ussukkaṃ udapādi bhagavantaṃ dassanāya.
于是思索“是否有某比库、婆罗门、世间长老或大梵天能消除我这心中担忧与烦恼，使我此财富稳固不失？”观察寻觅，却未见能者。再见证“无数百千中昧心残忍之众生兴起，不是正自觉者竟无力解脱困苦”，遂生此念。由此随念起时，天帝察觉期盼得见世尊。
Kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatīti katarasmiṃ janapade kataraṃ nagaraṃ upanissāya kassa paccaye paribhuñjanto kassa amataṃ dhammaṃ desayamāno viharatīti. Addasā khoti addakkhi paṭivijjhi. Mārisāti piyavacanametaṃ, devatānaṃ pāṭiyekko vohāro. Niddukkhātipi vuttaṃ hoti. Kasmā panesa deve āmantesi? Sahāyatthāya. Pubbe kiresa bhagavati saḷalaghare viharante ekakova dassanāya agamāsi. Satthā ‘‘aparipakkaṃ tāvassa ñāṇaṃ, katipāhaṃ pana atikkamitvā mayi indasālaguhāyaṃ viharante pañca pubbanimittāni disvā maraṇabhayabhīto dvīsu devalokesu devatāhi saddhiṃ upasaṅkamitvā cuddasa pañhe pucchitvā upekkhāpañhavissajjanāvasāne asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhahissatī’’ti cintetvā okāsaṃ nākāsi. So ‘‘mama pubbepi ekakassa gatattā satthārā okāso na kato, addhā me natthi maggaphalassa upanissayo, ekassa pana upanissaye sati cakkavāḷapariyantāyapi parisāya bhagavā dhammaṃ desetiyeva. Avassaṃ kho pana dvīsu devalokesu kassaci devassa upanissayo bhavissati, taṃ sandhāya satthā dhammaṃ desessati. Taṃ sutvā ahampi attano domanassaṃ vūpasamessāmī’’ti cintetvā sahāyatthāya āmantesi.
“世尊今住于哪方，凭依何因缘，到何城邑中示现、宣说不朽法？”便得于心见、见闻、理会、应答等而识别。魔王以善言诱惑，反复掩饰诸仙神的行为。又谓为何天者前来称呼？乃为帮助世尊有益。过去曾于世尊居于沙拉木舍时，仅为一会示现而来。佛陀思惟道：“我悟道之时智慧未熟，着实还未逾越多少日子。今昔居于因陀莎罗窟，辨见五种前行相，因畏死，当谛听两天界之间之天人与众仙神共问，提问十三疑，终成初果，得入圣流，“想若我前次仅为一众生闻教，未曾示现道果，今虽无因缘，却必能宣说法”，于是见机应现。
Evaṃ bhaddaṃ tavāti kho devā tāvatiṃsāti evaṃ hotu mahārāja, gacchāma bhagavantaṃ dassanāya, dullabho buddhuppādo, bhaddaṃ tava, yo tvaṃ ‘‘pabbatakīḷaṃ nadīkīḷaṃ gacchāmā’’ti avatvā amhe evarūpesu ṭhānesu niyojesīti. Paccassosunti tassa vacanaṃ sirasā sampaṭicchiṃsu.
天众对天帝说：“愿如您所愿，我们往见世尊。佛陀之生殊胜难得，善哉您，所言‘山谷江河，我们将前往此处，于此行处与佛相会’，若尔誓言，于此地集结。”闻说天众皆俯首合掌应诺。
§345
345.Pañcasikhaṃgandhabbadevaputtaṃ āmantesīti deve tāva āmantetu, imaṃ kasmā visuṃ āmantesi? Okāsakaraṇatthaṃ. Evaṃ kirassa ahosi ‘‘dvīsu devalokesu devatā gahetvā dhurena paharantassa viya satthāraṃ upasaṅkamituṃ na yuttaṃ, ayaṃ pana pañcasikho dasabalassa upaṭṭhāko vallabho icchiticchitakkhaṇe gantvā pañhaṃ pucchitvā dhammaṃ suṇāti, imaṃ purato pesetvā okāsaṃ kāretvā iminā katokāse upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchissāmī’’ti okāsakaraṇatthaṃ āmantesi.
345.传说有五种梵天子去邀请某人。天人们一般这样邀请：为何邀请这位修行者前来安住呢？是为了给他制造合适的机会。如此，这位修行者心想：‘无法像带着盾牌、手持兵器的天神在两个天界穿行那样适合亲近导师；然而这位五种梵天子的护卫贵族，却心怀善意，欲在恰当时机亲近导师，向他提出疑问，聆听教法。于是先派遣此人到前方开路，制造机会；继而亲临恰当之时提问。’因此是为了制造机会而邀请。
Evaṃ bhaddaṃ tavāti so ‘‘evaṃ mahārāja, hotu, bhaddaṃ tava, yo tvaṃ maṃ ‘ehi, mārisa, uyyānakīḷādīni vā naṭasamajjādīni vā dassanāya gacchāmā’ti avatvā ‘buddhaṃ passissāma, dhammaṃ sossāmā’ti vadasī’’ti daḷhataraṃ upatthambhento devānamindassa vacanaṃ paṭissutvā anucariyaṃ sahacaraṇaṃ ekato gamanaṃ upāgami.
诸天对此表示赞同，谓‘如此，大王，愿如是。愿诸天善待你。你曾对我说：“来吧，魔王，我们去观赏园中游戏与舞蹈”等，一同前往观看。”诸天更坚定地支持天帝的话语，便结伴同行，一同前往。
Tattha beluvapaṇḍunti beluvapakkaṃ viya paṇḍuvaṇṇaṃ. Tassa kira sovaṇṇamayaṃ pokkharaṃ, indanīlamayo daṇḍo, rajatamayā tantiyo, pavāḷamayā veṭhakā, vīṇāpattakaṃ gāvutaṃ, tantibandhanaṭṭhānaṃ gāvutaṃ, upari daṇḍako gāvutanti tigāvutappamāṇā vīṇā. Iti so taṃ vīṇaṃ ādāya samapaññāsamucchanā mucchetvā agganakhehi paharitvā madhuraṃ gītassaraṃ nicchāretvā sesadeve sakkassa gamanakālaṃ jānāpento ekamantaṃ aṭṭhāsi. Evaṃ tassa gītavāditasaññāya sannipatite devagaṇe atha kho sakko devānamindo…pe… vediyake pabbate paccuṭṭhāsi.
此处有一块被称作贝卢瓦宝石的宝石，呈深红色，宛如成熟的贝卢瓦果实。宝石有金色光泽，有深蓝色的符纹，三股银制细线，玛瑙制装饰，制成一张阔大的琴。这琴有三弦，外形宽大浑厚。此人取琴后，作出拨弦放松的动作，用坚固的指甲弹奏美妙动听的乐曲，演奏结束后，察觉天帝离开后，他便静静站立于一旁。如此有了乐师的感知，当诸天群集后，天帝就在山上显现。
§346
346.Atiriva obhāsajātoti aññesu divasesu ekasseva devassa vā mārassa vā brahmuno vā obhāsena obhāsajāto hoti, taṃdivasaṃ pana dvīsu devalokesu devatānaṃ obhāsena atiriva obhāsajāto ekapajjoto sahassacandasūriyauggatakālasadiso ahosi. Parito gāmesu manussāti samantā gāmesu manussā. Pakatisāyamāsakāleyeva kira gāmamajjhe dārakesu kīḷantesu tattha sakko agamāsi, tasmā manussā passitvā evamāhaṃsu. Nanu ca majjhimayāme devatā bhagavantaṃ upasaṅkamanti, ayaṃ kasmā paṭhamayāmassāpi purimabhāgeyeva āgatoti? Maraṇabhayeneva tajjitattā. Kiṃsu nāmāti kiṃsu nāma bho etaṃ, ko nu kho ajja mahesakkho devo vā brahmā vā bhagavantaṃ pañhaṃ pucchituṃ dhammaṃ sotuṃ upasaṅkamanto, kathaṃsu nāma bho bhagavā pañhaṃ vissajjessati dhammaṃ desessati, lābhā amhākaṃ, yesaṃ no evaṃ devatānaṃ kaṅkhāvinodako satthā avidūre vihāre vasati, ye labhāma thālakabhikkhampi kaṭacchubhikkhampi dātunti saṃviggā lomahaṭṭhajātā uddhaggalomā hutvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasmiṃ patiṭṭhapetvā namassamānā aṭṭhaṃsu.
346.特异的光辉出世。某天，在其他某些日子中，无论是某位天神、魔王或梵天，都会有光辉出现。然而这一日，在两个天界，五梵天子出现在光辉中，散发异于常日的殊胜光明，如同千灯日月同时升起，光明耀眼逊色天下乡村。当天正午时分，天帝现身人间，看见孩童们嬉戏。众人于是议论：‘难道这位天神首次来访我们此方？’由于害怕死亡，心怀畏惧。‘这究竟是谁？究竟为何今日，大天帝或梵天前来亲近佛陀，问询教法并聆听开示？这对我们法界来说，是极大利益。’因此众多梵天尊敬身披袈裟的比库，发出愉悦惊讶之声，立正恭敬，顶礼合掌，跪立专心。
§347
347.Durupasaṅkamāti dupayirupāsiyā. Ahaṃ sarāgo sadoso samoho, satthā vītarāgo vītadoso vītamoho, tasmā dupayirupāsiyā tathāgatā mādisena. Jhāyīti lakkhaṇūpanijjhānena ca ārammaṇūpanijjhānena ca jhāyī. Tasmiññeva jhāne ratāti jhānaratā. Tadantaraṃ paṭisallīnāti tadantaraṃ paṭisallīnā sampati paṭisallīnā vā. Tasmā na kevalaṃ jhāyī jhānaratāti durupasaṅkamā, idānimeva paṭisallīnātipi durupasaṅkamā. Pasādeyyāsīti ārādheyyāsi, okāsaṃ me kāretvā dadeyyāsīti vadati. Beluvapaṇḍuvīṇaṃ ādāyāti nanu pubbeva ādinnāti? Āma , ādinnā. Maggagamanavasena pana aṃsakūṭe laggitā, idāni naṃ vāmahatthe ṭhapetvā vādanasajjaṃ katvā ādiyi. Tena vuttaṃ ‘‘ādāyā’’ti.
347.所谓‘坏访’，即具有五恶根的人前来造访。‘我执、嗔恨、愚痴’同等，须以无我、无瞋、无痴的导师——正觉者追随之，因此称坏访者为如来。‘修习禅定’者，既包含止的禅那，亦包含观的入门法门，修禅者称为‘修习禅定者’。其间，断绝一切扰乱静虑的杂念，称为‘离欲息’。因此，修禅定者非单只是保持某一心境或乐趣，还需断除妨碍与杂染。现今这类破坏禅定者乃为‘坏访’，甚至断绝的定境中也属于坏访。‘当执事者应敬事’，意即当恭敬奉养之。琴乐之礼乃早已受教而作。此‘早已奉受’之意，表明琴是早先接受而持有的。如今是以接骨法连合琴身，固定于左手，作为演奏用具，故称‘奉受’。
Pañcasikhagītagāthāvaṇṇanā五髻所唱歌偈注释
§348
348.Assāvesīti sāvesi. Buddhūpasañhitāti buddhaṃ ārabbha buddhaṃ nissayaṃ katvā pavattāti attho. Sesapadesupi eseva nayo.
348.所谓‘染污’，即烦恼所染。‘依佛而起’，是以佛陀为根基，开展教法的意思。此词亦有同样用法于章节末尾。
Vande te pitaraṃ bhadde, timbaruṃ sūriyavacchaseti ettha sūriyavacchasāti sūriyasamānasarīrā. Tassā kira devadhītāya pādantato rasmi uṭṭhahitvā kesantaṃ ārohati, tasmā bālasūriyamaṇḍalasadisā khāyati, iti naṃ ‘‘sūriyavacchasā’’ti sañjānanti. Taṃ sandhāyāha – ‘‘bhadde, sūriyavacchase, tava pitaraṃ timbaruṃ gandhabbadevarājānaṃ vandāmī’’ti. Yena jātāsi kalyāṇīti yena kāraṇabhūtena yaṃ timbaruṃ devarājānaṃ nissāya tvaṃ jātā, kalyāṇī sabbaṅgasobhanā. Ānandajananī mamāti mayhaṃ pītisomanassavaḍḍhanī.
敬礼您，尊敬的父亲，提姆布卢，这里称之为‘日轮’，意指与太阳同体。传说其为天神之女，自足下太阳光辉升起，至头顶发端，因此称为‘日轮’，因其形状似孩童手持日轮般旋转。对此曾说：『尊敬的日轮啊，我敬礼你之父亲，天舞香神王提姆布卢。正因你依托天王而出生，故性殊胜，光彩夺目，是我喜悦生起之缘。』
Vātova sedataṃ kantoti yathā sañjātasedānaṃ sedaharaṇatthaṃ vāto iṭṭho hoti kanto manāpo, evanti attho. Pānīyaṃva pipāsatoti pātumicchantassa pipāsato pipāsābhibhūtassa. Aṅgīrasīti aṅge rasmiyo assāti aṅgīrasī, tameva ārabbha ālapanto vadati. Dhammo arahatāmivāti arahantānaṃ navalokuttaradhammo viya.
如风尚能消解烦闷，故称为‘悉多’，意为『消除烦恼者』，正如此义。所谓饮水解决渴望，渴者须饮，正如此意。阿耆利萨意为肢体光芒闪耀者，正由此始发之光，故说。此理彰显如阿拉汉所证殊胜之法境，胜过九重天之光辉。
Jighacchatoti bhuñjitukāmassa khudābhibhūtassa. Jalantamiva vārināti yathā koci jalantaṃ jātavedaṃ udakakumbhena nibbāpeyya, evaṃ tava kāraṇā uppannaṃ mama kāmarāgapariḷāhaṃ nibbāpehīti vadati.
所谓‘饥渴’，指渴望进食之人被饥饿逼迫。如水似伏于烈日，若有人用水罐解其灼热，亦如是。此处意谓因您成为因缘，我内心之欲爱烦恼已被消除。
Yuttaṃ kiñjakkhareṇunāti padumakesarareṇunā yuttaṃ. Nāgo ghammābhitatto vāti ghammābhitattahatthī viya. Ogāhe te thanūdaranti yathā so nāgo pokkharaṇiṃ ogāhitvā pivitvā aggasoṇḍamattaṃ paññāyamānaṃ katvā nimuggo sukhaṃ sātaṃ vindati, evaṃ kadā nu kho te thanūdaraṃ thanavemajjhaṃ udarañca otaritvā ahaṃ sukhaṃ sātaṃ paṭilabhissāmīti vadati.
所谓‘结合金刚花粉’，指与莲中壮丽花粉相结合。巨蛇盘踞于火焰之上，犹如巨象之座于火上。瘴气缠身者，如巨蛇潜伏于池中，饮水以润喉，明智者下潜深水得安乐。此意谓您终有一日必将弃去躯体中间之痛苦部分，获得安乐宁静。
‘‘Accaṅkusova nāgova, jitaṃ me tuttatomaraṃ;
‘小蛇小鲸，我已降伏最顶之敌；
Kāraṇaṃ nappajānāmi, sammatto lakkhaṇūruyā’’ti. –
因缘不明却已证得，此乃如实相旺盛之报。’
Ettha tuttaṃ vuccati kaṇṇamūle vijjhanaayadaṇḍako. Tomaranti pādādīsu vijjhanadaṇḍatomaraṃ. Aṅkusoti matthake vijjhanakuṭilakaṇṭako. Yo ca nāgo pabhinnamatto accaṅkuso hoti, aṅkusaṃ atīto; aṅkusena vijjhiyamānopi vasaṃ na gacchati, so ‘‘jitaṃ mayā tuttatomaraṃ, yo ahaṃ aṅkusassapi vasaṃ na gacchāmī’’ti madadappena kiñci kāraṇaṃ na bujjhati. Yathā so accaṅkuso nāgo ‘‘jitaṃ me tuttatomara’’nti kiñci kāraṇaṃ nappajānāti, evaṃ ahampi lakkhaṇasampannaūrutāya lakkhaṇūruyā sammatto matto pamatto ummatto viya kiñci kāraṇaṃ nappajānāmīti vadati. Atha vā accaṅkusova nāgo ahampi sammatto lakkhaṇūruyā kiñci tato virāgakāraṇaṃ nappajānāmi. Kasmā? Yasmā tena nāgena viya jitaṃ me tuttatomaraṃ, na kassaci vadato vacanaṃ ādiyāmi.
此处“tuttaṃ”谓耳根处之针形物。腿足等处称为刺针物。额头处称为针形旋转刺物。若有如龙般恣意摇摆之锐刺，称为过时之刺；即便用刺狂戳，也无法降服，称为“我已战胜之耳针”，即使被刺也不屈服，因其愚昧，不识缘故。若比喻此刺为龙自言“我已战胜此耳针”，却无所知，如我虽有特征之毛发，却如痴狂狂乱愚痴般不知缘故。又或如龙之锐刺，亦不识缘故何为厌离？因如彼龙言“我已战胜耳针”，不采纳任何言语，所以不悟缘故。
Tayi gedhitacittosmīti bhadde lakkhaṇūru tayi baddhacittosmi. Gedhitacittoti vā gedhaṃ ajjhupetacitto. Cittaṃ vipariṇāmitanti pakatiṃ jahitvā ṭhitaṃ. Paṭigantuṃ na sakkomīti nivattituṃ na sakkomi. Vaṅkaghastova ambujoti baḷisaṃ gilitvā ṭhitamaccho viya. ‘‘Ghaso’’tipi pāṭho, ayamevattho.
此谓为执着心，善男子，此特征为束缚之心。执着心即执缚住此贪染之心。意念变化者，谓意念半去半存。不能起入，不能退回。如同卷曲之钩似莲花，吞食鱼类却稳定不动。此“ghaso”为此义，意同此处。
Vāmūrūti vāmākārena saṇṭhitaūru, kadalikkhandhasadisaūrūti vā attho. Sajāti āliṅga. Mandalocaneti itthiyo na tikhiṇaṃ nijjhāyanti mandaṃ ālocenti olokenti, tasmā ‘‘mandalocanā’’ti vuccanti. Palissajāti sabbatobhāgena āliṅga. Etaṃ me abhipatthitanti etaṃ mayā abhiṇhaṃ patthitaṃ.
“vāmū”谓用左手所夹持之物，有如稻之禾束。或谓如掌握木块之形。并谓为包裹、紧抱之意。“mandalocana”即女子视物不锐利、不深入，仅粗略观望，故称“迟钝之观”。“palissajāti”谓全面抱紧。此意我所欲达，亦于我所明白。
Appako vata me santoti pakatiyāva mando samāno. Vellitakesiyāti kesā muñcitvā piṭṭhiyaṃ vissaṭṭhakāle sappo viya vellantā gacchantā assāti vellitakesī, tassā vellitakesiyā. Anekabhāvo samuppādīti anekavidho jāto. Anekabhāgoti vā pāṭho. Arahanteva dakkhiṇāti arahantamhi dinnadānaṃ viya nānappakārato pabhinno.
“Appako vata me santoti”谓心意稍缓和，居中适中。所谓“vellitakesiyā”者，谓剪发后，头发披散于肩如波浪起伏般，故称“波浪发”。“多种类别生起”谓形态多样。亦作“anekabhāgo”。谓阿拉汉受南方者如布施，种种殊异之利益也。
Yaṃ me atthi kataṃ puññanti yaṃ mayā kataṃ puññamatthi. Arahantesu tādisūti tādilakkhaṇappattesu arahantesu. Tayā saddhiṃ vipaccatanti sabbaṃ tayā saddhimeva vipākaṃ detu.
“yaṃ me atthi kataṃ puññanti”义为为我所作之功德，同我所作之功德。谓如是阿拉汉，称有诸种此类特征之阿拉汉。由彼共相，悉皆由彼成就果报。
Ekodīti ekībhāvaṃ gato. Nipako satoti nepakkaṃ vuccati paññā, tāya samannāgatoti nipako. Satiyā samannāgatattā sato. Amataṃ muni jigīsānoti yathā so buddhamuni amataṃ nibbānaṃ jigīsati pariyesati, evaṃ taṃ ahaṃ sūriyavacchase jigīsāmi pariyesāmi. Yathā vā so amataṃ jigīsāno esanto gavesanto vicarati, evāhaṃ taṃ esanto gavesanto vicarāmītipi attho.
“Ekodīti”谓独一体性。谓“nipako satoti”智慧成就之谓，以具足故称“nipako”。智慧之成就谓具足“sati”，即念觉之完足。谓不死圣者之渴求，犹如佛陀圣者渴求不死涅槃。我亦如日般渴求并寻找。如其渴求不死，搜寻寻找四方，我亦如此探寻行走。此义也。
Yathāpi muni nandeyya, patvā sambodhimuttamanti yathā buddhamuni bodhipallaṅke nisinno sabbaññutaññāṇaṃ patvā nandeyya toseyya. Evaṃ nandeyyanti evameva ahampi tayā missībhāvaṃ gato nandeyyaṃ, pītisomanassajāto bhaveyyanti vadati.
如同圣者南蒂耶，证得无上正等正觉以后，端坐于觉床上，具足了圆满无上智慧而感到欢喜。众生皆当如此欢喜，我亦随彼生欢喜心，并生喜乐与安怡，此义如是说。
Tāhaṃ bhadde vareyyāheti aheti āmantanaṃ, ahe bhadde sūriyavacchase, sakkena devānamindena ‘‘kiṃ dvīsu devalokesu devarajjaṃ gaṇhasi, suriyavacchasa’’nti, evaṃ vare dinne devarajjaṃ pahāya ‘‘sūriyavacchasaṃ gaṇhāmī’’ti evaṃ taṃ ahaṃ vareyyaṃ iccheyyaṃ gaṇheyyanti attho.
于是他劝勉说：‘请光明珍贵者啊。’光明珍贵者即是太阳之子，萨咖天帝问曰：‘你为何在两界神天中接受天帝位？太阳之子啊。’受到此劝勉后，他舍弃白昼的天帝位，说：“我将接受太阳之子的统治权”，这是他意趣之所在。
Sālaṃva na ciraṃ phullanti tava pitu nagaradvāre naciraṃ pupphito sālo atthi. So ativiya manoharo. Taṃ naciraṃ phullasālaṃ viya. Pitaraṃ te sumedhaseti atisassirīkaṃ tava pitaraṃ vandamāno namassāmi namo karomi. Yassāsetādisī pajāti yassa āsi etādisī dhītā.
