4. Mahāsudassanasuttaṃ · 4. 大善见经义注
4. Mahāsudassanasuttavaṇṇanā4. 大善见经注释
Kusāvatīrājadhānīvaṇṇanā拘舍婆提王都注释
§241
241.Evaṃme sutanti mahāsudassanasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā – sabbaratanamayoti ettha ekā iṭṭhakā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā, ekā lohitaṅkamayā, ekā masāragallamayā, ekā sabbaratanamayā, ayaṃ pākāro sabbapākārānaṃ anto ubbedhena saṭṭhihattho ahosi. Eke pana therā – ‘‘nagaraṃ nāma anto ṭhatvā olokentānaṃ dassanīyaṃ vaṭṭati, tasmā sabbabāhiro saṭṭhihattho, sesā anupubbanīcā’’ti vadanti. Eke – ‘‘bahi ṭhatvā olokentānaṃ dassanīyaṃ vaṭṭati, tasmā sabbaabbhantarimo saṭṭhihattho, sesā anupubbanīcā’’ti. Eke – ‘‘anto ca bahi ca ṭhatvā olokentānaṃ dassanīyaṃ vaṭṭati, tasmā majjhe pākāro saṭṭhihattho, anto ca bahi ca tayo tayo anupubbanīcā’’ti.
241. 如是我闻，大明经中有此章节。此处先说前行相的描述——名为「总宝」，其内包含有一金色相、一银色相、一铜色相、一黄铜色相、一赤铜色相、一铁色相以及一总宝相。此乃众多相的最后一相，整体呈六十肘之宽。部分长老说：『称之为城，因其边界之可观之处荡漾显现，故称其外周为六十肘，其余为前段之末』。也有长老说：『称其外侧为边界，故整个为内外最后六十肘，其余为前段』。又有说法云：『内外边界均观之，故中段为六十肘，其内外皆各有三段前行相』。
Esikāti esikatthambho. Tiporisaṅgāti ekaṃ porisaṃ majjhimapurisassa attano hatthena pañcahatthaṃ, tena tiporisaparikkhepā pannarasahatthaparimāṇāti attho. Te pana kathaṃ ṭhitāti? Nagarassa bāhirapasse ekekaṃ mahādvārabāhaṃ nissāya ekeko, ekekaṃ khuddakadvārabāhaṃ nissāya ekeko, mahādvārakhuddakadvārānaṃ antarā tayo tayoti. Tālapantīsu sabbaratanamayānaṃ tālānaṃ ekaṃ sovaṇṇamayanti pākāre vuttalakkhaṇameva veditabbaṃ, paṇṇaphalesupi eseva nayo. Tā pana tālapantiyo asītihatthā ubbedhena, vippakiṇṇavāluke samatale bhūmibhāge pākārantare ekekā hutvā ṭhitā.
所谓「柱」者，为三柱。三柱乃一座城中置于其中心之柱，长者以己手量五十肘，故三柱之周围相当十五十肘。此三柱如何立置呢？城外观之，每柱依附一大门柱，各依一小门柱，大门柱与小门柱之间共有三处。於宝色棕榈叶之叶片中，其一叶名为金色叶，乃此前行相之特征，亦如叶片之色。此一叶片长达七十肘，以粗沙相互交织平铺于土地之上，分别位于围墙间，皆各自驻立。
Vaggūti cheko sundaro. Rajanīyoti rañjetuṃ samattho. Khamanīyoti divasampi suyyamāno khamateva, na bībhaccheti. Madanīyoti mānamadapurisamadajanano. Pañcaṅgikassāti ātataṃ vitataṃ ātatavitataṃ susiraṃ ghananti imehi pañcahaṅgehi samannāgatassa. Tattha ātataṃ nāma cammapariyonaddhesu bherīādīsu ekatalaṃ tūriyaṃ. Vitataṃ nāma ubhayatalaṃ. Ātatavitataṃ nāma sabbato pariyonaddhaṃ. Susiraṃ nāma vaṃsādi. Ghanaṃ nāma sammādi. Suvinītassāti ākaḍḍhanasithilakaraṇādīhi sumucchitassa. Suppaṭitāḷitassāti pamāṇe ṭhitabhāvajānanatthaṃ suṭṭhu paṭitāḷitassa. Sukusalehi samannāhatassāti ye vādituṃ chekā kusalā, tehi vāditassa. Dhuttāti akkhadhuttā,. Soṇḍāti surāsoṇḍā. Teyeva punappunaṃ pātukāmatāvasena pipāsā. Paricāresunti (dī. ni. 2.132) hatthaṃ vā pādaṃ vā cāletvā naccantā kīḷiṃsu.
「艳」即美丽之意；「悦」者，即能使人喜悦；「耐」即即使日长亦不厌；「傲」者，生起傲慢心态；「五节」指其分为五段层叠如杆串成。五段中，「立」为包覆宝革鞘面，顶端层为第四层，「展」者谓上下两层均包围，「曲」者则为环绕连贯之意，「梁」者即横梁意，「密」则为坚密紧密之状。「良好调理」指纹理均匀紧密穏定之义。「覆甲」即保护层，坚固有序，方便良善演奏。吹者皆是善手，于乐器上奏响美妙音调。「突」指棱角凸出，「剃」指剃鬓剔除毛垢。以上描述正是三者反复并列火盆般旺盛之形态，手足共舞跳跃欢乐戏谭。（引自《律藏·二·一三二》）
Cakkaratanavaṇṇanā轮宝注释
§243
243.Sīsaṃ nhātassāti sīsena saddhiṃ gandhodakena nahātassa. Uposathikassāti samādinnauposathaṅgassa. Uparipāsādavaragatassāti pāsādavarassa upari gatassa, subhojanaṃ bhuñjitvā pāsādavarassa uparimahātale sirigabbhaṃ pavisitvā sīlāni āvajjantassa. Tadā kira rājā pātova satasahassaṃ vissajjetvā mahādānaṃ datvā soḷasahi gandhodakaghaṭehi sīsaṃ nahāyitvā katapātarāso suddhaṃ uttarāsaṅgaṃ ekaṃsaṃ karitvā uparipāsādassa sirisayane pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno attano dānādimayaṃ puññasamudāyaṃ āvajjanto nisīdi. Ayaṃ sabbacakkavattīnaṃ dhammatā.
243.「头浴」者，即以头部及清洁之香水共浴之法。」「戒日期限」者，持守完整戒律之节期。称「宫殿高层须跻」者，谓升至宫殿顶部大厦。于用膳后，进入高阁腹部安卧，持守清净戒律。当时，帝王施放一百千无人得尽之庞大布施，使用十六壶香水浴头，穿戴清净袈裟，席于宫殿高位床榻，静坐修习自身布施功德。此务皆为世间王者之法度。
Tesaṃ taṃ āvajjantānaṃyeva vuttappakārapuññakammapaccayautusamuṭṭhānaṃ nīlamaṇisaṅghātasadisaṃ pācīnasamuddajalatalaṃ bhindamānaṃ viya, ākāsaṃ alaṅkurumānaṃ viya dibbaṃ cakkaratanaṃ pātubhavati. Taṃ mahāsudassanassāpi tatheva pāturahosi. Tayidaṃ dibbānubhāvayuttattā dibbanti vuttaṃ. Sahassaṃ assa arānanti sahassāraṃ. Saha nemiyā, saha nābhiyā cāti sanemikaṃ sanābhikaṃ. Sabbehi ākārehi paripuṇṇanti sabbākāraparipūraṃ.
彼等受此供养之人，其所生之功德如巨岩破裂，犹如天上装饰品坠落而现般，呈现无上妙宝之景。犹言千千之众如雨下。其中有“合众如雨”，“合众如须臾一瞬”之意。其形态饱满，处处皆悉完善。
Tattha cakkañca taṃ ratijananaṭṭhena ratanañcāti cakkaratanaṃ. Yāya pana taṃ nābhiyā ‘‘sanābhika’’nti vuttaṃ, sā indanīlamayā hoti, majjhe panassā sārarajatamayā panāḷi, yāya suddhasiniddhadantapantiyā hasamānā viya virocati, majjhe chiddena viya candamaṇḍalena, ubhosupi bāhirantesu rajatapaṭṭena kataparikkhepā hoti. Tesu panassa nābhipanāḷiparikkhepapaṭṭesu yuttayuttaṭṭhānesu paricchedalekhā suvibhattāva hutvā paññāyanti. Ayaṃ tāva assa nābhiyā sabbākāraparipūratā.
其中，宝珠即称「月轮宝」，此月轮宝中央名为「脐环」，称作「脐环宝」，其外表含有深蓝色及银色。月轮宝中央如笑颜盛开，灿若明净月轮，如同镜面反射照映外内，其银色环绕呈现如披银色带状，区分缜密显露。其周围环绕分明、结构详尽，相互区分，令人明了。此即月轮宝脐环之完全彰显。
Yehi pana taṃ – ‘‘arehi sahassāra’’nti vuttaṃ, te sattaratanamayā sūriyarasmiyo viya pabhāsampannā honti, tesampi ghaṭakamaṇikaparicchedalekhādīni suvibhattāneva hutvā paññāyanti. Ayamassa arānaṃ sabbākāraparipūratā.
那些被称为“阿蕾希沙哈莎罗”（意即“无热恼者”）的人，就如同由七宝所成的日光一样明亮照耀。他们的智慧如同巧匠精致雕刻宝石的纹饰一般，清晰分明而完善无瑕，正如圆满的阿阇世园林一般。
Yāya pana taṃ nemiyā – ‘‘sanemika’’nti vuttaṃ, sā bālasūriyarasmikalāpasiriṃ avahasamānā viya surattasuddhasiniddhapavāḷamayā hoti. Sandhīsu panassā sañjhārāgasassirikā rattajambunadapaṭṭā vaṭṭaparicchedalekhā suvibhattā hutvā paññāyanti. Ayamassa nemiyā sabbākāraparipūratā.
而被称为“尼米亚”——“纤细者”的那一类人，则像被幼小的日光之花的花瓣轻轻遮挡、滋润，如同清净细致的纯净珠箭脉络一般。他们在黄昏时间，如晚霞颜色明艳的紫蓝藤和紫色西番莲花瓣般，纹理分明，智慧彻底明朗，宛如完备的细密围栏一般完整。
Nemimaṇḍalapiṭṭhiyaṃ panassa dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antare dhamanavaṃso viya anto susiro chiddamaṇḍalakhacito vātagāhī pavāḷadaṇḍo hoti, yassa vāteritassa sukusalasamannāhatassa pañcaṅgikatūriyassa viya saddo vaggu ca rajanīyo ca kamanīyo ca madanīyo ca hoti. Tassa kho pana pavāḷadaṇḍassa upari setacchattaṃ ubhosu passesu samosaritakusumadāmānaṃ dve pantiyoti evaṃ samosaritakusumadāmapantisatadvayaparivārasetacchattasatadhārinā pavāḷadaṇḍasatena samupasobhitanemiparikkhepassa dvinnampi nābhipanāḷīnaṃ anto dve sīhamukhāni honti, yehi tālakkhandhappamāṇā puṇṇacandakiraṇakalāpasassirīkā taruṇaravisamānarattakambalageṇḍukapariyantā ākāsagaṅgāgatisobhaṃ avahasamānā viya dve muttakalāpā olambanti. Yehi cakkaratanena saddhiṃ ākāse samparivattamānehi tīṇi cakkāni ekato parivattantāni viya khāyanti. Ayamassa sabbaso sabbākāraparipūratā.
