3. Mahāparinibbānasuttaṃ · 3. 大般涅槃经义注
3. Mahāparinibbānasuttavaṇṇanā第三《大般涅槃经》注释
§131
131.Evaṃme sutanti mahāparinibbānasuttaṃ. Tatrāyamanupubbapadavaṇṇanā – gijjhakūṭeti gijjhā tassa kūṭesu vasiṃsu, gijjhasadisaṃ vā tassa kūṭaṃ atthīti gijjhakūṭo, tasmiṃ gijjhakūṭe. Abhiyātukāmoti abhibhavanatthāya yātukāmo. Vajjīti vajjirājāno. Evaṃmahiddhiketi evaṃ mahatiyā rājiddhiyā samannāgate, etena nesaṃ samaggabhāvaṃ kathesi. Evaṃmahānubhāveti evaṃ mahantena ānubhāvena samannāgate, etena nesaṃ hatthisippādīsu katasikkhataṃ kathesi, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sikkhitā vatime licchavikumārakā, susikkhitā vatime licchavikumārakā, yatra hi nāma sukhumena tāḷacchiggalena asanaṃ atipātayissanti poṅkhānupoṅkhaṃ avirādhita’’nti (saṃ. ni. 5.1115). Ucchecchāmīti ucchindissāmi. Vināsessāmīti nāsessāmi, adassanaṃ pāpessāmi. Anayabyasananti ettha na ayoti anayo, avaḍḍhiyā etaṃ nāmaṃ. Hitañca sukhañca viyassati vikkhipatīti byasanaṃ, ñātipārijuññādīnaṃ etaṃ nāmaṃ. Āpādessāmīti pāpayissāmi.
如此闻说《大般涅槃经》。其间，先说“gijjhakūṭa”者——此名来自“gijjhā”，意谓青蛙，因青蛙栖息于若干丘中，或因该丘状似青蛙，故名“青蛙丘”。在这青蛙丘中。又有“abhiyātukāmo”者，意为欲求覆灭之意；“vajjī”是指瓦吉国诸王。所谓“如此伟力”，谓此具足强大国王之威力，其以此力量为纽带，令众人相合同心。所谓“如此大功德”，谓具足广大功德，以此功德为依凭，论及在大象树上所作之修行；有言曰：“受过良好训练的瓦吉利奇蒲拉王子，在那儿必定能以细致的蒲葵叶席安坐，蓬松柔软而不中断。”（见《增支部》5.1115）。“ucchecchā”者，意为“我要斩断”；“vināsessāmi”意为“我要灭除，不作恶事”；此处“anaya-byasana”中非“anaya”，而是“avaḍḍhi”，意即增长之意。所谓“吉利与安乐从增长而分散则为祸患”，此指亲属、亲戚等之名。又“āpādessāmīti”意为“我将作恶”。
Iti kira so ṭhānanisajjādīsu imaṃ yuddhakathameva katheti, gamanasajjā hothāti evaṃ balakāyaṃ āṇāpeti. Kasmā? Gaṅgāyaṃ kira ekaṃ paṭṭanagāmaṃ nissāya aḍḍhayojanaṃ ajātasattuno āṇā, aḍḍhayojanaṃ licchavīnaṃ. Ettha pana āṇāpavattiṭṭhānaṃ hotīti attho. Tatrāpi ca pabbatapādato mahagghabhaṇḍaṃ otarati. Taṃ sutvā – ‘‘ajja yāmi, sve yāmī’’ti ajātasattuno saṃvidahantasseva licchavirājāno samaggā sammodamānā puretaraṃ gantvā sabbaṃ gaṇhanti. Ajātasattu pacchā āgantvā taṃ pavattiṃ ñatvā kujjhitvā gacchati. Te punasaṃvaccharepi tatheva karonti. Atha so balavāghātajāto tadā evamakāsi.
于是，对于地方驻军等情况，专讲战争事宜，激励军队前进。何故？因传闻中说，称孤独王起兵依靠恒河一带的一个港口村落，距瓦吉族约二里之遥。而在此，也即为驻军集结之地。彼处乃从山脚下下降一个藏有大量粮食的谷仓。闻此，那个日夜守卫孤独王的瓦吉族国王，心情欢欣鼓舞，便率众先行前往，带领所有装备一同前往。孤独王紧随其后，知晓驻军之情，焦虑而行。他们每年重复如是的行为。之后，该勇士生于强大力量时，遂如此行事。
Tato cintesi – ‘‘gaṇena saddhiṃ yuddhaṃ nāma bhāriyaṃ, ekopi moghappahāro nāma natthi, ekena kho pana paṇḍitena saddhiṃ mantetvā karonto nipparādho hoti, paṇḍito ca satthārā sadiso natthi, satthā ca avidūre dhuravihāre vasati, handāhaṃ pesetvā pucchāmi . Sace me gatena koci attho bhavissati, satthā tuṇhī bhavissati, anatthe pana sati kiṃ rañño tattha gamanenāti vakkhatī’’ti. So vassakārabrāhmaṇaṃ pesesi. Brāhmaṇo gantvā bhagavato etamatthaṃ ārocesi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho rājā…pe… āpādessāmī’’ti.
遂思忖：“大家共同作战之时，有赖重视，单凭一人之愚蠢还无致命之害，反而若经过聪明者协商而行动，则不会犯错。圣者甚难同时现于一处，我愿派人前去问询。若有益处，不妨发问；若无利益，君王何必前往呢？”于是派遣一位婆罗门夏季入山者。婆罗门前去，将此事启告世尊。世尊闻之，答曰：“彼时国王…将作恶。”
Rājaaparihāniyadhammavaṇṇanā诸王不衰退法注释
§134
134.Bhagavantaṃ bījayamānoti thero vattasīse ṭhatvā bhagavantaṃ bījati, bhagavato pana sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthi. Bhagavā brāhmaṇassa vacanaṃ sutvā tena saddhiṃ amantetvā therena saddhiṃ mantetukāmo kinti te, ānanda, sutantiādimāha. Abhiṇhaṃ sannipātāti divasassa tikkhattuṃ sannipatantāpi antarantarā sannipatantāpi abhiṇhaṃ sannipātāva. Sannipātabahulāti hiyyopi sannipatimhā, purimadivasampi sannipatimhā, puna ajja kimatthaṃ sannipatitā homāti vosānaṃ anāpajjantā sannipātabahulā nāma honti. Yāvakīvañcāti yattakaṃ kālaṃ. Vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānīti – abhiṇhaṃ asannipatantā hi disāvidisāsu āgataṃ sāsanaṃ na suṇanti, tato – ‘‘asukagāmasīmā vā nigamasīmā vā ākulā, asukaṭṭhāne corā vā pariyuṭṭhitā’’ti na jānanti, corāpi ‘‘pamattā rājāno’’ti ñatvā gāmanigamādīni paharantā janapadaṃ nāsenti. Evaṃ rājūnaṃ parihāni hoti. Abhiṇhaṃ sannipatantā pana taṃ taṃ pavattiṃ suṇanti, tato balaṃ pesetvā amittamaddanaṃ karonti, corāpi – ‘‘appamattā rājāno, na sakkā amhehi vaggabandhehi vicaritu’’nti bhijjitvā palāyanti. Evaṃ rājūnaṃ vuddhi hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā no parihānī’’ti. Tattha pāṭikaṅkhāti icchitabbā, avassaṃ bhavissatīti evaṃ daṭṭhabbāti attho.
134.当有长老起立供养世尊时，世尊毫无炎凉之感。世尊听婆罗门言语，遂与长老共议，启示曰：“阿难！所谓频繁集合，即昼夜三时集会既有间断亦有连续不断。集会多寡，谓昔日或今时多次集会。为何今时聚会？观诸诸天尚未朽坏瓦吉国所降伏之教法，故曰‘有地界、邑落与市镇等多种纷乱，盗贼遍行’，盗贼虽知‘国王警觉’，却掠夺乡村田地，无异于灭亡国家。诸国王遭此劫难。频繁集会者，可听诸此劫难事，于是遣兵施加压力，攻讨敌方；盗贼亦因‘国王警觉’无法在宗族邦国内自由活动，遂惊惧而逃逸。如此诸国王日益强大。”故云“诸瓦吉国国王之稳定不可破坏”，所谓“不可破坏”意为坚固牢不可摧。
Samaggātiādīsu sannipātabheriyā niggatāya – ‘‘ajja me kiccaṃ atthi, maṅgalaṃ atthī’’ti vikkhepaṃ karontā na samaggā sannipatanti nāma. Bherisaddaṃ pana sutvāva bhuñjantāpi alaṅkariyamānāpi vatthāni nivāsentāpi aḍḍhabhuttā vā aḍḍhālaṅkatā vā vatthaṃ nivāsayamānā vā sannipatantā samaggā sannipatanti nāma. Sannipatitā pana cintetvā mantetvā kattabbaṃ katvā ekatova avuṭṭhahantā na samaggā vuṭṭhahanti nāma. Evaṃ vuṭṭhitesu hi ye paṭhamaṃ gacchanti, tesaṃ evaṃ hoti – ‘‘amhehi bāhirakathāva sutā, idāni vinicchayakathā bhavissatī’’ti. Ekato vuṭṭhahantā pana samaggā vuṭṭhahanti nāma. Apica – ‘‘asukaṭṭhānesu gāmasīmā vā nigamasīmā vā ākulā, corā pariyuṭṭhitā’’ti sutvā – ‘‘ko gantvā imaṃ amittamaddanaṃ karissatī’’ti vutte – ‘‘ahaṃ paṭhamaṃ, ahaṃ paṭhama’’nti vatvā gacchantāpi samaggā vuṭṭhahanti nāma. Ekassa pana kammante osīdamāne sesā rājāno puttabhātaro pesetvā tassa kammantaṃ upatthambhayamānāpi, āgantukarājānaṃ – ‘‘asukassa gehaṃ gacchatu, asukassa gehaṃ gacchatū’’ti avatvā sabbe ekato saṅgaṇhantāpi, ekassa maṅgale vā roge vā aññasmiṃ vā pana tādise sukhadukkhe uppanne sabbe tattha sahāyabhāvaṃ gacchantāpi samaggā vajjikaraṇīyāni karonti nāma.