如你父亲城门外那株不久绽放的沙罗树，不久便盛开如花的沙罗树，甚为美丽。如同不久盛开的沙罗花树一般。你的父亲智慧卓绝，尊敬你的父亲，向其顶礼致敬。你的父亲同于此地生长，与其有此种族血缘，女儿亦同来自此家族。
§349
349.Saṃsandatīti kasmā gītasaddassa ceva vīṇāsaddassa ca vaṇṇaṃ kathesi? Kiṃ tattha bhagavato sārāgo atthīti? Natthi. Chaḷaṅgupekkhāya upekkhako bhagavā etādisesu ṭhānesu, kevalaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ jānāti, na tattha rajjati. Vuttampi cetaṃ ‘‘saṃvijjati kho, āvuso, bhagavato cakkhu, passati bhagavā cakkhunā rūpaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati kho, āvuso, bhagavato sota’’ntiādi (saṃ. ni. 4.232). Sace pana vaṇṇaṃ na katheyya, pañcasikho ‘‘okāso me kato’’ti na jāneyya. Atha sakko ‘‘bhagavatā pañcasikhassa okāso na kato’’ti devatā gahetvā tatova paṭinivatteyya, tato mahājāniyo bhaveyya. Vaṇṇe pana kathite ‘‘kato bhagavatā pañcasikhassa okāso’’ti devatāhi saddhiṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchitvā vissajjanāvasāne asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhahissatīti ñatvā vaṇṇaṃ kathesi.
「紧密接近」二字，为何要讲解歌声与琴声的音色？为何此处要言说世尊之正业？并无此义。世尊于此类境地，因六根清净而不起烦恼，唯知喜乐与不喜乐而已，诸境界不搅扰其心。经文中亦言：‘世尊的眼识觉照，见色而无欲爱，心无牵挂，心境清净。世尊的耳识觉照亦如是。’若不述及色相，五比库则不晓其彩色。使萨咖天帝告知说：“世尊未入五比库之眼中彩色”，天神收回此语，遂有大争论。于色相讲授之时，天神同至共问：“何为世尊授予五比库的色相？”智慧者顶礼后，众天神合一同十万，坚立于得果之地，故诠释此彩色相。
Tattha kadā saṃyūḷhāti kadā ganthitā piṇḍitā. Tena kho panāhaṃ, bhante, samayenāti tena samayena tasmiṃ tumhākaṃ sambodhippattito paṭṭhāya aṭṭhame sattāhe. Bhaddā nāma sūriyavacchasāti nāmato bhaddā sarīrasampattiyā sūriyavacchasā. Bhaginīti vohāravacanametaṃ, devadhītāti attho. Parakāminīti paraṃ kāmeti abhikaṅkhati.
此处何时结合，何时缠绕厚重？由此，我尊者，此时序即你们觉悟之八周时节。尊善者乃太阳之子，此名因其身具足太阳之光。曰为‘姊妹’，意指情谊，谓为天帝之女。‘佻达’者，欲向他方求取之意。
Upanaccantiyāti naccamānāya. Sā kira ekasmiṃ samaye cātumahārājikadevehi saddhiṃ sakkassa devarājassa naccaṃ dassanatthāya gatā, tasmiñca khaṇe sakko tathāgatassa aṭṭha yathābhucce guṇe payirudāhāsi. Evaṃ tasmiṃ divase gantvā naccantī assosi.
“Upanaccanti”意指跳舞。此者，在同一时期，欲示现与四大帝王天神及萨咖天帝同庆跳舞之景，瞬间萨咖天帝灵通八种不可思议功德，故即日往至，成为舞者。
Sakkūpasaṅkamavaṇṇanā萨咖天帝前来亲近注释
§350
350.Paṭisammodatīti ‘‘saṃsandati kho te’’tiādīni vadanto bhagavā sammodati, pañcasikho paṭisammodati. Gāthā ca bhāsanto pañcasikho sammodati, bhagavā paṭisammodati. Āmantesīti jānāpesi. Tassa kirevaṃ ahosi ‘‘ayaṃ pañcasikho mayā mama kammena pesito attano kammaṃ karoti. Evarūpassa satthu santike ṭhatvā kāmaguṇūpasañhitaṃ ananucchavikaṃ kathesi, naṭā nāma nillajjā honti, kathento vippakārampi dasseyya, handa naṃ mama kammaṃ jānāpemī’’ti cintetvā āmantesi.
「支持赞同」者，因此世尊说诸如『他们彼此赞同』等语，五比库彼此支持赞同。讲诵诗偈的五比库支持赞同，世尊亦支持赞同。所谓劝慰，是使人知晓。故当时必然如此：『这五比库乃由我，托付其业，各自行持其业。立于如来的法中，于欲乐所摄，言说不间断不误，名为无耻，论述时亦应显露相反之说，愚人无知必能知我业』，思惟后便以此劝慰他们。
§351
351.Evañcapana tathāgatāti dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitavacanaṃ. Abhivadantīti abhivādanasampaṭicchanena vaḍḍhitavacanena vadanti. Abhivaditoti vaḍḍhitavacanena vutto.
此乃正法摄集尊者所立之语，于如来者亦复如是。所谓礼敬，是以礼节恭敬兼称赞之言语而言。所谓被敬者，是以尊敬增益之言说称呼他，即为被礼敬。
Urundā samapādīti mahantā vivaṭā ahosi, andhakāro guhāyaṃ antaradhāyi. Āloko udapādīti yo pakatiyā guhāyaṃ andhakāro, so antarahito, āloko jāto. Sabbametaṃ dhammasaṅgāhakānaṃ vacanaṃ.
『大阴』含意厚重深奥，犹如黑暗隐藏于山洞之中。『光明由此生』者，谓无明被隐藏，于洞穴之内，光明乃产生。以上诸说，悉为正法摄集尊者之言。
§352
352.Cirapaṭikāhaṃ, bhanteti cirato ahaṃ, cirato paṭṭhāyāhaṃ dassanakāmoti attho. Kehici kehici kiccakaraṇīyehīti devānaṃ dhītā ca puttā ca aṅke nibbattanti, pādaparicārikā itthiyo sayane nibbattanti, tāsaṃ maṇḍanapasādhanakārikā devatā sayanaṃ parivāretvā nibbattanti, veyyāvaccakarā antovimāne nibbattanti, etesaṃ atthāya aḍḍakaraṇaṃ nāma natthi. Ye pana sīmantare nibbattanti, te ‘‘tava santakā, mama santakā’’ti nicchetuṃ asakkontā aḍḍaṃ karonti, sakkaṃ devarājānaṃ pucchanti. So ‘‘yassa vimānaṃ āsannataraṃ, tassa santakā’’ti vadati. Sace dvepi samaṭṭhāne honti, ‘‘yassa vimānaṃ olokentī ṭhitā, tassa santakā’’ti vadati. Sace ekampi na oloketi, taṃ ubhinnaṃ kalahupacchedanatthaṃ attano santakaṃ karoti. Kīḷādīnipi kiccāni karaṇīyāneva. Evarūpāni tāni karaṇīyāni sandhāya ‘‘kehici kehici kiccakaraṇīyehī’’ti āha.
『久矣我称呼』，意谓长久以来，我持续如此，长久以来托付我以示现之意。因诸天之女及子侍奉其父，足部服侍女宿卧止，倾其装饰以供天神环绕，智慧者亦于空中宫室安住。此诸事无特别之惊异。然宿空之女若于边界地带住宿，则彼虽不能确定是我的侍女抑或是你的，却为争执之故各自标定自己侍女。亦如玩耍等事亦当为之。基于此，故说诸般事务皆属此类，当作是各有所事。
Salaḷāgāraketi salaḷamayagandhakuṭiyaṃ. Aññatarena samādhināti tadā kira bhagavā sakkasseva aparipākagataṃ ñāṇaṃ viditvā okāsaṃ akāretukāmo phalasamāpattivihārena nisīdi. Taṃ esa ajānanto ‘‘aññatarena samādhinā’’ti āha. Bhūjati ca nāmāti bhūjatīti tassā nāmaṃ. Paricārikāti pādaparicārikā devadhītā. Sā kira dve phalāni pattā, tenassā devaloke abhiratiyeva natthi. Niccaṃ bhagavato upaṭṭhānaṃ āgantvā añjaliṃ sirasi ṭhapetvā bhagavantaṃ namassamānā tiṭṭhati. Nemisaddena tamhā samādhimhā vuṭṭhitoti ‘‘samāpanno saddaṃ suṇātī’’ti no vata re vattabbe, nanu bhagavā sakkassa devānamindassa ‘‘apicāhaṃ āyasmato cakkanemisaddena tamhā samādhimhā vuṭṭhito’’ti bhaṇatīti. Tiṭṭhatu nemisaddo, samāpanno nāma antosamāpattiyaṃ kaṇṇamūle dhamamānassa saṅkhayugaḷassāpi asanisannipātassāpi saddaṃ na suṇāti. Bhagavā pana ‘‘ettakaṃ kālaṃ sakkassa okāsaṃ na karissāmī’’ti paricchinditvā kālavasena phalasamāpattiṃ samāpanno. Sakko ‘‘na dāni me satthā okāsaṃ karotī’’ti gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ katvā rathaṃ nivattetvā devalokābhimukhaṃ pesesi. Gandhakuṭipariveṇaṃ rathasaddena samohitaṃ pañcaṅgikatūriyaṃ viya ahosi. Bhagavato yathāparicchinnakālavasena samāpattito vuṭṭhitassa rathasaddeneva paṭhamāvajjanaṃ uppajji, tasmā evamāha.
所谓沙垃罗园，即沙垃罗香气之蓬屋。彼时世尊因观察萨咖之未圆满智慧，希冀寻找涅槃之时机，故止于果味获果之处。对此不知者便言『以他者之定力』。所谓布吉缇，即彼人姓名。所谓侍女，即足部服侍之女神。彼二果成就，令其天界欣悦无比，常趋来礼敬世尊，合掌顶礼而立。于当时，护杖声自定中起，于此不应言乃『已成声闻』，因世尊曾言于萨咖天帝处『我与尊者共因护杖声现现』。听此，护杖响起，此乃出于入定末际，于听觉根处无二重集声，世尊则言『如今不再于萨咖处示现入定机缘』。萨咖言『如今大师不再示现入定机缘』后，于香气蓬屋绕行，乘车回返，面向天界。乘车绕香蓬屋之声，令众迷惑，仿佛五行加持第四行如是。因世尊如是于限定时间内示现入定，初次觉察乘车声起，由是言说以下内容。
Gopakavatthuvaṇṇanā果巴咖事注释
§353
353.Sīlesu paripūrakārinīti pañcasu sīlesu paripūrakārinī. Itthittaṃ virājetvāti itthittaṃ nāma alaṃ, na hi itthitte ṭhatvā cakkavattisiriṃ, na sakkamārabrahmasiriyo paccanubhavituṃ, na paccekabodhiṃ, na sammāsambodhiṃ gantuṃ sakkāti evaṃ itthittaṃ virājeti nāma. Mahantamidaṃ purisattaṃ nāma seṭṭhaṃ uttamaṃ, ettha ṭhatvā sakkā etā sampattiyo pāpuṇitunti evaṃ pana purisattaṃ bhāveti nāma. Sāpi evamakāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘itthittaṃ virājetvā purisattaṃ bhāvetvā’’ti. Hīnaṃ gandhabbakāyanti hīnaṃ lāmakaṃ gandhabbanikāyaṃ. Kasmā pana te parisuddhasīlā tattha uppannāti? Pubbanikantiyā. Pubbepi kira nesaṃ etadeva vasitaṭṭhānaṃ, tasmā nikantivasena tattha uppannā. Upaṭṭhānanti upaṭṭhānasālaṃ. Pāricariyanti paricaraṇabhāvaṃ. Gītavāditehi amhe paricarissāmāti āgacchanti.
「护持戒律者」谓五戒具足女子。所谓女性净除者，是指美丽之义。无此美而立天下王威光，非能感应梵天非能致彼觉悟非能得到正觉者，是故所谓女性净除。此为广大人间之最胜，于此基础方能成就诸胜利，复由此养成广大人间。女子亦如是。故有语曰『净除女性养成广大人间』。所谓下女，是谓足部服侍天女。她获两果，故在天界无可比悦。常来供养世尊，合掌顶礼立于前。护杖声于定中起，不应言说『已成定声闻』。世尊曾言于萨咖天帝『我与尊者共因护杖声示现入定』。持杖声起乃末次入定时，于听觉根处无二重声集。世尊言『今后不再于萨咖处示现入定机缘』，萨咖言『如今世尊不复示现入定机缘』，然后在香气蓬屋绕行，驾车回返，面向天界。绕香蓬屋之车声令众迷惑如五行般合成第四行。因世尊于限时成就入定，初觉乘车声起，由是言说此义。
Paṭicodesīti sāresi. So kira te disvā ‘‘ime devaputtā ativiya virocenti ativaṇṇavanto, kiṃ nu kho kammaṃ katvā āgatā’’ti āvajjanto ‘‘bhikkhū ahesu’’nti addasa. Tato ‘‘bhikkhū hontu, sīlesu paripūrakārino’’ti upadhārento ‘‘paripūrakārino’’ti addasa. ‘‘Paripūrakārino hontu, añño guṇo atthi natthī’’ti upadhārento ‘‘jhānalābhino’’ti addasa. ‘‘Jhānalābhino hontu, kuhiṃ vāsikā’’ti upadhārento ‘‘mayhaṃva kulūpakā’’ti addasa. Parisuddhasīlā nāma chasu devalokesu yatthicchanti, tattha nibbattanti. Ime pana uparidevaloke ca na nibbattā. Jhānalābhino nāma brahmaloke nibbattanti, ime ca brahmaloke na nibbattā. Ahaṃ pana etesaṃ ovāde ṭhatvā devalokasāmikassa sakkassa devānamindassa pallaṅke putto hutvā nibbatto, ime hīne gandhabbakāye nibbattā. Aṭṭhivedhapuggalā nāmete vaṭṭetvā vaṭṭetvā gāḷhaṃ vijjhitabbāti cintetvā kutomukhā nāmātiādīhi vacanehi paṭicodesi.
此处谓之激励者。故事如是：彼时，有天子之子们因见此义便发问说：“这些天子之子果然过于欢喜，且色欲甚盛，究竟造何业而来？”继而呼唤道：“应当成为比库。”于是他们见到说：“应当成为比库，持戒圆满行者。”承接上意谓：“持戒圆满行者。”他们见之曰：“应当成为持戒圆满行者，别无其他功德。”承接曰：“应当成为得禅者。”他们见之曰：“应当成为得禅者，何处为其居所？”答曰：“如同我等族类之窝宅。”所谓清净戒律，是指诸天界中喜欢恪守清净者，因此得生于彼天界。彼等乃上天之天人，非生于下天。所谓得禅者乃在梵天生，而非生于梵天者中。我则于此中坚持他们的开示，作身为天界主萨咖之床伴者，成为子嗣，而出生于低等香气神身中。披露此八触诸人名字时，持续思量其严厉应当晓谕，遂以名字等言辞加以激励。
Tattha kutomukhāti bhagavati abhimukhe dhammaṃ desente tumhe kutomukhā kiṃ aññā vihitā ito cito ca olokayamānā udāhu niddāyamānā? Duddiṭṭharūpanti duddiṭṭhasabhāvaṃ daṭṭhuṃ ayuttaṃ . Sahadhammiketi ekassa satthu sāsane samāciṇṇadhamme katapuññe. Tesaṃ bhanteti tesaṃ gopakena devaputtena evaṃ vatvā puna ‘‘aho tumhe nillajjā ahirikā’’tiādīhi vacanehi paṭicoditānaṃ dve devā diṭṭheva dhamme satiṃ paṭilabhiṃsu.
彼时，‘何处为居所’这词，乃指佛陀面前宣说法义时，你们为何以其他不同说辞分心，心神散乱，虽听而打盹？诸宗派者为所见不正，而且为本性所惑，无力观见。所谓同学者，即同一导师教法之修学者，因功德不同而有别住。对此，护持者及天子以此言辞谆谆相劝，再三谴责这等无耻无惭之人，如此受劝之二天得见法中正念初升。
Kāyaṃ brahmapurohitanti te kira cintayiṃsu – ‘‘naṭehi nāma naccantehi gāyantehi vādentehi āgantvā dāyo nāma labhitabbo assa, ayaṃ pana amhākaṃ diṭṭhakālato paṭṭhāya pakkhittaloṇaṃ uddhanaṃ viya taṭataṭāyateva, kiṃ nu kho ida’’nti āvajjantā attano samaṇabhāvaṃ parisuddhasīlataṃ jhānalābhitaṃ tasseva kulūpakabhāvañca disvā ‘‘parisuddhasīlā nāma chasu devalokesu yathārucite ṭhāne nibbattanti, jhānalābhino brahmaloke. Mayaṃ uparidevalokepi brahmalokepi nibbattituṃ nāsakkhimha. Amhākaṃ ovāde ṭhatvā ayaṃ itthikā upari nibbattā, mayaṃ bhikkhū samānā bhagavati brahmacariyaṃ caritvā hīne gandhabbakāye nibbattā. Tena no ayaṃ evaṃ niggaṇhātī’’ti ñatvā tassa kathaṃ suṇantāyeva tesu dve janā paṭhamajjhānasatiṃ paṭilabhitvā jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasantā anāgāmiphaleyeva patiṭṭhahiṃsu. Atha nesaṃ so paritto kāmāvacarattabhāvo dhāretuṃ nāsakkhi. Tasmā tāvadeva cavitvā brahmapurohitesu nibbattā. So ca nesaṃ kāyo tattha ṭhitānaṃyeva nibbatto. Tena vuttaṃ – ‘‘tesaṃ, bhante, gopakena devaputtena paṭicoditānaṃ dve devā diṭṭheva dhamme satiṃ paṭilabhiṃsu kāyaṃ brahmapurohita’’nti.
所谓身体为梵天家师者，是他们这样思惟：“徒有舞蹈歌唱争斗者到来，此处必有回报。然我们自觉法眼未明，有如云朵遮蔽，何方为其所居？”于是思虑自身比库之德相，清净戒律得禅圆满，及其家族所在之态。谓之清净戒律，乃六天界中各乐所愿适处所生，得禅者则生于梵天。我们既不能生于上天及梵天，唯有遵从彼等之劝谕，这妇人已于上天出世，我们比库同样实修正法，出生于低等香气神身。因此不能谓此为无信。了解此理后，既听其言，即彼二人得初禅定，达禅之要义，善行修成，证得无来果。继而，他们无法维系淫欲性情，遂离开此地，而生于梵天家师诸天中。其身躯即为梵天家师本人。由此可知：“被护持者及天子谆谆相劝之二天，因见正法而得身为梵天家师。”
Tattha diṭṭheva dhammeti tasmiññeva attabhāve jhānasatiṃ paṭilabhiṃsu. Tattheva ṭhatvā cutā pana kāyaṃ brahmapurohitaṃ brahmapurohitasarīraṃ paṭilabhiṃsūti evamattho daṭṭhabbo. Eko pana devoti eko devaputto nikantiṃ chindituṃ asakkonto kāme ajjhavasi, tattheva āvāsiko ahosi.
彼时，彼二天于其自身中，见得正法即禅定之精要。于此二天处，仍得禅定，死后承继梵天家师之身，理应如此理解。其一为天主，另一为天子，不能断绝爱欲，于是现居于此。
§354
354.Saṅghañcupaṭṭhāsinti saṅghañca upaṭṭhāsiṃ.
354.护持僧团者，亦护持僧团。
Sudhammatāyāti dhammassa sundarabhāvena. Tidivūpapannoti tidive tidasapure upapanno. Gandhabbakāyūpagate vasīneti gandhabbakāyaṃ āvāsiko hutvā upagate. Ye ca mayaṃ pubbe manussabhūtāti ye pubbe manussabhūtā mayaṃ annena pānena upaṭṭhahimhāti iminā saddhiṃ yojetvā attho veditabbo.
所谓正法之美妙。三界中浮现者，乃三界真理显现。香气神躯现身，即香气神现于世间。所谓“我等前昔为人”，即我等过去曾为人，以此饭食饮水所养，理当结成与彼等相应的缘分。
Pādūpasaṅgayhāti pāde upasaṅgayha pādadhovanapādamakkhanānuppadānena pūjetvā ceva vanditvā ca. Sake nivesaneti attano ghare. Imassāpi padassa upaṭṭhahimhāti imināva sambandho.
「足」谓靠近足部，谓以手接近足部并加以洗净、涂抹膏油，从而礼敬与奉敬。另外，「安置」谓居于自己屋中。此处同样以『足』为起点，所以有此关联。
Paccattaṃ veditabboti attanāva veditabbo. Ariyāna subhāsitānīti tumhehi vuccamānāni buddhānaṃ bhagavantānaṃ subhāsitāni.
「应当个人去知」意谓应凭自身而知，不借他知。所谓「圣者的善语」即以你等名之谓佛陀诸世尊所说之善言。
Tumhepana seṭṭhamupāsamānāti uttamaṃ buddhaṃ bhagavantaṃ upāsamānā anuttare buddhasāsane vā. Brahmacariyanti seṭṭhacariyaṃ. Bhavatūpapattīti bhavantānaṃ upapatti.
「诸汝中最佳皈依者」指皈依上最胜的佛世尊，或者在无上佛法中皈依如来。称「梵行」即最胜行持。至于「诸汝之成就」则谓汝等的所成即此。
Agāre vasato mayhanti gharamajjhe vasantassa mayhaṃ.
「在家者」谓居于屋内；「属于我」谓坐落于我所居之屋中。
Svajjāti so ajja. Gotamasāvakenāti idha gopako gotamasāvakoti vutto. Sameccāti samāgantvā.
「今日」谓当日；「果德玛弟子」谓此处保守者称为果德玛弟子。称「相聚」谓一同集会之意。
Handaviyāyāma byāyāmāti handa uyyamāma byāyamāma. Mā no mayaṃ parapessā ahumhāti noti nipātamattaṃ, mā mayaṃ parassa pesanakārakāva ahumhāti attho. Gotamasāsanānīti idha pakatiyā paṭividdhaṃ paṭhamajjhānameva gotamasāsanānīti vuttaṃ, taṃ anussaraṃ anussaritvāti attho.
「手 努力」「病」意谓用力而苦行。「不许我去他处」一句句旨，乃否定妄传之「我为他所遣使者」之义。所谓「果德玛教法」此处指依教义所说第一正受之本义，并系于反复记忆之义。
Cittāni virājayitvāti pañcakāmaguṇikacittāni virājayitvā. Kāmesu ādīnavanti vikkhambhanavasena paṭhamajjhānena kāmesu ādīnavaṃ addasaṃsu, samucchedavasena tatiyamaggena. Kāmasaṃyojanabandhanānīti kāmasaññojanāni ca kāmabandhanāni ca. Pāpimayogānīti pāpimato mārassa yogabhūtāni, bandhanabhūtānīti attho. Duraccayānīti duratikkamāni. Saindā devā sapajāpatikāti indaṃ jeṭṭhakaṃ katvā upaviṭṭhā saindā pajāpatiṃ devarājānaṃ jeṭṭhakaṃ katvā upaviṭṭhā sapajāpatikā. Sabhāyupaviṭṭhāti sabhāyaṃ upaviṭṭhā, nisinnāti attho.