在名为“尼米”的环形区间内，每隔十个围栏之间，有如梁柱一般的坚固树干，其终端如同由细致宝石碎片所组成的扇形花冠。此干承载着风轮般的杆柱，其所发出的声音，清脆悦耳，如五音调的第四调，既悦动又柔和，能够怡人心神。此杆柱之上，有两条并排的白色遮伞，伞顶由茂盛而芳香的花朵簇拥着，周围环绕着百把类似宝石绿色帷帐的围栏。此金色假干架宛如整齐刷刷的围栏体系，顶端两端有两狮首装饰，其大小深浅恰似新月的光环，由年轻女性优雅衣袍所包裹，如同天空银河的流光溢彩被轻蔑地遮挡。由三只风转轮稳在空中旋转，相互环绕而合一，形成了如同圆盘交织的形象，展示了这圆满无缺的整体完备。
Taṃ panetaṃ evaṃ sabbākāraparipūraṃ pakatiyā sāyamāsabhattaṃ bhuñjitvā attano attano gharadvāre paññattāsanesu nisīditvā pavattakathāsallāpesu manussesu vīthicatukkādīsu kīḷamāne dārakajane nātiuccena nātinīcena vanasaṇḍamatthakāsannena ākāsappadesena upasobhayamānaṃ viya, rukkhasākhaggāni dvādasayojanato paṭṭhāya suyyamānena madhurassarena sattānaṃ sotāni odhāpayamānaṃ yojanato paṭṭhāya nānappabhāsamudayasamujjalena vaṇṇena nayanāni samākaḍḍhantaṃ viya, rañño cakkavattissa puññānubhāvaṃ ugghosayantaṃ viya, rājadhāniyā abhimukhaṃ āgacchati.
这完整清晰的体系由诸种围栏交织而成，傍晚时分有人在门廊闲坐，围绕着各自的庭院，低语闲聊，嬉戏于市街拐角处，近旁有小孩们调皮玩耍。他们仿佛置身于清朗无云的天空下。有十二根树枝合围成环，围檐上伸展出青翠的枝叶，缓缓展开，散发着甘甜芬芳的气息。它们仿佛是众生之声的传达者，色彩斑斓华丽，吸引着众人的目光，如同国王天子光辉荣耀的显现，朝向王城而来。
Athassa cakkaratanassa saddasavaneneva – ‘‘kuto nu kho, kassa nu kho ayaṃ saddo’’ti āvajjitahadayānaṃ puratthimadisaṃ ālokayamānānaṃ tesaṃ manussānaṃ aññataro aññataraṃ evamāha – ‘‘passatha, bho, acchariyaṃ, ayaṃ puṇṇacando pubbe eko uggacchati, ajjeva pana attadutiyo uggato, etañhi rājahaṃsamithunamiva puṇṇacandamithunaṃ pubbāpariyena gaganatalaṃ abhilaṅghatī’’ti. Tamañño āha – ‘‘kiṃ kathesi, samma, kuhiṃ nāma tayā dve puṇṇacandā ekato uggacchantā diṭṭhapubbā, nanu esa tapanīyaraṃsidhāro piñcharakiraṇo divākaro uggato’’ti, tamañño hasitaṃ katvā evamāha – ‘‘kiṃ ummattosi, nanu idāneva divākaro atthaṅgato, so kathaṃ imaṃ puṇṇacandaṃ anubandhamāno uggacchissati? Addhā panetaṃ anekaratanappabhāsamudayujjalaṃ ekassāpi puññavato vimānaṃ bhavissatī’’ti. Te sabbepi apasārayantā aññe evamāhaṃsu – ‘‘bho, kiṃ bahuṃ vilapatha, nevāyaṃ puṇṇacando, na sūriyo na devavimānaṃ. Na hetesaṃ evarūpā sirisampatti atthi, cakkaratanena pana etena bhavitabba’’nti.
正当旋转宝轮的声音传来时，人们心怀疑问，纷纷向领头者问道：“这声音从何而来？是谁发出的？”众生们互相传言，一人说道：“看哪，奇异之事，这满月如初升的明月，以前只有一轮升起，而今日第二轮也升起来了，它们宛如皇族天鹅双双现身，月明照耀过往天空。”另一人诧异道：“你说什么，明白吗？那被你说成双轮的明月，莫非是炽热的太阳射出锐利的光芒吗？”那人笑着回答：“你怎会如此糊涂？太阳已落山，如何会带着明月升起来？但此处必有因缘，必有光彩辉映的多轮宝珠现象，将成为荣耀之处的圣洁园林。”众人纷纷颤抖，异口同声反驳：“这不可能，这并非明月，也非日光或天上宝轮。那么就只能是此宝轮所导致的现象了。”
Evaṃ pavattasallāpasseva tassa janassa candamaṇḍalaṃ ohāya taṃ cakkaratanaṃ abhimukhaṃ hoti. Tato tehi – ‘‘kassa nu kho idaṃ nibbatta’’nti vutte bhavanti vattāro – ‘‘na kassaci aññassa, nanu amhākaṃ mahārājā pūritacakkavattivatto, tassetaṃ nibbatta’’nti. Atha so ca mahājano, yo ca añño passati, sabbo cakkaratanameva anugacchati. Taṃ cāpi cakkaratanaṃ raññoyeva atthāya attano āgatabhāvaṃ ñāpetukāmaṃ viya sattakkhattuṃ pākāramatthakeneva nagaraṃ anusaṃyāyitvā, atha rañño antepuraṃ padakkhiṇaṃ katvā, antepurassa ca uttarasīhapañjarasadise ṭhāne yathā gandhapupphādīhi sukhena sakkā hoti pūjetuṃ, evaṃ akkhāhataṃ viya tiṭṭhati.
正当人们兴奋议论时，那月轮忽然隐去，旋转宝轮显现于众目之中。于是议论者们问：“这出现的现象是属于谁？归属于谁呢？”有人回答：“不属于他人，只归属于我们大王——伟大的国王，满轮宝轮之主。”随后，群众与旁观者都跟随那旋转宝轮，后者仿佛围绕王城七重城墙，一边绕行至王城北方的狮子牢笼，停驻于能被香花美饰所供养的地方，如此庄严肃穆地驻立着，散发出不可思议的威严气息。
Evaṃ ṭhitassa panassa vātapānachiddādīhi pavisitvā nānāvirāgaratanappabhāsamujjalaṃ antopāsādaṃ alaṅkurumānaṃ pabhāsamūhaṃ disvā dassanatthāya sañjātābhilāso rājā hoti. Parijanopissa piyavacanapābhatena āgantvā tamatthaṃ nivedeti. Atha rājā balavapītipāmojjaphuṭasarīro pallaṅkaṃ mocetvā uṭṭhāyāsanā sīhapañjarasamīpaṃ gantvā taṃ cakkaratanaṃ disvā ‘‘sutaṃ kho pana meta’’ntiādikaṃ cintanaṃ cintayati. Mahāsudassanassāpi sabbaṃ taṃ tatheva ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘disvā rañño mahāsudassanassa…pe… assaṃ nu kho ahaṃ rājā cakkavattī’’ti. Tattha so hoti rājā cakkavattīti kittāvatā cakkavattī hotīti? Ekaṅguladvaṅgulamattampi cakkaratane ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte idāni tassa pavattāpanatthaṃ yaṃ kātabbaṃ, taṃ dassento atha kho ānandātiādimāha.
如此立定之后，王进入风息断等内观之境，看到种种无漏烦恼现前，如明净辉煌宝殿一般。生起观察显现之由缘，王产生了强烈的欲望。侍从们带着亲亲切切的劝诱言辞前来，向他说明其意。此时王身心欢喜安乐，放下床榻，起身坐位，来到狮笼旁，见到那个轮宝，心中思惟“这确实是……”常念不忘。大贤辩见者对此也完全如是觉知。于是有说：“见到王大贤辩见的……我是否能成为轮王呢？”他只用拇指两指大小的轮宝，升空旋转。现时轮旋转的缘由，即当思应当成就之事，而后阿难与诸人即如是说。
§244
244. Tattha uṭṭhāyāsanāti nisinnāsanato uṭṭhahitvā cakkaratanasamīpaṃ āgantvā. Suvaṇṇabhiṅkāraṃ gahetvāti hatthisoṇḍasadisapanāḷiṃ suvaṇṇabhiṅkāraṃ ukkhipitvā. Anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṃ caturaṅginiyā senāyāti sabbacakkavattīnañhi udakena abbhukkiritvā – ‘‘abhivijinātu bhavaṃ cakkaratana’’nti vacanasamanantarameva vehāsaṃ abbhuggantvā cakkaratanaṃ pavattati. Yassa pavatti samakālameva so rājā cakkavattī nāma hoti. Pavatte pana cakkaratane taṃ anubandhamānova rājā cakkavattiyānavaraṃ āruyha vehāsaṃ abbhuggacchati. Athassa chattacāmarādihattho parijano ceva antepurajano ca tato nānākārakañcukakavacādisannāhavibhūsitena vividhābharaṇappabhāsamujjalena samussitaddhajapaṭākapaṭimaṇḍitena attano attano balakāyena saddhiṃ uparājasenāpatipabhutayopi vehāsaṃ abbhuggantvā rājānameva parivārenti.
244. 那时王从座位上起来，离开坐处，来到轮宝前。手持金制宝杵，拔出象牙白色的宝杵。大贤辩见王与四方士兵一同，用水沐浴，祈请说：“愿轮宝庄严现前。”话音未落，风即吹起，轮宝旋转。轮宝旋转的同时，该王当即得名为轮王。轮宝旋转时，好像被轮王紧紧追随、驾驭，在风中旋转。左右持耀旗扇的侍卫与亲属，身披各种宝物装饰，共同驾御风行，轮王及其众臣一同坐车巡行。
Rājayuttā pana janasaṅgahatthaṃ nagaravīthīsu bheriyo carāpenti – ‘‘tātā, amhākaṃ rañño cakkaratanaṃ nibbattaṃ, attano vibhavānurūpena maṇḍitapasādhikā sannipatathā’’ti. Mahājano pana pakatiyā cakkaratanasaddeneva sabbakiccāni pahāya gandhapupphādīni ādāya sannipatitova sopi sabbo vehāsaṃ abbhuggantvā rājānameva parivāreti. Yassa yassa hi raññā saddhiṃ gantukāmatācittaṃ uppajjati, so so ākāsagatova hoti. Evaṃ dvādasayojanāyāmavitthārā parisā hoti. Tattha ekapurisopi chinnabhinnasarīro vā kiliṭṭhavattho vā natthi. Suciparivāro hi rājā cakkavattī. Cakkavattiparisā nāma vijjādharapurisā viya ākāse gacchamānā indanīlamaṇitale vippakiṇṇaratanasadisā hoti. Mahāsudassanassāpi tatheva ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṃ caturaṅginiyā senāyā’’ti.