所谓“同心”等诸聚会者，却纷乱离散，不能称之为真正合一。但诸聚会者，虽被惊动，仍共食同住，或半空席或半饰衣而居，尚可称为合一。若聚会时，彼等思虑商讨一致意见，且一致起立，则不可谓合一。聚会者既分裂，虽外听消息，仍思聚议，是为“外部议论，随时会有争论”。同一时刻起立，谓“合一起立”。即使听闻“邑地市镇纷扰，盗贼遍行”的消息，虽说“谁先去攻敌”，彼辈却“我先、我先”地辩论着各自的先后，仍算作“合一起立”。某次决议时，躺卧其中一人，连国王兄弟派人辅助那人工作，他人则口诵“病者去其所，病者去其所”，且凡有疾病、吉利、他事等，众皆协助，虽各异议，然仍为“合一组织”中之瓦吉国人。
Apaññattantiādīsu pubbe akataṃ suṅkaṃ vā baliṃ vā daṇḍaṃ vā āharāpentā apaññattaṃ paññapenti nāma. Porāṇapaveṇiyā āgatameva pana anāharāpentā paññattaṃ samucchindanti nāma. Coroti gahetvā dassite avicinitvāva chejjabhejjaṃ anusāsentā porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya na vattanti nāma. Tesaṃ apaññattaṃ paññapentānaṃ abhinavasuṅkādīhi pīḷitā manussā – ‘‘atiupaddutamha, ko imesaṃ vijite vasissatī’’ti paccantaṃ pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā janapadaṃ paharanti. Paññattaṃ samucchindantānaṃ paveṇīāgatāni suṅkādīni agaṇhantānaṃ koso parihāyati. Tato hatthiassabalakāyaorodhādayo yathānibaddhaṃ vaṭṭaṃ alabhamānā thāmena balena parihāyanti. Te neva yuddhakkhamā honti, na pāricariyakkhamā. Porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya avattantānaṃ vijite manussā – ‘‘amhākaṃ puttaṃ pitaraṃ bhātaraṃ acoraṃyeva coroti katvā chindiṃsu bhindiṃsū’’ti kujjhitvā paccantaṃ pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā janapadaṃ paharanti, evaṃ rājūnaṃ parihāni hoti, paññattaṃ paññapentānaṃ pana ‘‘paveṇīāgatameva rājāno karontī’’ti manussā haṭṭhatuṭṭhā kasivāṇijjādike kammante sampādenti. Paññattaṃ asamucchindantānaṃ paveṇīāgatāni suṅkādīni gaṇhantānaṃ koso vaḍḍhati, tato hatthiassabalakāyaorodhādayo yathānibaddhaṃ vaṭṭaṃ labhamānā thāmabalasampannā yuddhakkhamā ceva pāricariyakkhamā ca honti.
所谓“未定”等，当有之前未完成之献供、奉祭或刑罚等，称为“未定事”。古时贡犒者，如仅将祭品带来，未分发，则称为“定事中断”。盗贼抢劫，未经过许可与查证，私擅杀害，索取等，未遵守旧法，不被许可。若有此种“未定事”表示者，挟持新赃等之人受扰者乃是人类，心中忧伤曰：“过分污染此地，谁能胜此势？”然后进犯其后，盗贼及其援助者入侵乡村作乱。破坏“定事中断”者之家园和水渠，阻隔通路，造成损失。于是以象力壮士依照职责保护乡村界限。然斯人非善战，亦非工事能者。因征服前述旧法者时，胜利者心怀苦恼，遂愤怒曰：“我族父兄及亲人被盗贼劫夺，杀害，所有均被劈破”，出征入侵，盗贼等作乱，国王遭此灾祸。对于“定事中断”者，彼之国王为“水渠守护者”，人众起而安坐，从事采矿交易等业务。若“定事未终者”之水渠与渠道因盗贼侵袭而断裂，则乡村界限繁盛壮大，象力壮士依职守获得乡村保护，且既为善战又善工事。
Porāṇaṃ vajjidhammanti ettha pubbe kira vajjirājāno ‘‘ayaṃ coro’’ti ānetvā dassite ‘‘gaṇhatha naṃ cora’’nti avatvā vinicchayamahāmattānaṃ denti. Te vinicchinitvā sace acoro hoti, vissajjenti. Sace coro, attanā kiñci avatvā vohārikānaṃ denti. Tepi acoro ce, vissajjenti. Coro ce, suttadharānaṃ denti. Tepi vinicchinitvā acoro ce, vissajjenti. Coro ce, aṭṭhakulikānaṃ denti. Tepi tatheva katvā senāpatissa, senāpati uparājassa, uparājā rañño, rājā vinicchinitvā acoro ce, vissajjeti. Sace pana coro hoti, paveṇīpotthakaṃ vācāpeti. Tattha – ‘‘yena idaṃ nāma kataṃ, tassa ayaṃ nāma daṇḍo’’ti likhitaṃ. Rājā tassa kiriyaṃ tena samānetvā tadanucchavikaṃ daṇḍaṃ karoti. Iti etaṃ porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya vattantānaṃ manussā na ujjhāyanti, ‘‘rājāno porāṇapaveṇiyā kammaṃ karonti, etesaṃ doso natthi, amhākaṃyeva doso’’ti appamattā kammante karonti. Evaṃ rājūnaṃ vuddhi hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti.
所谓古代瓦吉法，在此地曾有传说，古时候瓦吉国王审判盗贼时，若有人告发某人为盗贼，必先呈现该人，由官长审慎调查。若查明非盗贼，则放其离去。若确为盗贼，即使赠以财物也须交付官府。若盗贼身份明确，赃物为拥有者所收，盗贼得赦免。若盗贼仍是盗贼，应交由守门人。守门人调查后若为非盗贼，同样放行。若为盗贼，则交付八族长保管。如果如此判定，官长、摄政、王都认可则放行。倘若真为盗贼，则唤示书面承认犯案，王凭此文书行使惩罚。由此古代瓦吉法巡行，人们不会心生烦恼，说“国王所行古代长远律令无可指责，反是我们自己造恶”，因此王权得以兴盛。正如所说：“安纳陀，瓦吉人民的兴盛无受损，反不消亡。”
Sakkarontīti yaṃkiñci tesaṃ sakkāraṃ karontā sundarameva karonti. Garuṃ karontīti garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvāva karonti. Mānentīti manena piyāyanti. Pūjentīti nipaccakāraṃ dassenti. Sotabbaṃ maññantīti divasassa dve tayo vāre upaṭṭhānaṃ gantvā tesaṃ kathaṃ sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññanti. Tattha ye evaṃ mahallakānaṃ rājūnaṃ sakkārādīni na karonti, ovādatthāya ca nesaṃ upaṭṭhānaṃ na gacchanti, te tehi vissaṭṭhā anovadiyamānā kīḷāpasutā rajjato parihāyanti. Ye pana tathā paṭipajjanti, tesaṃ mahallakarājāno – ‘‘idaṃ kātabbaṃ, idaṃ na kātabba’’nti porāṇaṃ paveṇiṃ ācikkhanti. Saṅgāmaṃ patvāpi – ‘‘evaṃ pavisitabbaṃ, evaṃ nikkhamitabba’’nti upāyaṃ dassenti. Te tehi ovadiyamānā yathāovādaṃ paṭipajjantā sakkonti rājappaveṇiṃ sandhāretuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti.
所谓尊敬，即对一切应受尊敬者给予美好的礼遇。所谓敬重，即确立庄严体态而行之。所谓尊崇，即以心悦诚意而行。所谓供奉，则以恭敬的行为表现。被认为应听之事，是指每日每两三日往来侍奉，其方式深受信赖敬服。若当地诸豪族及王不施以敬重，且为规劝不赴其所，则由此而起争斗，仿佛被绳索缠绕般遭受祸害。若行此道者，诸贵族与国王训导哪些行为应作，哪些不应作。即使陷入战争亦示范何时该入何时应出。由此奉行所教导的劝诫而得其敬重，便能维系王室尊荣。此故云：“安纳陀，瓦吉人民的兴盛无受损，反不消亡。”
Kulitthiyoti kulagharaṇiyo. Kulakumāriyoti anividdhā tāsaṃ dhītaro. Okkassa pasayhāti ettha ‘‘okkassā’’ti vā ‘‘pasayhā’’ti vā pasayhākārassevetaṃ nāmaṃ. ‘‘Ukkassā’’tipi paṭhanti. Tattha okkassāti avakassitvā ākaḍḍhitvā. Pasayhāti abhibhavitvā ajjhottharitvāti ayaṃ vacanattho. Evañhi karontānaṃ vijite manussā – ‘‘amhākaṃ gehe puttamātaropi, kheḷasiṅghāṇikādīni mukhena apanetvā saṃvaḍḍhitadhītaropi ime rājāno balakkārena gahetvā attano ghare vāsentī’’ti kupitā paccantaṃ pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā janapadaṃ paharanti. Evaṃ akarontānaṃ pana vijite manussā appossukkā sakāni kammāni karontā rājakosaṃ vaḍḍhenti. Evamettha vuddhihāniyo veditabbā.
所谓恶行者即出身低贱之家者。所谓恶行之妇，即无人敢娶之女儿。此处“okkassā”、“pasayhā”或作“pasayhākāra”等，亦有人读作“ukkassā”，其意指被羞辱、压迫。凡如此行者，贵族女子与丈夫曾借口游戏娱乐场所，因被诸强暴悍王强暴致使夫妻分离，继而忧愁难忍，潜入敌境为盗贼或盗贼同伙，劫掠其地。如此行者，畏惧滋生，蔓延恶业，国库财富增长。此中隐含的兴灭因果须当知晓。
Vajjīnaṃ vajjicetiyānīti vajjirājūnaṃ vajjiraṭṭhe cittīkataṭṭhena cetiyānīti laddhanāmāni yakkhaṭṭhānāni. Abbhantarānīti antonagare ṭhitāni. Bāhirānīti bahinagare ṭhitāni . Dinnapubbanti pubbe dinnaṃ. Katapubbanti pubbe kataṃ. No parihāpessantīti aparihāpetvā yathāpavattameva karissanti dhammikaṃ baliṃ parihāpentānañhi devatā ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ na karonti, anuppannaṃ dukkhaṃ janetuṃ asakkontāpi uppannaṃ kāsasīsarogādiṃ vaḍḍhenti, saṅgāme patte sahāyā na honti. Aparihāpentānaṃ pana ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ karonti, anuppannaṃ sukhaṃ uppādetuṃ asakkontāpi uppannaṃ kāsasīsarogādiṃ hananti, saṅgāmasīse sahāyā hontīti evamettha vuddhihāniyo veditabbā.