「心念清净焕发」者，谓清净发出具有五种品质的心念。彼等心念于欲乐中如有危险般动摇，于初禅中见欲乐有危险，第三禅中则如毁灭般见欲乐有危险。所谓欲缚，乃欲缚锁；欲缚锁是指欲界之缚锁。邪恶缚结，谓为魔之所缚缚，因而成为束缚。难越者，谓难以超越者。所谓萨因陀天、天母萨巴嘉巴娣，即印达这天最高者和其天母，并列并坐。会中而坐，谓端坐于聚会中；坐，意即端坐。
Vīrāti sūrā. Virāgāti vītarāgā. Virajaṃ karontāti virajaṃ anāgāmimaggaṃ karontā uppādentā. Nāgova sannāni guṇānīti kāmasaññojanabandhanāni chetvā deve tāvatiṃse atikkamiṃsu. Saṃvegajātassāti jātasaṃvegassa sakkassa.
「勇猛」者，谓勇士。「无染」者，谓远离贪著者。使心无染，谓成就无余涅槃之道，使之发生。乃如多种宝石之纯净光辉。割断欲界缚锁，众天人便能超越三十三天。生起疾速，谓生于疾速之萨咖天。
Kāmābhibhūti duvidhānampi kāmānaṃ abhibhū. Satiyā vihīnāti jhānasativirahitā.
对欲的征服，分二种为欲之征服。其中缺乏正念，谓无禅定正念者。
Tiṇṇaṃ tesanti tesu tīsu janesu. Āvasinettha ekoti tattha hīne kāye ekoyeva āvāsiko jāto. Sambodhipathānusārinoti anāgāmimaggānusārino. Devepi hīḷentīti dve devaloke hīḷentā adhokarontā upacārappanāsamādhīhi samāhitattā attano pādapaṃsuṃ devatānaṃ matthake okirantā ākāse uppatitvā gatāti.
「三众」指于彼处之三类众生。住处一意，是指于彼所住之地，少有一身之住者。依觉悟道者，谓顺随无余涅槃之道者。天人亦会消沉，谓两界天中消沉者，起于沉眠、无专心等之失念，动摇其足迹，现于虚空而去。
Etādisī dhammappakāsanetthāti ettha sāsane evarūpā dhammappakāsanā, yāya sāvakā etehi guṇehi samannāgatā honti. Natattha kiṃ kaṅkhati koci sāvakoti kiṃ tattha tesu sāvakesu koci ekasāvakopi buddhādīsu vā cātuddisabhāve vā na kaṅkhati ‘‘sabbadisāsu asajjamāno agayhamāno viharatī’’ti. Idāni bhagavato vaṇṇaṃ bhaṇanto ‘‘nitiṇṇaoghaṃ vicikicchachinnaṃ, buddhaṃ namassāma jinaṃ janinda’’nti āha. Tattha vicikicchachinnanti chinnavicikicchaṃ. Janindanti sabbalokuttamaṃ.
此类表法，谓此处教法说明之此类现象，且弟子因具此等德能而被称为弟子。非彼边际有何疑惑？于彼弟子中、无论诸佛弟子或四方弟子，皆无疑虑，知道「于一切处所安住，不失不退」之理。今世尊以此偈赞说：「断绝风波、断除疑惑，礼敬觉者、主宰诸人。」其中「断除疑惑」即除去疑惑，「诸人之主」乃一切世间最上者。
Yaṃ te dhammanti yaṃ tava dhammaṃ. Ajjhagaṃsu teti te devaputtā adhigatā. Kāyaṃ brahmapurohitanti amhākaṃ passantānaṃyeva brahmapurohitasarīraṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ tava dhammaṃ jānitvā tesaṃ tiṇṇaṃ janānaṃ te dve visesagū amhākaṃ passantānaṃyeva kāyaṃ brahmapurohitaṃ adhigantvā maggaphalavisesaṃ ajjhagaṃsu, mayampi tassa dhammassa pattiyā āgatamhāsi mārisāti. Āgatamhaseti sampattamha. Katāvakāsā bhagavatā, pañhaṃ pucchemu mārisāti sace no bhagavā okāsaṃ karoti, atha bhagavatā katāvakāsā hutvā pañhaṃ, mārisa, puccheyyāmāti attho.
所谓汝之法者，谓汝所持之法。天子们已得此法，谓天子得道。所谓身为梵天大祭司，意指如同我等众生内在之梵天大祭司。此说谓：汝知晓此法，三众中两众特殊者，亦如我等众生般内在之身为梵天祭司，已得解脱及果位。余者亦因受此法而来临我方。所谓而来即现已来者。若有问曰：‘世尊否便于时问？’则世尊将予以时答曰：‘魔，尔等可问之。’
Maghamāṇavavatthu马伽学童事
§355
355.Dīgharattaṃ visuddho kho ayaṃ yakkhoti cirakālato pabhuti visuddho. Kīva cirakālato? Anuppanne buddhe magadharaṭṭhe macalagāmake maghamāṇavakālato paṭṭhāya. Tadā kiresa ekadivasaṃ kālasseva vuṭṭhāya gāmamajjhe manussānaṃ gāmakammakaraṇaṭṭhānaṃ gantvā attano ṭhitaṭṭhānaṃ pādanteneva paṃsukacavaraṃ apanetvā ramaṇīyamakāsi, añño āgantvā tattha aṭṭhāsi. So tāvatakeneva satiṃ paṭilabhitvā majjhe gāmassa khalamaṇḍalamattaṃ ṭhānaṃ sodhetvā vālukaṃ okiritvā dārūni āharitvā sītakāle aggiṃ karoti, daharā ca mahallakā ca āgantvā tattha nisīdanti.
这位夜叉得以长久清净，因其长久以来在清净状态中。何以谓之长久以来？乃因他在尚未有佛陀出世的时节，于摩揭陀国亦叉村落生活时即已清净。当时，他日日如常起身，走入村落中，往人们劳作的田间地头。他以双脚踏着尘堆衣，游于美丽之处，有其他夜叉来此与之同住。他因得持此程度的念，进入村镇中心较为繁忙之地，整治场所，修筑沙土，取来木材，于寒冷时节生火。小孩和成年男女前来此处坐卧。
Athassa ekadivasaṃ etadahosi – ‘‘mayaṃ nagaraṃ gantvā rājarājamahāmattādayo passāma, imesupi candimasūriyesu ‘cando nāma devaputto, sūriyo nāma devaputto’ti vadanti. Kiṃ nu kho katvā ete etā sampattiyo adhigatā’’ti? Tato ‘‘nāññaṃ kiñci, puññakammameva katvā’’ti cintetvā ‘‘mayāpi evaṃvidhasampattidāyakaṃ puññakammameva kattabba’’nti cintesi.
有一日，他心中生起此念：我们曾往城中，见王侯大臣等人；他们称月亮为“天子月”，太阳为“天子日”。那么，他们因何事获得如是种种善果呢？他思惟后默念：无他，仅因作善业。我自己也应当造如是能生善果的善业。于是，他起身，饮酒后，以手持石杵步行于四大路上，用杵砸碎巨石，推转翻动，挑担载物，修整道路，砍伐树木，挖掘池塘，筑桥梁。日日如此工作，至傍晚太阳落山，回家休息。
So kālasseva vuṭṭhāya yāguṃ pivitvā vāsipharasukudālamusalahattho catumahāpathaṃ gantvā musalena pāsāṇe uccāletvā pavaṭṭeti, yānānaṃ akkhapaṭighātarukkhe harati, visamaṃ samaṃ karoti, catumahāpathe sālaṃ karoti, pokkharaṇiṃ khaṇati, setuṃ bandhati, evaṃ divasaṃ kammaṃ katvā atthaṅgate sūriye gharaṃ eti. Taṃ añño pucchi – ‘‘bho, magha, tvaṃ pātova nikkhamitvā sāyaṃ araññato esi, kiṃ kammaṃ karosī’’ti? Puññakammaṃ karomi. Saggagāmimaggaṃ sodhemīti. Kimidaṃ, bho, puññaṃ nāmāti? Tvaṃ na jānāsīti? Āma, na jānāmīti. Nagaraṃ gatakāle diṭṭhapubbā te rājarājamahāmattādayoti? Āma, diṭṭhapubbāti. Puññakammaṃ katvā tehi taṃ ṭhānaṃ laddhaṃ, ahampi evaṃvidhasampattidāyakaṃ kammaṃ karomi. ‘‘Cando nāma devaputto, sūriyo nāma devaputto’’ti sutapubbaṃ tayāti? Āma sutapubbanti. Etassa saggassa gamanamaggaṃ ahaṃ sodhemīti. Idaṃ pana puññakammaṃ kiṃ taveva vaṭṭati, aññassa na vaṭṭatīti? Na kassacetaṃ vāritanti. Yadi evaṃ sve araññaṃ gamanakāle mayhampi saddaṃ dehīti. Punadivase taṃ gahetvā gato, evaṃ tasmiṃ gāme tettiṃsa manussā taruṇavayā sabbe tasseva anuvattakā ahesuṃ. Te ekacchandā hutvā puññakammāni karontā vicaranti. Yaṃ disaṃ gacchanti, maggaṃ samaṃ karontā ekadivaseneva karonti, pokkharaṇiṃ khaṇantā, sālaṃ karontā, setuṃ bandhantā ekadivaseneva niṭṭhāpenti.
一天，有人问他：“你早晨出门，傍晚自森林中归来，行何善业？”答曰：“我造善业，净除往天之路。”问：“此为何名善业？你岂未知耶？”答:“未知也。”问：“你初入城时曾见王侯大臣乎？”答:“见过也。”问：“造何善业获此地位？”答:“我亦造如是能生善果的善业。”“尔曾闻曰‘月为天子子，日为天子子’乎？”答：“闻说过。”“因此我净除升天之路。”“此善业为何仅成于你，而不成于他人？”答：“无人阻止此事。”“若我入森林时，他人听闻声响呢？”次日他复携杵往村中，三十余青年皆随其后。他们同心协力，造善业，挖池塘，砍树木，筑桥梁，一日之内即完成修筑。
Atha nesaṃ gāmabhojako cintesi – ‘‘ahaṃ pubbe etesu suraṃ pivantesu pāṇaghātādīni karontesu ca kahāpaṇādivasena ceva daṇḍabalivasena ca dhanaṃ labhāmi. Idāni etesaṃ puññakaraṇakālato paṭṭhāya ettako āyo natthi, handa ne rājakule paribhindāmī’’ti rājānaṃ upasaṅkamitvā core, mahārāja, passāmīti. Kuhiṃ, tātāti? Mayhaṃ gāmeti. Kiṃ corā nāma, tātāti? Rājāparādhikā devāti. Kiṃ jātikāti? Gahapatijātikā devāti. Gahapatikā kiṃ karissanti, tayā jānamānena kasmā mayhaṃ na kathitanti? Bhayena, mahārāja, na kathemi, idāni mā mayhaṃ dosaṃ kareyyāthāti. Atha rājā ‘‘ayaṃ mayhaṃ mahāravaṃ ravatī’’ti saddahitvā ‘‘tena hi gaccha, tvameva ne ānehī’’ti balaṃ datvā pesesi. So gantvā divasaṃ araññe kammaṃ katvā sāyamāsaṃ bhuñjitvā gāmamajjhe nisīditvā ‘‘sve kiṃ kammaṃ karissāma, kiṃ maggaṃ samaṃ karoma, pokkharaṇiṃ khaṇāma, setuṃ bandhāmā’’ti mantayamāneyeva te parivāretvā ‘‘mā phandittha, rañño āṇā’’ti bandhitvā pāyāsi. Atha kho nesaṃ itthiyo ‘‘sāmikā kira vo ‘rājāparādhikā corā’ti bandhitvā niyyantī’’ti sutvā ‘‘aticirena kūṭā ete ‘puññakammaṃ karomā’ti divase divase araññeva acchanti, sabbakammantā parihīnā, gehe na kiñci vaḍḍhati, suṭṭhu baddhā suṭṭhu gahitā’’ti vadiṃsu.
村民中有一盗贼思惟：“我以前跟随酗酒者行劫杀盗，得金银财宝，现见他们造福业时，我身无铜铁金钱，惧王乡警谴责。”于是他往王宫告状：“大王，请看此盗贼。”王问：“汝欲何事？”盗曰：“望大王赐赦。”王答：“你去吧。”盗临林间做善业，日暮返回村中，坐而思惟：“今后我当作何善业？怎样行路？挖池塘？筑桥梁？”当时，他安然接受守卫“不拘谨，勿惊王命”，而束缚他们进退。村妇闻言曰：“丈夫们被冠以‘盗贼’罪名，反而日日入林作善业，无恶增益，皆被束缚而保全。”
Gāmabhojakopi te netvā rañño dassesi. Rājā anupaparikkhitvāyeva ‘‘hatthinā maddāpethā’’ti āha. Tesu nīyamānesu magho itare āha – ‘‘bho, sakkhissatha mama vacanaṃ kātu’’nti? Tava vacanaṃ karontāyevamha imaṃ bhayaṃ pattā, evaṃ santepi tava vacanaṃ karoma, bhaṇa bho, kiṃ karomāti? Ettha bho vaṭṭe carantānaṃ nāma nibaddhaṃ etaṃ, kiṃ pana tumhe corāti? Na coramhāti. Imassa lokassa saccakiriyā nāma avassayo, tasmā sabbepi ‘‘yadi amhe corā, hatthī maddatu, atha na corā, mā maddatū’’ti saccakiriyaṃ karothāti. Te tathā akaṃsu. Hatthī upagantumpi na sakkoti, viravanto palāyati, hatthiṃ tuttatomaraṅkusehi koṭṭentāpi upanetuṃ na sakkonti. ‘‘Hatthiṃ upanetuṃ na sakkomā’’ti rañño ārocesuṃ. Tena hi upari kaṭena paṭicchādetvā maddāpethāti. Upari kaṭe dinne diguṇaravaṃ viravanto palāyati.
盗贼及村民被领至王前。王吩咐用大象捕捉盗贼。手下问问：“可否施行王命？”盗回应：“害怕不敢说话，恐招叱责。”于是王言：“此盗贼张狂喧嚣，汝速行捕之。”他离去，白天在林间作善业，傍晚用餐，坐于村中，思惟所行善路、修池塘、筑桥梁之事，响声引其同伴围绕叮嘱勿惹王怒气。妇人听说配偶被称盗贼，则笑曰此人无不善作，皆善长自处。
Rājā sutvā pesuññakārakaṃ pakkosāpetvā āha – ‘‘tāta, hatthī maddituṃ na icchatī’’ti? Āma, deva, jeṭṭhakamāṇavo mantaṃ jānāti, mantasseva ayamānubhāvoti. Rājā taṃ pakkosāpetvā ‘‘manto kira te atthī’’ti pucchi? Natthi, deva, mayhaṃ manto, saccakiriyaṃ pana mayaṃ karimha – ‘‘yadi amhe rañño corā, maddatu, atha na corā, mā maddatū’’ti, saccakiriyāya no esa ānubhāvoti. Kiṃ pana, tāta, tumhe kammaṃ karothāti? Amhe, deva, maggaṃ samaṃ karoma, catumahāpathe sālaṃ karoma , pokkharaṇiṃ khaṇāma, setuṃ bandhāma, evarūpāni puññakammāni karontā vicarimhāti.
王听闻后，命令设善业竞赛。问盗贼：“你不愿驯象吗？”答：“是的，佛陀之长者僧有智慧，我亦感其意。”王问：“你有计谋乎？”答：“无，但我确立誓愿：如果我为王盗，则受惩；若不盗，则不受罚。”问盗贼凡行为何？答：“我们作善业，铺路砍树，建桥梁，如此造众善行而行走。”
Ayaṃ tumhe kimatthaṃ pisuṇesīti? Amhākaṃ pamattakāle idañcidañca labhati, appamattakāle taṃ natthi, etena kāraṇenāti. Tāta, ayaṃ hatthī nāma tiracchāno, sopi tumhākaṃ guṇe jānāti. Ahaṃ manusso hutvāpi na jānāmi, tumhākaṃ vasanagāmaṃ tumhākaṃyeva puna aharaṇīyaṃ katvā demi, ayampi hatthī tumhākaṃyeva hotu, pesuññakārakopi tumhākaṃyeva dāso hotu. Ito paṭṭhāya mayhampi puññakammaṃ karothāti dhanaṃ datvā vissajjesi. Te dhanaṃ gahetvā vārena vārena hatthiṃ āruyha gacchantā mantayanti ‘‘bho puññakammaṃ nāma anāgatabhavatthāya kariyati, amhākaṃ pana antoudake pupphitaṃ nīluppalaṃ viya imasmiññeva attabhāve vipākaṃ deti. Idāni atirekaṃ puññaṃ karissāmā’’ti, kiṃ karomāti? Catumahāpathe thāvaraṃ katvā mahājanassa vissamanasālaṃ karoma, itthīhi pana saddhiṃ apattikaṃ katvā karissāma, amhesu hi ‘‘corā’’ti gahetvā nīyamānesu itthīnaṃ ekāpi cintāmattakampi akatvā ‘‘subaddhā sugahitā’’ti uṭṭhahiṃsu, tasmā tāsaṃ pattiṃ na dassāmāti. Te attano gehāni gantvā hatthino tettiṃsapiṇḍaṃ denti, tettiṃsa tiṇamuṭṭhiyo āharanti, taṃ sabbaṃ hatthissa kucchipūraṃ jātaṃ. Te araññaṃ pavisitvā rukkhe chindanti, chinnaṃ chinnaṃ hatthī kaḍḍhitvā sakaṭapathe ṭhapesi. Te rukkhe tacchetvā sālāya kammaṃ ārabhiṃsu.
此处谓问：『诸比库啊，何以称此为凶恶？』答曰：『我们等在不谨慎时，得此物；谨慎时，则无此物。以此因缘，故如此言。』复释：『大哥，此象名为野象，彼亦识汝之功德。即便我为人亦不知，若将汝之村落占为己有，彼象亦应属汝，行凶者也当归汝为奴。于是基于此缘，我亦作福，资财施舍令彼消怒。彼等受资财回乡，多次抚象，议论曰：“此福德业，方成将来之用；对吾亦如莲花青蓝之果，当下即见其报。”如今当作更多福业，如何是好？谓策四大径，建庙安坐，好共妇女犯戒。我们称其为小偷，拘捕受戒女使之清净，谓她们善顺利。故不示现其身。其等还家，进象口食三十三饭团，带三十三把草，皆充满象尾。入林砍树，砍断断为象牙，置车路旁。砍树叶，作茅屋功事。
Maghassa gehe sujātā, sudhammā, cittā, nandāti catasso bhariyāyo ahesuṃ. Sudhammā vaḍḍhakiṃ pucchati – ‘‘tāta, ime sahāyā kālasseva gantvā sāyaṃ enti, kiṃ kammaṃ karontī’’ti? ‘‘Sālaṃ karonti, ammā’’ti. ‘‘Tāta, mayhampi sālāya pattiṃ katvā dehī’’ti. ‘‘Itthīhi apattikaṃ karomā’’ti ete vadantīti. Sā vaḍḍhakissa aṭṭha kahāpaṇe datvā ‘‘tāta, yena kenaci upāyena mayhaṃ pattikaṃ karohī’’ti āha. So ‘‘sādhu ammā’’ti vatvā puretaraṃ vāsipharasuṃ gahetvā gāmamajjhe ṭhatvā ‘‘kiṃ bho ajja imasmimpi kāle na nikkhamathā’’ti uccāsaddaṃ katvā ‘‘sabbe maggaṃ āruḷhā’’ti ñatvā ‘‘gacchatha tāva tumhe, mayhaṃ papañco atthī’’ti te purato katvā aññaṃ maggaṃ āruyha kaṇṇikūpagaṃ rukkhaṃ chinditvā tacchetvā maṭṭhaṃ katvā āharitvā sudhammāya gehe ṭhapesi – ‘‘mayā dehīti vuttadivase nīharitvā dadeyyāsī’’ti.
麦迦之家有四妻，名苏贾塔、苏达摩、吉塔、难达。苏达摩问萌母：“大哥，随从每日黄昏归，作何业耶？”答曰：“打茅屋，母亲。”曰：“我亦同作茅屋耶？”答曰：“与妇人犯戒也。”余众复言。遂给八咖哈巴尼，言：“以何法使我得屋？”答：“善也，母亲。”言毕，携手猿取村中立，呼曰：“今日何以此时不开？莫行诸途，悉皆如法。”无汝纠缠，彼辈退去，择他道至莲花井树，砍伐破坏，举叶作茅屋，置苏达摩宅中，约言：“当翌日成居还给。”
Atha niṭṭhite dabbasambhārakamme bhūmikammato paṭṭhāya cayabandhanathambhussāpana saṅghāṭayojana kaṇṇikamañcabandhanesu katesu so vaḍḍhakī kaṇṇikamañce nisīditvā catūhi disāhi gopānasiyo ukkhipitvā ‘‘bho ekaṃ pamuṭṭhaṃ atthī’’ti āha. Kiṃ bho pamuṭṭhaṃ, sabbameva tvaṃ pamussasīti. Imā bho gopānasiyo kattha patiṭṭhahissantīti? Kaṇṇikā nāma laddhuṃ vaṭṭatīti. Kuhiṃ bho idāni sakkā laddhunti? Kulānaṃ gehe sakkā laddhunti. Āhiṇḍantā pucchathāti. Te antogāmaṃ pavisitvā pucchitvā sudhammāya gharadvāre ‘‘imasmiṃ ghare kaṇṇikā atthī’’ti āhaṃsu. Sā ‘‘atthī’’ti āha. Handa mūlaṃ gaṇhāhīti. Mūlaṃ na gaṇhāmi, sace mama pattiṃ karotha, dassāmīti. Etha bho mātugāmassa pattiṃ na karoma, araññaṃ gantvā rukkhaṃ chindissāmāti nikkhamiṃsu.