王与侍卫携众在人群聚集的街道巡游。“父亲，我们王的宝轮已经出现，庄严威光冠盖应当临近。”群众们也闻宝轮声音，放下手中事物，采集香花香料同聚，用光明庄严装饰，驾车轮王巡游。每一心怀随从欲意者，皆如空中飞行。众会扩展十二由旬，里面无人残废或肮脏。轮王的光明圣洁庄严，如同穿越天空的宝石云彩。大贤辩见王对此亦如是说：“大贤辩见王与四军同行……”
Taṃ pana cakkaratanaṃ rukkhaggānaṃ uparūpari nātiuccena nātinīcena gaganappadesena pavattati. Yathā rukkhānaṃ pupphaphalapallavehi atthikā, tāni sukhena gahetuṃ sakkonti. Yathā ca bhūmiyaṃ ṭhitā ‘‘esa rājā, esa uparājā, esa senāpatī’’ti sallakkhetuṃ sakkonti. Ṭhānādīsu ca iriyāpathesu yo yena icchati, so teneva gacchati. Cittakammādisippapasutā cettha attano attano kiccaṃ karontāyeva gacchanti. Yatheva hi bhūmiyaṃ, tathā tesaṃ sabbakiccāni ākāseva ijjhanti. Evaṃ cakkavattiparisaṃ gahetvā taṃ cakkaratanaṃ vāmapassena sineruṃ pahāya mahāsamuddassa uparibhāgena sattasahassayojanappamāṇaṃ pubbavidehaṃ gacchati.
该轮宝如树冠高低起伏，在天空中旋转，就如树木以花果叶为装饰，能悦人众。土地之上能显示“这是王、这是太子、这是统帅”的界标。于道路上，他欲往处者即去。意念诸事皆由心力支配，正如大地覆盖一切万物。以此轮王随从，舍弃宝轮，越过大海，往前往地居住量有七千由旬之处。
Tattha yo vinibbedhena dvādasayojanāya, parikkhepato chattiṃsayojanāya parisāya sannivesakkhamo sulabhāhārūpakaraṇo chāyudakasampanno sucisamatalo ramaṇīyo bhūmibhāgo, tassa uparibhāge taṃ cakkaratanaṃ akkhāhataṃ viya tiṭṭhati. Atha tena saññāṇena so mahājano otaritvā yathāruci nahānabhojanādīni sabbakiccāni karonto vāsaṃ kappeti. Mahāsudassanassāpi sabbaṃ tatheva ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘yasmiṃ kho panānanda, padese cakkaratanaṃ patiṭṭhāti, tattha so rājā mahāsudassano vāsaṃ upagacchi saddhiṃ caturaṅginiyā senāyā’’ti.
在那里，有一处境界广大通达，住处宽敞，饮食丰富，清净宜人。此地上方如有宝轮高悬。谓之“轮宝可见处”。以此缘故，众贤大人离去，安住其中，随心劳动而生活。大贤辩见王对此亦如是说：“阿难，有一处宝轮宝座所在，王大贤辩见王与四军同住……”
Evaṃ vāsaṃ upagate cakkavattimhi ye tattha rājāno, te ‘‘paracakkaṃ āgata’’nti sutvāpi na balakāyaṃ sannipātetvā yuddhasajjā honti. Cakkaratanassa hi uppattisamanantarameva natthi so satto nāma, yo paccatthikasaññāya taṃ rājānaṃ ārabbha āvudhaṃ ukkhipituṃ visaheyya. Ayamānubhāvo cakkaratanassa.
如是宝轮安住处，诸国诸王虽闻说“宝轮来了”，却不合力集合，准备战斗。轮宝一出现之时，每个众生都无力去摧毁这名为轮王的护主。此即轮宝出现的真实功德。
Cakkānubhāvena hi tassa rañño,
因为国王具足内视明察的能力，
Arī asesā damathaṃ upenti;
无所障碍地制服敌人，
Arindamaṃ nāma narādhipassa,
这位人主名叫无敌，
Teneva taṃ vuccati tassa cakkanti.
因此称他的内视为‘无敌眼’。
Tasmā sabbepi te rājāno attano attano rajjasirivibhavānurūpaṃ pābhataṃ gahetvā taṃ rājānaṃ upagamma onatasirā attano moḷimaṇippabhābhisekena tassa pādapūjaṃ karontā – ‘‘ehi kho, mahārājā’’tiādīhi vacanehi tassa kiṃkārapaṭisāvitaṃ āpajjanti. Mahāsudassanassāpi tatheva akaṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘ye kho, panānanda, puratthimāya disāya…pe… anusāsa, mahārājā’’ti.
因此，各位国王皆持其王位财富和荣耀相应之光辉，侍奉该国王，恭敬其脚，如以宝光浇洒纯净宝石一般，朝拜奉事，且以‘请进，大国王’等辞令尊敬他，藉此获得侍奉之报。大光明王亦如此行之。有言道：‘沙利子啊，国王教导说：“诸方位……国王呵……”’
Tattha svāgatanti su āgataṃ. Ekasmiñhi āgate socanti, gate nandanti. Ekasmiṃ āgate nandanti, gate socanti, tādiso tvaṃ āgamananandano, gamanasocano. Tasmā tava āgamanaṃ suāgamananti vuttaṃ hoti. Evaṃ vutte pana rājā cakkavattī nāpi – ‘‘ettakaṃ nāma me anuvassaṃ baliṃ upakappethā’’ti vadati, nāpi aññassa bhogaṃ acchinditvā aññassa deti. Attano pana dhammarājabhāvassa anurūpāya paññāya pāṇātipātādīni upaparikkhitvā pemanīyena mañjunā sarena – ‘‘passatha tātā, pāṇātipāto nāmesa āsevito bhāvito bahulīkato nirayasaṃvattaniko hotī’’tiādinā nayena dhammaṃ desetvā ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādikaṃ ovādaṃ deti. Mahāsudassanopi tatheva akāsi, tena vuttaṃ – ‘‘rājā mahāsudassano evamāha – ‘pāṇo na hantabbo…pe… yathābhuttañca bhuñjathā’ti’’. Kiṃ pana sabbepi rañño imaṃ ovādaṃ gaṇhantīti? Buddhassāpi tāva sabbe na gaṇhanti, rañño kiṃ gaṇhissantīti. Tasmā ye paṇḍitā vibhāvino, te gaṇhanti. Sabbe pana anuyantā bhavanti. Tasmā ye kho panānandātiādimāha.
此处‘欢迎’指热忱迎接。有人来时忧愁，去时欢喜；有人来时欢喜，去时忧愁，如此往来忧喜交替。因此你的来临称为‘喜迎’，你的离去则称为‘惜别’。如此说时，这位国王并不言：“我应该施予如此报答。”也不夺取他人财物而给他人。反而以其符合佛法国王身份的智慧，劝诫众人远离杀生等恶行，柔和亲切地以真理示现：“看啊，王子，杀生乃被厌恶、恶劣、被广泛谴责、导致堕落地狱之恶行。”如此引导众人，并劝告“不可杀生”等戒训。大光明王亦行此义，曾言：“国王大光明说：‘不可杀生……应当适当享用食物。’”那么，是否人人都接受国王的此番教诲呢？即便佛陀，众人也未必全然采纳，何况国王呢？因此唯有聪明有识者才受用此教诲，其余人则反对。因此说：“沙利子啊……”
Atha taṃ cakkaratanaṃ evaṃ pubbavidehavāsīnaṃ ovāde dinne katapātarāse cakkavattibalena vehāsaṃ abbhuggantvā puratthimasamuddaṃ ajjhogāhati. Yathā yathā ca taṃ ajjhogāhati, tathā tathā agadagandhaṃ ghāyitvā saṅkhittaphaṇo nāgarājā viya, saṅkhittaūmivipphāraṃ hutvā ogacchamānaṃ mahāsamuddasalilaṃ yojanamattaṃ ogantvā antosamudde veḷuriyabhitti viya tiṭṭhati. Taṅkhaṇaññeva ca tassa rañño puññasiriṃ daṭṭhukāmāni viya mahāsamuddatale vippakiṇṇāni nānāratanāni tato tato āgantvā taṃ padesaṃ pūrayanti. Atha sā rājaparisā taṃ nānāratanaparipūraṃ mahāsamuddatalaṃ disvā yathāruci ucchaṅgādīhi ādiyati, yathāruci ādinnaratanāya pana parisāya taṃ cakkaratanaṃ paṭinivattati. Paṭinivattamāne ca tasmiṃ parisā aggato hoti, majjhe rājā, ante cakkaratanaṃ. Tampi jalanidhijalaṃ palobhiyamānamiva cakkaratanasiriyā, asahamānamiva ca tena viyogaṃ nemimaṇḍalapariyantaṃ abhihanantaṃ nirantarameva upagacchati. Evaṃ rājā cakkavattī puratthimamahāsamuddapariyantaṃ pubbavidehaṃ abhivijinitvā dakkhiṇasamuddapariyantaṃ jambudīpaṃ vijetukāmo cakkaratanadesitena maggena dakkhiṇasamuddābhimukho gacchati. Mahāsudassanopi tatheva agamāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho, ānanda, cakkaratanaṃ puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā dakkhiṇaṃ disaṃ pavattī’’ti.
于是，那璀璨如轮宝的国度，据说是古代众生转生之时所遗留下的训诫，给予了极多指引。凭借拥有如帝王般的天下力量，横渡了最东边的海洋。凡他所到之处，犹如狭窄金甲的龙王，散发阵阵酒醇之香，恰似云片变幻，漂浮而行，越过约量优旬的浩瀚海水，屹立于海中，如同陶瓷坚固的礁岩。其时，这国王的富饶荣华如同清净浩瀚海底散布各处的各色宝物，纷纷降临，填满那方土地。随之，王宫众臣见此遍布珍宝的大海，纷纷以自己所好如鸟鸣般齐声赞叹，而向满盈宝物的王座退回。此时朝臣中有一人至此，国王正处于其中，在这轮宝池水中，怀着珍宝荣华的妄想，犹如无法忍受别离一般，从圆满如轮宝的领域不停徘徊接近。于是，作为轮王的国王跨越东边浩瀚大海，征服了古代世间，朝着南边大海所在的宝轮国度，循着轮宝国地所指示的道路，向南大海进发。大光明王也同样前行。经上说：“于是，阿难，轮宝已跨越了最东边的大海，环行向南方。”
Evaṃ pavattamānassa pana tassa pavattanavidhānaṃ, senāsanniveso, paṭirājāgamanaṃ, tesaṃ anusāsanippadānaṃ dakkhiṇasamuddaajjhogāhanaṃ samuddasalilassa ogacchamānaṃ ratanānaṃ ādānanti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.
如此行进的人，行进的法则，包括军营布置、差遣驻防、随行辅佐、南向横渡大海，以及获取宝物等诸多事务，全部都应如前文所说悉心遵守。
Vijinitvā pana taṃ dasasahassayojanappamāṇaṃ jambudīpaṃ dakkhiṇasamuddatopi paccuttaritvā sattayojanasahassappamāṇaṃ aparagoyānaṃ vijetuṃ pubbe vuttanayeneva gantvā tampi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijinitvā pacchimasamuddatopi uttaritvā aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ uttarakuruṃ vijetuṃ tatheva gantvā tampi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijiya uttarasamuddato paccuttarati.