瓦吉城内有称为瓦吉王朝的佛塔，是众神居止之处。此塔分为内城建筑与外城建筑。古时建造之塔。意谓不会毁坏者为之建。若不使之受损害，且依本分守护所立法令，神祇即给以守护，那些不维护此法的，神祇则不保佑。即使遭病疫瘟疫，也不能害其性命，参战时无援助。维护者则给以完善守护，即使不能生乐，也能消灭瘟疫疾病，与敌对之时得助。此中之兴灭遗教须当知晓。
Dhammikā rakkhāvaraṇaguttīti ettha rakkhā eva yathā anicchitaṃ na gacchati, evaṃ āvaraṇato āvaraṇaṃ. Yathā icchitaṃ na vinassati, evaṃ gopāyanato gutti. Tattha balakāyena parivāretvā rakkhaṇaṃ pabbajitānaṃ dhammikā rakkhāvaraṇagutti nāma na hoti. Yathā pana vihārassa upavane rukkhe na chindanti, vājikā vajjhaṃ na karonti, pokkharaṇīsu macche na gaṇhanti, evaṃ karaṇaṃ dhammikā rakkhāvaraṇagutti nāma. Kinti anāgatā cāti iminā pana nesaṃ evaṃ paccupaṭṭhitacittasantānoti cittappavattiṃ pucchati.
所谓依法守护，即如不愿之物不会进入，若有所遮蔽则如屏障覆护。正如所欲之物不受损坏，守护亦是此理。若以武力围护乞学人等，未达依法守护之名。正如花园树木不遭砍伐，牛马不会践踏，池中鱼儿无所危害，此皆依法守护之义。至于未来则谓彼心念清净专注故而护持。此处即问其心念流转之情状。
Tattha ye anāgatānaṃ arahantānaṃ āgamanaṃ na icchanti, te assaddhā honti appasannā. Pabbajite ca sampatte paccuggamanaṃ na karonti, gantvā na passanti, paṭisanthāraṃ na karonti, pañhaṃ na pucchanti, dhammaṃ na suṇanti, dānaṃ na denti, anumodanaṃ na suṇanti, nivāsanaṭṭhānaṃ na saṃvidahanti. Atha nesaṃ avaṇṇo abbhuggacchati – ‘‘asuko nāma rājā assaddho appasanno, pabbajite sampatte paccuggamanaṃ na karoti…pe… nivāsanaṭṭhānaṃ na saṃvidahatī’’ti. Taṃ sutvā pabbajitā tassa nagaradvārena na gacchanti, gacchantāpi nagaraṃ na pavisanti. Evaṃ anāgatānaṃ arahantānaṃ anāgamanameva hoti. Āgatānampi phāsuvihāre asati yepi ajānitvā āgatā, te – ‘‘vasissāmāti tāva cintetvā āgatamhā, imesaṃ pana rājūnaṃ iminā nīhārena ko vasissatī’’ti nikkhamitvā gacchanti. Evaṃ anāgatesu anāgacchantesu, āgatesu dukkhaṃ viharantesu so deso pabbajitānaṃ anāvāso hoti. Tato devatārakkhā na hoti, devatārakkhāya asati amanussā okāsaṃ labhanti. Amanussā ussannā anuppannaṃ byādhiṃ uppādenti, sīlavantānaṃ dassanapañhāpucchanādivatthukassa puññassa anāgamo hoti. Vipariyāyena pana yathāvuttakaṇhapakkhaviparītassa sukkapakkhassa sambhavo hotīti evamettha vuddhihāniyo veditabbā.
若未来阿拉汉们不愿来临，则其心信仰浅薄且不安定。出家人集聚时亦无见其来临，亦不往观望，不招呼接待，不询问疑问，不听闻法义，不布施，不恭敬赞叹，不安排住处。于是众人喧言：“国王不可信，不安定，出家者集时无见其来。”闻者不入城门，入者不往城市。如此未来阿拉汉们未至。就算阿拉汉已至而不知，亦会心生忧虑而离去，“暂居吧，令我思忖，当今国王以此凶兆谁能久住？”如此无阿拉汉未来及无阿拉汉来临，居住于已来者当中生苦的地方，是乞学人无住所之地。结果天神守护不在，天神守护缺失，则非人道眷属得所机缘。非人兴起疾病，正念持戒者观疑难问答等福德，阿拉汉的未来亦无。反之正果之小翼若出现颠倒，则生善业的翼亦反生恶故，此中兴灭之理须当知晓。
§135
135.Ekamidāhanti idaṃ bhagavā pubbe vajjīnaṃ imassa vajjisattakassa desitabhāvappakāsanatthamāha . Tattha sārandade cetiyeti evaṃnāmake vihāre. Anuppanne kira buddhe tattha sārandadassa yakkhassa nivāsanaṭṭhānaṃ cetiyaṃ ahosi. Athettha bhagavato vihāraṃ kārāpesuṃ, so sārandade cetiye katattā sārandadacetiyantveva saṅkhyaṃ gato.
135.此处，世尊曾于前世为瓦吉族时，为此瓦吉国人民宣说过本论义理。此中所指的萨兰达舍提耶，即名为萨兰达的寺院。据说此寺原未建立时，如来尚未出世，彼处曾为萨兰达天神居所所依之地，故称为舍提耶。本意并非为世尊伽蓝（寺院）之建立，因而以此地方名萨兰达寺院计数，算作仅为称呼萨兰达舍提耶的数量。
Akaraṇīyāti akātabbā, aggahetabbāti attho. Yadidanti nipātamattaṃ. Yuddhassāti karaṇatthe sāmivacanaṃ, abhimukhayuddhena gahetuṃ na sakkāti attho. Aññatra upalāpanāyāti ṭhapetvā upalāpanaṃ. Upalāpanā nāma – ‘‘alaṃ vivādena, idāni samaggā homā’’ti hatthiassarathahiraññasuvaṇṇādīni pesetvā saṅgahakaraṇaṃ. Evañhi saṅgahaṃ katvā kevalaṃ vissāsena sakkā gaṇhitunti attho. Aññatra mithubhedāyāti ṭhapetvā mithubhedaṃ. Iminā aññamaññabhedaṃ katvāpi sakkā ete gahetunti dasseti. Idaṃ brāhmaṇo bhagavato kathāya nayaṃ labhitvā āha.
不可作（Akaraṇīyāti）者，为不可为之义，亦即不得行持的戒律要义。所谓“应不受持”可理解为对行为的规限。此中的“战斗”（Yuddha）只是泛指争执斗争，意指不能以面对面之战端来承受该行为。仅仅固定于斥责或言辞纷争（Upalāpanā），即劝说和调和事端。所谓劝说，乃指“停止纷争，现在应当和合”，通过赠送象、战车、马及黄金等财物以达成和合的行为。这样凝聚起和合的力量之后，单凭信赖即可维持。除此之外，亦可通过导致互相破坏的行为促成和合。藉由诸般破坏制造分裂，促使双方纠纷，而后得以受持这些争斗的影响者。此乃婆罗门依据世尊教诲所得的方法论，故而作此宣说。
Kiṃ pana bhagavā brāhmaṇassa imāya kathāya nayalābhaṃ na jānātīti? Āma, jānāti. Jānanto kasmā kathesīti? Anukampāya. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘mayā akathitepi katipāhena gantvā sabbe gaṇhissati, kathite pana samagge bhindanto tīhi saṃvaccharehi gaṇhissati, ettakampi jīvitameva varaṃ, ettakañhi jīvantā attano patiṭṭhānabhūtaṃ puññaṃ karissantī’’ti.
那么，世尊岂不知婆罗门据此言论获得其方策吗？确实知晓。世尊知悉后，为何而如此说呢？是出于慈悲怜悯而作此言说。如此，这样说明说：“即使我未曾直言，但遍至多方，所有人皆会承受；如若直言，则导致分裂，以三年的争斗为期皆将遭受；这生如此，人生而言此损害大矣，若有人生起此自我立足的善业，人生终将获益如是。”
Abhinanditvāti cittena abhinanditvā. Anumoditvāti ‘‘yāva subhāsitañcidaṃ bhotā gotamenā’’ti vācāya anumoditvā. Pakkāmīti rañño santikaṃ gato. Tato naṃ rājā – ‘‘kiṃ ācariya, bhagavā avacā’’ti pucchi. So – ‘‘yathā bho samaṇassa gotamassa vacanaṃ na sakkā vajjī kenaci gahetuṃ, api ca upalāpanāya vā mithubhedena vā sakkā’’ti āha. Tato naṃ rājā – ‘‘upalāpanāya amhākaṃ hatthiassādayo nassissanti, bhedeneva te gahessāmi, kiṃ karomā’’ti pucchi. Tena hi, mahārāja, tumhe vajjiṃ ārabbha parisati kathaṃ samuṭṭhāpetha. Tato ahaṃ – ‘‘kiṃ te mahārāja tehi, attano santakehi kasivāṇijjādīni katvā jīvantu ete rājāno’’ti vatvā pakkamissāmi. Tato tumhe – ‘‘kinnu kho bho esa brāhmaṇo vajjiṃ ārabbha pavattaṃ kathaṃ paṭibāhatī’’ti vadeyyātha, divasabhāge cāhaṃ tesaṃ paṇṇākāraṃ pesessāmi, tampi gāhāpetvā tumhepi mama dosaṃ āropetvā bandhanatālanādīni akatvāva kevalaṃ khuramuṇḍaṃ maṃ katvā nagarā nīharāpetha. Athāhaṃ – ‘‘mayā te nagare pākāro parikhā ca kāritā, ahaṃ kira dubbalaṭṭhānañca uttānagambhīraṭṭhānañca jānāmi, na cirasseva dāni ujuṃ karissāmī’’ti vakkhāmi. Taṃ sutvā tumhe – ‘‘gacchatū’’ti vadeyyāthāti. Rājā sabbaṃ akāsi.
称赞（Abhinanditvā）者，即用心中欢喜加以称赞。认诺（Anumoditvā）者，乃以口中言辞应和称许，如言“汝尊者世尊所说甚善”之语。起身离去（Pakkāmīti）者，乃走向国王所在之地。国王问曰：“老师，世尊何以谕示？”答曰：“正如王者，无法使瓦吉族承受尊者世尊的教言，但可借以劝诫或争斗造成分裂而得以施行。”国王又言：“若劝诫必令我等有象马财物等遭失，则以破裂强行承受，我当何为？”对此，我告说：“陛下，当以自身部属经营市井交易等庶事生活，诸王自安，此为出路。”尔时或或曰：“何人婆罗门启发瓦吉国起事，如何反制？”我答言：“将于时日会谈中陈述五十条要点，诸位于其间挑起我之过失，不加行持嫁祸于我，然后割我头发斩我，仅此而已，尔后将还城中。”我又言：“我令尔等城邑作出扰乱陷害之事，我知尔等皆为行恶之徒，不久后我必将正义伸张。”尔时诸人闻说即令我去。国王皆允，遂行此事。
Licchavī tassa nikkhamanaṃ sutvā – ‘‘saṭho brāhmaṇo, mā tassa gaṅgaṃ uttarituṃ adatthā’’ti āhaṃsu. Tatra ekaccehi – ‘‘amhe ārabbha kathitattā kira so evaṃ kato’’ti vutte ‘‘tena hi, bhaṇe, etū’’ti bhaṇiṃsu. So gantvā licchavī disvā ‘‘kiṃ āgatatthā’’ti pucchito taṃ pavattiṃ ārocesi, licchavino – ‘‘appamattakena nāma evaṃ garuṃ daṇḍaṃ kātuṃ na yutta’’nti vatvā – ‘‘kiṃ te tatra ṭhānantara’’nti pucchiṃsu. ‘‘Vinicchayāmaccohamasmī’’ti. Tadeva te ṭhānantaraṃ hotūti. So suṭṭhutaraṃ vinicchayaṃ karoti, rājakumārā tassa santike sippaṃ uggaṇhanti.