次饱食粮、耕地事毕，携绑缚、筑墙桩、盖蓬草、置罐筐胶结。苏达摩坐于筐内，四方窃视曰：“此处空隙甚大。”问：“何为空隙？尔等昏睡耶？”书曰：此筐系粮器也。问处何得？答曰：“族中方有此器。纳入族中宅院。”逐彼询问。苏达摩答言：“确有此处。”曰：“勿取根株。”谓：“若取当砍树入林。”遂出入。
Tato vaḍḍhakī ‘‘kiṃ na laddhā, tāta, kaṇṇikā’’ti pucchi. Te tamatthaṃ ārocayiṃsu. Vaḍḍhakī kaṇṇikamañce nisinnova ākāsaṃ ulloketvā ‘‘bho ajja nakkhattaṃ sundaraṃ, idaṃ aññaṃ saṃvaccharaṃ atikkamitvā sakkā laddhuṃ, tumhehi ca dukkhena ābhatā dabbasambhārā, te sakalasaṃvaccharena imasmiññeva ṭhāne pūtikā bhavissanti. Devaloke nibbattakāle tassāpi ekasmiṃ koṇe sālā hotu, āharatha na’’nti āha. Sāpi yāva te na puna āgacchanti, tāva kaṇṇikāya heṭṭhimatale ‘‘ayaṃ sālā sudhammā nāmā’’ti akkharāni chindāpetvā ahatena vatthena veṭhetvā ṭhapesi. Kammikā āgantvā – ‘‘āhara, re kaṇṇikaṃ , yaṃ hotu taṃ hotu. Tuyhampi pattiṃ karissāmā’’ti āhaṃsu. Sā nīharitvā ‘‘tātā, yāva aṭṭha vā soḷasa vā gopānasiyo na ārohanti, tāva imaṃ vatthaṃ mā nibbeṭhayitthā’’ti vatvā adāsi. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā gahetvā gopānasiyo āropetvāva vatthaṃ nibbeṭhesuṃ.
苏达摩问：“未得何器耶？”答说将实。坐筐内仰望天空曰：“今日星辰明丽，今夜逾殊常。此器可得。尔等久病痛苦之粮筐，皆因星宿周转，于此处充满。天界人欢宴时，亦有一斋落于此角，尔等勿取乎？”答：“勿取。”彼等未至，苏达摩在器下刻字曰：“此茅屋名苏达摩。”破字立柱，鬼男刻字曰：“取之，尔等持仪式诺言，我亦为尔持诺。”刻图置茅屋中。
Eko mahāgāmikamanusso uddhaṃ ullokento akkharāni disvā ‘‘kiṃ, bho, ida’’nti akkharaññuṃ manussaṃ pakkosāpetvā dassesi. So ‘‘sudhammā nāma ayaṃ sālā’’ti āha. ‘‘Haratha, bho, mayaṃ ādito paṭṭhāya sālaṃ katvā nāmamattampi na labhāma, esā ratanamattena kaṇṇikarukkhena sālaṃ attano nāmena kāretī’’ti viravanti. Vaḍḍhakī tesaṃ viravantānaṃyeva gopānasiyo pavesetvā āṇiṃ datvā sālākammaṃ niṭṭhāpesi.
大村一人仰视天字，呼曰：“何物耶？”呼者显人答曰：“此名苏达摩茅屋。”呼曰：“予首办茅屋，未有如是名已。此以宝贵茅草茅屋，以吾名名之。”苏达摩闻言羞辱，当时进客纳献，完成造茅之业。
Sālaṃ tidhā vibhajiṃsu, ekasmiṃ koṭṭhāse issarānaṃ vasanaṭṭhānaṃ akaṃsu, ekasmiṃ duggatānaṃ, ekasmiṃ gilānānaṃ. Tettiṃsa janā tettiṃsa phalakāni paññapetvā hatthissa saññaṃ adaṃsu – ‘‘āgantuko āgantvā yassa atthate phalake nisīdati, taṃ gahetvā phalakasāmikasseva gehe patiṭṭhapehi. Tassa pādaparikammapiṭṭhiparikammakhādanīyabhojanīyasayanāni sabbāni phalakasāmikasseva bhāro bhavissatī’’ti. Hatthī āgatāgataṃ gahetvā phalakasāmikassa gehaṃ neti, so tassa taṃ divasaṃ kattabbaṃ karoti.
茅屋分为三部，一处为统治者居，一处为恶人居，一处为病人居。三十三人为象立标记，示象识标志，示来者依标而居。象出象入，守标识其家。并照料掌管脚垫、食具、寝具，所有令象主有如所有。象随时作业。
Maghamāṇavo sālato avidūre ṭhāne koviḷārarukkhaṃ ropāpesi, mūle cassa pāsāṇaphalakaṃ atthari. Nandā nāmassa bhariyā avidūre pokkharaṇiṃ khaṇāpesi, cittā mālāvacche ropāpesi, sabbajeṭṭhikā pana ādāsaṃ gahetvā attabhāvaṃ maṇḍayamānāva vicarati. Magho taṃ āha – ‘‘bhadde, sudhammā, sālāya pattikā jātā, nandā pokkharaṇiṃ khaṇāpesi, cittā mālāvacche ropāpesi. Tava pana puññakammaṃ nāma natthi, ekaṃ puññaṃ karohi, bhadde’’ti sā ‘‘tvaṃ kassa kāraṇā karosi, nanu tayā kataṃ mayhamevā’’ti vatvā attabhāvamaṇḍanameva anuyuñjati.
游方者马嘎在近处一有盐井之地，栽植了蔗树，其根部有石块板相附着。名叫难陀的妻子在不远处挖掘水池，种植了黄色缨草。她持有一切假花，捧美自诩而闲适自在地活动。马嘎曾对她说：「善哉，善哉，苏达摩，盐井旁生起蔗树，难陀你挖掘水池，种植黄色缨草。但你却无一功德，做一件功德吧，善哉！」她答曰：「你为谁而行？莫非正为我做？」说罢，便继续装饰自己。
Magho yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cavitvā tāvatiṃsabhavane sakko hutvā nibbatti, tepi tettiṃsa gāmikamanussā kālaṅkatvā tettiṃsa devaputtā hutvā tasseva santike nibbattā. Sakkassa vejayanto nāma pāsādo satta yojanasatāni uggacchi, dhajo tīṇi yojanasatāni uggacchi, koviḷārarukkhassa nissandena samantā tiyojanasataparimaṇḍalo pañcadasayojanapariṇāhakkhandho pāricchattako nibbatti, pāsāṇaphalakassa nissandena pāricchattakamūle saṭṭhiyojanikā paṇḍukambalasilā nibbatti. Sudhammāya kaṇṇikarukkhassa nissandena tiyojanasatikā sudhammā devasabhā nibbatti. Nandāya pokkharaṇiyā nissandena paññāsayojanā nandā nāma pokkharaṇī nibbatti. Cittāya mālāvacchavatthunissandena saṭṭhiyojanikaṃ cittalatāvanaṃ nāma uyyānaṃ nibbatti.
马嘎一生立定后离开，之后变成天帝，进入忉利天宫。他同时作忉利天三十三村莊之地主人类，历劫人天晦暗时，继作三十三天众生，转生于彼处。天帝建有名为“毁灭者”的宫殿，长七百由旬，旗杆长三百由旬，以蔗树为依靠，四周环绕面积三千由旬，环丘范围十五由旬。以石板为依托，石板下有六十由旬青石岩。以苏达摩之耳樹为依托，建三百由旬苏达摩天众会堂。以难陀水池为依托，有五十由旬名为难陀水池。以黄色缨草为依托，有六十由旬名为黄色缨草园的优雅园林。
Sakko devarājā sudhammāya devasabhāya yojanike suvaṇṇapallaṅke nisinno tiyojanike setacchatte dhāriyamāne tehi devaputtehi tāhi devakaññāhi aḍḍhatiyāhi nāṭakakoṭīhi dvīsu devalokesu devatāhi ca parivārito mahāsampattiṃ olokento tā tisso itthiyo disvā ‘‘imā tāva paññāyanti, sujātā kuhi’’nti olokento ‘‘ayaṃ mama vacanaṃ akatvā girikandarāya bakasakuṇikā hutvā nibbattā’’ti disvā devalokato otaritvā tassā santikaṃ gato. Sā disvāva sañjānitvā adhomukhā jātā. ‘‘Bāle, idāni kiṃ sīsaṃ na ukkhipasi? Tvaṃ mama vacanaṃ akatvā attabhāvameva maṇḍayamānā vītināmesi. Sudhammāya ca nandāya ca cittāya ca mahāsampatti nibbattā, ehi amhākaṃ sampattiṃ passā’’ti devalokaṃ netvā nandāya pokkharaṇiyā pakkhipitvā pallaṅke nisīdi.
萨咖天帝坐于苏达摩天众会堂的由旬黄金榻上，撑着由旬白盖，与天子与天仙女子及半神戏剧行者，在两个天界间被数位神祇环绕，视察大富乐境。看见三位女子说：「这就是智慧女，出身善处之人吗？」转念又见：「她违我的话，化为山蛛与鹰鸟而生，看守于山林之间。」于是天帝自天界降临，临近女子，女子认知即刻降生为凡身。天帝言：「愚人啊，你为何沉迷？你违背吾言，自饰娇媚？苏达摩、难陀及黄色缨草皆得大富乐，来观我等境界。」说罢引领女子，坐于难陀水池边的榻上。
Nāṭakitthiyo ‘‘kuhiṃ gatattha, mahārājā’’ti pucchiṃsu. So anārocetukāmopi tāhi nippīḷiyamāno ‘‘sujātāya santika’’nti āha. Kuhiṃ nibbattā, mahārājāti? Kandarapādeti. Idāni kuhinti? Nandāpokkharaṇiyaṃ me vissaṭṭhāti. Etha, bho, amhākaṃ ayyaṃ passāmāti sabbā tattha agamaṃsu. Sā pubbe sabbajeṭṭhikā hutvā tā avamaññittha. Idāni tāpi taṃ disvā – ‘‘passatha, bho amhākaṃ ayyāya mukhaṃ kakkaṭakavijjhanasūlasadisa’’ntiādīni vadantiyo keḷiṃ akaṃsu. Sā ativiya aṭṭiyamānā sakkaṃ devarājānaṃ āha – ‘‘mahārāja, imāni suvaṇṇarajatamaṇivimānāni vā nandāpokkharaṇī vā mayhaṃ kiṃ karissati, jātibhūmiyeva mahārāja sattānaṃ sukhā, maṃ tattheva kandarapāde vissajjehī’’ti. Sakko taṃ tattha vissajjetvā ‘‘mama vacanaṃ karissasī’’ti āha. Karissāmi, mahārājāti. Pañca sīlāni gahetvā akhaṇḍāni katvā rakkha, katipāhena taṃ etāsaṃ jeṭṭhikaṃ karissāmīti. Sā tathā akāsi.
戏剧行者问道：「陛下，去向何处？」天帝答曰：「我欲至苏嘉塔女所在。」问：「何处？苏嘉塔女何地？」答：「即难陀水池之处。」众人遂往观之。曾为假花女者因受蔑视，今见状，众人言其面如猴头生疮，戏言不止。假花女极为愤怒，向萨咖天帝曰：陛下，黄金、白银、珠宝神殿与难陀水池于我何用？众生于出生地得安乐，我今安然依山蛛处即可。」天帝闻言答曰：「我必遵命。」遂持五戒不破，护持之，视其为长老。她亦如是行。
Sakko katipāhassa accayena ‘‘sakkā nu kho sīlaṃ rakkhitu’’nti gantvā maccharūpena uttānako hutvā tassā purato udakapiṭṭhe osarati, sā ‘‘matamacchako bhavissatī’’ti gantvā sīse aggahesi. Maccho naṅguṭṭhaṃ cālesi. Sā ‘‘jīvati maññe’’ti udake vissajjesi. Sakko ākāse ṭhatvā ‘‘sādhu, sādhu, rakkhasi sikkhāpadaṃ, evaṃ taṃ rakkhamānaṃ katipāheneva nāṭakānaṃ jeṭṭhikaṃ karissāmī’’ti āha. Tassāpi pañca vassasatāni āyu ahosi. Ekadivasampi udarapūraṃ nālatthaṃ, sukkhitvā parisukkhitvā milāyamānāpi sīlaṃ akhaṇḍetvā kālaṅkatvā bārāṇasiyaṃ kumbhakāragehe nibbatti.
天帝化为蚊子，前往查看是否能守戒，于水池前游荡。她思：「这蚊子若活着。」遂入水而灭。天帝立于空中赞叹：「善哉，善哉，你守护戒律，我定以守护犹如你者为戏剧行者长老。」她寿命五百年，虽一日未食足而干瘦，仍清净守戒，终失色丧在巴拉那西陶器工舍。
Sakko ‘‘kuhiṃ nibbattā’’ti olokento disvā ‘‘tato idha ānetuṃ na sakkā, jīvitavuttimassā dassāmī’’ti suvaṇṇaeḷālukānaṃ yānakaṃ pūretvā majjhe gāmassa mahallakavesena nisīditvā ‘‘eḷālukāni gaṇhathā’’ti ukkuṭṭhimakāsi. Samantā gāmavāsikā āgantvā ‘‘dehi, tātā’’ti āhaṃsu. Ahaṃ sīlarakkhakānaṃ demi, tumhe sīlaṃ rakkhathāti. Tāta mayaṃ sīlaṃ nāma kīdisantipi na jānāma, mūlena dehīti. ‘‘Sīlarakkhakānaṃyeva dammī’’ti āha. ‘‘Etha, re kosi ayaṃ eḷālukamahallako’’ti sabbe nivattiṃsu.
天帝察看后说：「何处得生？不可带至此处，我为生命寿限展示。」载满黄金耳饰的车队入村庄，坐于村中心官舍，招呼村民云：「来吧，父老，我物送予持戒者，你们务必护念戒律。」老者答：「此戒守护者，我们从未见。根基健康。」又言：「此乃戒守护者。」众人皆叹：「此人即黄金耳饰者。」皆欢喜载归。
Sā dārikā pucchi – ‘‘amma, tumhe eḷālukatthāya gatā tucchahatthāva āgatā’’ti. Kosi, amma, eḷālukamahallako ‘‘ahaṃ sīlarakkhakānaṃ dammī’’ti vadati, nūnimassa dārikā sīlaṃ khāditvā vattanti, mayaṃ sīlameva na jānāmāti. Sā ‘‘mayhaṃ ānītaṃ bhavissatī’’ti gantvā ‘‘eḷālukaṃ, tāta, dehī’’ti āha. ‘‘Tvaṃ sīlāni rakkhasi ammā’’ti? ‘‘Āma, tāta rakkhāmī’’ti. Idaṃ mayā tuyhameva ābhatanti gehadvāre yānena saddhiṃ ṭhapetvā pakkāmi. Sāpi yāvajīvaṃ sīlaṃ rakkhitvā cavitvā vepacittiasurassa dhītā hutvā nibbatti. Sīlanissandena pāsādikā ahosi. So ‘‘dhītuvivāhamaṅgalaṃ karissāmī’’ti asure sannipātesi.
那少女问道：『母亲，你是去艾罗卢卡村，带着轻薄之手回来的吗？』科西对母亲说，艾罗卢卡那地方的人说：『我是护持戒律者的丈夫』，现在这少女因食戒律而行为，众人说：『我们唯不知戒律。』她便说：『我所带来的，将会成为我的。』之后去到那里，对他说：『请赐我艾罗卢卡吧，亲爱的。』他回答说：『你护持戒律吗，母亲？』她说：『是的，亲爱的，我护持戒律。』这事我亲自送给你们，带着车马一起安置后出发。她也终生护持戒律，离开后成为忿恚魔王的女儿。她因依止戒律，而令人悦目可敬。于是我对诸魔说：『我要为女儿的婚事庆祝吉祥』，便在魔众中集会举行仪式。
Sakko ‘‘kuhiṃ nibbattā’’ti olokento ‘‘asurabhavane nibbattā, ajjassā vivāhamaṅgalaṃ karissantī’’ti disvā ‘‘idāni yaṃkiñci katvā ānetabbā mayā’’ti asuravaṇṇaṃ nimminitvā gantvā asurānaṃ antare aṭṭhāsi. ‘‘Tava sāmikaṃ vadehī’’ti tassā hatthe pitā pupphadāmaṃ adāsi ‘‘yaṃ icchasi, tassūpari khipāhī’’ti. Sā olokentī sakkaṃ disvā pubbasannivāsena sañjātasinehā ‘‘ayaṃ me sāmiko’’ti tassūpari dāmaṃ khipi. So taṃ bāhāya gahetvā ākāse uppati, tasmiṃ khaṇe asurā sañjāniṃsu. Te ‘‘gaṇhatha, gaṇhatha, jarasakkaṃ, veriko amhākaṃ, na mayaṃ etassa dārikaṃ dassāmā’’ti anubandhiṃsu. Vepacitti pucchi ‘‘kenāhaṭā’’ti? ‘‘Jarasakkena mahārājā’’ti. ‘‘Avasesesu ayameva seṭṭho, apethā’’ti āha. Sakko naṃ netvā aḍḍhatiyakoṭināṭakānaṃ jeṭṭhikaṭṭhāne ṭhapesi. Sā sakkaṃ varaṃ yāci – ‘‘mahārāja, mayhaṃ imasmiṃ devaloke mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā natthi, yattha yattha gacchasi, tattha tattha maṃ gahetvāva gaccha mahārājā’’ti. Sakko ‘‘sādhū’’ti paṭiññaṃ adāsi.
萨咖巡视问道：『从哪里降生？』看到说：『降生在魔宫，今日将为婚事庆祝吉祥』。并说：『现在无论做什么，都要带给我。』他将魔容彩画，立刻前往魔众中。魔众中有人恭敬他，说：『请介绍你的主人。』他手中给了花束，说：『你所愿，我即投于此上。』她观看萨咖后，生起先有所爱的情愫，说：『这就是我的主人。』便将花束投于他。萨咖接花束，提起飞上天空。片刻间，魔众皆察觉，说：『抓住他，抓住他，劫掠我们庄园的老萨咖！我们不要让他见这少女！』愤怒者问道：『凭什么抓他？』答曰：『老萨咖大王。』又说：『最终，这才是最强者，真是了不得！』萨咖引领，将其置于五百大国的最大官署。她向萨咖乞求殊胜祝福：『大王，我在这天界无父母兄弟姐妹，您无论往何处去，请带我同行，大王。』萨咖答曰：『善哉』，允诺给她。
Evaṃ macalagāmake maghamāṇavakālato paṭṭhāya visuddhabhāvamassa sampassanto bhagavā ‘‘dīgharattaṃ visuddho kho ayaṃ yakkho’’ti āha. Atthasañhitanti atthanissitaṃ kāraṇanissitaṃ.
正如马车行人前行时，看到清净者，世尊称赞说：『这妖魔长久以来是清净的。』此言含有意义汇集，缘于意义并基于因缘。
Pañhaveyyākaraṇavaṇṇanā问题解答的注释
§357
357.Kiṃ saṃyojanāti kiṃ bandhanā, kena bandhanena baddhā hutvā. Puthukāyāti bahujanā. Averāti appaṭighā. Adaṇḍāti āvudhadaṇḍadhanadaṇḍavinimuttā. Asapattāti apaccatthikā. Abyāpajjāti vigatadomanassā. Viharemu averinoti aho vata kenaci saddhiṃ averino vihareyyāma, katthaci kopaṃ na uppādetvā accharāya gahitakaṃ jaṅghasahassena saddhiṃ paribhuñjeyyāmāti dānaṃ datvā pūjaṃ katvā ca patthayanti. Iti ca nesaṃ hotīti evañca nesaṃ ayaṃ patthanā hoti. Atha ca panāti evaṃ patthanāya satipi.
357.“何谓束缚？何为缚链？何因缚缚生？”“群体”谓众多之身。“不恼”谓无瞋恨。“无杖”谓脱离兵器刀杖。“无亲近”谓无嫉妒妨害。“无悔恨”谓无烦恼无忧愁。‘我们共同结伴，不生怨恨，与无恚者共处，无处起恼怒，不作牢骚，享用珍肴，彼此温存互敬。持施与礼恭，彼此护卫。’此乃彼等之相。又曰：“不仅于此，彼等更有此相。”
Issāmacchariyasaṃyojanāti parasampattikhīyanalakkhaṇā issā, attasampattiyā parehi sādhāraṇabhāvassa asahanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ, issā ca macchariyañca saṃyojanaṃ etesanti issāmacchariyasaṃyojanā. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana issāmacchariyāni abhidhamme vuttāneva.
嫉妒与嗔恚束缚是彼世间互相争执之表现。嫉妒谓自我成就之所不容他人分享者，而嗔恚则是因不能容他人成就而生之憎恶。这两者合称为嫉妒嗔恚束缚。于此略说之。详细者如阿毗达摩中所述嫉妒嗔恚详细根本。
Āvāsamacchariyena panettha yakkho vā peto vā hutvā tasseva āvāsassa saṅkāraṃ sīsena ukkhipitvā vicarati. Kulamacchariyena tasmiṃ kule aññesaṃ dānādīni karonte disvā ‘‘bhinnaṃ vatidaṃ kulaṃ mamā’’ti cintayato lohitampi mukhato uggacchati, kucchivirecanampi hoti, antānipi khaṇḍākhaṇḍāni hutvā nikkhamanti. Lābhamacchariyena saṅghassa vā gaṇassa vā santake lābhe maccharāyitvā puggalikaparibhogena paribhuñjitvā yakkho vā peto vā mahāajagaro vā hutvā nibbattati. Sarīravaṇṇaguṇavaṇṇamacchariyena pana pariyattidhammamacchariyena ca attanova vaṇṇaṃ vaṇṇeti, na paresaṃ vaṇṇaṃ, ‘‘kiṃ vaṇṇo eso’’ti taṃ taṃ dosaṃ vadanto pariyattiñca kassaci kiñci adento dubbaṇṇo ceva eḷamūgo ca hoti.
出入处嗔恚者，无论是妖魔或恶鬼，常怀心中对所住之处起破坏心，犹如用头顶乱撞。家族嗔恚者则见他人于族中施予施舍等，便起念：『我的家族被破坏了』，因此面俱赤热，甚至排粪泄尿，内脏支离破碎而出离。因财嗔恚者见会众、团体或朋友获利，便如虫蚁盘踞，藉人间财物享用而生存，乃至成为大恶鬼或大妖魔。色相嗔恚及名教嗔恚则自抑其色相及言教，不令他人知晓。论者言及此种缺点时，称其为难望色相及愚顽迟钝。
Apica āvāsamacchariyena lohagehe paccati. Kulamacchariyena appalābho hoti. Lābhamacchariyena gūthaniraye nibbattati. Vaṇṇamacchariyena bhave nibbattassa vaṇṇo nāma na hoti. Dhammamacchariyena kukkuḷaniraye nibbattati. Idaṃ pana issāmacchariyasaṃyojanaṃ sotāpattimaggena pahīyati. Yāva taṃ nappahīyati, tāva devamanussā averatādīni patthayantāpi verādīhi na parimuccantiyeva.