他已征服南方广大有一万优旬长的宝轮国，环行南方大海，又渡过七千优旬的邻国海域，依前说法征服，按此道路环游该海域，然后渡过后方大海，再度征服一万五千优旬长的北俱卢国，也依此轨迹环游，接着从北大海向北方行进。
Ettāvatā raññā cakkavattinā cāturantāya pathaviyā ādhipaccaṃ adhigataṃ hoti. So evaṃ vijitavijayo attano rajjasirisampattidassanatthaṃ sapariso uddhaṃ gaganatalaṃ abhilaṅghitvā suvikasitapadumakumudapuṇḍarīkavanavicitte cattāro jātassare viya pañcasatapañcasataparittadīpaparivāre cattāro mahādīpe oloketvā cakkaratanadesiteneva maggena yathānukkamaṃ attano rājadhāniṃ paccāgacchati. Atha taṃ cakkaratanaṃ antepuradvāraṃ sobhayamānaṃ viya hutvā tiṭṭhati.
至此，这位轮王凭借统治天下的四大支配力量，实现了对这片土地的主宰。凭借己得王权，为显示自身王位的威严与财富，他与其四众，犹如四百四百五十四灯围绕护持，在金色莲花池畔，仰望天宇，观视四大洲，如前所说，循着轮宝所指示路线返回王都。此时，轮宝宛如华灯悬挂在王城外门，光彩耀目。
Evaṃ patiṭṭhite pana tasmiṃ cakkaratane rājantepure ukkāhi vā dīpikāhi vā kiñci karaṇīyaṃ na hoti, cakkaratanobhāsoyeva rattiṃ andhakāraṃ vidhamatiyeva. Ye pana andhakāratthikā honti, tesaṃ andhakārameva hoti. Mahāsudassanassāpi sabbametaṃ tatheva ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘dakkhiṇaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā…pe… evarūpaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī’’ti.
佛宝安置就绪，然城中王宫上下不必用任何灯火装饰，轮宝之光夜间如能驱散黑暗。于黑暗中安然存在的，正是那黑暗本身。大光明王亦是如是。经上说：“横渡南海……诸如此类的轮宝定将降临。”
Hatthiratanavaṇṇanā象宝注释
§246
246. Evaṃ pātubhūtacakkaratanasseva cakkavattino amaccā pakatimaṅgalahatthiṭṭhānaṃ samaṃ sucibhūmibhāgaṃ kāretvā haricandanādīhi surabhigandhehi upalimpāpetvā heṭṭhā vicittavaṇṇasurabhikusumasamokiṇṇaṃ upari suvaṇṇatārakānaṃ antarantarā samosaritamanuññakusumadāmapaṭimaṇḍitavitānaṃ devavimānaṃ viya abhisaṅkharitvā – ‘‘evarūpassa nāma deva hatthiratanassa āgamanaṃ cintethā’’ti vadanti. So pubbe vuttanayeneva mahādānaṃ datvā sīlāni ca samādāya taṃ puññasampattiṃ āvajjanto nisīdi. Athassa puññānubhāvacodito chaddantakulā vā uposathakulā vā taṃ sakkāravisesaṃ anubhavitukāmo taruṇaravimaṇḍalābhirattacaraṇagīvāmukhapaṭimaṇḍitavisuddhasetasarīro sattapatiṭṭho susaṇṭhitaaṅgapaccaṅgasanniveso vikasitarattapadumacārupokkharo iddhimā yogī viya vehāsagamanasamattho manosilācuṇṇarañjitapariyanto viya rajatapabbato hatthiseṭṭho āgantvā tasmiṃ padese tiṭṭhati. So chaddantakulā āgacchanto sabbakaniṭṭho āgacchati. Uposathakulā āgacchanto sabbajeṭṭho. Pāḷiyaṃ pana uposatho nāgarājā icceva āgataṃ. Nāgarājā nāma kassaci aparibhogo, sabbakaniṭṭho āgacchatīti aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Svāyaṃ pūritacakkavattivattānaṃ cakkavattīnaṃ vuttanayeneva cintayantānaṃ āgacchati. Mahāsudassanassa pana sayameva pakatimaṅgalahatthiṭṭhānaṃ āgantvā taṃ hatthiṃ apanetvā tattha aṭṭhāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘puna caparaṃ ānanda…pe… nāgarājā’’ti.
246. 如此显现的轮宝，轮王在布施场所平坦安置，与贤人之地相等，以檀香等芬芳香料涂抹，覆以各种异彩缤纷的香花，刻画出色泽光明、金星闪耀的凉亭，犹如天界宫殿般庄严。传说此乃天象之象征，是天象宝象的降临。轮王如先前布施，修持戒律，积累福德而兴盛此宝。其时，诸功德感召他的家族或沙弥僧尼，渴望遇见他的尊荣，尤如年轻的子弟踏着花环、穿戴洁净衣裳，手持七宝旗帜，呈现端庄的庄严相貌，身姿挺拔，行止庄重，如拥有超凡神通的瑜伽士，来往于国土之中，犹如精神灵活如泉，皮肤明净如玉。那金象王的象征登临会场，屹立于此。随之家族诸沙弥僧尼亦随其至，皆为最尊贵者。传说，王象乃无所缺乏的极尊贵者，随众轮王一同莅临。大光明王本人亲自踏入布施场所，见到那象，停立于侧。经上说：“于是阿难……天象王……”
Evaṃ pātubhūtaṃ pana taṃ hatthiratanaṃ disvā hatthigopakādayo haṭṭhatuṭṭhā vegena gantvā rañño ārocenti. Rājā turitaturito āgantvā taṃ disvā pasannacitto – ‘‘bhaddakaṃ vata bho hatthiyānaṃ, sace damathaṃ upeyyā’’ti cintayanto hatthaṃ pasāreti. Atha so gharadhenuvacchako viya kaṇṇe olambitvā sūratabhāvaṃ dassento rājānaṃ upasaṅkamati. Rājā taṃ ārohitukāmo hoti. Athassa parijanā adhippāyaṃ ñatvā taṃ hatthiratanaṃ suvaṇṇaddhajaṃ suvaṇṇālaṅkāraṃ hemajālapaṭicchannaṃ katvā upanenti. Rājā taṃ anisīdāpetvāva sattaratanamayāya nisseṇiyā āruyha ākāsagamananinnacitto hoti. Tassa saha cittuppādeneva so nāgarājā rājahaṃso viya indanīlamaṇippabhājālaṃ nīlagaganatalaṃ abhilaṅghati. Tato cakkacārikāya vuttanayeneva sakalarājaparisā. Iti sapariso rājā antopātarāseyeva sakalapathaviṃ anusaṃyāyitvā rājadhāniṃ paccāgacchati. Evaṃ mahiddhikaṃ cakkavattino hatthiratanaṃ hoti. Mahāsudassanassāpi tādisameva ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘disvā rañño…pe… pāturahosī’’ti.
如此这般，当那黄金象宝显现之后，守象人等迅速起身奔走，奔到王面前报告。王迅速前来，见到宝象心怀喜悦，对心意安乐者说：「好哇，大象之车！若能驯服庄重，请让人观看！」他一边想着这话，一边展出象的手臂。这时，一应如家牛犊般依附于耳旁，显现威仪之相的护宝神来到王的近前，王渴望迎接它。护宝神的随从明了主人的意愿，便将那满载黄金饰物的黄金网罩挂覆于象身，将之引至王面前。王刚刚坐稳便坐于由七宝制成的宝座之上，心境如腾空飞行般悠然自在。与王同心所生的宝王如龙王、王天鹅一般，光耀着蓝宝石般的宝石，越过碧蓝的天空之顶。随后如同转轮王所言，于一切诸王聚集的场所。于是这众王如磨坊的齿轮一般环绕，踏遍广大世界，归向王城。这便是大威德转轮王所拥有的黄金象宝。大威德王以前亦曾拥有同样宝物。据说曾有言：「见王……汝当敞开门户！」
Assaratanavaṇṇanā马宝注释
§247
247. Evaṃ pātubhūtahatthiratanassa pana cakkavattino amaccā pakatimaṅgalaassaṭṭhānaṃ sucisamatalaṃ kāretvā alaṅkaritvā ca purimanayeneva rañño tassa āgamanacintanatthaṃ ussāhaṃ janenti. So purimanayeneva katadānamānanasakkāro samādinnasīlabbato pāsādatale sukhanisinno puññasampattiṃ samanussarati. Athassa puññānubhāvacodito sindhavakulato vijjulatāvinaddhasaradakālasetavalāhakarāsisassirīko rattapādo rattatuṇḍo candappabhāpuñjasadisasuddhasiniddhaghanasaṃhatasarīro kākagīvā viya indanīlamaṇi viya ca kāḷavaṇṇena sīsena samannāgatattā kāḷasīsoti suṭṭhu kappetvā ṭhapitehi viya muñjasadisehi saṇhavaṭṭaujugatehi kesehi samannāgatattā muñjakeso vehāsaṅgamo valāhako nāma assarājā āgantvā tasmiṃ ṭhāne patiṭṭhāti. Mahāsudassanassa panesa hatthiratanaṃ viya āgato. Sesaṃ sabbaṃ hatthiratane vuttanayeneva veditabbaṃ. Evarūpaṃ assaratanaṃ sandhāya bhagavā – ‘‘puna ca para’’ntiādimāha.
247. 如此这般，当那现前的黄金象宝属于转轮王时，随从为其准备了六十处吉祥庄严之地，打扫如新，装饰华美，宛如迎接君主归来般激起兴奋与欢喜。随从坐享其成，静心感念福德圆满，坐在殿内安然愉悦。受福报所感召，他一位身穿华服的贵族，宛如明朗闪耀的闪电，浑身染着炽热如火的色彩，头部黑如乌炭，形态俊美端正，颈项布满黑色珠宝。其形如乌鸦之声鸣叫，身披蓝宝石般闪亮，头颅亦呈乌黑色，如朱红色头巾所装饰，头发如巴拉草般稠密卷曲，名为华热者。有一位国王来访，立于此地。大威德王犹如此般拥有黄金象宝。王听闻如是宝物，言说「复再次，吾将来……」
Maṇiratanavaṇṇanā摩尼宝注释
§248
248. Evaṃ pātubhūtaassaratanassa pana rañño cakkavattino catuhatthāyāmaṃ sakaṭanābhisamapariṇāhaṃ ubhosu antesu kaṇṇikapariyantato viniggatehi suparisuddhamuttākalāpehi dvīhi kañcanapadumehi alaṅkataṃ caturāsītimaṇisahassaparivāraṃ tārāgaṇaparivutassa puṇṇacandasassiriṃ pharamānaṃ viya vepullapabbatato maṇiratanaṃ āgacchati. Tassevaṃ āgatassa muttājālake ṭhapetvā veḷuparamparāya saṭṭhihatthappamāṇaṃ ākāsaṃ āropitassa rattibhāge samantā yojanappamāṇaṃ okāsaṃ ābhā pharati, yāya sabbo so okāso aruṇuggamanavelā viya sañjātāloko hoti. Tato kassakā kasikammaṃ vāṇijā āpaṇugghāṭanaṃ te te sippino taṃ taṃ kammantaṃ payojenti ‘‘divā’’ti maññamānā. Mahāsudassanassāpi sabbaṃ taṃ tatheva ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘puna ca paraṃ ānanda,…pe… maṇiratanaṃ pāturahosī’’ti.