闻此，迦毗罗卫族众人语曰：“奸诈婆罗门，不应获渡恒河。”有些人曰：“此即其所为，因言语励起事端。”遂遣人诣迦毗罗卫，询问其来意。迦毗罗卫族人言：“以谨慎心，不宜行此等严重鞭笞刑罚。”又问：“尔等之去处为何？”答：“吾等往戒定所。”此即其去处。其后彼明断如是，太子诸人相互显示技艺。
So patiṭṭhitaguṇo hutvā ekadivasaṃ ekaṃ licchaviṃ gahetvā ekamantaṃ gantvā – dārakā kasantīti pucchi. Āma, kasanti. Dve goṇe yojetvāti? Āma, dve goṇe yojetvāti. Ettakaṃ vatvā nivatto. Tato taṃ añño – ‘‘kiṃ ācariyo āhā’’ti pucchitvā tena vuttaṃ asaddahanto ‘‘na me esa yathābhūtaṃ kathetī’’ti tena saddhiṃ bhijji. Brāhmaṇo aññasmiṃ divase ekaṃ licchaviṃ ekamantaṃ netvā – ‘‘kena byañjanena bhuttosī’’ti pucchitvā nivatto. Tampi añño pucchitvā asaddahanto tatheva bhijji. Brāhmaṇo aparampi divasaṃ ekaṃ licchaviṃ ekamantaṃ netvā – ‘‘atiduggatosi kirā’’ti pucchi. Ko evamāhāti pucchito asuko nāma licchavīti. Aparampi ekamantaṃ netvā – ‘‘tvaṃ kira bhīrukajātiko’’ti pucchi. Ko evamāhāti? Asuko nāma licchavīti. Evaṃ aññena akathitameva aññassa kathento tīhi saṃvaccharehi te rājāno aññamaññaṃ bhinditvā yathā dve ekamaggena na gacchanti, tathā katvā sannipātabheriṃ carāpesi. Licchavino – ‘‘issarā sannipatantu, sūrā sannipatantū’’ti vatvā na sannipatiṃsu.
该婆罗门因其建立之功，一日带一迦毗罗卫人，往旁处行。被问何人？答曰是人。又问是否联盟？答：联盟两部。遂止步。又有人问：“老师何以说？”答不语，彼应声愤怒同。婆罗门有一日亦带一迦毗罗卫人至旁，问：“尔走得太远乎？”问者曰：“其人名曰阿苏卡乃迦毗罗卫人。”次日又携迦毗罗卫人至侧，问：“汝乃胆怯者否？”彼曰：“名阿苏卡。”如是反复，三年纷争不息，诸王互相分裂，不合同行狩猎。迦毗罗卫人言曰：“诸主相聚，诸勇者相聚。”然不聚合。
Brāhmaṇo – ‘‘ayaṃ dāni kālo, sīghaṃ āgacchatū’’ti rañño sāsanaṃ pesesi. Rājā sutvāva balabheriṃ carāpetvā nikkhami. Vesālikā sutvā – ‘‘rañño gaṅgaṃ uttarituṃ na dassāmā’’ti bheriṃ carāpesuṃ. Tampi sutvā – ‘‘gacchantu sūrarājāno’’tiādīni vatvā na sannipatiṃsu. ‘‘Nagarappavesanaṃ na dassāma, dvārāni pidahitvā ṭhassāmā’’ti bheriṃ carāpesuṃ. Ekopi na sannipati. Yathāvivaṭeheva dvārehi pavisitvā sabbe anayabyasanaṃ pāpetvā gato.
婆罗门说：“现在是时候了，愿王速来。”于是通知了国王。国王听后即驱逐军队出发。韦萨利听闻国王将渡江北行，亦驱军出发。又听说，道：“让勇猛的诸王前往。”如此说完，即未会合。又说：“我们未见城门开启，不见入城，且堵门立守。”依然未相会。仿佛如同大门紧闭，众人各自通过门而入，遂各自完毕各自的事务而去。
Bhikkhuaparihāniyadhammavaṇṇanā比库不衰退法注释
§136
136.Athakho bhagavā acirapakkantetiādimhi sannipātetvāti dūravihāresu iddhimante pesetvā santikavihāresu sayaṃ gantvā – ‘‘sannipatatha, āyasmanto; bhagavā vo sannipātaṃ icchatī’’ti sannipātetvā. Aparihāniyeti aparihānikare, vuddhihetubhūteti attho. Dhamme desessāmīti candasahassaṃ sūriyasahassaṃ uṭṭhapento viya catukuṭṭake gehe anto teladīpasahassaṃ ujjālento viya pākaṭe katvā kathayissāmīti.
世尊在诸句“世尊不久即当示现”等文中，于远行时可使有神通者出使，自己则亲自往近处常住之处，因其意谓“诸尊长，当集会，世尊欲集会你等”，于是和合大众。所称“不坏不坏者”、“增长之因”，此义也。譬如决意虽有千日之久、万日之久，如四面铁屋，内点万灯，如此明显地开示讲说之意。
Tattha abhiṇhaṃ sannipātāti idaṃ vajjisattake vuttasadisameva. Idhāpi ca abhiṇhaṃ asannipatitā disāsu āgatasāsanaṃ na suṇanti. Tato – ‘‘asukavihārasīmā ākulā, uposathapavāraṇā ṭhitā, asukasmiṃ ṭhāne bhikkhū vejjakammadūtakammādīni karonti, viññattibahulā pupphadānādīhi jīvikaṃ kappentī’’tiādīni na jānanti, pāpabhikkhūpi ‘‘pamatto bhikkhusaṅgho’’ti ñatvā rāsibhūtā sāsanaṃ osakkāpenti. Abhiṇhaṃ sannipatitā pana taṃ taṃ pavattiṃ suṇanti, tato bhikkhusaṅghaṃ pesetvā sīmaṃ ujuṃ karonti, uposathapavāraṇādayo pavattāpenti, micchājīvānaṃ ussannaṭṭhāne ariyavaṃsake pesetvā ariyavaṃsaṃ kathāpenti, pāpabhikkhūnaṃ vinayadharehi niggahaṃ kārāpenti, pāpabhikkhūpi ‘‘appamatto bhikkhusaṅgho, na sakkā amhehi vaggabandhena vicaritu’’nti bhijjitvā palāyanti. Evamettha hānivuddhiyo veditabbā.
此处所言“集会”，即对应毗阇国众人所说之意。又此地亦言，当时有众离散未会之人，未见来赴教法者。于是说：“僧团聚集区域傍乱，安居仪式维持，有境界处比库却作医治病者等修行，作生计乃以花施等多业得清净生活，为人所知者不知这些，却称‘疏忽的比库众’，因无数，破坏佛法。集会者尚听诸多现行事，因而令比库众护持区域，维护安居仪式及法会等，遣除邪行者，向圣系出世家宣扬，制止恶比库持犯律者，恶比库则因“比库众疏忽，不堪与我们依教派交往”而分裂逃散。如此应知增损情状。
Samaggātiādīsu cetiyapaṭijagganatthaṃ vā bodhigehauposathāgāracchādanatthaṃ vā katikavattaṃ vā ṭhapetukāmatāya ovādaṃ vā dātukāmatāya – ‘‘saṅgho sannipatatū’’ti bheriyā vā ghaṇṭiyā vā ākoṭitāya – ‘‘mayhaṃ cīvarakammaṃ atthi, mayhaṃ patto pacitabbo, mayhaṃ navakammaṃ atthī’’ti vikkhepaṃ karontā na samaggā sannipatanti nāma. Sabbaṃ pana taṃ kammaṃ ṭhapetvā – ‘‘ahaṃ purimataraṃ, ahaṃ purimatara’’nti ekappahāreneva sannipatantā samaggā sannipatanti nāma. Sannipatitā pana cintetvā mantetvā kattabbaṃ katvā ekato avuṭṭhahantā samaggā na vuṭṭhahanti nāma. Evaṃ vuṭṭhitesu hi ye paṭhamaṃ gacchanti, tesaṃ evaṃ hoti – ‘‘amhehi bāhirakathāva sutā, idāni vinicchayakathā bhavissatī’’ti. Ekappahāreneva vuṭṭhahantā pana samaggā vuṭṭhahanti nāma. Apica ‘‘asukaṭṭhāne vihārasīmā ākulā, uposathapavāraṇā ṭhitā, asukaṭṭhāne vejjakammādikārakā pāpabhikkhū ussannā’’ti sutvā – ‘‘ko gantvā tesaṃ niggahaṃ karissatī’’ti vutte – ‘‘ahaṃ paṭhamaṃ, ahaṃ paṭhama’’nti vatvā gacchantāpi samaggā vuṭṭhahanti nāma.
所谓“同心”，或为建造佛塔、设法仪式、修建安居所、覆顶塔堂等，或为托钵布施，起意勉励集会，或为鼓铃噹器鸣宣布：“我有衣钵法事，我得洗涤，我有新法事”而疏散者，非同心集会。若一废前法，诸人同出，称“我先，我先”而集会，称为同心。集会者商议所当办事，共同放弃个人私见，则虽不皆起立，亦谓同心。初去者如此，谓：“我们以所闻传外事，现当述其因果。”虽一人先起而止步，亦谓同心。即便闻说“区域混乱，仪式维持，有恶比库作医治等为患”，谓“谁去制止？”答曰：“我先，我先，”虽各自出发，仍谓同心。
Āgantukaṃ pana disvā – ‘‘imaṃ pariveṇaṃ yāhi, etaṃ pariveṇaṃ yāhi, ayaṃ ko’’ti avatvā sabbe vattaṃ karontāpi, jiṇṇapattacīvarakaṃ disvā tassa bhikkhācāravattena pattacīvaraṃ pariyesamānāpi, gilānassa gilānabhesajjaṃ pariyesamānāpi, gilānameva anāthaṃ – ‘‘asukapariveṇaṃ yāhi, asukapariveṇaṃ yāhī’’ti avatvā attano attano pariveṇe paṭijaggantāpi, eko oliyamānako gantho hoti, paññavantaṃ bhikkhuṃ saṅgaṇhitvā tena taṃ ganthaṃ ukkhipāpentāpi samaggā saṅghaṃ karaṇīyāni karonti nāma.