此外，由于贪著于住处而堕落于铜铁等房舍之中；因贪著于家族而受恶报；因贪著于财富而在深重地狱中受苦；因贪著于色相而难以成就涅槃；因贪著于教法而堕于恶鬼地狱。此为嫉妒贪著之束缚，乃从初果圣者道上所断除的。未断除之前，即便天人及人等修持不杀等戒律，也绝不能超脱嫉妒的束缚。
Tiṇṇā mettha kaṅkhāti etasmiṃ pañhe mayā tumhākaṃ vacanaṃ sutvā kaṅkhā tiṇṇāti vadati, na maggavasena tiṇṇakaṅkhataṃ dīpeti. Vigatā kathaṃkathāti idaṃ kathaṃ, idaṃ kathanti ayampi kathaṃkathā vigatā.
你们在此有所疑惑，说『在此问题上，吾闻汝等之言，云疑惑已除』，但这并非指以成就圣道而除尽疑惑。释疑者已了，无疑惑者，谓此者也。
§358
358.Nidānādīni vuttatthāneva. Piyāppiyanidānanti piyasattasaṅkhāranidānaṃ macchariyaṃ, appiyasattasaṅkhāranidānā issā. Ubhayaṃ vā ubhayanidānaṃ. Pabbajitassa hi saddhivihārikādayo, gahaṭṭhassa puttādayo hatthiassādayo vā sattā piyā honti keḷāyitā mamāyitā, muhuttampi te apassanto adhivāsetuṃ na sakkoti. So aññaṃ tādisaṃ piyasattaṃ labhantaṃ disvā issaṃ karoti. ‘‘Iminā amhākaṃ kiñci kammaṃ atthi, muhuttaṃ tāva naṃ dethā’’ti tameva aññehi yācito ‘‘na sakkā dātuṃ, kilamissati vā ukkaṇṭhissati vā’’tiādīni vatvā macchariyaṃ karoti. Evaṃ tāva ubhayampi piyasattanidānaṃ hoti. Bhikkhussa pana pattacīvaraparikkhārajātaṃ, gahaṭṭhassa vā alaṅkārādiupakaraṇaṃ piyaṃ hoti manāpaṃ, so aññassa tādisaṃ uppajjamānaṃ disvā ‘‘aho vatassa evarūpaṃ na bhaveyyā’’ti issaṃ karoti, yācito vāpi ‘‘mayampetaṃ mamāyantā na paribhuñjāma, na sakkā dātu’’nti macchariyaṃ karoti. Evaṃ ubhayampi piyasaṅkhāranidānaṃ hoti. Appiye pana te vuttappakāre satte ca saṅkhāre ca labhitvā sacepissa te amanāpā honti, tathāpi kilesānaṃ viparītavuttitāya ‘‘ṭhapetvā maṃ ko añño evarūpassa lābhī’’ti issaṃ vā karoti, yācito tāvakālikampi adadamāno macchariyaṃ vā karoti. Evaṃ ubhayampi appiyasattasaṅkhāranidānaṃ hoti.
【358.缘起等已于义处说】所谓之喜欢与厌恶缘起，即喜欢缘起乃指喜悦的心所造作，厌恶缘起为不喜悦的心所造作；二者或指共同之缘起。出家人中，信仰善行者等；在家人中，儿子等；象等众生，俱属亲近者、愉悦者；即使片刻不见，亦难安住，因此见他人获得诸喜，便生嫉妒。念彼人言『此人对我无所作为，不如暂且不给予』，向他人乞求曰『不可给予，必然遭厄』等，遂起嫉妒。故此二者，皆为喜欢缘起之因。比库所获的袈裟等衣物被查验，在家人之中，所用的装饰器物等皆为喜悦所爱，见到他人有同类之物，便生嫉妒。请乞人云『唉，若我没有此等物该多好』，若乞不得，则曰『这些是我的，不能给他』，故生嫉妒。如此，也包括喜欢缘起。至于不喜欢者，即众生与造作皆不喜悦，虽然所得，仍不悦。因烦恼作用，反说『让我坐着谁会是这般受益者』，便生嫉妒；乞人亦如此，当前有人施舍时，便生嫉妒。如此亦包含不喜缘起。
Chandanidānanti ettha pariyesanachando, paṭilābhachando, paribhogachando, sannidhichando, vissajjanachandoti pañcavidho chando.
所谓欲缘起，即五种欲念：求取欲、获得欲、供养享用欲、供养存在欲及解脱欲。
Katamo pariyesanachando? Idhekacco atitto chandajāto rūpaṃ pariyesati, saddaṃ. Gandhaṃ. Rasaṃ. Phoṭṭhabbaṃ pariyesati, dhanaṃ pariyesati. Ayaṃ pariyesanachando.
何谓求取欲？有些过去生起之欲，求取色、声、香、味、触、财物等。此即求取欲。
Katamo paṭilābhachando? Idhekacco atitto chandajāto rūpaṃ paṭilabhati, saddaṃ. Gandhaṃ. Rasaṃ. Phoṭṭhabbaṃ paṭilabhati, dhanaṃ paṭilabhati. Ayaṃ paṭilābhachando.
何谓获得欲？有些过去生起之欲，实际获得色、声、香、味、触、财物等。此即获得欲。
Katamo paribhogachando? Idhekacco atitto chandajāto rūpaṃ paribhuñjati, saddaṃ. Gandhaṃ. Rasaṃ. Phoṭṭhabbaṃ paribhuñjati, dhanaṃ paribhuñjati. Ayaṃ paribhogachando.
何为受欲？此处有些人因贪欲而对已生之色受、声受、香受、味受、触受，以及财物受用。他们享受这些，就是受欲。
Katamo sannidhichando? Idhekacco atitto chandajāto dhanasannicayaṃ karoti ‘‘āpadāsu bhavissatī’’ti. Ayaṃ sannidhichando.
何为近缘欲？此处有些人因贪欲而积聚财物，有念曰“财物将会有患”，此为近缘欲。
Katamo vissajjanachando? Idhekacco atitto chandajāto dhanaṃ vissajjeti, hatthārohānaṃ, assārohānaṃ, rathikānaṃ, dhanuggahānaṃ – ‘‘ime maṃ rakkhissanti gopissanti mamāyissanti samparivārayissantī’’ti. Ayaṃ vissajjanachando. Ime pañca chandā. Idha taṇhāmattameva, taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ.
何为放逸欲？此处有些人因贪欲而舍弃财物，如放弃骑象、骑马、马车、弓箭等，念曰“这些将护我、护持我、归我、守护我”，此为放逸欲。此为五种欲。此处仅就渴爱作说明，如是说法。
Vitakkanidānoti ettha ‘‘lābhaṃ paṭicca vinicchayo’’ti (dī. ni. 2.110) evaṃ vutto vinicchayavitakko vitakko nāma. Vinicchayoti dve vinicchayā taṇhāvinicchayo ca, diṭṭhivinicchayo ca. Aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritaṃ taṇhāvinicchayo nāma. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhivinicchayo nāmāti evaṃ vuttataṇhāvinicchayavasena hi iṭṭhāniṭṭhapiyāppiyavavatthānaṃ na hoti. Tadeva hi ekaccassa iṭṭhaṃ hoti, ekaccassa aniṭṭhaṃ paccantarājamajjhimadesarājūnaṃ gaṇḍuppādamigamaṃsādīsu viya. Tasmiṃ pana taṇhāvinicchayavinicchite paṭiladdhavatthusmiṃ ‘‘ettakaṃ rūpassa bhavissati, ettakaṃ saddassa, ettakaṃ gandhassa, ettakaṃ rasassa, ettakaṃ phoṭṭhabbassa bhavissati, ettakaṃ mayhaṃ bhavissati, ettakaṃ parassa bhavissati, ettakaṃ nidahissāmi, ettakaṃ parassa dassāmī’’ti vavatthānaṃ vitakkavinicchayena hoti. Tenāha ‘‘chando kho, devānaminda, vitakkanidāno’’ti.
所谓思维根源，是指“依利得考察”〔《长部尼续》2.110〕。所谓考察，是考察者也。考察即有二种考察，一者渴爱考察，二者见解考察。渴爱考察即是八百种渴爱思维。见解考察即是六十二种见解思维。由此渴爱考察者，因缘好恶及喜恶等缘故不起。此犹如某一国君及其子女、臣民、猛兽、猎户等众，众中有一国君驾驭众生，便如渴爱考察在所获之物上，于“此处将有此色，此处将有此声，此处将有此香”等等，于“此物将归我，此物将归他”等等作考察说明，故称“欲者，天帝啊，思维根源”。
Papañcasaññāsaṅkhānidānoti tayo papañcā taṇhāpapañco, mānapapañco, diṭṭhipapañcoti. Tattha aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ taṇhāpapañco nāma. Navavidho māno mānapapañco nāma. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhipapañco nāma. Tesu idha taṇhāpapañco adhippeto. Kenaṭṭhena papañco? Mattapamattākārapāpanaṭṭhena papañco. Taṃsampayuttā saññā papañcasaññā. Saṅkhā vuccati koṭṭhāso ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’tiādīsu viya. Iti papañcasaññāsaṅkhānidānoti papañcasaññākoṭṭhāsanidāno vitakkoti attho.
所谓执著观察根源，是指三种执著：渴爱执著、慢执著、见执著。其中渴爱执著即是八百种渴爱观察，慢执著有九种慢，见执著六十二种见解执著。在此以渴爱执著为主导。其为何以执著言？因缘于由愚痴恶行所作之执著。与之相应的执著观察，即为执著观察根源。如《相应部》等所述：“观察乃执着观察之根源”等。是执著观察根源，亦即为思维。
Papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāmininti etissā papañcasaññāsaṅkhāya khayā nirodho vūpasamo, tassa sāruppañceva tattha gāminiṃ cāti saha vipassanāya maggaṃ pucchati.
所谓执著观察根源的灭尽是如实而渐次而至的，此处问及执著观察根源的灭尽、止息，随此亦问修习观慧之道。
Vedanākammaṭṭhānavaṇṇanā受业处解说
§359
359. Athassa bhagavā somanassaṃpāhanti tisso vedanā ārabhi. Kiṃ pana bhagavatā pucchitaṃ kathitaṃ, apucchitaṃ, sānusandhikaṃ, ananusandhikanti? Pucchitameva kathitaṃ, no apucchitaṃ, sānusandhikameva, no ananusandhikaṃ. Devatānañhi rūpato arūpaṃ pākaṭataraṃ, arūpepi vedanā pākaṭatarā. Kasmā? Devatānañhi karajakāyaṃ sukhumaṃ, kammajaṃ balavaṃ, karajakāyassa sukhumattā, kammajassa balavattā ekāhārampi atikkamitvā na tiṭṭhanti, uṇhapāsāṇe ṭhapitasappipiṇḍi viya vilīyantīti sabbaṃ brahmajāle vuttanayeneva veditabbaṃ. Tasmā bhagavā sakkassa tisso vedanā ārabhi. Duvidhañhi kammaṭṭhānaṃ – rūpakammaṭṭhānaṃ, arūpakammaṭṭhānañca. Rūpapariggaho, arūpapariggahotipi etadeva vuccati. Tattha bhagavā yassa rūpaṃ pākaṭaṃ, tassa saṅkhepamanasikāravasena vā vitthāramanasikāravasena vā catudhātuvavatthānaṃ vitthārento rūpakammaṭṭhānaṃ katheti. Yassa arūpaṃ pākaṭaṃ, tassa arūpakammaṭṭhānaṃ katheti. Kathento ca tassa vatthubhūtaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ dassetvāva katheti, devānaṃ pana arūpakammaṭṭhānaṃ pākaṭanti arūpakammaṭṭhānavasena vedanā ārabhi.
世尊由此而起三种感受：受苦、受乐与受不苦不乐。何以世尊所问所说者，乃为问者所问，所说之语非未问者，非续间询问，亦非非续间询问，而直称为问者所问、所说。因天众中相比形色犹如非色更为明显，非色中感受更为明显。何以为因？因诸天之身为微细能作之身，与由业生之力强盛，因身之微妙，业力之强大，甚至一饭供养亦能超越，不住于饥石之上如安放石块。此皆如佛所说为梵网所喻，应当如此了知。故世尊始于萨咖执三种感受起说。业处有二种：色业处与无色业处。色业处无取色法，无取无色法，是此也谓之。世尊言：若诸色明显者，则由略观或详观四大之自性，分别显现理趣，此说为色业处。若诸非色明显者，则称其为非色业处。说时以色业处具呈事法为前，天众则以非色业处之现象作实际，并由其缘起感受起。
Tividho hi arūpakammaṭṭhāne abhiniveso – phassavasena, vedanāvasena, cittavasenāti. Kathaṃ? Ekaccassa hi saṅkhittena vā vitthārena vā pariggahite rūpakammaṭṭhāne tasmiṃ ārammaṇe cittacetasikānaṃ paṭhamābhinipāto taṃ ārammaṇaṃ phusanto uppajjamāno phasso pākaṭo hoti. Ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ anubhavantī uppajjamānā vedanā pākaṭā hoti. Ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ pariggahetvā taṃ vijānantaṃ uppajjamānaṃ viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti.
无色业处有三种依止：以触为依止，以受为依止，以心为依止。如何说？有些色业处，于所缘境，令诸心法初触依止，此缘界上生起明显触。更有种种触所缘境上生起明显受。又有缘取此境，知此业处时生起明显识慧。
Tattha yassa phasso pākaṭo hoti, sopi na kevalaṃ phassova uppajjati, tena saddhiṃ tadeva ārammaṇaṃ anubhavamānā vedanāpi uppajjati, sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānamānaṃ viññāṇampi uppajjatīti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti. Yassa vedanā pākaṭā hoti, sopi na kevalaṃ vedanāva uppajjati, tāya saddhiṃ tadeva ārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati, sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānamānaṃ viññāṇampi uppajjatīti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti. Yassa viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti, sopi na kevalaṃ viññāṇameva uppajjati, tena saddhiṃ tadevārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati, anubhavamānā vedanāpi, sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi uppajjatīti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti.
此处若触明显，然非仅由触生起。随同而生者，在此所缘境中生受，随有分别念法，意欲力，及明知法。如是以触依止五法一组来考察。若受明显，亦非唯由受生，伴以缘境亲触而生触，及分别念、意、识而生。若识明显，亦非唯由识生，随缘境亲触、感受、分别念、意而生。
So ‘‘ime phassapañcamakā dhammā kiṃ nissitā’’ti upadhārento ‘‘vatthunissitā’’ti pajānāti. Vatthu nāma karajakāyo, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddha’’nti. So atthato bhūtāni ceva upādārūpāni ca. Evamettha vatthu rūpaṃ, phassapañcamakā nāmanti nāmarūpamattameva passati. Rūpañcettha rūpakkhandho, nāmaṃ cattāro arūpino khandhāti pañcakkhandhamattaṃ hoti. Nāmarūpavinimuttā hi pañcakkhandhā, pañcakkhandhavinimuttaṃ vā nāmarūpaṃ natthi. So ‘‘ime pañcakkhandhā kiṃ hetukā’’ti upaparikkhanto ‘‘avijjādihetukā’’ti passati. Tato ‘‘paccayo ceva paccayuppannañca idaṃ, añño satto vā puggalo vā natthi, suddhasaṅkhārapuñjamattamevā’’ti sappaccayanāmarūpavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti sammasanto vicarati , so ajja ajjāti paṭivedhaṃ ākaṅkhamāno tathārūpe divase utusappāyaṃ, puggalasappāyaṃ, bhojanasappāyaṃ, dhammasavanasappāyaṃ vā labhitvā ekapallaṅkena nisinnova vipassanaṃ matthakaṃ pāpetvā arahatte patiṭṭhāti. Evamimesampi tiṇṇaṃ janānaṃ yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathitaṃ hoti.
由此可知“五触法”之相依性。其所依止者为境界，即所称作用之身，即指「此时此地我心得着的识」。此处境有实体及起用之相。此境即色法，此五触法被视为名色仅此而已。色即色蕴，谓四无色蕴合为五蕴整体。五蕴离名色无独立者，五蕴离开无名色亦无。若有人探究此五蕴之因，知其因即无明等。此五蕴胎由缘生起，非他众生或他人，唯以纯净行体量。以此诸缘及名色所现出三法印之体，修习内观，观无常苦无我，方能于今此刻体会，晨昏季节、人与食以及听法之有无，若依阡陌之坐而修观照习，至阿拉汉证果而住。由此三种众生至阿拉汉之业处而说。
Idha pana bhagavā arūpakammaṭṭhānaṃ kathento vedanāsīsena kathesi. Phassavasena hi viññāṇavasena vā kathiyamānaṃ etassa na pākaṭaṃ hoti, andhakāraṃ viya khāyati. Vedanāvasena pana pākaṭaṃ hoti. Kasmā? Vedanānaṃ uppattiyā pākaṭatāya. Sukhadukkhavedanānañhi uppatti pākaṭā. Yadā sukhaṃ uppajjati, tadā sakalaṃ sarīraṃ khobhentaṃ maddantaṃ pharamānaṃ abhisandayamānaṃ satadhotasappiṃ khādāpayantaṃ viya, satapākatelaṃ makkhayamānaṃ viya, ghaṭasahassena pariḷāhaṃ nibbāpayamānaṃ viya, ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti vācaṃ nicchārayamānameva uppajjati. Yadā dukkhaṃ uppajjati, tadā sakalasarīraṃ khobhentaṃ maddantaṃ pharamānaṃ abhisandayamānaṃ tattaphālaṃ pavesentaṃ viya, vilīnatambalohena āsiñcantaṃ viya, sukkhatiṇavanappatimhi araññe dāruukkākalāpaṃ khipamānaṃ viya ‘‘aho dukkhaṃ, aho dukkha’’nti vippalāpayamānameva uppajjati. Iti sukhadukkhavedanānaṃ uppatti pākaṭā hoti.
此处世尊在论无色业处时，由感受相说。若以触或识而言则不明显，犹如被黑暗吞噬。唯以感受而明显。何因？感受产生之明显。乐苦感受产生即明显。当乐生起时，仿如整个身躯受温暖糕饼滋养，似百滴甘露涂抹，犹如千罐盛满之乳液熨抚，一片欢愉由心发出，“啊，乐啊，乐啊”之声自然而生。当苦生起时，似全身被火烧，像烧炭所熏，似沾满膏泥燃烧，像在干燥丛林飞掷木炭，“啊，苦啊，苦啊”痛楚宣说产生。如此乐苦感受之生为明显。
Adukkhamasukhā pana duddīpanā andhakārena viya abhibhūtā. Sā sukhadukkhānaṃ apagame sātāsātapaṭikkhepavasena majjhattākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti nayato gaṇhantassa pākaṭā hoti. Yathā kiṃ? Yathā antarā piṭṭhipāsāṇaṃ āruhitvā palātassa migassa anupadaṃ gacchanto migaluddako piṭṭhipāsāṇassa orabhāgepi parabhāgepi padaṃ disvā majjhe apassantopi ‘‘ito āruḷho, ito oruḷho, majjhe piṭṭhipāsāṇe iminā padesena gato bhavissatī’’ti nayato jānāti . Evaṃ āruḷhaṭṭhāne padaṃ viya hi sukhavedanāya uppatti pākaṭā hoti, oruḷhaṭṭhāne padaṃ viya dukkhavedanāya uppatti pākaṭā hoti, ito āruyha, ito oruyha, majjhe evaṃ gatoti nayato gahaṇaṃ viya sukhadukkhānaṃ apagame sātāsātapaṭikkhepavasena majjhattākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti nayato gaṇhantassa pākaṭā hoti. Evaṃ bhagavā paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nivattetvā dassesi.
中性感受苛烈苦暗如黑暗所蔽。其因乐苦散退而生，继起颇能覆遮中性感受，故名为不苦不乐感受。譬如斑点石上有尖刺，鹿幼行于其间虽未见足印，犹知有刺尖，知此处已过去，即将行入石尖之地。如此在一处斑点上有足印者，为乐感受生起；在尖刺处有足印者，为苦感受生。由此知乐苦生灭，中性感受随之覆掩。有此因缘，世尊先论色业处后，由感受说无色业处。
Na kevalañca idheva evaṃ dassesi, mahāsatipaṭṭhāne, majjhimanikāyamhi satipaṭṭhāne, cūḷataṇhāsaṅkhaye, mahātaṇhāsaṅkhaye, cūḷavedallasutte, mahāvedallasutte, raṭṭhapālasutte, māgaṇḍiyasutte, dhātuvibhaṅge, āneñjasappāye, sakale vedanāsaṃyutteti evaṃ anekesu suttantesu paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nivattetvā dassesi. Yathā ca tesu tesu, evaṃ imasmimpi sakkapañhe paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nivattetvā dassesi. Rūpakammaṭṭhānaṃ panettha vedanāya ārammaṇamattakaṃyeva saṅkhittaṃ, tasmā pāḷiyaṃ nāruḷhaṃ bhavissati.
不仅仅是在此《大念处经》，以及中部经藏的《念处经》、《小渴爱尽经》、《大渴爱尽经》、《小分疑经》、《大分疑经》、《国王护持经》、《马干提耶经》、《界分经》、《裹布衫破坏经》诸经文中，世尊都先说了有形业处，然后又转向无形业处，以感受作为中介而示现。正如这些经文中所示，在此教法中也同样于萨咖之问处，先说有形业处，然后转入无形业处，以感受作转折。此处所说的有形业处，仅仅简略指出以感受为所缘，故其巴利文不会绕口难懂。
§360
360. Arūpakammaṭṭhāne yaṃ tassa pākaṭaṃ vedanāvasena abhinivesamukhaṃ, tameva dassetuṃ somanassaṃpāhaṃ, devānamindātiādimāha. Tattha duvidhenāti dvividhena, dvīhi koṭṭhāsehīti attho. Evarūpaṃ somanassaṃ na sevitabbanti evarūpaṃ gehasitasomanassaṃ na sevitabbaṃ. Gehasitasomanassaṃ nāma ‘‘tattha katamāni cha gehasitāni somanassāni? Cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ paṭilābhaṃ vā paṭilābhato samanupassato, pubbe vā paṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati somanassaṃ, yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccati gehasitaṃ somanassa’’nti evaṃ chasu dvāresu vuttakāmaguṇanissitaṃ somanassaṃ (ma. ni. 3.306).