248. 如此现前的宝石宝属于转轮王时，拥有四十四肘长的车轮周长，其轴端镶嵌两束净洁透明的纤细白云，以两朵金莲装饰，随车配有四万四千颗宝石环绕，并环绕着星群，皎洁月光光辉如覆盖着高山宝石。皇者乘此车辆来至。将其安置于车盖之上，如丝织长带般延展六十肘，悬挂于夜空四方，照耀八方空间，因而光明遍布，宛如朝霞破晓之时的天地景象。于是商贾铁匠及诸工匠各自施展其工艺，忙于尼瓦殿的开幕，白天以为佳。大威德王亦如是所有。由此有言：「复次，安那达……宝石宝当为哉……」
Itthiratanavaṇṇanā女宝的解释
§249
249. Evaṃ pātubhūtamaṇiratanassa pana cakkavattino visayasukhavisesassa visesakāraṇaṃ itthiratanaṃ pātubhavati. Maddarājakulato vā hissa aggamahesiṃ ānenti, uttarakuruto vā puññānubhāvena sayaṃ āgacchati. Avasesā panassā sampatti – ‘‘puna ca paraṃ, ānanda, rañño mahāsudassanassa itthiratanaṃ pāturahosi, abhirūpā dassanīyā’’tiādinā nayena pāḷiyaṃyeva āgatā.
249. 如此现前的宝石宝属于转轮王时，是为世间乐趣特殊之物，即女性宝物。来自马达国的王族乃其最高领袖来也，来自乌达罗国者乃因其功德福报自致而来。剩余财宝丰厚，如言：「复次，安那达，大威德王之女性珠宝宝物当显现，赏心悦目可观……」此等说法自帕利文传来。
Tattha saṇṭhānapāripūriyā adhikaṃ rūpaṃ assāti abhirūpā. Dissamānāva cakkhūni piṇayati, tasmā aññaṃ kiccavikkhepaṃ hitvāpi daṭṭhabbāti dassanīyā. Dissamānāva somanassavasena cittaṃ pasādetīti pāsādikā. Paramāyāti evaṃ pasādāvahattā uttamāya. Vaṇṇapokkharatāyāti vaṇṇasundaratāya. Samannāgatāti upetā. Abhirūpā vā yasmā nātidīghā nātirassā. Dassanīyā yasmā nātikisā nātithūlā. Pāsādikā yasmā nātikāḷikā nāccodātā. Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā yasmā abhikkantā mānusivaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇaṃ. Manussānañhi vaṇṇābhā bahi na niccharati. Devānaṃ pana atidūrampi niccharati.
其处庄严圆满，更加美丽。未见其物前，双眼生敬意，故为应行之事放弃其他，如是可观。其现身令心安乐，称为美好。因将心安乐而称为极佳；因其色彩如花莲般好看而称为色彩美丽。所谓庄严者，即完备齐备之义。美丽是因其非过长过短，庄严是因其非过粗过重，宜于观赏是因其非过暗昏沉。极佳是因其具备绝美色彩，比拟人类色泽温润而非暗淡。人类肤色不外表散，而天人肤色虽美丽，却遥远不及人色美妙。
Tassā pana dvādasahatthappamāṇaṃ padesaṃ sarīrābhā obhāseti. Nātidīghādīsu cassā paṭhamayugaḷena ārohasampatti, dutiyayugaḷena pariṇāhasampatti, tatiyayugaḷena vaṇṇasampatti vuttā. Chahi vāpi etehi kāyavipattiyā abhāvo, atikkantā mānusivaṇṇanti iminā kāyasampatti vuttā. Tūlapicuno vā kappāsapicuno vāti sappimaṇḍe pakkhipitvā ṭhapitassa satavāravihatassa tūlapicuno vā kappāsapicuno vā. Sīteti rañño sītakāle. Uṇheti rañño uṇhakāle. Candanagandhoti niccakālameva supisitassa abhinavassa catujjātisamāyojitassa haricandanassa gandho kāyato vāyati. Uppalagandho vāyatīti hasitakathitakālesu mukhato taṅkhaṇaṃ vikasitasseva nīluppalassa atisurabhigandho vāyati.
其身长度约有一万二千肘，体态光辉照耀。对过长者，第一阶段为增高成长，第二阶段为变化，第三阶段为色彩增盛。有六种身体缺陷皆无，故称超越人类美色。头发乌黑盈润，宛如糯米制品，镶嵌于上，且染上百宝色彩。其时为国王之冬季；夏季为炎热。乳香则一整年由最新四季所成之雀麦乳香分散于身。莲花气息微扬，是在戏谑之时口中扩散蓝莲极浓香气。
Evaṃ rūpasamphassagandhasampattiyuttāya panassā sarīrasampattiyā anurūpaṃ ācāraṃ dassetuṃ taṃ kho panātiādi vuttaṃ. Tattha rājānaṃ disvā nisinnāsanato aggidaḍḍhā viya paṭhamameva uṭṭhātīti pubbuṭṭhāyinī. Tasmiṃ nisinne tassa tālavaṇṭena bījanādikiccaṃ katvā pacchā nipatati nisīdatīti pacchānipātinī. Kiṃ karomi, te devāti vācāya kiṃ-kāraṃ paṭisāvetīti kiṃ kārapaṭissāvinī. Rañño manāpameva carati karotīti manāpacārinī. Yaṃ rañño piyaṃ tadeva vadatīti piyavādinī.
如是因具足色触与净香之资，兼具根身的成熟，能够显现相应行为，故有云：正如‘此乃茄子等之类’所说。其中，见国王坐着时，如炭火之炽燃，立刻便起，称为‘预先起者’。国王坐时，树冠上有种子等结成，之后落下坐地，称为‘后落者’。于此坐下者，言曰‘我当作何？’是为‘作何还报者’。对国王所做悉心以礼，称为‘敬事者’。对国王所喜之事，说为‘所爱赞者’。
Idāni – ‘‘svāssā ācāro bhāvavisuddhiyāva, na sāṭheyyanā’’ti dassetuṃ taṃ kho panātiādimāha. Tattha no aticarīti na atikkamitvā cari, ṭhapetvā rājānaṃ aññaṃ purisaṃ cittenapi na patthesīti vuttaṃ hoti.
今者——“本身行为清净，非权谋所为”——欲以此示现，故说“正如茄子等”。其中意谓：不逾越、不超限地作为安排，并且内心无他于王者，不接纳他人之意，故有此教。
Tattha ye tassā ādimhi ‘‘abhirūpā’’tiādayo, ante ‘‘pubbuṭṭhāyinī’’tiādayo guṇā vuttā, te pakatiguṇā eva. ‘‘Atikkantā mānusivaṇṇa’’ntiādayo pana cakkavattino puññaṃ upanissāya cakkaratanapātubhāvato paṭṭhāya purimakammānubhāvena nibbattāti veditabbā.
其中最初称为“美好”等等，末称“预先起者”等品质，皆表示显现出该品质。而“超越人色”等者，是说世界主依诸善业基础与旋转宝珠之现象，借此业力及以往所作之感应而生起，应当如此理解。
Abhirūpatādikāpi vā cakkaratanapātubhāvato paṭṭhāya sabbākāraparipūrā jātā. Tenāha – ‘‘evarūpaṃ itthiratanaṃ pāturahosī’’ti.
即便因美好等缘起，因旋转宝珠之现象得现全体形状。故有言——‘将此般女子宝珠持有’。
Gahapatiratanavaṇṇanā家主宝的解释
§250
250. Evaṃ pātubhūtaitthiratanassa pana rañño cakkavattino dhanakaraṇīyānaṃ kiccānaṃ yathāsukhaṃ pavattanatthaṃ gahapatiratanaṃ pātubhavati. So pakatiyāva mahābhogo, mahābhogakule jāto. Rañño dhanarāsivaḍḍhako seṭṭhigahapati hoti. Cakkaratanānubhāvasahitaṃ panassa kammavipākajaṃ dibbacakkhu pātubhavati, yena antopathaviyampi yojanabbhantare nidhiṃ passati, so taṃ sampattiṃ disvā tuṭṭhamānaso gantvā rājānaṃ dhanena pavāretvā sabbāni dhanakaraṇīyāni sampādeti . Mahāsudassanassāpi tatheva sampādesi. Tena vuttaṃ – ‘‘puna caparaṃ ānanda…pe… evarūpaṃ gahapatiratanaṃ pāturahosī’’ti.
250、如此因宝珠现起之女子，为世界王管理财富之主要任务而顺利运作，乃好家庭之宝藏。此女子天生极富有之家族，国王财富日增，成为最上位之家主。因旋转宝珠现象之加持，并生会业果报之天眼通，能见远至十二余由旬之外之宝藏。见此财富而欢喜，便起身以财富布施国王，具足一切财富管理之事务。光明王亦复如是经营。故有言：“复次阿难……如是此宝藏为家庭之宝”。
Pariṇāyakaratanavaṇṇanā主导臣宝的解释
§251
251. Evaṃ pātubhūtagahapatiratanassa pana rañño cakkavattissa sabbakiccasaṃvidhānasamatthaṃ pariṇāyakaratanaṃ pātubhavati. So rañño jeṭṭhaputtova hoti. Pakatiyā eva so paṇḍito byatto medhāvī vibhāvī. Rañño puññānubhāvaṃ nissāya panassa attano kammānubhāvena paracittañāṇaṃ uppajjati. Yena dvādasayojanāya rājaparisāya cittācāraṃ ñatvā rañño hite ca ahite ca vavatthapetuṃ samattho hoti, sopi taṃ attano ānubhāvaṃ disvā tuṭṭhahadayo rājānaṃ sabbakiccānusāsanena pavāreti. Mahāsudassanampi tatheva pavāresi. Tena vuttaṃ – ‘‘puna caparaṃ…pe… pariṇāyakaratanaṃ pāturahosī’’ti.
251、因有宝珠现相，此女子成为世界王一切事务圆满执行之能者。她如长子般贤达聪慧。依赖国王善业感应，由己业力生起他心通，能知十二由旬范围内王宫众心之行为，能分别于国王利益与妨害之间。彼亦见己感应而心欢喜，令国王持守一切事务法则，光明王亦然令其贯彻。故有言：“复次……成为圆满之宝”。
Tattha ṭhapetabbaṃ ṭhapetunti tasmiṃ tasmiṃ ṭhānantare ṭhapetabbaṃ ṭhapetuṃ.
此中所当设者，为当设也，于彼彼处之间，应当设立者，应当设立。
Catuiddhisamannāgatavaṇṇanā具足四种成就的解释
§252
252.Samavepākiniyāti samavipācaniyā. Gahaṇiyāti kammajatejodhātuyā. Tattha yassa bhuttamattova āhāro jīrati, yassa vā pana puṭabhattaṃ viya tattheva tiṭṭhati, ubhopete na samavepākiniyā samannāgatā. Yassa pana puna bhattakāle bhattachando uppajjateva, ayaṃ samavepākiniyā samannāgatoti.