见有客来时，以“此处此处去”，又指示询问“此乃何人”，虽各自筹划，见老人乞衣，寻求衣钵之衣，寻医医病，单身孤苦，劝言“去混乱之处吧”，虽各自行入他处，而有一团粘连结实之结，能聚合智慧比库们，除去灾难，相应当作同心僧团事。
Apaññattantiādīsu navaṃ adhammikaṃ katikavattaṃ vā sikkhāpadaṃ vā bandhantā apaññattaṃ paññapenti nāma, purāṇasanthatavatthusmiṃ sāvatthiyaṃ bhikkhū viya. Uddhammaṃ ubbinayaṃ sāsanaṃ dīpentā paññattaṃ samucchindanti nāma, vassasataparinibbute bhagavati vesālikā vajjiputtakā viya. Khuddānukhuddakā pana āpattiyo sañcicca vītikkamantā yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya na vattanti nāma, assajipunabbasukā viya. Navaṃ pana katikavattaṃ vā sikkhāpadaṃ vā abandhantā, dhammavinayato sāsanaṃ dīpentā, khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni asamūhanantā apaññattaṃ na paññapenti, paññattaṃ na samucchindanti, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vattanti nāma, āyasmā upaseno viya, āyasmā yaso kākaṇḍakaputto viya ca.
所谓不明智，即犯新不善事或戒禁，如积聚戒罪之等，谓不明智。昔日如萨瓦提之比库，聚众闹事，颠倒佛法，终令佛灭度，谓明智者应肃清。虽有小过者积累众多，却不犯戒律，如苦瓜嫩叶之类。犯新不善事或戒禁者，佛法光明者，未犯小恶戒，如受戒律处持者，明智乃不宣布不明，明智不聚集，依戒律事理行，譬如尊者优舍那与尊者耶舍，即此意也。
‘‘Suṇātu, me āvuso saṅgho, santamhākaṃ sikkhāpadāni gihigatāni, gihinopi jānanti, ‘idaṃ vo samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ kappati, idaṃ vo na kappatī’ti. Sace hi mayaṃ khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samūhanissāma, bhavissanti vattāro – ‘dhūmakālikaṃ samaṇena gotamena sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, yāvimesaṃ satthā aṭṭhāsi, tāvime sikkhāpadesu sikkhiṃsu. Yato imesaṃ satthā parinibbuto, na dānime sikkhāpadesu sikkhantī’ti. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho apaññattaṃ na paññapeyya, paññattaṃ na samucchindeyya, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vatteyyā’’ti (cuḷava. 442) –
“听闻吧，尊者们，僧团中通常遵守的戒律，一般世人也知道，便说‘这是给舍卫城释子们修行的戒律，与你们无关’，因若我们将零零碎碎的戒律集中起来背诵，就会产生这样的论点：‘这是过去时代沙利子世尊制定的守戒规矩，至今的世尊都依此修持。因为这些世尊已证入涅槃，故不再制定新的戒律。’如果僧团的根本戒律没有明文规定，僧团也不会宣布明确的戒律，也不会废除原有戒律，仍按既明白的戒律而行。”（小部第四百四十二经）
Imaṃ tantiṃ ṭhapayanto āyasmā mahākassapo viya ca. Vuddhiyevāti sīlādīhi guṇehi vuḍḍhiyeva, no parihāni.
立定此论的人多有如尊者大咖萨巴般。所谓增长者，是指品行等善法增加而非减少。
Therāti thirabhāvappattā therakārakehi guṇehi samannāgatā. Bahū rattiyo jānantīti rattaññū. Ciraṃ pabbajitānaṃ etesanti cirapabbajitā. Saṅghassa pituṭṭhāne ṭhitāti saṅghapitaro. Pituṭṭhāne ṭhitattā saṅghaṃ parinenti pubbaṅgamā hutvā tīsu sikkhāsu pavattentīti saṅghapariṇāyakā.
“长老”是因坚固的品行所成就的长老资质。‘多知者’即多才智者。‘长期出家者’是指久远出家的人。‘僧团长者’是指僧团的支柱。作为僧团支柱，领导僧团走向前进，使三学戒、定、慧得以流传，这些人称为僧团的护持者。
Ye tesaṃ sakkārādīni na karonti, ovādatthāya dve tayo vāre upaṭṭhānaṃ na gacchanti, tepi tesaṃ ovādaṃ na denti, paveṇīkathaṃ na kathenti, sārabhūtaṃ dhammapariyāyaṃ na sikkhāpenti. Te tehi vissaṭṭhā sīlādīhi dhammakkhandhehi sattahi ca ariyadhanehīti evamādīhi guṇehi parihāyanti. Ye pana tesaṃ sakkārādīni karonti, upaṭṭhānaṃ gacchanti, tepi tesaṃ ovādaṃ denti. ‘‘Evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabbaṃ, evaṃ te ālokitabbaṃ, evaṃ te vilokitabbaṃ, evaṃ te samiñjitabbaṃ, evaṃ te pasāritabbaṃ, evaṃ te saṅghāṭipattacīvaraṃ dhāretabba’’nti paveṇīkathaṃ kathenti, sārabhūtaṃ dhammapariyāyaṃ sikkhāpenti, terasahi dhutaṅgehi dasahi kathāvatthūhi anusāsanti. Te tesaṃ ovāde ṭhatvā sīlādīhi guṇehi vaḍḍhamānā sāmaññatthaṃ anupāpuṇanti. Evamettha hānivuddhiyo veditabbā.
那些不修敬礼等礼仪者，或不在两三天内听受教诲，不听教导，不讲正法，不能以正法修习戒行的人，他们因失去真正的戒行及正法，而现起种种恶劣品性和不善法业。而能修持敬礼等礼仪，定时听受教诲，遵守教诲，讲授法义，用利益众生的正法精进修学的人，斯人受教诲而品行增长，得以共修清净小乘戒律。由此，戒律的增损强弱可见分明。
Punabbhavadānaṃ punabbhavo, punabbhavo sīlamassāti ponobbhavikā, punabbhavadāyikāti attho, tasmā ponobbhavikāya. Na vasaṃ gacchantīti ettha ye catunnaṃ paccayānaṃ kāraṇā upaṭṭhākānaṃ padānupadikā hutvā gāmato gāmaṃ vicaranti, te tassā taṇhāya vasaṃ gacchanti nāma, itare na gacchanti nāma. Tattha hānivuddhiyo pākaṭāyeva.
“再生者”意指未来生命，“未来者”即将来体，“再生者的守护者”即护持未来生命之人。因护持未来生命，世间众生乃因四缘依止的人所护持，隐释名为心欲逗留，其他人则不逗留。由此戒律之消长自显。
Āraññakesūti pañcadhanusatikapacchimesu. Sāpekkhāti sataṇhā sālayā. Gāmantasenāsanesu hi jhānaṃ appetvāpi tato vuṭṭhitamattova itthipurisadārikādisaddaṃ suṇāti, yenassa adhigatavisesopi hāyatiyeva. Araññe pana niddāyitvā paṭibuddhamatto sīhabyagghamorādīnaṃ saddaṃ suṇāti, yena āraññakaṃ pītiṃ labhitvā tameva sammasanto aggaphale patiṭṭhāti. Iti bhagavā gāmantasenāsane jhānaṃ appetvā nisinnabhikkhuno araññe niddāyantameva pasaṃsati. Tasmā tameva atthavasaṃ paṭicca – ‘‘āraññakesu senāsanesu sāpekkhā bhavissantī’’ti āha.
“林中住者”是指五十二弩尾箭之林。‘相应者’意为有渴望者。即使在乡村营地，出定禅定者亦会听闻某些妇女或男子说话声，这声音虽难以为定义，但有所损害。到了林中，虽睡眠沉眠，仍会听闻狮虎等猛兽声响，使得林中住者生起喜悦，安心修习禅定，立于佛法成果处。世尊因此赞叹对乡村与营地的禅定，基于此理说:“林中住者在营地则更有相应。”
Paccattaññeva satiṃ upaṭṭhapessantīti attanāva attano abbhantare satiṃ upaṭṭhapessanti. Pesalāti piyasīlā. Idhāpi sabrahmacārīnaṃ āgamanaṃ anicchantā nevāsikā assaddhā honti appasannā . Sampattabhikkhūnaṃ paccuggamanapattacīvarappaṭiggahaṇaāsanapaññāpanatālavaṇṭaggahaṇādīni na karonti, atha nesaṃ avaṇṇo uggacchati – ‘‘asukavihāravāsino bhikkhū assaddhā appasannā vihāraṃ paviṭṭhānaṃ vattapaṭivattaṃ na karontī’’ti. Taṃ sutvā pabbajitā vihāradvārena gacchantāpi vihāraṃ na pavisanti. Evaṃ anāgatānaṃ anāgamanameva hoti. Āgatānaṃ pana phāsuvihāre asati yepi ajānitvā āgatā, te – ‘‘vasissāmāti tāva cintetvā āgatāmha, imesaṃ pana nevāsikānaṃ iminā nīhārena ko vasissatī’’ti nikkhamitvā gacchanti. Evaṃ so vihāro aññesaṃ bhikkhūnaṃ anāvāsova hoti. Tato nevāsikā sīlavantānaṃ dassanaṃ alabhantā kaṅkhāvinodanaṃ vā ācārasikkhāpakaṃ vā madhuradhammassavanaṃ vā na labhanti, tesaṃ neva aggahitadhammaggahaṇaṃ, na gahitasajjhāyakaraṇaṃ hoti. Iti nesaṃ hāniyeva hoti, na vuddhi.