360. 关于无形业处，那明显以感受为所缘，趋向执著者，应当由天帝萨咖等说出为善乐之感受。此处“双种”乃指双类，所谓“双处”义即是此。此类善乐之感受不可取用，亦不可取用居世俗之善乐感受。所谓居世俗之善乐感受，是指“何等为居世俗之善乐？即眼识可见之色法中，称心悦目、称意欢喜、趣味柔和、美妙悦人、众生所乐，基于此得，或者回忆曾得之美妙色法而生起之善乐，此种即为居世俗之善乐”——如《大念处经》中三千零六页所述的基于六门乐善之感受。
Evarūpaṃsomanassaṃ sevitabbanti evarūpaṃ nekkhammasitaṃ somanassaṃ sevitabbaṃ. Nekkhammasitaṃ somanassaṃ nāma – ‘‘tattha katamāni cha nekkhammasitāni somanassāni? Rūpānaṃ tveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ pubbe ceva rūpā etarahi ca sabbe te rūpā aniccā, dukkhā, vipariṇāmadhammāti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato uppajjati somanassaṃ, yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ somanassa’’nti (ma. ni. 3.308) evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā ussukkāpetuṃ sakkontassa ‘‘ussukkitā me vipassanā’’ti somanassajātassa uppannaṃ somanassaṃ. Sevitabbanti idaṃ nekkhammavasena, vipassanāvasena, anussativasena, paṭhamajjhānādivasena ca uppajjanakasomanassaṃ sevitabbaṃ nāma.
此类善乐感受应当取用的，是属于出世间的善乐感受。所谓出世间善乐感受，是指“哪些为出世间善乐？即透知色法无常，了解色法变化、凋谢、消灭之理，曾经有的色法如今及将来全皆无常、苦、变化之理，依此正慧真实见，所生之善乐，即称为出世间之善乐”——如《大念处经》第三百零八页在双处适宜之所说。于此眼识所缘之可乐色法，以无常等慧观照，生起的净化慧能令“因观慧生喜”的善乐感受生起。这种感受即当修习者依止捨离、观慧、念念相续及初禅等法而生起之善乐感受。
Tattha yaṃ ce savitakkaṃ savicāranti tasmimpi nekkhammasite somanasse yaṃ nekkhammavasena, vipassanāvasena, anussativasena, paṭhamajjhānavasena ca uppannaṃ savitakkaṃ savicāraṃ somanassanti jāneyya. Yaṃ ce avitakkaṃ avicāranti yaṃ pana dutiyatatiyajjhānavasena uppannaṃ avitakkaṃ avicāraṃ somanassanti jāneyya. Ye avitakke avicāre, te paṇītatareti etesupi dvīsu yaṃ avitakkaṃ avicāraṃ, taṃ paṇītataranti attho.
那里，若有正念正智，即正思正观，则在此出世间善乐感受中生起的，是凭捨离、观慧、念念相续及初禅而成之正念正智的善乐感受。若有无念无观，即非思非观者，是由第二或第三禅中生起的无念无观之感受，被称为无念无观之善乐感受。这些无念无观的感受中，有些清净洁净，对于这两类无念无观之感受，即是称其为更胜更洁净者。
Iminā kiṃ kathitaṃ hoti? Dvinnaṃ arahattaṃ kathitaṃ. Kathaṃ? Eko kira bhikkhu savitakkasavicāre somanasse vipassanaṃ paṭṭhapetvā ‘‘idaṃ somanassaṃ kiṃ nissita’’nti upadhārento ‘‘vatthunissita’’nti pajānātīti phassapañcamake vuttanayeneva anukkamena arahatte patiṭṭhāti. Eko avitakkaavicāre somanasse vipassanaṃ paṭṭhapetvā vuttanayeneva arahatte patiṭṭhāti. Tattha abhiniviṭṭhasomanassesupi savitakkasavicārato avitakkaavicāraṃ paṇītataraṃ. Savitakkasavicārasomanassavipassanātopi avitakkaavicāravipassanā paṇītatarā. Savitakkasavicārasomanassaphalasamāpattitopi avitakkaavicārasomanassaphalasamāpattiyeva paṇītatarā. Tenāha bhagavā ‘‘ye avitakke avicāre, te paṇītatare’’ti.
以上所述何以论述？是论两种阿拉汉果。如何？一则有比库于正思正观的善乐中生起观慧，而认识此感受之依止为“因缘所缘”，即对触及之第五法识清楚理解，乃立证阿拉汉果。另一则于无念无观善乐中生起观慧，亦由经文所立证阿拉汉果。在此，断尽执著的善乐中，凭正思正观远离无念无观之善乐。乃至于正思正观致果之生起，亦远离无念无观致果之生起。故世尊说：“凡于无念无观之善乐者，为更纯净清净。”
§361
361.Evarūpaṃdomanassaṃ na sevitabbanti evarūpaṃ gehasitadomanassaṃ na sevitabbaṃ. Gehasitadomanassaṃ nāma – ‘‘tattha katamāni cha gehasitāni domanassāni? Cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ appaṭilābhaṃ vā appaṭilābhato samanupassato pubbe vā apaṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati domanassaṃ, yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ, idaṃ vuccati gehasitadomanassa’’nti (ma. ni. 3.307). Evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇaṃ nānubhaviṃ, nānubhavissāmi, nānubhavāmīti vitakkayato uppannaṃ kāmaguṇanissitaṃ domanassaṃ.
361. 同样，此类恶感受不可取用，居世俗之恶感受也不可取用。居世俗恶感受是指“何为居世俗之恶感受？即眼识可见之色法中，不称意、不欢喜、不柔和、不悦人、不为众生所乐，基于此缺乏所得或缺乏所得感，或者回忆曾无所得色法而生的恶感受，此种即为居世俗之恶感受。”如《大念处经》第三百零七页所述的由正念所生起、不应取用之基于六门欲乐的恶感受。
Evarūpaṃ domanassaṃ sevitabbanti evarūpaṃ nekkhammasitadomanassaṃ sevitabbaṃ. Nekkhammasitadomanassaṃ nāma – ‘‘tattha katamāni cha nekkhammasitāni domanassāni? Rūpānaṃ tveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ pubbe ceva rūpā etarahi ca sabbe te rūpā aniccā, dukkhā, vipariṇāmadhammāti evametaṃ yathābhūtaṃ sampappaññāya disvā anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpeti ‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ, upasampajja viharissāmi, yadariyā etarahi āyatanaṃ upasampajja viharantī’ti. Iti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato uppajjati pihapaccayā domanassaṃ, yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ, idaṃ vuccati nekkhammasitadomanassa’’nti (ma. ni. 3.307) evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate anuttaravimokkhasaṅkhātaariyaphaladhammesu pihaṃ upaṭṭhapetvā tadadhigamāya aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā ussukkāpetumasakkontassa imampi pakkhaṃ, imampi māsaṃ, imampi saṃvaccharaṃ vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyabhūmiṃ pāpuṇituṃ nāsakkhinti anusocato uppannaṃ domanassaṃ. Sevitabbanti idaṃ nekkhammavasena, vipassanāvasena, anussativasena, paṭhamajjhānādivasena ca uppajjanakadomanassaṃ sevitabbaṃ nāma.
诸如此类苦恼应当有所依止，诸如出离心所生的苦恼亦应有所依止。所谓出离心所生的苦恼，即是：这里的出离心苦恼指何等苦恼呢？即是于色法的无常已了知之后，对色法的变异、厌离、断灭生起智慧，以真实之见识，观察以往与现在所有诸色法皆为无常、苦、变易之法，于是乃显现自己得究竟解脱之境界，于此显现得胜之境，心生念说：「何时我能入于彼境，常安住于此观处，现今已入彼境，仍在于此境安住。」如此于究竟解脱处，心住此念而生起苦恼，此苦恼亦名为出离心所生的苦恼。出离心所生的苦恼，依止于六门清净的最高正觉圣果，是诸圣法得证之条件。以无常等法为诸观之根本，正见正知逐渐增进般涅槃，乃至能令观修热利不起者。此苦恼，谓当依止出离之心，依正观、反复观、初禅等法修持所生的苦恼。
Tattha yaṃ ce savitakkasavicāranti tasmimpi duvidhe domanasse gehasitadomanassameva savitakkasavicāradomanassaṃ nāma. Nekkhammavasena, vipassanāvasena, anussativasena, paṭhamadutiyajjhānavasena ca uppannadomanassaṃ pana avitakkaavicāradomanassanti veditabbaṃ. Nippariyāyena pana avitakkaavicāradomanassaṃ nāma natthi. Domanassindriyañhi ekaṃsena akusalañceva savitakkasavicārañca, etassa pana bhikkhuno maññanavasena savitakkasavicāranti ca avitakkaavicāranti ca vuttaṃ.
其中，若心有分别起念，谓是分别、有思；此分别念苦恼于住家生活所生者，名为有分别苦恼。至于依出离心、依正观、依反复念、依第一或第二禅所生苦恼，若是无分别念，即无念无想之苦恼，称为无分别苦恼。无分别念苦恼，实则并无存在。苦恼中之感官，单凭一切不善心及有分别念，若以比库之见，便名分别与无分别苦恼。
Tatrāyaṃ nayo – idha bhikkhu domanassapaccayabhūte savitakkasavicāradhamme avitakkaavicāradhamme ca domanassapaccayā eva uppanne maggaphaladhamme ca aññesaṃ paṭipattidassanavasena domanassanti gahetvā ‘‘kadā nu kho me savitakkasavicāradomanasse vipassanā paṭṭhapitā bhavissati, kadā avitakkaavicāradomanasse’’ti ca ‘‘kadā nu kho me savitakkasavicāradomanassaphalasamāpatti nibbattitā bhavissati, kadā avitakkaavicāradomanassaphalasamāpattī’’ti cintetvā temāsikaṃ, chamāsikaṃ, navamāsikaṃ vā paṭipadaṃ gaṇhāti. Temāsikaṃ gahetvā paṭhamamāse ekaṃ yāmaṃ jaggati, dve yāme niddāya okāsaṃ karoti, majjhime māse dve yāme jaggati, ekaṃ yāmaṃ niddāya okāsaṃ karoti, pacchimamāse caṅkamanisajjāyeva yāpeti. Evaṃ ce arahattaṃ pāpuṇāti, iccetaṃ kusalaṃ. No ce pāpuṇāti, visesetvā chamāsikaṃ gaṇhāti. Tatrāpi dve dve māse vuttanayena paṭipajjitvā arahattaṃ pāpuṇituṃ asakkonto visesetvā navamāsikaṃ gaṇhāti. Tatrāpi tayo tayo māse tatheva paṭipajjitvā arahattaṃ pāpuṇituṃ asakkontassa ‘‘na ladvaṃ vata me sabrahmacārīhi saddhiṃ visuddhipavāraṇaṃ pavāretu’’nti āvajjato domanassaṃ uppajjati, assudhārā pavattanti gāmantapabbhāravāsīmahāsīvattherassa viya.
此处有一法则：若比库于依苦恼生起之分别与无分别苦恼，并于由此出离圣果及其它修道法门中苦恼条件缘起，分别与无分别苦恼皆取为苦恼心念时，则思惟何时我于分别苦恼中执行正观，何时于无分别苦恼中修行；又思惟分别苦恼成就果及时，及无分别苦恼成就果实时，逐月、旬、九日持修此道，历经三旬或数月如是修习。若得阿拉汉果，则此乃善事；若不得，则特别修习三旬。即便如此，若无法证得阿拉汉果，则特别修习九日。即使如此，依此修法仍不能证阿拉汉时，苦恼愈演愈烈，如同乡村贫困老人，苦难频仍。
Mahāsīvattheravatthu大施长老本生
Thero kira aṭṭhārasa mahāgaṇe vācesi. Tassovāde ṭhatvā tiṃsasahassā bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Atheko bhikkhu ‘‘mayhaṃ tāva abbhantare guṇā appamāṇā, kīdisā nu kho me ācariyassa guṇā’’ti āvajjanto puthujjanabhāvaṃ passitvā ‘‘amhākaṃ ācariyo aññesaṃ avassayo hoti, attano bhavituṃ na sakkoti, ovādamassa dassāmī’’ti ākāsena gantvā vihārasamīpe otaritvā divāṭṭhāne nisinnaṃ ācariyaṃ upasaṅkamitvā vattaṃ dassetvā ekamantaṃ nisīdi.
于十八大比库大会中，有三万众比库得证阿拉汉。一比库自述：我内心无量功德，询问师长：「师长果有何功德？」见彼愚夫形态，我说：「我们的师长有特别长处，我难自成就，我将为汝展示其教导。」遂往寺院，日间于座上坐下，近前请教，并且单独就坐。
Thero – ‘‘kiṃ kāraṇā āgatosi piṇḍapātikā’’ti āha. Ekaṃ anumodanaṃ gaṇhissāmīti āgatosmi, bhanteti. Okāso na bhavissati, āvusoti? Vitakkamāḷake ṭhitakāle pucchissāmi, bhanteti. Tasmiṃ ṭhāne aññe pucchantīti. Bhikkhācāramagge, bhanteti. Tatrāpi aññe pucchantīti. Dupaṭṭanivāsanaṭṭhāne, saṅghāṭipārupanaṭṭhāne, pattanīharaṇaṭṭhāne, gāme caritvā āsanasālāyaṃ yāgupītakāle, bhanteti. Tattha aṭṭhakathātherā attano kaṅkhaṃ vinodenti, āvusoti. Antogāmato nikkhantakāle pucchissāmi, bhanteti. Tatrāpi aññe pucchanti, āvusoti. Antarāmagge, bhante, bhojanasālāyaṃ bhattakiccapariyosāne, bhante, divāṭṭhāne, pādadhovanakāle, mukhadhovanakāle, bhanteti? Tadā aññe pucchantīti. Tato paṭṭhāya yāva aruṇā apare pucchanti, āvusoti. Dantakaṭṭhaṃ gahetvā mukhadhovanatthaṃ gamanakāle, bhanteti? Tadā aññe pucchantīti. Mukhaṃ dhovitvā āgamanakāle, bhanteti? Tatrāpi aññe pucchantīti. Senāsanaṃ pavisitvā nisinnakāle, bhanteti? Tatrāpi aññe pucchantīti. Bhante, nanu mukhaṃ dhovitvā senāsanaṃ pavisitvā tayo cattāro pallaṅke usumaṃ gāhāpetvā yonisomanasikāre kammaṃ karontānaṃ okāsakālena bhavitabbaṃ siyā, maraṇakhaṇampi na labhissatha, bhante, phalakasadisattha bhante parassa avassayo hotha, attano bhavituṃ na sakkotha, na me tumhākaṃ anumodanāya atthoti ākāse uppatitvā agamāsi.
长老问：「汝今为何来乞食？」我答：「我来取许可，师长。」长老答：「无时可处，汝欲有何事？」我言：「思疑纷乱时，会请教，师长。」他处他人亦问。我答：「于比库行为律章中，师长。」他人又问。我答：「在僧团宿处、穿袈裟处、取水处、于村中往餐厅时，师长。」当时诠释经律的长老们解答消了我的疑虑。又问：「出乡回寺时，会问师长。」他人又问。我答：「于寺内中堂、饭厅、用膳完毕后、日间活动时、脚手洗时、面洗时，师长。」他人又问。我答：「洁面后入寝座、坐卧时，师长。」他人又问：「洁面后入舍坐时，师长。」他人又问：「寝座内，铺设三或四床薄席，正念入心恭敬修行，是否于临终时亦能得安乐果？师长，或他命终时可有兴趣，不能成就？」他临空自言无益，为他人之长处，不能自成就。
Thero – ‘‘imassa bhikkhuno pariyattiyā kammaṃ natthi, mayhaṃ pana aṅkusako bhavissāmīti āgato’’ti ñatvā ‘‘idāni okāso na bhavissati, paccūsakāle gamissāmī’’ti pattacīvaraṃ samīpe katvā sabbaṃ divasabhāgaṃ paṭhamayāmamajjhimayāmañca dhammaṃ vācetvā pacchimayāme ekasmiṃ there uddesaṃ gahetvā nikkhante pattacīvaraṃ gahetvā teneva saddhiṃ nikkhanto. Nisinnaantevāsikā ācariyo kenaci papañcena nikkhantoti maññiṃsu. Nikkhanto thero koci deva samānācariyabhikkhūti saññaṃ akāsi.
长老答：「此比库修习之法无瑕疵，我当为汝当作导师。」他知：「目前无时可请假，待雨季后启行。」他先将法衣置近旁，昼夜讲授经义，晨、中时段各一部经文，暮时段专听一比库讲法，乃携行衣离去。晚间所居导师以疑义心，误认为其出家行止不正。出门时，化为天人同类之比库形相。
Thero kira ‘‘mādisassa arahattaṃ nāma kiṃ, dvīhatīheneva pāpuṇitvā paccāgamissāmī’’ti antevāsikānaṃ anārocetvāva āsāḷhīmāsassa juṇhapakkhaterasiyā nikkhanto gāmantapabbhāraṃ gantvā caṅkamaṃ āruyha kammaṭṭhānaṃ manasikaronto taṃ divasaṃ arahattaṃ gahetuṃ nāsakkhi. Uposathadivase sampatte ‘‘dvīhatīhena arahattaṃ gaṇhissāmīti āgato , gahetuṃ pana nāsakkhiṃ. Tayo māse pana tīṇi divasāni viya yāva mahāpavāraṇā tāva jānissāmī’’ti vassaṃ upagantvāpi gahetuṃ nāsakkhi. Pavāraṇādivase cintesi – ‘‘ahaṃ dvīhatīhena arahattaṃ gaṇhissāmīti āgato , temāsenāpi nāsakkhiṃ, sabrahmacārino pana visuddhipavāraṇaṃ pavārentī’’ti. Tassevaṃ cintayato assudhārā pavattanti. Tato ‘‘na mañce mayhaṃ catūhi iriyāpathehi maggaphalaṃ uppajjissati, arahattaṃ appatvā neva mañce piṭṭhiṃ pasāressāmi, na pāde dhovissāmī’’ti mañcaṃ ussāpetvā ṭhapesi. Puna antovassaṃ pattaṃ, arahattaṃ gahetuṃ nāsakkhiyeva. Ekūnatiṃsapavāraṇāsu assudhārā pavattanti. Gāmadārakā therassa pādesu phālitaṭṭhānāni kaṇṭakehi sibbanti, davaṃ karontāpi ‘‘ayyassa mahāsīvattherassa viya pādā hontū’’ti davaṃ karonti.
长老于是说：“阿拉汉果的获得是何等？若能以两种功德获得，便能再来继续。”在七月半月十三日，于夜末时分，他出外，前往乡野边境，登上行路之地，心念修习功德，但当日未能获得阿拉汉果。于五比萨哈日（比库受戒日）前来，心念“我将以两种功德获得阿拉汉果”，但果报未现。又于三个月内如三日一般，持续至大般涅槃节，心念“我必能获得阿拉汉果”，却仍未得。涅槃节当天，他思惟：“我已来此欲得二果，然而此月未能得，其他比库都涌现清净功德。”他这样思虑中，心如恼火般激荡。于是发誓：“我决不依四种行路功德得道果，未获阿拉汉果，我绝不卧息，绝不洗足！”立誓后，将誓言置于心上。后来雨季中，依然未能获得阿拉汉果。于雨季结束时，心中激情澎湃。乡村儿童用刺棘刺扎他足底，哭喊“愿长老如大悉达多般，足脚健健！”他们这样喊叫。
Thero tiṃsasaṃvacchare mahāpavāraṇādivase ālambaṇaphalakaṃ nissāya ṭhito ‘‘idāni me tiṃsa vassāni samaṇadhammaṃ karontassa, nāsakkhiṃ arahattaṃ pāpuṇituṃ, addhā me imasmiṃ attabhāve maggo vā phalaṃ vā natthi, na me laddhaṃ sabrahmacārīhi saddhiṃ visuddhipavāraṇaṃ pavāretu’’nti cintesi. Tassevaṃ cintayatova domanassaṃ uppajji, assudhārā pavattanti. Atha avidūraṭṭhāne ekā devadhītā rodamānā aṭṭhāsi. ‘‘Ko ettha rodasī’’ti? ‘‘Ahaṃ, bhante, devadhītā’’ti. ‘‘Kasmā rodasī’’ti? ‘‘Rodamānena maggaphalaṃ nibbattitaṃ, tena ahampi ekaṃ dve maggaphalāni nibbattessāmīti rodāmi, bhante’’ti.
长老年约三十岁，大般涅槃节前，靠着靠背坐着，心念：“我修行出家法三十年，却未见阿拉汉果，我在自性中无道无果，未能与众比库共出清净功德。”他持续思惟，心中生起忧愁，激情如火燃起。此时在不远处，一位天女哭泣着站立。有人问她：“为何哭泣？”她答：“尊者，我是天女。”又问：“何因哭泣？”她言：“因我因旺盛欲得道果，于今将得一二道果，我因而哭泣。”
Tato thero – ‘‘bho mahāsīvatthera, devatāpi tayā saddhiṃ keḷiṃ karonti, anucchavikaṃ nu kho te eta’’nti vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ aggahesi. So ‘‘idāni nipajjissāmī’’ti senāsanaṃ paṭijaggitvā mañcakaṃ paññapetvā udakaṭṭhāne udakaṃ paccupaṭṭhapetvā ‘‘pāde dhovissāmī’’ti sopānaphalake nisīdi.
随后长老说：“大悉达多长老，即使天人也与她同戏，这岂非很不伦常？”于是他增长正念，伴随着分辨智力，亲证阿拉汉果。他说：“现在要卧息了。”布置座位，整顿床铺，在水坛取水，准备洗足，端坐在阶梯上。
Antevāsikāpissa ‘‘amhākaṃ ācariyassa samaṇadhammaṃ kātuṃ gacchantassa tiṃsa vassāni, sakkhi nu kho visesaṃ nibbattetuṃ, nāsakkhī’’ti āvajjayamānā ‘‘arahattaṃ patvā pādadhovanatthaṃ nisinno’’ti disvā ‘‘amhākaṃ ācariyo amhādisesu antevāsikesu tiṭṭhantesu ‘attanāva pāde dhovissatī’ti aṭṭhānametaṃ, ahaṃ dhovissāmi ahaṃ dhovissāmī’’ti tiṃsasahassānipi ākāsena gantvā vanditvā ‘‘pāde dhovissāma, bhante’’ti āhaṃsu. Āvuso, idāni tiṃsa vassāni honti mama pādānaṃ adhotānaṃ, tiṭṭhatha, tumhe, ahameva dhovissāmīti.