252.『Samavepākiniyā』者，等作之苦也。『Gahaṇiyā』者，为业力根本火焰也。其中，食物如已消化之饭食者，或如盛饭般固定在那里者，二者皆不称为等作之苦。若于食时，复生食欲者，则谓此中有等作之苦存在。
Dhammapāsādapokkharaṇivaṇṇanā法宫殿与莲池的解释
§253
253.Māpesi khoti nagare bheriṃ carāpetvā janarāsiṃ kāretvā na māpesi, rañño pana saha cittuppādeneva bhūmiṃ bhinditvā caturāsīti pokkharaṇīsahassāni nibbattiṃsu. Tāni sandhāyetaṃ vuttaṃ. Dvīhi vedikāhīti ekāya iṭṭhakānaṃ pariyanteyeva parikkhittā ekāya pariveṇaparicchedapariyante. Etadahosīti kasmā ahosi? Ekadivasaṃ kira nahatvā ca pivitvā ca gacchantaṃ mahājanaṃ mahāpuriso oloketvā ime ummattakaveseneva gacchanti. Sace etesaṃ ettha piḷandhanapupphāni bhaveyyuṃ, bhaddakaṃ siyāti. Athassa etadahosi. Tattha sabbotukanti pupphaṃ nāma ekasmiṃyeva utumhi pupphati. Ahaṃ pana tathā karissāmi – ‘‘yathā sabbesu utūsu pupphissatī’’ti cintesiṃ. Ropāpesīti nānāvaṇṇauppalabījādīni tato tato āharāpetvā na ropāpesi, saha cittuppādeneva panassa sabbaṃ ijjhati. Taṃ loko raññā ropitanti maññi. Tena vuttaṃ – ‘‘ropāpesī’’ti. Tato paṭṭhāya mahājano nānappakāraṃ jalajathalajamālaṃ piḷandhitvā nakkhattaṃ kīḷamāno viya gacchati.
253.有人说，不浇灌，却放鼓号行军，聚集众人，未浇灌；然与国王共心劲发，将土地破坏，致使四十八千池沼形成。此事已成传说。所谓两围墙者，乃一围围砖墙之周边，一围院落围墙周边。于是何以为然？有一日，未饮酒且未行走时，伟人察见人众如疯狂般行走。若彼中花开花簇，则吉祥。此即成因。彼地现象是，所有花仅一地盛开。我思我亦当如此，愿一切地方皆开花，遂取来各种莲花种子等，分散播种，却未浇灌，与心志同发，十足愿望，世人以为是国王种植。故称之为“浇灌者”。然后伟人亲手采摘各种水草，环绕池畔，宛如戏弄星辰般行走。
§254
254. Atha rājā tato uttaripi janaṃ sukhasamappitaṃ kātukāmo – ‘‘yaṃnūnāhaṃ imāsaṃ pokkharaṇīnaṃ tīre’’tiādinā janassa sukhavidhānaṃ cintetvā sabbaṃ akāsi. Tattha nhāpesunti añño sarīraṃ ubbaṭṭesi, añño cuṇṇāni yojesi, añño tīre nahāyantassa udakaṃ āhari, añño vatthāni paṭiggahesi ceva adāsi ca.
254.随后国王为使众人安乐，念：“我当于此池边……”等语，思虑众生安乐之法，悉行布施。有人洗浸，有人清理尸体，有人铺设灰土，有人取水洗浴，有人收集衣料，亦供给索求。
Paṭṭhapesi khoti kathaṃ paṭṭhapesi? Itthīnañca purisānañca anucchavike alaṅkāre kāretvā itthimattameva tattha paricāravasena sesaṃ sabbaṃ pariccāgavasena ṭhapetvā rājā mahāsudassano dānaṃ deti, taṃ paribhuñjathāti bheriṃ carāpesi. Mahājano pokkharaṇītīraṃ āgantvā nahatvā vatthāni parivattetvā nānāgandhehi vilitto piḷandhanavicittamālo dānaggaṃ gantvā anekappakāresu yāgubhattakhajjakesu aṭṭhavidhapānesu ca yo yaṃ icchati, so taṃ khāditvā ca pivitvā ca nānāvaṇṇāni khomasukhumāni vatthāni nivāsetvā sampattiṃ anubhavitvā yesaṃ tādisāni atthi, te ohāya gacchanti. Yesaṃ pana natthi, te gahetvā gacchanti. Hatthiassayānādīsupi nisīditvā thokaṃ vicaritvā anatthikā ohāya, atthikā gahetvā gacchanti. Varasayanesu nipajjitvā sampattiṃ anubhavitvā anatthikā ohāya, atthikā gahetvā gacchanti. Itthīhipi saddhiṃ sampattiṃ anubhavitvā anatthikā ohāya, atthikā gahetvā gacchanti. Sattavidharatanapasādhanāni ca pasādhetvāpi sampattiṃ anubhavitvā anatthikā ohāya, atthikā gahetvā gacchanti. Tampi dānaṃ uṭṭhāya samuṭṭhāya dīyateva. Jambudīpavāsikānaṃ aññaṃ kammaṃ natthi, rañño dānaṃ paribhuñjantāva vicaranti.
国王施粟之事如何施？男女仆人各施装饰，仅以女子为主，且作为陪侍，余物悉皆供应。国王摩诃苏达萨布施，众人享用，放鼓号行军。大众抵池边，未经洗浴，衣服散乱，香气纷杂，破烂衣卧在施粮处，样貌肮脏。其物皆各取所欲，食饮欢愉，华美衣物尽享富贵。若无用者，即舍弃而去。或坐于象床等，王宫众所弃之物，抚弄玩耍后舍弃，取所需者离去。男女共同享用财富，舍无用者，取有用者。视为无用则舍，视为有用则取。诸贵族迭坐宴床，享富贵者，舍弃无用衣物，取所需。男女同享富贵，舍无用衣物，取其有用。即使设置七宝舍利等珍品，享富贵时，若无用则舍，能用则取。此施事隆起，聚合繁多，给予布施。恒居于占婆岛人中，无有他业，唯奉养国王之布施而行。
§255
255. Atha brāhmaṇagahapatikā cintesuṃ – ‘‘ayaṃ rājā evarūpaṃ dānaṃ dadantopi ‘mayhaṃ taṇḍulādīni vā khīrādīni vā dethā’ti na kiñci āharāpeti, na kho pana amhākaṃ – ‘rājā āharāpetī’ti tuṇhīmāsituṃ patirūpa’’nti te bahuṃ sāpateyyaṃ saṃharitvā rañño upanāmesuṃ. Tasmā – ‘‘atha kho, ānanda, brāhmaṇagahapatikā’’tiādimāha. Evaṃ samacintesunti kasmā evaṃ cintesuṃ? Kassaci gharato appaṃ ābhataṃ, kassaci bahu. Tasmiṃ paṭisaṃhariyamāne – ‘‘kiṃ taveva gharato sundaraṃ ābhataṃ, na mayhaṃ gharato, kiṃ taveva gharato bahu , na mayha’’nti evaṃ kalahasaddopi uppajjeyya, so mā uppajjitthāti evaṃ samacintesuṃ.
255.尔时婆罗门居士之中，有人思惟：“此国王虽施如此布施，然不取米饭、粥类诸食物进献，实无供养王者之意，实为虚假。”故多埋怨，收敛怨言至国王前。故谓：“时婆罗门居士等为何生此怨？”某时有人住宅少富，某住宅多富。在此收敛怨言时，念及：“汝家中贫富何由美？非我家；汝家中富裕何由富？非我家。”云爻之辞竟生争论，于是止息争吵，悉皆生欢喜。
§256
256.Ehi tvaṃ sammāti ehi tvaṃ vayassa. Dhammaṃ nāma pāsādanti pāsādassa nāmaṃ āropetvāva āṇāpesi. Vissakammo pana kīva mahanto deva pāsādo hotūti paṭipucchitvā dīghato yojanaṃ vitthārato aḍḍhayojanaṃ sabbaratanamayova hotūti vuttepi ‘evaṃ hotu, bhaddaṃ tava vacana’nti tassa paṭissuṇitvā dhammarājānaṃ sampaṭicchāpetvā māpesi. Tattha evaṃ bhaddaṃ tavāti kho ānandāti evaṃ bhaddaṃ tava iti kho ānanda. Paṭissutvāti sampaṭicchitvā, vatvāti attho. Tuṇhībhāvenāti samaṇadhammapaṭipattikaraṇokāso me bhavissatīti icchanto tuṇhībhāvena adhivāsesi. Sāramayoti candanasāramayo.
你说：“你应当来吧，你应当努力。”称法为美好，借由赋予美名而称赞法。有人问：“这难道不是极大庄严的天宫吗？”展开测量，据说长达数十由旬，宽约十五由旬，宝物堆积如山。听闻如此说：“就如是吧，尊者，您的话很吉祥。”听完对法王的请愿后，给予了满足。在这里，“尊者，您如此”是指阿难，此处“听闻”是指听从，“说明”指意义。说：“愿我能独处修行出家人的法门”，内心愿望独处而居住。所谓“沙兰玛”是指檀香木的精华。
§257
257.Dvīhi vedikāhīti ettha ekā vedikā panassa uṇhīsamatthake ahosi, ekā heṭṭhā paricchedamatthake.
所谓两种坛台者，这里指一坛供奉日中昏热之用，一坛用于地面截面之用。
§258
258.Duddikkho ahosīti duuddikkho, pabhāsampattiyā duddasoti attho. Musatīti harati phandāpeti niccalabhāvena patiṭṭhātuṃ na deti. Viddheti ubbiddhe, meghavigamena dūrībhūteti attho. Deveti ākāse.
258.『难以见到』者，即是难以看见，其义为：因具有光辉而难以看见。『扰动』者，即是夺取、摇晃，令其无法以静止不动之状态安住。『穿刺』者，即是被穿透，其义为：因云散而被驱离至远处。『天』者，即虚空也。
§259
259.Māpesi khoti ahaṃ imasmiṃ ṭhāne pokkharaṇiṃ māpemi, tumhākaṃ gharāni bhindathāti na evaṃ kāretvā māpesi. Cittuppādavaseneva panassa bhūmiṃ bhinditvā tathārūpā pokkharaṇī ahosi. Te sabbakāmehīti sabbehi icchiticchitavatthūhi, samaṇe samaṇaparikkhārehi, brāhmaṇe brāhmaṇaparikkhārehi santappesīti.
“我给这处地方挖掘池塘，你们不要破坏房屋，”说完便挖掘了。实际上这里指用心念破坏土地而成为相应的池塘。这些池塘是全由各种欲望所形成的，有沙门的戒律启示、有婆罗门的戒律启示而感到满足。
Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā. · 第一诵分的解释已完毕。
Jhānasampattivaṇṇanā禅那成就之解释
§260
260.Mahiddhikoti cittuppādavaseneva caturāsītipokkharaṇīsahassānaṃ nibbattisaṅkhātāya mahatiyā iddhiyā samannāgato. Mahānubhāvoti tesaṃyeva anubhavitabbānaṃ mahantatāya mahānubhāvena samannāgato. Seyyathidanti nipāto, tassa – ‘‘katamesaṃ tiṇṇa’’nti attho. Dānassāti sampattipariccāgassa. Damassāti āḷavakasutte paññā damoti āgato. Idha attānaṃ damentena kataṃ uposathakammaṃ. Saṃyamassāti sīlassa.