仅凭自身在内心中自持念而行，谓其自为己身内在维持念。‘佩撒罗’意为善行品德。在此教法中，若有修行人未期盼他人来访，既非常住，又无信心，心境不清净。他们不执行出家比库们理应具备的如回归、法衣接纳、坐席预备等事，而其惰怠便遂显著——‘懒于修行的比库们既无信心又不清净，不履行入寂及转寂等仪式’。闻此言后，出家人虽走向修道场门口，却不进入修道场。由此导致未来来访者根本不会前来。已来访者若住于较差修道场且并不清净者，未明了其到来，便心生‘将留此间，如此想念着来访者，而这些非常住者怎会长住于此处’的念头，于是离去。这样，该修道场便成他比库的无居之地。由此，非常住品德贤良者不能亲见教法，不能消除疑惑，未能受教于行为教诲或悦闻甘美法音者，亦无领受三宝教法或具足受持戒律之法故。此唯成其损失，无所增长。
Ye pana sabrahmacārīnaṃ āgamanaṃ icchanti, te saddhā honti pasannā, āgatānaṃ sabrahmacārīnaṃ paccuggamanādīni katvā senāsanaṃ paññapetvā denti, te gahetvā bhikkhācāraṃ pavisanti, kaṅkhaṃ vinodenti, madhuradhammassavanaṃ labhanti. Atha nesaṃ kittisaddo uggacchati – ‘‘asukavihārabhikkhū evaṃ saddhā pasannā vattasampannā saṅgāhakā’’ti. Taṃ sutvā bhikkhū dūratopi enti, tesaṃ nevāsikā vattaṃ karonti , samīpaṃ āgantvā vuḍḍhataraṃ āgantukaṃ vanditvā nisīdanti, navakatarassa santike āsanaṃ gahetvā nisīdanti. Nisīditvā – ‘‘imasmiṃ vihāre vasissatha gamissathā’’ti pucchanti. ‘Gamissāmī’ti vutte – ‘‘sappāyaṃ senāsanaṃ, sulabhā bhikkhā’’tiādīni vatvā gantuṃ na denti. Vinayadharo ce hoti, tassa santike vinayaṃ sajjhāyanti. Suttantādidharo ce, tassa santike taṃ taṃ dhammaṃ sajjhāyanti. Āgantukānaṃ therānaṃ ovāde ṭhatvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇanti. Āgantukā ‘‘ekaṃ dve divasāni vasissāmāti āgatāmha, imesaṃ pana sukhasaṃvāsatāya dasadvādasavassāni vasissāmā’’ti vattāro honti. Evamettha hānivuddhiyo veditabbā.
然而，欲来访的修行人皆具信心且清净，来访出家人准备好座位等起居设备，并予以施舍。他们承载此信入入比库的生活，消除疑虑，乐闻甘美法音。于是传播之声起——‘懒于修行的比库们竟如此具足信心清净，实为聚合者’。闻此，出家人更远而去，于非常住所过活，却迎接来访者。近来者敬礼长老、安坐，较新来者坐于身边。坐定后，相互询问‘你欲住此寺还是当往他处？’应答‘欲住此处’。并言‘此地安适，有便利的比库粮食等’而不肯离去。若具律者在，便在其侧教之律；若依经典者，则宣讲各法。来访长老受劝导后，同修证得阿拉汉果。来访者语‘欲于一、二日内居住，此处常住者当过十至十二年’如此论言。由此理应辨知此处损益兴衰。
§137
137. Dutiyasattake kammaṃ ārāmo etesanti kammārāmāti. Kamme ratāti kammaratā. Kammārāmatamanuyuttāti yuttā payuttā anuyuttā. Tattha kammanti itikātabbakammaṃ vuccati. Seyyathidaṃ – cīvaravicāraṇaṃ, cīvarakaraṇaṃ, upatthambhanaṃ, sūcigharaṃ, pattatthavikaṃ, asaṃbaddhakaṃ, kāyabandhanaṃ, dhamakaraṇaṃ, ādhārakaṃ, pādakathalikaṃ, sammajjanīādīnaṃ karaṇanti. Ekacco hi etāni karonto sakaladivasaṃ etāneva karoti. Taṃ sandhāyesa paṭikkhepo. Yo pana etesaṃ karaṇavelāyameva etāni karoti, uddesavelāyaṃ uddesaṃ gaṇhāti, sajjhāyavelāyaṃ sajjhāyati, cetiyaṅgaṇavattavelāyaṃ cetiyaṅgaṇavattaṃ karoti, manasikāravelāyaṃ manasikāraṃ karoti, na so kammārāmo nāma.
137. 所谓第二十七业，即称作业聚落。热衷于业者为业执着者。业聚落依业，意谓业相接连，业相联合。于此，作业谓一切作业之总称。譬如：考察袈裟、穿戴袈裟、供养、制针房、伞布制作、非连接式的身绑缚、法器制造、支撑物、足垫、正受浴等工作均属此类。有者每日均作此类工作。对此应断舍。唯有在作业时间所行之，方为业聚落，遂于预定之时、教导之时、寺院运行之时、思惟之时而作；否则不称为业聚落。
Na bhassārāmāti ettha yo itthivaṇṇapurisavaṇṇādivasena ālāpasallāpaṃ karontoyeva divasañca rattiñca vītināmeti, evarūpe bhasse pariyantakārī na hoti, ayaṃ bhassārāmo nāma. Yo pana rattindivaṃ dhammaṃ katheti, pañhaṃ vissajjeti, ayaṃ appabhassova bhasse pariyantakārīyeva. Kasmā? ‘‘Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīyaṃ – dhammī vā kathā, ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti (ma. ni. 1.273) vuttattā.
所谓非语聚落，即某处男子与女子只以女性特征作称呼，昼夜交谈闲话者；如此语言不成其终结者，谓为非语聚落。相反，若昼夜宣说法律、阐释问题者，乃不善言语中终结者。因何故？因曾言‘比库们，应同时作两事——法之言说，或圣者寂静’（中部尼柯耶1.273），是也。
Na niddārāmāti ettha yo gacchantopi nisinnopi nipannopi thinamiddhābhibhūto niddāyatiyeva, ayaṃ niddārāmo nāma. Yassa pana karajakāyagelaññena cittaṃ bhavaṅge otarati , nāyaṃ niddārāmo. Tenevāha – ‘‘abhijānāmahaṃ aggivessana, gimhānaṃ pacchime māse pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapetvā dakkhiṇena passena sato sampajāno niddaṃ okkamitā’’ti (ma. ni. 1.387).
所谓非眠聚落，即某处即使行止坐卧，昏沉嗜睡占据心意，况且发出鼾声者称为非眠聚落。相反，若由业果之苦使心离滞，非此非眠聚落。譬如说‘某日，我知晓燃火仪式，乃于冬月最后释饭施食，献出四倍袈裟，向南方目视，善觉而断睡’（中部尼柯耶1.387）是也。
Na saṅgaṇikārāmāti ettha yo ekassa dutiyo dvinnaṃ tatiyo tiṇṇaṃ catutthoti evaṃ saṃsaṭṭhova viharati, ekako assādaṃ na labhati, ayaṃ saṅgaṇikārāmo. Yo pana catūsu iriyāpathesu ekako assādaṃ labhati, nāyaṃ saṅgaṇikārāmoti veditabbo.
所谓非集聚落，即某处中人数为一、二、三、四人数不同分组而聚居，每组皆不具一席唯一享用者，谓为非集聚落。若于四行处之中，每人各自具一席享用，则不称此非集聚落，应知之。
Napāpicchāti ettha asantasambhāvanāya icchāya samannāgatā dussīlā pāpicchā nāma.
“非贪”是指此处不具备不安之生起的欲望，而此欲望具有恶劣品行，因此称为恶欲。
Na pāpamittādīsu pāpā mittā etesanti pāpamittā. Catūsu iriyāpathesu saha ayanato pāpā sahāyā etesanti pāpasahāyā. Tanninnatappoṇatappabbhāratāya pāpesu sampavaṅkāti pāpasampavaṅkā.
不在恶友等的阵营中的人称为恶友。于四项行路法同行时相应起作用的是恶伴侣，这些恶伴侣因其不正的教导与引导称为恶同伴。
Oramattakenāti avaramattakena appamattakena. Antarāti arahattaṃ apatvāva etthantare. Vosānanti pariniṭṭhitabhāvaṃ – ‘‘alamettāvatā’’ti osakkanaṃ ṭhitakiccataṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yāva sīlapārisuddhimattena vā vipassanāmattena vā jhānamattena vā sotāpannabhāvamattena vā sakadāgāmibhāvamattena vā anāgāmibhāvamattena vā vosānaṃ na āpajjissanti, tāva vuddhiyeva bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti.
“比较宽松”是指较宽泛、较宽松、较宽容的情形。中间指未得阿拉汉之境时异时异地的情况。“住断”指完成任务，“断了比量”称为“无法测知”，“不再履行”之意。说法是：只要以戒清净为限，或以观法为限，或以禅定为限，或以初果为限，或以二果为限，或以三果为限，未生时代中止不发生，僧团予以期望增长，非减少。
§138
138. Tatiyasattake saddhāti saddhāsampannā. Tattha āgamanīyasaddhā, adhigamasaddhā, pasādasaddhā, okappanasaddhāti catubbidhā saddhā. Tattha āgamanīyasaddhā sabbaññubodhisattānaṃ hoti. Adhigamasaddhā ariyapuggalānaṃ. Buddho dhammo saṅghoti vutte pana pasādo pasādasaddhā. Okappetvā pakappetvā pana saddahanaṃ okappanasaddhā. Sā duvidhāpi idhādhippetā. Tāya hi saddhāya samannāgato saddhāvimutto, vakkalittherasadiso hoti. Tassa hi cetiyaṅgaṇavattaṃ vā, bodhiyaṅgaṇavattaṃ vā katameva hoti. Upajjhāyavattaācariyavattādīni sabbavattāni pūreti. Hirimanāti pāpajigucchanalakkhaṇāya hiriyā yuttacittā. Ottappīti pāpato bhāyanalakkhaṇena ottappena samannāgatā.
138. “第三十七”指具足信心。有入门信、所得信、信心安稳、坚决断信这四种信。其中，入门信是所有一切明了觉悟者所具，所得信是圣人所具，佛法僧三宝称之为安稳信（信心稳固），坚决断信是坚定不移的信心。此信有两重含义，具此信者是信心解脱者，也类似长老。其在僧团中地位、觉悟之际和措施一切周全。如“羞愧”为恶秽笼罩的特征，心属羞耻；“惭愧”为因怖畏恶行而生的惶恐，也具足此二者。
Bahussutāti ettha pana pariyattibahussuto, paṭivedhabahussutoti dve bahussutā. Pariyattīti tīṇi piṭakāni. Paṭivedhoti saccappaṭivedho. Imasmiṃ pana ṭhāne pariyatti adhippetā. Sā yena bahu sutā, so bahussuto. So panesa nissayamuccanako, parisupaṭṭhāko, bhikkhunovādako, sabbatthakabahussutoti catubbidho hoti. Tattha tayo bahussutā samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya ovādavagge vuttanayena gahetabbā. Sabbatthakabahussutā pana ānandattherasadisā honti. Te idha adhippetā.