同修们劝说他：“我等修习三十年出家法，是否可见证特别果报？我们目睹你已获阿拉汉果，正坐洗足。”长老说：“这是我为同修终末者，定意以自足洗足。”于是他跋涉数万里，来并敬礼他们，说：“我将为你们洗足，大德。”朋友们说：“如今已三十年，我双足之下，站着你们，我亲自洗足。”
Sakkopi āvajjanto – ‘‘mayhaṃ ayyo mahāsīvatthero arahattaṃ patto tiṃsasahassānaṃ antevāsikānaṃ ‘pāde dhovissāmā’ti āgatānaṃ pāde dhovituṃ na deti. Mādise pana upaṭṭhāke tiṭṭhante ‘mayhaṃ ayyo sayaṃ pāde dhovissatī’ti aṭṭhānametaṃ, ahaṃ dhovissāmī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā sujātāya deviyā saddhiṃ bhikkhusaṅghassa santike pāturahosi. So sujaṃ asurakaññaṃ purato katvā ‘‘apetha, bhante, mātugāmo’’ti okāsaṃ kāretvā theraṃ upasaṅkamitvā vanditvā purato ukkuṭiko nisīditvā ‘‘pāde dhovissāmi, bhante’’ti āha. Kosiya, idāni me tiṃsa vassāni pādānaṃ adhotānaṃ, devatānañca pakatiyāpi manussasarīragandho nāma jeguccho, yojanasate ṭhitānampi kaṇṭhe āsattakuṇapaṃ viya hoti, ahameva dhovissāmīti. Bhante, ayaṃ gandho nāma na paññāyati, tumhākaṃ pana sīlagandho cha devaloke atikkamitvā upari bhavaggaṃ patvā ṭhito. Sīlagandhato añño uttaritaro gandho nāma natthi, bhante, tumhākaṃ sīlagandhenamhi āgatoti vāmahatthena gopphakasandhiyaṃ gahetvā dakkhiṇahatthena pādatalaṃ parimajji. Daharakumārasseva pādā ahesuṃ. Sakko pāde dhovitvā vanditvā devalokameva gato.
天帝亦劝说他：“尊者大悉达多长老已获阿拉汉果，三万随从请求你洗足。”他同意，向悉佳女天供养众僧，前立作礼。随后在前方站起，行跪拜礼，坐于前端，言：“我将为你们洗足。”他说：“如今三十载，我足下之尘，因天神与人身臭秽闻者皴裂。吾足洗之。”并言：“此臭乃不可识，汝等道德之香气超越诸天界，无他更香。”随后以左掌护脐，右掌擦足根，如孩童般洁净。洗足毕，天帝为其顶礼，遂往天界。
Evaṃ ‘‘na labhāmi sabrahmacārīhi saddhiṃ visuddhipavāraṇaṃ pavāretu’’nti āvajjantassa uppannaṃ domanassaṃ nissāya bhikkhuno maññanavasena vipassanāya ārammaṇampi vipassanāpi maggopi phalampi savitakkasavicāradomanassanti ca avitakkāvicāradomanassanti ca vuttanti veditabbaṃ.
因心念“无法与众比库共证清净功德”，生起忧愁，乃于观智之根基处，发露悲痛。禅定与观智及其道果，或有思虑缠绕，或无思虑纠缠之忧苦，当加观察应知。
Tattha eko bhikkhu savitakkasavicāradomanasse vipassanaṃ paṭṭhapetvā idaṃ domanassaṃ kiṃ nissitanti upadhārento vatthunissitanti pajānātīti phassapañcamake vuttanayeneva anukkamena arahatte patiṭṭhāti. Eko avitakkāvicāre domanasse vipassanaṃ paṭṭhapetvā vuttanayeneva arahatte patiṭṭhāti. Tattha abhiniviṭṭhadomanassesupi savitakkasavicārato avitakkaavicāraṃ paṇītataraṃ. Savitakkasavicāradomanassavipassanātopi avitakkāvicāradomanassavipassanā paṇītatarā. Savitakkasavicāradomanassaphalasamāpattitopi avitakkāvicāradomanassaphalasamāpattiyeva paṇītatarā . Tenāha bhagavā – ‘‘ye avitakkaavicāre te paṇītatare’’ti.
其中有一位比库，在有分别有思惟的忧愁中，安立了观慧，对此忧愁说“这忧愁依靠什么呢？它依赖于什么对象呢？”此义由触根五法的教说如法而渐次观察，故在阿拉汉位上得以成立。又有一位比库，在无分别无思惟的忧愁中，依教如法于阿拉汉位得以成立。由此可知，即使是深执的忧愁中，有分别有思惟所生的观慧清净度愈胜；有分别有思惟的忧愁中所生的观慧，胜过无分别无思惟的忧愁观慧；又由于分别思惟忧愁的果报得成，胜过无分别思惟忧愁果报的得成。因此，世尊说：“那些于无分别无思惟中者，更为清净。”
§362
362.Evarūpā upekkhā na sevitabbāti evarūpā gehasitaupekkhā na sevitabbā. Gehasitaupekkhā nāma ‘‘tattha katamā cha gehasitaupekkhā. Cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati upekkhā bālassa mūḷhassa puthujjanassa anodhijinassa avipākajinassa anādīnavadassāvino assutavato puthujjanassa, yā evarūpā upekkhā, rūpaṃ sā nātivattati, tasmā sā upekkhā gehasitāti vuccatī’’ti evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate guḷapiṇḍike nilīnamakkhikā viya rūpādīni anativattamānā tattheva laggā laggitā hutvā uppannā kāmaguṇanissitā upekkhā na sevitabbā.
362.此等无分别之舍不起用；此等于家舍无分别之舍亦无所依用。所谓家舍无分别之舍，是指“何等是家舍之无分别？”眼根见色时，生起此无分别，是愚钝愚痴凡夫心中不净不善，不知财利，不听佛法，故此色境不外越，称为该家舍无分别。”如是，在六入门中，正断定色法如同蜜蜂钻入蜜团，或螳螂紧附于蜂窝般，因其不外越故，该舍无分别不应被依用。
Evarūpā upekkhā sevitabbāti evarūpā nekkhammasitā upekkhā sevitabbā. Nekkhammasitā upekkhā nāma – ‘‘tattha katamā cha nekkhammasitā upekkhā? Rūpānaṃ tveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ ‘pubbe ceva rūpā etarahi ca, sabbe te rūpā aniccā, dukkhā, vipariṇāmadhammā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato uppajjati upekkhā, yā evarūpā upekkhā, rūpaṃ sā ativattati, tasmā sā upekkhā nekkhammasitāti vuccatī’’ti (ma. ni. 3.308). Evaṃ chasu dvāresu iṭṭhāniṭṭhaārammaṇe āpāthagate iṭṭhe arajjantassa, aniṭṭhe adussantassa, asamapekkhanena asammuyhantassa uppannā vipassanā ñāṇasampayuttā upekkhā. Apica vedanāsabhāgā tatra majjhattupekkhāpi ettha upekkhāva. Tasmā sevitabbāti ayaṃ nekkhammavasena vipassanāvasena anussatiṭṭhānavasena paṭhamadutiyatatiyacatutthajjhānavasena ca uppajjanakaupekkhā sevitabbā nāma.
此等无分别之舍则当依用，此等出家舍无分别之舍当依用。所谓出家舍无分别，是指“何等是出家舍无分别？于色法之无常了知，见色的变化无常已断灭，了知色法昔今皆无常，是苦，是变化法，乃如实正知而生舍无分别，此舍色法不外越故，称为出家舍无分别。”（大念处经篇3.308）如是，在六门中，入于理想入于不理想法，依假乱真未见实理而生的观慧中舍无分别皆应被依用。并且于受行法中，此舍无分别亦成其中之一。故此当依用，即于出家无分别舍及观慧舍成立者，言之也依止正念、正观之学处，及初禅、中禅、二禅、三禅乃至四禅。
Ettha yaṃ ce savitakkaṃ savicāranti tāyapi nekkhammasitaupekkhāya yaṃ nekkhammavasena vipassanāvasena anussatiṭṭhānavasena paṭhamajjhānavasena ca uppannaṃ savitakkasavicāraṃ upekkhanti jāneyya. Yaṃ ce avitakkaṃ avicāranti yaṃ pana dutiyajjhānādivasena uppannaṃ avitakkāvicāraṃ upekkhanti jāneyya. Yeavitakke avicāre te paṇītatareti etāsu dvīsu yā avitakkaavicārā, sā paṇītatarāti attho. Iminā kiṃ kathitaṃ hoti ? Dvinnaṃ arahattaṃ kathitaṃ. Eko hi bhikkhu savitakkasavicāraupekkhāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā ayaṃ upekkhā kiṃ nissitāti upadhārento vatthunissitāti pajānātīti phassapañcamake vuttanayeneva anukkamena arahatte patiṭṭhāti. Eko avitakkāvicārāya upekkhāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā vuttanayeneva arahatte patiṭṭhāti. Tattha abhiniviṭṭhaupekkhāsupi savitakkasavicārato avitakkāvicārā paṇītatarā. Savitakkasavicāraupekkhāvipassanātopi avitakkāvicāraupekkhāvipassanāpaṇītatarā. Savitakkasavicāraupekkhāphalasamāpattitopi avitakkāvicārupekkhāphalasamāpattiyeva paṇītatarā. Tenāha bhagavā ‘‘ye avitakke avicāre te paṇītatare’’ti.
这里，那些有分别有思惟的，比之被称作出家之舍、观慧的正行；那无分别无思惟的，则谓由第二禅等处生的无分别无思惟。若能了知分别之思惟，则称为有分别有思惟；若了知无分别无思惟，则称为由二禅等处生之无分别无思惟。所谓有分别无思惟者，胜于无分别无思惟者意思即如此。对此，世尊说“两者中阿拉汉有成立，谓有分别有思惟者斋中观慧得成，有无分别无思惟者禅中观慧得成。于此间深执忧愁中，有分别思惟的正念观慧胜过无分别无思惟的；于有分别思惟正念果报得成，亦胜无分别无思惟果报得成。故世尊说‘那些于无分别无思惟中者更为清净’。”
§363
363.Evaṃ paṭipanno kho, devānaminda, bhikkhu papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminiṃ paṭipadaṃ paṭipanno hotīti bhagavā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesi. Sakko pana sotāpattiphalaṃ patto. Buddhānañhi ajjhāsayo hīno na hoti, ukkaṭṭhova hoti. Ekassapi bahūnampi dhammaṃ desentā arahatteneva kūṭaṃ gaṇhanti. Sattā pana attano anurūpe upanissaye ṭhitā keci sotāpannā honti, keci sakadāgāmī, keci anāgāmī, keci arahanto. Rājā viya hi bhagavā, rājakumārā viya veneyyā. Yathā hi rājā bhojanakāle attano pamāṇena piṇḍaṃ uddharitvā rājakumārānaṃ upaneti, te tato attano mukhappamāṇeneva kabaḷaṃ karonti, evaṃ bhagavā attajjhāsayānurūpāya desanāya arahatteneva kūṭaṃ gaṇhāti. Veneyyā attano upanissayappamāṇena tato sotāpattiphalamattaṃ vā sakadāgāmianāgāmiarahattaphalameva vā gaṇhanti. Sakko pana sotāpanno jāto. Sotāpanno ca hutvā bhagavato puratoyeva cavitvā taruṇasakko hutvā nibbatti, devatānañhi cavamānānaṃ attabhāvassa gatāgataṭṭhānaṃ nāma na paññāyati, dīpasikhāgamanaṃ viya hoti. Tasmā sesadevatā na jāniṃsu. Sakko pana sayaṃ cutattā bhagavā ca appaṭihatañāṇattā dveva janā jāniṃsu. Atha sakko cintesi ‘‘mayhañhi bhagavatā tīsu ṭhānesu nibbattitaphalameva kathitaṃ, ayañca pana maggo vā phalaṃ vā sakuṇikāya viya uppatitvā gahetuṃ na sakkā, āgamanīyapubbabhāgapaṭipadāya assa bhavitabbaṃ. Handāhaṃ upari khīṇāsavassa pubbabhāgapaṭipadaṃ pucchāmī’’ti.
363.如是修行者啊，天帝啊，具足灭除构缚分别观想的道理的修行，法相应行成就时，世尊便以阿拉汉果位的教法作终止说。天帝萨咖证得初果入流果。历代诸佛，其弟子决无逊色，反而庄严荣耀。尽管众生中许多人说法，皆以阿拉汉法集结成高峰。众生依各自根基，有人成初果，或次果，或不还果，或阿拉汉果。世尊如王，太子如比库。正如君王在餐时，总自取食以馈太子，太子只依自己口量仅以点食解饥，世尊亦如是，依弟子根本，宣说法义于阿拉汉教义的巅峰。次果、不还果、阿拉汉以各自根基，仅取初果、次果、不还果或阿拉汉果证量。天帝萨咖以初果果证成道。证初果者，即世尊前世，离开世间，即出生为天帝萨咖。天界众生亡故之后，自身性相往来变化皆不显现，犹如灯台火苗吹灭故无可知。故天界众生不知其本始。天帝萨咖以己切实解脱与世尊知见，唯有这两众人了知。天帝思虑自言：“我与世尊于三处所成之道与果，犹如鸟出壳一般显著，而我不能承受。须借由先行路径，出入之路，应先修习，以继承。”于是决意询问先行法。
Pātimokkhasaṃvaravaṇṇanā巴帝摩卡律仪解说
§364
364. Tato taṃ pucchanto kathaṃ paṭipanno pana, mārisātiādimāha. Tattha pātimokkhasaṃvarāyāti uttamajeṭṭhakasīlasaṃvarāya. Kāyasamācārampītiādi sevitabbakāyasamācārādivasena pātimokkhasaṃvaradassanatthaṃ vuttaṃ. Sīlakathā ca nāmesā kammapathavasena vā paṇṇattivasena vā kathetabbā hoti.
364.于是问者问如何修行，魔神等答曰。所谓戒律守护，即最高长老戒律守护。诸如身业等应修习，依戒理趣旨而说戒律守护。戒律论亦应详说名称、戒行路径或肯定理由依据。
Tattha kammapathavasena kathentena asevitabbakāyasamācāro tāva pāṇātipātaadinnādānamicchācārehi kathetabbo. Paṇṇattivasena kathentena kāyadvāre paññattasikkhāpadavītikkamavasena kathetabbo. Sevitabbakāyasamācāro pāṇātipātādiveramaṇīhi ceva kāyadvāre paññattasikkhāpadaavītikkamena ca kathetabbo. Asevitabbavacīsamācāro musāvādādivacīduccaritena ceva vacīdvāre paññattasikkhāpadavītikkamena ca kathetabbo. Sevitabbavacīsamācāro musāvādādiveramaṇīhi ceva vacīdvāre paññattasikkhāpadaavītikkamena ca kathetabbo.
在此，应当依行为因缘来说明，应当论述应避免的身业行为，即诸如杀生、偷盗、邪淫等恶行。在规定意义上，应当论述以身为门户的规定戒律之违犯。应防止的身业行为，须结合杀生等戒禁行为以及身为门户的戒律违犯来论述。应避免的语业行为，则包括谎言等恶言行为，以及语为门户的规定戒律之违犯。应当论述应当遵守的语业行为，则包括避免谎言等恶言，也须兼顾语业门户的戒律违犯进行讲说。
Pariyesanā pana kāyavācāhi pariyesanāyeva. Sā kāyavacīsamācāragahaṇena gahitāpi samānā yasmā ājīvaṭṭhamakasīlaṃ nāma etasmiññeva dvāradvaye uppajjati, na ākāse, tasmā ājīvaṭṭhamakasīladassanatthaṃ visuṃ vuttā. Tattha nasevitabbapariyesanā anariyapariyesanāya kathetabbā. Sevitabbapariyesanā ariyapariyesanāya. Vuttañhetaṃ –
所谓探求，乃是以身语二门为探求对象。此身语行为之涵摄既及，因生活业善行名义，专起于此二门，而非虚空。因此，为了显示生活业之善行，须明说此处探求。探求有应行探求，有不应行探求两种。应行探求即高贵之探求；不应行探求即非圣者之探求。其所说者是——
‘‘Dvemā, bhikkhave, pariyesanā anariyā ca pariyesanā, ariyā ca pariyesanā. Katamā ca, bhikkhave, anariyā pariyesanā? Idha, bhikkhave, ekacco attanā jātidhammo samāno jātidhammaṃyeva pariyesati, attanā jarādhammo, byādhidhammo, maraṇadhammo, sokadhammo, saṃkilesadhammo samāno saṃkilesadhammaṃyeva pariyesati.
「比库们，有二种探求，一种是不善探求，另一种是圣圣探求。不善探求为何？比库们，有些人对与自己同类的生死法则进行探求，也探求诸如老法、病法、死法、苦法以及染污法等自身一致的法则。
Kiñca, bhikkhave, jātidhammaṃ vadetha? Puttabhariyaṃ, bhikkhave , jātidhammaṃ, dāsidāsaṃ jātidhammaṃ ajeḷakaṃ jātidhammaṃ, kukkuṭasūkaraṃ jātidhammaṃ, hatthigavāssavaḷavaṃ jātidhammaṃ, jātarūparajataṃ jātidhammaṃ. Jātidhammā hete, bhikkhave, upadhayo, etthāyaṃ gathito mucchito ajjhāpanno attanā jātidhammo samāno jātidhammaṃyeva pariyesati.
比库们，何谓生法？生法即父母、奴婢、父母所养、鸡猪、象牛、蛇蜥等种种生法。众生法因缘所生，是故既聚既散；已出生者担忧无常，故探求与自我身相同的生法。
Kiñca, bhikkhave, jarādhammaṃ vadetha? Puttabhariyaṃ, bhikkhave, jarādhammaṃ…pe… jarādhammaṃyeva pariyesati.
比库们，何谓老法？老法即父母、奴婢……等等，如前所列；探求着的便是此等具老苦性质的法。
Kiñca, bhikkhave, byādhidhammaṃ vadetha? Puttabhariyaṃ, bhikkhave, byādhidhammaṃ, dāsidāsaṃ byādhidhammaṃ, ajeḷakaṃ, kukkuṭasūkaraṃ, hatthigavāssavaḷavaṃ byādhidhammaṃ. Byādhidhammā hete, bhikkhave, upadhayo, etthāyaṃ gathito mucchito ajjhāpanno attanā byādhidhammo samāno byādhidhammaṃyeva pariyesati.
比库们，何谓病法？病法即父母、奴婢、所养之物，鸡猪、象牛、蛇蜥等各种病性现象。病法因缘所生，已聚已散；已出生者担忧无常，有此类特性，故探求与自身相同的病法。
Kiñca, bhikkhave, maraṇadhammaṃ vadetha? Puttabhariyaṃ, bhikkhave, maraṇadhammaṃ…pe… maraṇadhammaṃyeva pariyesati.
比库们，应当说何谓死亡法？儿子及妻子是死亡的法……以此类推……死亡法本身为所求法。
Kiñca, bhikkhave, sokadhammaṃ vadetha? Puttabhariyaṃ…pe… sokadhammaṃyeva pariyesati.
比库们，应当说何谓忧痛法？儿子及妻子是忧痛的法……以此类推……忧痛法本身为所求法。
Kiñca, bhikkhave, saṃkilesadhammaṃ vadetha…pe… jātarūparajataṃ saṃkilesadhammaṃ. Saṃkilesadhammā , hete, bhikkhave, upadhayo, etthāyaṃ gathito mucchito ajjhāpanno attanā saṃkilesadhammo samāno saṃkilesadhammaṃyeva pariyesati. Ayaṃ, bhikkhave, anariyā pariyesanāti (ma. ni. 1.274).
比库们，应当说何谓烦恼法……以此类推……出生与衰老俱为烦恼法。烦恼法，因缘所生，如此比库们，是缠累；由此集结，束缚已断，重获自由，完全觉知自心，烦恼法断时，惟有烦恼法为所求法。此谓比库们非圣者所求（出自中部经注1.274）。
Apica kuhanādivasena pañcavidhā, agocaravasena chabbidhā vejjakammādivasena ekavīsatividhā, evaṃ pavattā sabbāpi anesanā anariyapariyesanāyevāti veditabbā.
此外，诸如尿滴等五种污秽，难入之地六种，医工事等二十五种，皆为流转现象。由此可知，所有所求皆为非圣者所求。
‘‘Katamā ca, bhikkhave, ariyā pariyesanā? Idha, bhikkhave, ekacco attanā jātidhammo samāno jātidhamme ādīnavaṃ viditvā ajātaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesati, attanā jarādhammo, byādhi, maraṇa, soka, saṃkilesadhammo samāno saṃkilesadhamme ādīnavaṃ viditvā asaṃkiliṭṭhaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ pariyesati. Ayaṃ ariyā pariyesanāti (ma. ni. 1.275).
那么，比库们，何者为圣者所求？此时，比库们，若有某人证得自身生老之法，了解出生法之根本危害，寻求未生者、无上宁静所依之不生之无上保安涅槃；又证得自身老、病、死、忧痛、烦恼之法，了知烦恼法根本危害，寻求不染垢之无上安稳涅槃。此谓圣者所求（出自中部经注1.275）。
Apica pañca kuhanādīni cha agocare ekavīsatividhañca anesanaṃ vajjetvā bhikkhācariyāya dhammena samena pariyesanāpi ariyapariyesanāyevāti veditabbā.
此外，虽有尿滴等五种污秽，难入之地六种，医工事等二十五种非圣所求，将这些视断弃，以律仪为度，守持清净的行为，则此求法应知为圣者所求。
Ettha ca yo yo ‘‘na sevitabbo’’ti vutto, so so pubbabhāge pāṇātipātādīnaṃ sambhārapariyesanāpayogakaraṇagamanakālato paṭṭhāya na sevitabbova. Itaro ādito paṭṭhāya sevitabbo, asakkontena cittampi uppādetabbaṃ. Apica saṅghabhedādīnaṃ atthāya parakkamantānaṃ devadattādīnaṃ viya kāyasamācāro na sevitabbo, divasassa dvattikkhattuṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ upaṭṭhānagamanādivasena pavatto dhammasenāpatimahāmoggallānattherādīnaṃ viya kāyasamācāro sevitabbo. Dhanuggahapesanādivasena vācaṃ bhindantānaṃ devadattādīnaṃ viya vacīsamācāro na sevitabbo, tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇakittanādivasena pavatto dhammasenāpatimahāmoggallānattherādīnaṃ viya vacīsamācāro sevitabbo. Anariyapariyesanaṃ pariyesantānaṃ devadattādīnaṃ viya pariyesanā na sevitabbā, ariyapariyesanameva pariyesantānaṃ dhammasenāpatimahāmoggallānattherādīnaṃ viya pariyesanā sevitabbā.