“mahiddhiko”指如同心念所生的四十八万池塘的宏大成就，具足伟大神通。“mahānubhāvo”指对这些成就体会者，以大成果福为称呼。如“nipāta”是终结，“katamesaṃ tiṇṇa”意为“何种三毒”。“dānassa”指舍弃财物之财富。“damassa”源于《阿兰婆拘素多经》，意为智慧的驯服。于此通过自我驯服完成波罗提木叉戒律。“saṃyamassāti”指戒律的持守。
Bodhisattapubbayogavaṇṇanā菩萨前行之解释
Idha ṭhatvā panassa pubbayogo veditabbo – rājā kira pubbe gahapatikule nibbatti. Tena ca samayena dharamānakasseva kassapabuddhassa sāsane eko thero araññe vāsaṃ vasati, bodhisatto attano kammena araññaṃ paviṭṭho theraṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā therassa nisajjanaṭṭhānacaṅkamanaṭṭhānāni oloketvā pucchi – ‘‘idheva, bhante, ayyo vasatī’’ti? Āma, upāsakāti sutvā – ‘‘idheva ayyassa paṇṇasālaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā attano kammaṃ pahāya dabbasambhāraṃ koṭṭetvā paṇṇasālaṃ katvā chādetvā bhittiyo mattikāya limpitvā dvāraṃ yojetvā kaṭṭhattharaṇaṃ katvā – ‘‘karissati nu kho paribhogaṃ, na karissatī’’ti ekamantaṃ nisīdi. Thero antogāmato āgantvā paṇṇasālaṃ pavisitvā kaṭṭhattharaṇe nisīdi. Upāsakopi āgantvā vanditvā samīpe nisinno ‘‘phāsukā, bhante, paṇṇasālā’’ti pucchi. Phāsukā, bhaddamukha, pabbajitasāruppāti. Vasissatha, bhante, idhāti? Āma, upāsakāti, so adhivāsanākārena vasissatīti ñatvā nibaddhaṃ mayhaṃ gharadvāraṃ āgantabbanti paṭijānāpetvā – ‘‘ekaṃ me, bhante, varaṃ dethā’’ti āha. Atikkantavarā, upāsaka, pabbajitāti. Bhante, yañca kappati, yañca anavajjanti. Vadehi upāsakāti. Bhante, nibaddhavasanaṭṭhāne nāma manussā maṅgale vā amaṅgale vā āgamanaṃ icchanti, anāgacchantassa kujjhanti. Tasmā aññaṃ nimantitaṭṭhānaṃ gantvāpi mayhaṃ gharaṃ pavisitvāva bhattakiccaṃ niṭṭhāpetabbanti. Thero adhivāsesi.
这里应先知过去之缘起。譬如古时王者本出自富有婆罗门之家。某时，时处净林中，有一长老独住，菩萨因自己的业力进入森林，看见长老遂迎接并礼敬，观看长老座处及循环路径后问道：“尊者，您如今住在哪里？”长老回答：“正是这里。”听闻此语，菩萨想到：“尊者正在此处建造一座佛殿。”遂放弃自业，收起食物，营造佛殿，涂抹墙壁，用土砖筑门，并安装门栓，独坐一侧。后来长老从外村来访，进入佛殿，坐于门栓处。信士来访，稽首后坐近问：“请问尊者，佛殿清凉吗？”“清凉，非常吉利，初发心出家者居于此。”信士说：“尊者，我可在此居住吗？”“可以，信士，因故此处适合隐居。”并允诺开门说：“请赐我一优良条件。”答：“最具殊胜的，信士，即是出家者。”信士说：“尊者，出家者应如何？”长老答言：“人们来到此处，欢喜或不欢喜，有些人欣然来，有些人不来而生恼恨。因此，请信士到他处造访后再归来，并完成饭食等事务。”长老住于此。
So paṇṇasālāya kaṭasāṭakaṃ pattharitvā mañcapīṭhaṃ paññapesi, apassenaṃ nikkhipi, pādakathalikaṃ ṭhapesi, pokkharaṇiṃ khaṇi, caṅkamaṃ katvā vālikaṃ okiri, mige āgantvā bhittiṃ ghaṃsitvā mattikaṃ pātente disvā kaṇṭakavatiṃ parikkhipi. Pokkharaṇiṃ otaritvā udakaṃ āḷulikaṃ karonte disvā anto pāsāṇehi cinitvā bahi kaṇṭakavatiṃ parikkhipitvā antovatipariyante tālapantiyo ropeti, mahācaṅkame sammaṭṭhaṭṭhānaṃ āḷulente disvā caṅkamampi vatiyā parikkhipitvā antovatipariyante tālapantiṃ ropesi. Evaṃ āvāsaṃ niṭṭhapetvā therassa ticīvaraṃ, piṇḍapātaṃ, osadhaṃ, paribhogabhājanaṃ, ārakaṇṭakaṃ, pipphalikaṃ, nakhacchedanaṃ, sūciṃ, kattarayaṭṭhiṃ, upāhanaṃ, udakatumbaṃ, chattaṃ, dīpakapallakaṃ, malaharaṇiṃ. Parissāvanaṃ, dhamakaraṇaṃ, pattaṃ, thālakaṃ, yaṃ vā panaññampi pabbajitānaṃ paribhogajātaṃ, sabbaṃ adāsi. Therassa bodhisattena adinnaparikkhāro nāma nāhosi. So sīlāni rakkhanto uposathaṃ karonto yāvajīvaṃ theraṃ upaṭṭhahi. Thero tattheva vasanto arahattaṃ patvā parinibbāyi.
这位比库徒手整理了布施堂的地板草席，将床垫放好，铺设鞋垫，安置脚垫，挖掘并清理了水池，修整了行走的小路，修剪了草丛，遇见野鹿时敲打墙壁，用泥土封堵空隙，并布置了荆棘篱笆。打开水池，引水淋湿后，将池边用石块加固，外侧围起了荆棘篱笆，在池边四周种植了椰枣树。清理完水池后，他又修整了宽广的行走场所，环绕种植了椰枣树，整齐植起椰枣树行列。这样准备安住处后，他将三衣、托钵、药物、生活用品、野果、胡椒果、刀子、针、磨刀石、防寒衣、盛水器、伞、灯板、药方、扇子、并其他出家人所有的物品全部布施。该比库在这之后不曾盗取他物，恪守戒律，奉行守斋戒，终寿遵守，不离开长老僧团。该长老亦即于此安住，得阿拉汉果后圆寂。
Bodhisattopi yāvatāyukaṃ puññaṃ katvā devaloke nibbattitvā tato cuto manussalokaṃ āgacchanto kusāvatiyā rājadhāniyā nibbattitvā mahāsudassano rājā ahosi.
此比库成佛道业成熟之后，在天界享乐，继而命终转生人间，降生于库萨瓦提城王都，成为大光王。
‘‘Evaṃ nātimahantampi, puññaṃ āyatane kataṃ;
『此为极广大之功德所成就；』
Mahāvipākaṃ hotīti, kattabbaṃ taṃ vibhāvinā’’.
『此谓大果报，应当善思维此义。』
Mahāviyūhanti rajatamayaṃ mahākūṭāgāraṃ. Tattha vasitukāmo hutvā agamāsi, ettāvatā kāmavitakkāti kāmavitakka tayā ettāvatā nivattitabbaṃ, ito paraṃ tuyhaṃ abhūmi, idaṃ jhānāgāraṃ nāma, nayidaṃ tayā saddhiṃ vasanaṭṭhānanti evaṃ tayo vitakke kūṭāgāradvāreyeva nivattesi.
大殿名为银顶大宝阁。彼处欲住者已至，因贪色念，此色欲不当生，须当止息色欲。止色欲之后，当前往他处，此名为禅定居所。如此三种情念，均在宝阁门边止息。
§261
261.Paṭhamajjhānantiādīsu visuṃ kasiṇaparikammakiccaṃ nāma natthi. Nīlakasiṇena atthe sati nīlamaṇiṃ, pītakasiṇena atthe sati suvaṇṇaṃ, lohitakasiṇena atthe sati rattamaṇiṃ, odātakasiṇena atthe sati rajatanti olokitaolokitaṭṭhāne kasiṇameva paññāyati.
第一禅初禅等名称，并无所谓调治遍净气明境界之施行。以蓝色遍明器作为法义，即蓝宝石；以黄色遍明器作为法义，即黄金；以红色遍明器作法义，即红宝石；以白色遍明器作法义，即白银。凡处所观行遍明皆是遍明境界之所示现。
§262
262.Mettāsahagatenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbampi visuddhimagge vuttameva. Iti pāḷiyaṃ cattāri jhānāni, cattāri appamaññāneva vuttāni. Mahāpuriso pana sabbāpi aṭṭha samāpattiyo, pañca abhiññāyo ca nibbattetvā anulomapaṭilomādivasena cuddasahākārehi samāpattiyo pavisanto madhupaṭalaṃ paviṭṭhabhamaro madhurasena viya samāpattisukheneva yāpeti.
关于慈心共行等法应当如何行持，此处所说的，恰是通向清净道的一切法门。巴利语中四禅法被称为四圣禅，四无量心则被称为四无量念。大人亦是一切八种禅定现前，五种神通圆满，依顺正行颠倒次第，带着十四种辅助禅具进入禅定，如蜜蜂以甜蜜之味享受蜂蜜美味的禅喜，亦复如是，契入禅定之乐而安住。
Caturāsītinagarasahassādivaṇṇanā八万四千城等之解释
§263
263.Kusāvatīrājadhānippamukhānīti kusāvatī rājadhānī tesaṃ nagarānaṃ pamukhā sabbaseṭṭhāti attho. Bhattābhihāroti abhiharitabbabhattaṃ.
关于污染之都城群首者，即指污染之都城群中各城的首都，意为诸城中最上首者。食用的行为则意指被消耗的食物。
§264
264.Vassasatassavassasatassāti kasmā evaṃ cintesi? Tesaṃ saddena ukkaṇṭhitvā, ‘‘samāpannassa saddo kaṇṭako’’ti (a. ni. 10.72) hi vuttaṃ. Tasmā saddena ukkaṇṭhito mahāpuriso. Atha kasmā mā āgacchantūti na vadati? Idāni rājā na passatīti nibaddhavattaṃ na labhissanti, taṃ tesaṃ mā uppajjitthāti na vadati.
对于‘百年百年之久’为何有所思惟？即因闻此语而生烦恼，谓‘已成之声犹如荆棘’（阿毗尼婆经据载）。故以此声为烦恼者即是大人。那么，何以不来呢？此时国王尚未见到，因此无法受缚，所以不言‘勿来’，谓之不生于此。
Subhaddādeviupasaṅkamanavaṇṇanā苏跋达天女前来之解释
§265
265.Etadahosīti kadā etaṃ ahosi. Rañño kālaṅkiriyadivase. Tadā kira devatā cintesuṃ – ‘‘rājā anāthakālaṅkiriyaṃ mā karotu, orodhehi bahūhi dhītūhi puttehi parivāritova karotū’’ti. Atha deviṃ āvaṭṭetvā tassā evaṃ cittaṃ uppādesuṃ. Pītāni vatthānīti tāni kira pakatiyā rañño manāpāni, tasmā tāni pārupathāti āha. Ettheva devi tiṭṭhāti devi imaṃ jhānāgāraṃ nāma tumhehi saddhiṃ vasanaṭṭhānaṃ na hoti, jhānarativindanaṭṭhānaṃ mama, mā idha pāvisīti.
何时发生此事？乃国王被涂污之日。彼时天人心念：“勿使国王遭受不幸，令其如众多深爱女儿般被环绕照料。”遂环绕此天女，启其心怀。所谓穿戴华丽衣服者，即是国王所喜爱之物，因而称为华衣。天女立于此处，谓此禅房乃你们共住之所，不可入侵此处，勿扰我禅乐快乐。
§266
266.Etadahosīti loke sattā nāma maraṇāsannakāle ativiya virocanti, tenassa rañño vippasannaindriyabhāvaṃ disvā evaṃ ahosi, tato mā rañño kālaṅkiriyā ahosīti tassa kālaṅkiriyaṃ anicchamānā sampati guṇamassa kathayitvā tiṭṭhamānākāraṃ karissāmīti cintetvā imāni te devātiādimāha. Tattha chandaṃ janehīti pemaṃ uppādehi, ratiṃ karohi. Jīvite apekkhanti jīvite sāpekkhaṃ, ālayaṃ, taṇhaṃ karohīti attho.