“博闻者”此处指广传三藏经典的博闻者，及透彻理解之博闻者两类。广传指三藏经典，透彻理解指真实直接领悟。此地以广传为主。博闻者是释尊弟子之解说、守护者、劝导者，遍及各方且博闻多闻，包含四种。其间三类博闻以律藏及其注疏、劝导品为考察依据。博闻者中还有阿难尊者合类，也被涵盖。
Āraddhavīriyāti yesaṃ kāyikañca cetasikañca vīriyaṃ āraddhaṃ hoti. Tattha ye kāyasaṅgaṇikaṃ vinodetvā catūsu iriyāpathesu aṭṭhaārabbhavatthuvasena ekakā honti, tesaṃ kāyikavīriyaṃ āraddhaṃ nāma hoti. Ye cittasaṅgāṇikaṃ vinodetvā aṭṭhasamāpattivasena ekakā honti, gamane uppannakilesassa ṭhānaṃ pāpuṇituṃ na denti, ṭhāne uppannakilesassa nisajjaṃ, nisajjāya uppannakilesassa sayanaṃ pāpuṇituṃ na denti, uppannuppannaṭṭhāneyeva kilese niggaṇhanti, tesaṃ cetasikavīriyaṃ āraddhaṃ nāma hoti.
“精进”是指身心勤奋努力。身勤者能调伏身行，令四行路法达到十八建筑法门之一，即为起动身勤。心勤者则调伏心，使其不生生起杂染法，在行进中不使生起烦恼及境界，令其不坐著、不卧卧去、于当下处舍，纷扰烦恼悉皆断灭，此成心勤。
Upaṭṭhitassatīti cirakatādīnaṃ saritā anussaritā mahāgatimbayaabhayattheradīghabhāṇaabhayattheratipiṭakacūḷābhayattherā viya. Mahāgatimbayaabhayatthero kira jātapañcamadivase maṅgalapāyāse tuṇḍaṃ pasārentaṃ vāyasaṃ disvā huṃ hunti saddamakāsi. Atha so therakāle – ‘‘kadā paṭṭhāya, bhante, sarathā’’ti bhikkhūhi pucchito ‘‘jātapañcamadivase katasaddato paṭṭhāya āvuso’’ti āha.
“已成就者”意指从久远以来反复诵持至今，如长老大群集中第一位的长老，每一位如同三藏之中最末的长老一般，皆诚实守持、誓愿坚定。如大群中的第一位长老，据说在农历第五天在吉祥的乡村见到伸舌的虎患，发出吼声。之后他年幼时，曾被比库问道：“尊者！何时得度？尊者于农历第五天发出怎样的声音得度？”
Dīghabhāṇakaabhayattherassa jātanavamadivase mātā cumbissāmīti onatā tassā moḷi muccittha . Tato tumbamattāni sumanapupphāni dārakassa ure patitvā dukkhaṃ janayiṃsu. So therakāle – ‘‘kadā paṭṭhāya, bhante, sarathā’’ti pucchito – ‘‘jātanavamadivasato paṭṭhāyā’’ti āha.
长老大声者于出家初日，有一母亲想亲吻他，他却回避不受。此时许多杜鹃花掉落在孩童胸前，产生哀伤。后来此长老被人问道：“尊者！何时得度？”他答曰：“出家初日得度。”
Tipiṭakacūḷābhayatthero – ‘‘anurādhapure tīṇi dvārāni pidahāpetvā manussānaṃ ekena dvārena nikkhamanaṃ katvā – ‘tvaṃ kinnāmo, tvaṃ kinnāmo’ti pucchitvā sāyaṃ puna apucchitvāva tesaṃ nāmāni sampaṭicchāpetuṃ – ‘‘sakkā āvuso’’ti āha. Evarūpe bhikkhū sandhāya – ‘‘upaṭṭhitassatī’’ti vuttaṃ.
三藏末位长老说：“在阿努拉达城，曾关闭三扇门，以防止人群，只开一扇门进出。有人反复询问‘你是谁？你是谁？’傍晚时再问这些人的名字，他才答应供述。经此事，诸比库们因此称此处为‘守护常念之地’。”
Paññavantoti pañcannaṃ khandhānaṃ udayabbayapariggāhikāya paññāya samannāgatā. Api ca dvīhipi etehi padehi vipassakānaṃ bhikkhūnaṃ vipassanāsambhārabhūtā sammāsati ceva vipassanāpaññā ca kathitā.
所谓有智慧者，乃是具有五蕴起灭通达慧解者。即使存在两种形式，依此分法，般若者得以认识智慧的积聚。正念与般若慧由此而显现，被称为‘般若智慧的具足’。
§139
139. Catutthasattake satiyeva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgoti. Esa nayo sabbattha. Tattha upaṭṭhānalakkhaṇo satisambojjhaṅgo, pavicayalakkhaṇo dhammavicayasambojjhaṅgo, paggahalakkhaṇo vīriyasambojjhaṅgo, pharaṇalakkhaṇo pītisambojjhaṅgo, upasamalakkhaṇo passaddhisambojjhaṅgo, avikkhepalakkhaṇo samādhisambojjhaṅgo, paṭisaṅkhānalakkhaṇo upekkhāsambojjhaṅgo. Bhāvessantīti satisambojjhaṅgaṃ catūhi kāraṇehi samuṭṭhāpentā, chahi kāraṇehi dhammavicayasambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpentā, navahi kāraṇehi vīriyasambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpentā, dasahi kāraṇehi pītisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpentā, sattahi kāraṇehi passaddhisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpentā, dasahi kāraṇehi samādhisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpentā, pañcahi kāraṇehi upekkhāsambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpentā vaḍḍhessantīti attho. Iminā vipassanāmaggaphalasampayutte lokiyalokuttaramissake sambojjhaṅge kathesi.
139条记载第四十八项，即“正念觉支”名为“觉支正念”。此名称通用于各处。具体而言，“守护相”为觉支正念，“深入相”是法辨觉支，“集会相”为精进觉支，“止息相”为喜悦觉支，“安稳相”为乐法觉支，“不散乱相”为定觉支，“审思相”为舍觉支。此义谓正念觉支因四种缘起而生，法辨觉支因六种缘起而生，精进觉支由九种缘起增长，喜悦觉支增由十种缘起，乐法觉支生于七种缘起，定觉支于十缘增，舍觉支基于五缘起增长。以此理讲述含有内观之道果实，世间及出世间之觉支。
§140
140. Pañcamasattake aniccasaññāti aniccānupassanāya saddhiṃ uppannasaññā. Anattasaññādīsupi eseva nayo. Imā satta lokiyavipassanāpi honti. ‘‘Etaṃ santaṃ, etaṃ paṇītaṃ, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho virāgo nirodho’’ti (a. ni. 9.36) āgatavasenettha dve lokuttarāpi hontīti veditabbā.
140条谓“无常所见”即是与无常观察时同时生起的念觉。相同原则也适用于“无我所见”等等。这七种均属世间内观。此理如《增支部》第九卷第36经所说：“此乃安稳，此乃善妙，因一切造作法的宁静、离欲、灭尽而生。”在此处表明二种出世间观思也存在。
§141
141. Chakke mettaṃ kāyakammanti mettacittena kattabbaṃ kāyakammaṃ. Vacīkammamanokammesupi eseva nayo. Imāni pana bhikkhūnaṃ vasena āgatāni gihīsupi labbhanti . Bhikkhūnañhi mettacittena ābhisamācārikadhammapūraṇaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Gihīnaṃ cetiyavandanatthāya bodhivandanatthāya saṅghanimantanatthāya gamanaṃ, gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ bhikkhuṃ disvā paccuggamanaṃ, pattappaṭiggahaṇaṃ, āsanapaññāpanaṃ, anugamananti evamādikaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma.
第141节。身业之慈爱心，即以慈爱心为具，行持应当行的身业。在言业与意业中亦同理。上述乃比库们清净安住时所到之处，亦为居士所获。比库以慈爱心而恭敬修行、满具法义，此谓身业之慈爱。居士为敬礼佛像、敬礼觉者、敬请僧众、出入乡村托钵、见乞食比库而迎送回引、迎接接受、供设座席、随侍奉行，诸如此类，名为身业之慈爱。
Bhikkhūnaṃ mettacittena ācārapaññattisikkhāpadapaññāpanaṃ, kammaṭṭhānakathanaṃ, dhammadesanā, tepiṭakampi buddhavacanaṃ mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Gihīnaṃ cetiyavandanatthāya gacchāma , bodhivandanatthāya gacchāma, dhammassavanaṃ karissāma, dīpamālapupphapūjaṃ karissāma, tīṇi sucaritāni samādāya vattissāma, salākabhattādīni dassāma, vassavāsikaṃ dassāma, ajja saṅghassa cattāro paccaye dassāma, saṅghaṃ nimantetvā khādanīyādīni saṃvidahatha, āsanāni paññāpetha, pānīyaṃ upaṭṭhapetha, saṅghaṃ paccuggantvā ānetha, paññattāsane nisīdāpetha, chandajātā ussāhajātā veyyāvaccaṃ karothātiādikathanakāle mettaṃ vacīkammaṃ nāma.
比库们以慈爱心，教导行为规矩、戒律、课诵宣说法义、三藏经典及佛语，此谓言业之慈爱。居士为敬礼佛像而去，为敬礼觉者而去，听闻法义，供养灯明、花环、香词，持守三善行而行，示现竹签饭等，示现雨季供养，今日为僧团示现四种条件，邀请僧众，备办副食，安排座席，供应饮料，迎接僧众入座，特设座堂礼拜，发愿如实行善，诸如此类，为言业之慈爱。
Bhikkhūnaṃ pātova uṭṭhāya sarīrappaṭijagganaṃ, cetiyaṅgaṇavattādīni ca katvā vivittāsane nisīditvā imasmiṃ vihāre bhikkhū sukhī hontu averā abyāpajjāti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma. Gihīnaṃ ‘ayyā sukhī hontu, averā abyāpajjā’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma.
比库们起身拜礼，洗尘身，遍行佛塔僧院等处，静坐偏安之处，祈愿比库们身心安乐，无嗔恨无怨悔；此思惟意业慈爱之名。居士则思惟曰：“愿尊者安乐，无嗔无怨悔”，此为思惟意业之慈爱。
Āvi ceva raho cāti sammukhā ca parammukhā ca. Tattha navakānaṃ cīvarakammādīsu sahāyabhāvagamanaṃ sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Therānaṃ pana pādadhovanavandanabījanadānādibhedaṃ sabbaṃ sāmīcikammaṃ sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Ubhayehipi dunnikkhittānaṃ dārubhaṇḍādīnaṃ tesu avamaññaṃ akatvā attanā dunnikkhittānaṃ viya paṭisāmanaṃ parammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma.