在此，当说“不应接触”的，谓于先前阶段因杀生等行为之聚集、调查、使用、往来及经过时，应远离而不接触。若他人先起谓应接触者，则应先起于心并生相应之念。又如有破坏僧团戒律者等之事，为他人所干预者，应如天神提婆达多般不接触其身体交往；但如常为三宝（佛、法、僧）护持，且日常奉事如大觉长老摩诃摩伽罗那等法军将领者，身体交往则可接触。又如以拉弓射箭等行为破坏语意者，如提婆达多般，言语交往不应接触；但如常为三宝护法，且日常称颂三宝之优良功德者，如大觉长老摩诃摩伽罗那等语语交往，乃可接触。凡追求非圣人法者，如提婆达多般，所追求之法不应接触；但唯独追求圣人法者，如大觉长老摩诃摩伽罗那等，则其所追求之法应当接触。
Evaṃ paṭipanno khoti evaṃ asevitabbaṃ kāyavacīsamācāraṃ pariyesanañca pahāya sevitabbānaṃ pāripūriyā paṭipanno, devānaminda, bhikkhu pātimokkhasaṃvarāya uttamajeṭṭhakasīlasaṃvaratthāya paṭipanno nāma hotīti bhagavā khīṇāsavassa āgamanīyapubbabhāgapaṭipadaṃ kathesi.
如是修行即当远离此非应接触之身体、语言行为与修习，摒弃恶行，采取应当者而圆满修持。天帝赞叹说：比库因守护出家戒律、严持上等长老戒德而修行，其真如实修者之名号便应如此。世尊于无漏入已之前所宣说入实修行之法，亦为此故而讲说。
Indriyasaṃvaravaṇṇanā根律仪解说
§365
365. Dutiyapucchāyaṃ indriyasaṃvarāyāti indriyānaṃ pidhānāya, guttadvāratāya saṃvutadvāratāyāti attho. Vissajjane panassa cakkhuviññeyyaṃ rūpampītiādi sevitabbarūpādivasena indriyasaṃvaradassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha evaṃ vutteti heṭṭhā somanassādipañhāvissajjanānaṃ sutattā imināpi evarūpena bhavitabbanti sañjātapaṭibhāno bhagavatā evaṃ vutte sakko devānamindo bhagavantaṃ etadavoca, etaṃ imassa kho ahaṃ, bhanteti ādikaṃ vacanaṃ avoca. Bhagavāpissa okāsaṃ datvā tuṇhī ahosi. Kathetukāmopi hi yo atthaṃ sampādetuṃ na sakkoti, atthaṃ sampādetuṃ sakkonto vā na kathetukāmo hoti, na tassa bhagavā okāsaṃ karoti. Ayaṃ pana yasmā kathetukāmo ceva, sakkoti ca atthaṃ sampādetuṃ tenassa bhagavā okāsamakāsi.
第三问中称“护根”即指保护根器、守护门户。所谓“守门门户”即此义。又说弃除后，眼根可识诸色法等，此乃因顺应应接物形态而设，意在显明护根意义。以下言道：由观闻欢喜等所生疑惑之弃除，诸如诸天王萨咖对白佛之讳莫如深，正如佛所谓：『我，尊者，从今不说第一称呼。』佛给予其机会后便静默。盖因若欲说明义理而无能者，或能说明而非愿意说明者，佛便不予机会。唯独欲说明且能说明者，佛才给予机会。
Tattha evarūpaṃ na sevitabbanti ādīsu ayaṃ saṅkhepo – yaṃ rūpaṃ passato rāgādayo uppajjanti, taṃ na sevitabbaṃ na daṭṭhabbaṃ na oloketabbanti attho. Yaṃ pana passato asubhasaññā vā saṇṭhāti, pasādo vā uppajjati, aniccasaññāpaṭilābho vā hoti, taṃ sevitabbaṃ.
此类不宜接触者，总括而言，即见此类形相生起嗔恚等烦恼时，应断遣不予接触、不观视也。若见此类色身生起厌恶等心态，或生无常观想，则应接触。
Yaṃ cittakkharaṃ cittabyañjanampi saddaṃ suṇato rāgādayo uppajjanti, evarūpo saddo na sevitabbo. Yaṃ pana atthanissitaṃ dhammanissitaṃ kumbhadāsigītampi suṇantassa pasādo vā uppajjati, nibbidā vā saṇṭhāti, evarūpo saddo sevitabbo.
闻此类声音生起嗔恚等烦恼，则该类声音不应接触。若闻依所含义、法义之罢盆器乐歌曲而生欢喜、厌倦心者，则该类声音应当接触。
Yaṃ gandhaṃ ghāyato rāgādayo uppajjanti, evarūpo gandho na sevitabbo. Yaṃ pana gandhaṃ ghāyato asubhasaññādipaṭilābho hoti, evarūpo gandho sevitabbo.
嗅此类气味生起嗔恚等烦恼时，则该气味不应接触。若嗅气味而生厌恶不净等观，则该气味应接触。
Yaṃ rasaṃ sāyato rāgādayo uppajjanti, evarūpo raso na sevitabbo. Yaṃ pana rasaṃ sāyato āhāre paṭikūlasaññā ceva uppajjati, sāyitapaccayā ca kāyabalaṃ nissāya ariyabhūmiṃ okkamituṃ sakkoti, mahāsīvattherabhāgineyyasīvasāmaṇerassa viya paribhuñjantasseva kilesakkhayo vā hoti, evarūpo raso sevitabbo.
如若从感官体验中生起对色欲等的嗜好，这种形式的嗜好不应被随意从事。若感官体验中对饮食等生起厌弃的观念，并且依赖由此产生的身体力量，能够升入圣地，则如大长老和比库尼学徒般清净生活者，其烦恼即得消除，这样的嗜好是可以从事的。
Yaṃ phoṭṭhabbaṃ phusato rāgādayo uppajjanti, evarūpaṃ phoṭṭhabbaṃ na sevitabbaṃ. Yaṃ pana phusato sāriputtattherādīnaṃ viya āsavakkhayo ceva, vīriyañca supaggahitaṃ, pacchimā ca janatā diṭṭhānugatiṃ āpādanena anuggahitā hoti, evarūpaṃ phoṭṭhabbaṃ sevitabbaṃ. Sāriputtatthero kira tiṃsa vassāni mañce piṭṭhiṃ na pasāresi. Tathā mahāmoggallānatthero. Mahākassapatthero vīsavassasataṃ mañce piṭṭhiṃ na pasāresi. Anuruddhatthero paññāsa vassāni. Bhaddiyatthero tiṃsa vassāni. Soṇatthero aṭṭhārasa vassāni. Raṭṭhapālatthero dvādasa. Ānandatthero pannarasa. Rāhulatthero dvādasa. Bākulatthero asīti vassāni. Nāḷakatthero yāvaparinibbānā mañce piṭṭhiṃ na pasāresīti.
如触觉所感，若生起对色欲等的贪欲，则这样的触觉不应被随意从事。若触觉所感，像沙利长老等长老那样，能断除烦恼，精进坚定，且后世众生随顺其教导，则这种触觉是应当从事的。传说沙利长老三十年未铺设床垫，摩嘎剌那长老亦然。大咖萨巴长老一百二十年未设床垫，阿努儒达长老五十年，毕迪亚长老三十年，索那长老十八年，拉特帕拉长老十二年，阿难长老十五年，拉胡喇长老十二年，巴库长老三十三年，乃至 Nāḷaka 长老直至涅槃为止未铺床垫。
Ye manoviññeyye dhamme samannāharantassa rāgādayo uppajjanti, ‘‘aho, vata yaṃ paresaṃ paravittūpakaraṇaṃ taṃ mamassā’’tiādinā nayena vā abhijjhādīni āpāthamāgacchanti evarūpā dhammā na sevitabbā. ‘‘Sabbe sattā averā hontū’’ti evaṃ mettādivasena, ye vā pana tiṇṇaṃ therānaṃ dhammā, evarūpā sevitabbā. Tayo kira therā vassūpanāyikadivase kāmavitakkādayo akusalavitakkā na vitakketabbāti katikaṃ akaṃsu. Atha pavāraṇadivase saṅghatthero saṅghanavakaṃ pucchi – ‘‘āvuso, imasmiṃ temāse kittake ṭhāne cittassa dhāvituṃ dinna’’nti? Na, bhante, pariveṇaparicchedato bahi dhāvituṃ adāsinti. Dutiyaṃ pucchi – ‘‘tava āvuso’’ti? Nivāsagehato, bhante, bahi dhāvituṃ na adāsinti. Atha dvepi theraṃ pucchiṃsu ‘‘tumhākaṃ pana, bhante’’ti? Niyakajjhattakhandhapañcakato, āvuso, bahi dhāvituṃ na adāsinti. Tumhehi, bhante, dukkaraṃ katanti. Evarūpo manoviññeyyo dhammo sevitabbo.
若在心识所显现的法中生起对他人财物的嫉妒、怨恨心等，则不应染着此类法。若心中生起如三位长老所示的无缘爱等善法，则应当依止。三位长老当日为抑止淫欲等不善念，决定不思不作这些恶念。例如戒律日，僧团长老问：“居士们可否在此处随意奔跑？”回答说：“不行，若在寺院范围外则允许。”再问其他长老，皆答同否，谓此甚难遵守。这类心识所显的法，是应当依止的。
§366
366.Ekantavādāti ekoyeva anto vādassa etesaṃ, na dvedhā gatavādāti ekantavādā, ekaññeva vadantīti pucchati. Ekantasīlāti ekācārā. Ekantachandāti ekaladdhikā. Ekantaajjhosānāti ekantapariyosānā.
独断论者是指断然主张某一思想观点者，即独一主张，非二元分立论者。独断论者谓之唯一正断，谓其行为纯正无二，意念专一，断除杂念，执着唯一视角。
Anekadhātu nānādhātu kho, devānaminda, lokoti devānaminda, ayaṃ loko anekajjhāsayo nānajjhāsayo. Ekasmiṃ gantukāme eko ṭhātukāmo hoti. Ekasmiṃ ṭhātukāme eko sayitukāmo hoti. Dve sattā ekajjhāsayā nāma dullabhā. Tasmiṃ anekadhātunānādhātusmiṃ loke yaṃ yadeva dhātuṃ yaṃ yadeva ajjhāsayaṃ sattā abhinivisanti gaṇhanti, taṃ tadeva. Thāmasā parāmāsāti thāmena ca parāmāsena ca. Abhinivissa voharantīti suṭṭhu gaṇhitvā voharanti, kathenti dīpenti kittenti. Idameva saccaṃ moghamaññanti idaṃ amhākameva vacanaṃ saccaṃ, aññesaṃ vacanaṃ moghaṃ tucchaṃ niratthakanti.
多种元素与多种境界确实存在，天帝说此世界乃众多心识环境组成。在某一境界，有一种对所在地的欲望；在另一境界，有一种对此地的欢喜。两种生灵若执一识则极其罕见。众多元素不同境界中，所有生灵皆执著于相应的元素和心识。懈怠和批评即由心中懒惰与指责生起。执着于见解者，明智地护持并执行法教，宣说、传播教义。真正的如实语出自此，虚妄语则为无益废话。
Accantaniṭṭhāti anto vuccati vināso, antaṃ atītā niṭṭhā etesanti accantaniṭṭhā. Yā etesaṃ niṭṭhā, yo paramassāso nibbānaṃ, taṃ sabbesaṃ vināsātikkantaṃ niccanti vuccati. Yogakkhemoti nibbānasseva nāmaṃ, accanto yogakkhemo etesanti accantayogakkhemī. Seṭṭhaṭṭhena brahmaṃ ariyamaggaṃ carantīti brahmacārī. Accantatthāya brahmacārī accantabrahmacārī. Pariyosānantipi nibbānassa nāmaṃ. Accantaṃ pariyosānaṃ etesanti accantapariyosānā.
究竟终结即灭尽，终点即消亡，过去的终结称为究竟终结。究竟终结即彼岸的涅槃，超越一切毁灭，称为永恒安隐。修行者在最高处行梵行，谓之修行人。为究竟目标行修，谓之究竟修行者。涅槃又名究竟止息。究竟止息即究竟终结。
Taṇhāsaṅkhayavimuttāti taṇhāsaṅkhayoti maggopi nibbānampi. Maggo taṇhaṃ saṅkhiṇāti vināsetīti taṇhāsaṅkhayo. Nibbānaṃ yasmā taṃ āgamma taṇhā saṅkhiyati vinassati, tasmā taṇhāsaṅkhayo. Taṇhāsaṅkhayena maggena vimuttā, taṇhāsaṅkhaye nibbāne vimuttā adhimuttāti taṇhāsaṅkhayavimuttā.
“断渴解脱”即断尽渴欲，此亦可称为断渴；无余断亦即涅槃。断渴即断尽渴爱，断渴是道，涅槃亦是道。道即断除渴欲，使其消灭，故名断渴。因断渴故以道得解脱，因断渴得涅槃，称为究竟自由，可谓断渴而得解脱。
Ettāvatā ca bhagavatā cuddasapi mahāpañhā byākatā honti. Cuddasa mahāpañhā nāma issāmacchariyaṃ eko pañho, piyāppiyaṃ eko, chando eko, vitakko eko, papañco eko, somanassaṃ eko, domanassaṃ eko, upekkhā eko, kāyasamācāro eko, vacīsamācāro eko, pariyesanā eko, indriyasaṃvaro eko, anekadhātu eko, accantaniṭṭhā ekoti.
世尊所宣说的有十三种主要智慧。所谓十三大智慧者，一是嫉妒奇异，二是喜恶情绪，三是渴望，四是思惟，五是分别，六是欢喜，七是忧愁，八是舍，九是身体行为，十是语言行为，十一是探究，十二是根的制御，十三是恒久究竟一体。
§367
367.Ejāti calanaṭṭhena taṇhā vuccati. Sā pīḷanaṭṭhena rogo, anto padussanaṭṭhena gaṇḍo, anuppaviṭṭhaṭṭhena sallaṃ. Tasmā ayaṃ purisoti yasmā ejā attanā katakammānurūpena purisaṃ tattha tattha abhinibbattatthāya kaḍḍhati, tasmā ayaṃ puriso tesaṃ tesaṃ bhavānaṃ vasena uccāvacaṃ āpajjati. Brahmaloke ucco hoti, devaloke avaco. Devaloke ucco, manussaloke avaco. Manussaloke ucco, apāye avaco. Yesāhaṃ, bhanteti yesaṃ ahaṃ bhante. Sandhivasena panettha ‘‘yesāha’’nti hoti. Yathāsutaṃ yathāpariyattanti yathā mayā suto ceva uggahito ca, evaṃ. Dhammaṃ desemīti sattavatapadaṃ dhammaṃ desemi. Na cāhaṃ tesanti ahaṃ pana tesaṃ sāvako na sampajjāmi. Ahaṃ kho pana, bhantetiādinā attano sotāpannabhāvaṃ jānāpeti.
“生起”依活动起说是渴欲。其因活动而受压力，是病；因疮疖肿块而痛，是疮；因刺痛而苦，是刺。由此可知，此人因其所为事，因自己所造诸行为，处处受苦作用，故谓此人为“人”。因其所住处，称为不同。于梵天界为上，高处；于天界为中；于人间为低；于恶趣为最下。称为“是我”的，依其所说，“是我”的称谓依时相续。正如所闻、所传一样，如我所闻述及，亦如是。此为宣说法则，谓说明七步法，宣说法。
Somanassapaṭilābhakathāvaṇṇanā获得喜悦之说解说
§368
368.Vedapaṭilābhanti tuṭṭhipaṭilābhaṃ. Devāsurasaṅgāmoti devānañca asurānañca saṅgāmo. Samupabyūḷhoti samāpanno nalāṭena nalāṭaṃ paharaṇākārappatto viya. Etesaṃ kira kadāci mahāsamuddapiṭṭhe saṅgāmo hoti tattha pana chedanavijjhanādīhi aññamaññaṃ ghāto nāma natthi, dārumeṇḍakayuddhaṃ viya jayaparājayamattameva hoti. Kadāci devā jinanti, kadāci asurā. Tattha yasmiṃ saṅgāme devā puna apaccāgamanāya asure jiniṃsu, taṃ sandhāya tasmiṃ kho pana bhantetiādimāha. Ubhayametanti ubhayaṃ etaṃ. Duvidhampi ojaṃ ettha devaloke devāyeva paribhuñjissantīti evamassa āvajjantassa balavapītisomanassaṃ uppajji. Sadaṇḍāvacaroti sadaṇḍāvacarako, daṇḍaggahaṇena satthaggahaṇena saddhiṃ ahosi, na nikkhittadaṇḍasatthoti dasseti. Ekantanibbidāyāti ekanteneva vaṭṭe nibbindanatthāyāti sabbaṃ mahāgovindasutte vuttameva.
获得感官乐趣即获得满足。所谓诸天魔鬼之战，即天人与魔鬼之间的对立斗争。聚集固定，如额顶对额顶之击打。假使彼等在大海之岸激战，其交锋无有杀伤，犹如木棒之战，仅有胜败而无杀戮。偶尔天人胜，偶尔魔鬼胜。所胜之人以此战役为依据，称为“双方皆是”。于是于天界强大尊严与欢喜生起。所谓持杖持法共同行动，体现合作无弃法意。出于厌倦称为绝对厌离，意谓生起生灭无常之厌。
§369
369.Pavedesīti kathesi dīpesi. Idhevāti imasmiññeva okāse. Devabhūtassa me satoti devassa me sato. Punarāyu ca me laddhoti puna aññena kammavipākena me jīvitaṃ laddhanti, iminā attano cutabhāvaṃ ceva upapannabhāvañca āvikaroti.
“宣说”即讲述、点亮。“此时”即指此处当下之际。“我是天人之友”意谓天人是我的护持。又言“我得长寿”，见乎他业果报之由，一方面自己终有死相现起，亦会生新生。
Diviyā kāyāti dibbā attabhāvā. Āyuṃ hitvā amānusanti dibbaṃ āyuṃ jahitvā. Amūḷho gabbhamessāmīti niyatagatikattā amūḷho hutvā. Yattha me ramatī manoti yattha me mano ramissati, tattheva khattiyakulādīsu gabbhaṃ upagacchissāmīti sattakkhattuṃ deve ca mānuse cāti imamatthaṃ dīpeti.
“天身”是天之本性。断其命而离弃非人之寿，舍弃天寿。基于定行规律失去定行。于何处我心喜乐？我心得安乐之处，正是天族处。如此，亦令天与人明了此意。
Ñāyena viharissāmīti manussesu upapannopi mātaraṃ jīvitā voropanādīnaṃ abhabbattā ñāyena kāraṇena samena viharissāmīti attho.
以智慧而生活，即使在人间出生后，由于母亲被生活剥夺等事无能为力，也因智慧的缘故能安然自在生活，此谓义。
Sambodhice bhavissatīti idaṃ sakadāgāmimaggaṃ sandhāya vadati, sace sakadāgāmī bhavissāmīti dīpeti. Aññātā viharissāmīti aññātā ājānitukāmo hutvā viharissāmi. Sveva anto bhavissatīti so eva me manussaloke anto bhavissatīti.
“将成觉者”指修习得到通向成觉之道时所作的言说，若谓“将成通达者”，意在表明必成此果。言“将成未知者”，即愿意承担不知的状态而修持。如若自觉终点，将是我在人间世的终点，此亦如此。
Punadevo bhavissāmi, devalokasmiṃ uttamoti puna devalokasmiṃ uttamo sakko devānamindo bhavissāmīti vadati.
复言“我将成天”，谓言“我将成上天”，即“将为萨咖天帝”，此为言意。
Antime vattamānamhīti antime bhave vattamāne. So nivāso bhavissatīti ye te āyunā ca paññāya ca akaniṭṭhā jeṭṭhakā sabbadevehi paṇītatarā devā, avasāne me so nivāso bhavissati . Ayaṃ kira tato sakkattabhāvato cuto tasmiṃ attabhāve anāgāmimaggassa paṭiladdhattā uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī hutvā avihādīsu nibbattanto avasāne akaniṭṭhe nibbattissati. Taṃ sandhāya evamāha. Esa kira avihesu kappasahassaṃ vasissati, atappesu dve kappasahassāni, sudassesu cattāri kappasahassāni, sudassīsu aṭṭha, akaniṭṭhesu soḷasāti ekatiṃsa kappasahassāni brahmaāyuṃ anubhavissati. Sakko devarājā anāthapiṇḍiko gahapati visākhā mahāupāsikāti tayopi hi ime ekappamāṇaāyukā eva, vaṭṭābhiratasattā nāma etehi sadisā sukhabhāgino nāma natthi.
“终时存在”指在末法时代存于世间。云“所处极乐之所者”谓所有天众皆已老练、寿命智慧皆最上。最终我亦将居此所。此意据萨咖天帝无余涅槃之变故，应持不来者之道而由下至上、最高至最低，由最末地出世，最后于最末天中入涅槃。谓其意是如此说。是谓其在无为界中居住一千劫，于中品天住二千劫，于良好天有四千劫，于极乐天八千劫，在最末天三万一千劫，享梵寿者。萨咖天帝乃给孤独长者、居士维萨卡均为此一单位寿命，乐于自我修持者，其他无类似享乐者。
§370
370.Apariyositasaṅkappoti aniṭṭhitamanoratho. Yassu maññāmi samaṇeti ye ca samaṇe pavivittavihārinoti maññāmi.
“无法所念之意”谓无善愿。不以为是沙门，亦谓认为为沙门而行为散乱者。
Ārādhanāti sampādanā. Virādhanāti asampādanā. Na sampāyantīti sampādetvā kathetuṃ na sakkonti.
“发趣者”为成就，“弃趣者”为未成就。不成就者谓虽已成就，然不能宣说。
Ādiccabandhunanti ādiccopi gotamagotto, bhagavāpi gotamagotto, tasmā evamāha. Yaṃ karomasīti yaṃ pubbe brahmuno namakkāraṃ karoma. Samaṃ devehīti devehi saddhiṃ, ito paṭṭhāya idāni amhākaṃ brahmuno namakkārakaraṇaṃ natthīti dasseti. Sāmaṃ karomāti namakkāraṃ karoma.
所谓『根本亲属』，就是根本的亲族，果德玛家族。世尊也同属果德玛家族，因此说如是。我等现在所做的，就是过去向婆罗门的敬礼。『与天神平等』者，表示与诸天共处同法；由此来看，如今已不存在我们向婆罗门敬礼的缘由。所谓『平等行礼』，即是采取敬礼的举动。
§371
371.Parāmasitvāti tuṭṭhacitto sahāyaṃ hatthena hatthamhi paharanto viya pathaviṃ paharitvā, sakkhibhāvatthāya vā paharitvā ‘‘yathā tvaṃ niccalo, evamahaṃ bhagavatī’’ti. Ajjhiṭṭhapañhāti ajjhesitapañhā patthitapañhā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
所谓『极端忍耐』，指的是内心安乐，与同伴携手，用手击打手，好似击打大地，为了辅助并协助，如同对无生静止的世尊说：『正如你是无动静的，我今亦然。』所谓『重重提问』，即是不断反复地问答审察。整体来看，无论何处，都是崇高而杰出的。
Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ · 如是，于《吉祥悦意》长部注释中
Sakkapañhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 萨咖问经注释完毕。