众生于临死之时极为显现，国王见其入定神色安详，便思：‘愿国王不受涂污，若涂污之事生，我将阐明其善行，使之现前安住。’遂念及天人等，谓“生于贪心者生爱，生于爱者生欲，请以此身为根基，发起渴求。”
Evaṃ kho maṃ tvaṃ devīti ‘‘mayaṃ kho, deva, itthiyo nāma pabbajitānaṃ upacārakathaṃ na jānāma, kathaṃ vadāma mahārājā’’ti rājānaṃ ‘‘pabbajito aya’’nti maññamānāya deviyā vutte – ‘‘evaṃ kho maṃ, tvaṃ devi, samudācarāhī’’tiādimāha. Garahitāti buddhehi paccekabuddhehi sāvakehi aññehi ca paṇḍitehi bahussutehi garahitā. Kiṃ kāraṇā? Sāpekkhakālakiriyā hi attanoyeva gehe yakkhakukkuraajagoṇamahiṃsamūsikakukkuṭaūkāmaṅgulādibhāvena nibbattanakāraṇaṃ hoti.
国王对天女言：“吾等诸天不知出家女的侍奉状况，吾当如是告知国王。”因被天女误认为是已出家的，便说：“汝确实乃天女弟子。”所谓慕名者，是指被佛陀、缘觉、弟子及诸贤哲多闻者所敬爱者。其因何故？由于消极时间行于自身宅内，如夜叉、雄鸡、野猪、啮木者等繁杂之形态而方得安息。
§268
268.Athakho, ānanda, subhaddā devī assūni puñchitvāti devī ekamantaṃ gantvā roditvā kanditvā assūni puñchitvā etadavoca.
曰：阿难，善达女天哭泣并擦拭眼泪，天女独自一边走，一边哭泣，擦拭哭泣的眼泪后说。
Brahmalokūpagamavaṇṇanā前往梵天界之解释
§269
269.Gahapatissa vāti kasmā āha? Tesaṃ kira soṇaseṭṭhiputtādīnaṃ viya mahatī sampatti hoti, soṇassa kira seṭṭhiputtassa ekā bhattapāti dve satasahassāni agghati. Iti tesaṃ tādisaṃ bhattaṃ bhuttānaṃ muhuttaṃ bhattasammado bhattamucchā bhattakilamatho hoti.
曰：谓家主者何故如此？他们犹如尊贵富饶的索那长者子孙一样，有丰厚财富。索那这位长者子嗣一日食粮多至两百万升。由此，食用此等粮食者，短暂之内便形成食物权利、饮食许可与饮食负担。
§271
271.Yaṃ tena samayena ajjhāvasāmīti yattha vasāmi, taṃ ekaṃyeva nagaraṃ hoti, avasesesu puttadhītādayo ceva dāsamanussā ca vasiṃsu. Pāsādakūṭāgāresupi eseva nayo. Pallaṅkādīsupi ekaṃyeva pallaṅkaṃ paribhuñjati, sesā puttādīnaṃ paribhogā honti. Itthīsupi ekāva paccupaṭṭhāti, sesā parivāramattā honti, paridahāmīti ekameva dussayugaṃ nivāsemi, sesāni parivāretvā vicarantānaṃ asītisahassādhikānaṃ soḷasannaṃ purisasatasahassānaṃ honti. Bhuñjāmīti paramappamāṇena nāḷikodanamattaṃ bhuñjāmi, sesaṃ parivāretvā vicarantānaṃ cattālīsasahassādhikānaṃ aṭṭhannaṃ purisasatasahassānaṃ hotīti dasseti. Ekathālipāko hi dasannaṃ janānaṃ pahoti.
当时他说：我是住于一处，此处乃唯有一城，城中其余众子女及奴婢等同居。宅邸楼阁亦同一状况。床榻等亦唯有一张，一女子独自侍奉，其余家属仅能围绕。日晒之故，我唯独驱除一只毒蛇。周围围绕之者计八万余人，男者一万六千余。吾以极少竹筒，仅为食用，示意周围围绕者计四万余，男者一万八千余。一张饭食，约可供十人。
Etāni pana caturāsīti nagarasahassāni ceva pāsādasahassāni ca kūṭāgārasahassāni ca ekissāyeva paṇṇasālāya nissandena nibbattāni. Caturāsīti pallaṅkasahassāni nipajjanatthāya dinnamañcakassa nissandena nibbattāni. Caturāsīti hatthisahassāni assasahassāni rathasahassāni nisīdanatthāya dinnapīṭhassa nissandena nibbattāni. Caturāsīti maṇisahassāni ekadīpassa nissandena nibbattāni. Caturāsīti pokkharaṇīsahassāni ekapokkharaṇiyā nissandena nibbattāni. Caturāsīti itthisahassāni puttasahassāni gahapatisahassāni paribhogabhājanapattathālaka dhamakaraṇa parissāvana ārakaṇṭaka pipphalaka nakhacchedana kuñcikakaṇṇamalaharaṇī pādakathalika upāhana chatta kattarayaṭṭhidānassa nissandena nibbattāni. Caturāsīti dhenusahassāni gorasadānassa nissandena nibbattāni. Caturāsīti vatthakoṭisahassāni nivāsanapārupanadānassa nissandena nibbattāni . Caturāsīti thālipākasahassāni bhojanadānassa nissandena nibbattānīti veditabbāni.
这四十八万城池、这万余宫殿楼阁，皆依靠同一厅堂落成。四十八万床榻为供休息，亦依赖贫民之家完成。四十八万象、四十八万马、四十八万车，为坐用处，皆靠供应坐具之家完成。四十八万宝石皆依赖一宝岛。四十八万水池则依靠一水池。四十八万女子、子女、家主们的衣食住行、乐器制造、饮料供应、防护、门类、辣椒、天篱、毒蛇驱除、耳饰点缀、脚部护具、膝盖包覆、遮阳伞、厨具、床榻支持皆依赖单一处。四十八万母牛则依靠奶牛供养处。四十八万垢布堆，依赖住宿舍房与修缮人力。四十八万饭食份数，靠饮食供养支撑，应知如是。
§272
272. Evaṃ bhagavā mahāsudassanassa sampattiṃ ādito paṭṭhāya vitthārena kathetvā sabbaṃ taṃ dārakānaṃ paṃsvāgārakīḷanaṃ viya dassento parinibbānamañcake nipannova passānandātiādimāha. Tattha vipariṇatāti pakativijahanena nibbutapadīpo viya apaññattikabhāvaṃ gatā. Evaṃ aniccā kho, ānanda, saṅkhārāti evaṃ hutvā abhāvaṭṭhena aniccā.
世尊以宏伟显现之财势为起点，详细述说一切，犹如显现孩童玩耍般，显现涅槃之境，愿见喜悦等，予以说明。于此，转变之意谓无差别平等，涅槃之灯光，超越物限。如此，阿难！诸行无常，以无我之相而生灭。
Ettāvatā bhagavā yathā nāma puriso satahatthubbedhe campakarukkhe nisseṇiṃ bandhitvā abhiruhitvā campakapupphaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto otareyya, evameva nisseṇiṃ bandhanto viya anekavassakoṭisatasahassubbedhaṃ mahāsudassanasampattiṃ āruyha sampattimatthake ṭhitaṃ aniccalakkhaṇaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto viya otiṇṇo. Teneva pubbe vasabharājā dīghabhāṇakattherānaṃ lohapāsādassa pācīnapasse ambalaṭṭhikāyaṃ imaṃ suttaṃ sajjhāyantānaṃ sutvā – ‘‘kiṃ, bho, mayhaṃ ayyakena ettha vuttaṃ, attano khāditapītaṭṭhāne sampattimeva kathetī’’ti cintento – ‘‘evaṃ aniccā kho, ānanda, saṅkhārā’’ti vuttakāle ‘‘imaṃ, bho, disvā pañcahi cakkhūhi cakkhumatā evaṃ vutta’’nti vāmahatthaṃ samiñjitvā dakkhiṇahatthena apphoṭetvā – ‘‘sādhu sādhū’’ti tuṭṭhahadayo sādhukāraṃ adāsi.
世尊曾亲述：如有一人双手绑于樱花树上，攀爬树顶，采摘樱花后离去。正如此，人长期积累巨量如显赫宝石般财宝，居于财践之地，知无常属性，如离去般放下。昔时，财王和长老们于铁殿西侧荆棘林中听闻此经，心中思索：“尊师于此一切已表明，全因自身富足之所为”，遂于说法时应声赞叹：“善哉善哉”。
Evaṃ addhuvāti evaṃ udakapupphuḷādayo viya dhuvabhāvavirahitā. Evaṃ anassāsikāti evaṃ supinake pītapānīyaṃ viya anulittacandanaṃ viya ca assāsavirahitā.
如同水面的浮萍等无法长久停留一样，称为『无常』。又如没有气息的睡人，没有浸泡的黄酒，或者没有散布的抹香木，皆为无气息状态，故称为『无息』。
Sarīraṃ nikkhipeyyāti sarīraṃ chaḍḍeyya. Idāni aññassa sarīrassa nikkhepo vā paṭijagganaṃ vā natthi kilesapahīnattā, ānanda, tathāgatassāti vadati. Idaṃ pana vatvā puna theraṃ āmantesi, cakkavattino ānubhāvo nāma rañño pabbajitassa sattame divase antaradhāyati. Mahāsudassanassa pana kālaṅkiriyato sattameva divase sattaratanapākārā sattaratanatālā caturāsīti pokkharaṇīsahassāni dhammapāsādo dhammapokkharaṇī cakkaratananti sabbametaṃ antaradhāyīti. Hatthiādīsu pana ayaṃ dhammatā khīṇāyukā saheva kālaṅkaronti. Āyusese sati hatthiratanaṃ uposathakulaṃ gacchati, assaratanaṃ valāhakakulaṃ, maṇiratanaṃ vepullapabbatameva gacchati. Itthiratanassa ānubhāvo antaradhāyati. Gahapatiratanassa cakkhu pākatikameva hoti. Pariṇāyakaratanassa veyyattiyaṃ nassati.
『弃舍身躯』者，舍弃身躯之意。如今他人身躯无弃舍或消失之故，因未断除烦恼，阿难，故称为如来的身躯。说至此，复告长老，称王出家的国王，在第七日即消失不现。大光明时代末劫时，第七日有七宝帐幕，七宝铺地，四十八池塘，千千佛塔佛院佛池宝轮等俱悉消失。象类等众生随业俱灭。寿终之际，象宝仿佛前行小儿班（卫塞节）、月宝如雪峰等俱去。女性宝消失。如来教法宝具，眼宝如同夜明珠崩坏。护法诸宝则亦逐渐消灭。
Idamavoca bhagavāti idaṃ pāḷiyaṃ āruḷhañca anāruḷhañca sabbaṃ bhagavā avoca. Sesaṃ uttānatthamevāti.
如世尊言者，是世尊所说巴利语文字及其含义全部皆为如世尊言。其余皆意向深入也。
Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ · 如是于《善吉祥光》长部注疏中
Mahāsudassanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 大善见经注释已完成。