诸“安”“隐”谓正面及背面。新来者着僧衣诸事辅助同行者为正面身业慈爱之名。长老则以洗足、供陶器等供养举止之类全具得当行者为正面身业慈爱。二者都弃之物如柴木等，不轻视且如为己物相互还以对待，谓为背面身业慈爱。
Devatthero tissattheroti evaṃ paggayha vacanaṃ sammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Vihāre asantaṃ pana paṭipucchantassa kuhiṃ amhākaṃ devatthero, kuhiṃ amhākaṃ tissatthero, kadā nu kho āgamissatīti evaṃ mamāyanavacanaṃ parammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma.
天长尊者谓曰：“得此三者”，如是示意言语，即为正面言业之慈爱。若有人在寺院不安而质问：“我等之天长尊者云何？时何时来？”此为背面言业之慈爱。
Mettāsinehasiniddhāni pana nayanāni ummīletvā pasannena mukhena olokanaṃ sammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma. Devatthero tissatthero arogo hotu, appābādhoti samannāharaṇaṃ parammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma.
以慈爱心善念为根基，眼目不放逸，面容和悦慈祥，凝视而视，谓之正面意业慈爱。祈愿天长尊者、得三者尊者健康无病、无损伤，为背面意业慈爱之名。
Lābhāti cīvarādayo laddhapaccayā. Dhammikāti kuhanādibhedaṃ micchājīvaṃ vajjetvā dhammena samena bhikkhācāravattena uppannā. Antamaso pattapariyāpannamattampīti pacchimakoṭiyā patte pariyāpannaṃ pattassa antogataṃ dvitikaṭacchubhikkhāmattampi . Appaṭivibhattabhogīti ettha dve paṭivibhattā nāma – āmisappaṭivibhattañca, puggalappaṭivibhattañca. Tattha – ‘‘ettakaṃ dassāmi, ettakaṃ na dassāmī’’ti evaṃ cittena vibhajanaṃ āmisappaṭivibhattaṃ nāma. ‘‘Asukassa dassāmi, asukassa na dassāmī’’ti evaṃ cittena vibhajanaṃ pana puggalappaṭivibhattaṃ nāma. Tadubhayampi akatvā yo appaṭivibhattaṃ bhuñjati, ayaṃ appaṭivibhattabhogī nāma.
衣物等得自所依条件者。所谓法者，是指对藏窖等场所的区别，将错误生活称之，指出以正法平等比库行为为标准所产生的义。所谓最低衣服的包围程度，即指西部境地获得的包围的衣物，且包含其中的两层布片之比库衣物分量。所谓不足细分享用者，此处说二种不足细分者，即是俗物不足细分及人个不足细分者。其中——“我向你显示这个，不向你显示那个”这样心中分别者，称为俗物不足细分。“我向这位病人显示，向那位病人不显示”，如此心中分别者，则名为人个不足细分。若不分别这两种，而是一体享用，即称为不足细分享用者。
Sīlavantehisabrahmacārīhi sādhāraṇabhogīti ettha sādhāraṇabhogino idaṃ lakkhaṇaṃ, yaṃ yaṃ paṇītaṃ labbhati, taṃ taṃ neva lābhena lābhaṃ nijigīsanatāmukhena gihīnaṃ deti, na attanā bhuñjati, paṭiggaṇhanto ca – ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotū’’ti gahetvā ghaṇṭiṃ paharitvā paribhuñjitabbaṃ saṅghasantakaṃ viya passati.
对持戒清净且过梵行者，此中一般享用者指的是其特征，乃是任何美好事物获得后，他并不以所得为利欲争夺之缘，不以己有而独自享用，并接受诸众行者为“与僧团共享公共享用”，如同看待整个僧团共有的钟铃一般，视为共同享用而使用。
Imaṃ pana sāraṇīyadhammaṃ ko pūreti, ko na pūretīti? Dussīlo tāva na pūreti. Na hi tassa santakaṃ sīlavantā gaṇhanti. Parisuddhasīlo pana vattaṃ akhaṇḍento pūreti. Tatridaṃ vattaṃ – yo hi odissakaṃ katvā mātu vā pitu vā ācariyupajjhāyādīnaṃ vā deti, so dātabbaṃ deti, sāraṇīyadhammo panassa na hoti, palibodhajagganaṃ nāma hoti. Sāraṇīyadhammo hi muttapalibodhasseva vaṭṭati. Tena pana odissakaṃ dentena gilānagilānupaṭṭhākaāgantukagamikānañceva navapabbajitassa ca saṅghāṭipattaggahaṇaṃ ajānantassa dātabbaṃ. Etesaṃ datvā avasesaṃ therāsanato paṭṭhāya thokaṃ adatvā yo yattakaṃ gaṇhāti, tassa tattakaṃ dātabbaṃ. Avasiṭṭhe asati puna piṇḍāya caritvā therāsanato paṭṭhāya yaṃ yaṃ paṇītaṃ, taṃ datvā sesaṃ paribhuñjitabbaṃ. ‘‘Sīlavantehī’’ti vacanato dussīlassa adātumpi vaṭṭati.
此处且问，这份共法者究竟有谁能履行、有谁不能履行？恶行者自然不能履行。反之守护清净戒德者无间断地实行。此中又有一可行法——若有人盗取他人所得物而赠与母亲、父亲、老师与护法者，则虽是布施却非真正共法，而称为引发背离愚乱者。共法终究仅是对纯洁反污浊事物的延续。由此用盗来的财物而照料病患、照顾患病的久病者、或是贪婪无知新入僧者，为其购买衣物及坐具时，仍须行布施。施予之后，其余物由长老照管，若还剩余，则当施予如法者。若无剩余，应于乞食后将所得供养长老，由他们照管食物，并应适度享用。此谓对持戒者若污秽之人不予施予仍属适当。
Ayaṃ pana sāraṇīyadhammo susikkhitāya parisāya supūro hoti, no asikkhitāya parisāya. Susikkhitāya hi parisāya yo aññato labhati, so na gaṇhāti. Aññato alabhantopi pamāṇayuttameva gaṇhāti, nātirekaṃ. Ayaṃ pana sāraṇīyadhammo evaṃ punappunaṃ piṇḍāya caritvā laddhaṃ laddhaṃ dentassāpi dvādasahi vassehi pūrati, na tato oraṃ. Sace hi dvādasame vasse sāraṇīyadhammapūrako piṇḍapātapūraṃ pattaṃ āsanasālāyaṃ ṭhapetvā nahāyituṃ gacchati saṅghatthero ca kasseso pattoti, ‘‘sāraṇīyadhammapūrakassā’’ti vutte ‘‘āharatha na’’nti sabbaṃ piṇḍapātaṃ vicāretvā bhuñjitvā ca rittaṃ pattaṃ ṭhapeti, atha so bhikkhu rittaṃ pattaṃ disvā ‘‘mayhaṃ anavasesetvāva paribhuñjiṃsū’’ti domanassaṃ uppādeti, sāraṇīyadhammo bhijjati, puna dvādasavassāni pūretabbo hoti. Titthiyaparivāsasadiso hesa, sakiṃ khaṇḍe jāte puna pūretabbova. Yo pana – ‘‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me pattagataṃ anāpucchāva sabrahmacārī paribhuñjantī’’ti somanassaṃ janeti, tassa puṇṇo nāma hoti.
这份共法若由修习周密的僧众所持守，则僧团富足而圆满，不由散漫之众所具足。于完善僧团，若得法以上所未得之物，便不接受。即便所得异于所未得，也只以适量收受，无过度。此共法经过长期多次用乞食所积累得来，如此才可能在十二年时圆满。若在十二年后此共法之衣座及坐具尚未用足，长老出门浣浴时若有人质问“此物所得于何方？”持物僧人当答“此衣来自共法所积累之乞食”。若自觉未尽用毕，而因生忧愁，于是共法受损，又须再经过十二年方得圆满。此如同依他师所嘲谤之类，若见本断裂，则需应当再续。若有人心存喜悦而言：“我有所得，所得极难，所得来自衣内，共法之衣巾我毫无所疑而共用”，则称其为吉祥圓满者。
Evaṃ pūritasāraṇīyadhammassa pana neva issā, na macchariyaṃ hoti. So manussānaṃ piyo hoti, sulabhapaccayo ca, pattagatamassa diyyamānampi na khīyati, bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ labhati, bhaye vā chātake vā sampatte devatā ussukkaṃ āpajjanti.
此共法圆满之后，则不生贪欲妒恨。它广为世人所爱，因容易获得条件且不灭失；在食用器具之地可得多宝，若有畏惧或震慑时，天神亦能护佑。
Tatrimāni vatthūni – senagirivāsī tissatthero kira mahāgirigāmaṃ upanissāya viharati. Paññāsa mahātherā nāgadīpaṃ cetiyavandanatthāya gacchantā girigāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā nikkhamiṃsu. Thero pana pavisanto te disvā pucchi – ‘‘laddhaṃ, bhante’’ti? Vicarimha āvusoti. So tesaṃ aladdhabhāvaṃ ñatvā āha – ‘‘bhante yāvāhaṃ āgacchāmi, tāva idheva hothā’’ti. Mayaṃ, āvuso, paññāsa janā pattatemanamattampi na labhimhāti. Bhante, nevāsikā nāma paṭibalā honti, alabhantāpi bhikkhācāramaggasabhāgaṃ jānantīti. Therā āgamesuṃ. Thero gāmaṃ pāvisi. Dhurageheyeva mahāupāsikā khīrabhattaṃ sajjetvā theraṃ olokayamānā ṭhitā. Atha therassa dvāraṃ sampattasseva pattaṃ pūretvā adāsi, so taṃ ādāya therānaṃ santikaṃ gantvā gaṇhatha, bhanteti, saṅghattheraṃ āha. Thero – ‘‘amhehi ettakehi kiñci na laddhaṃ, ayaṃ sīghameva gahetvā āgato, kiṃ nu kho’’ti sesānaṃ mukhaṃ olokesi. Thero olokanākāreneva ñatvā ‘‘bhante, dhammena samena laddhapiṇḍapāto, nikkukkuccā gaṇhathā’’tiādito paṭṭhāya sabbesaṃ yāvadatthaṃ datvā attanāpi yāvadatthaṃ bhuñji.
这里述说的是衣物故事：据说山野住持三长老之一依憩于大山村落。约五十位长老前往神岛敬礼佛塔，乞食后无所获便离开。入村时，长老见状便问“有所得否？”乞食者答无所得。长老认为“我们这几十人也仅获此等量”，称若未有僧人入城乞食，不会有糟糕的现象。诸长老入城，见到居家内有一大施主女尼捧净饭，注视长老时即取出布座递与长老。长老执座至僧众处，长者言“我们无所得，此乃刚接受之座，何足介意？”长老透视情况，言：“长老应以正法持得此布座，勿生忧愁”。长老随后将所得悉数布施，自己亦适度分享。
Atha naṃ bhattakiccāvasāne therā pucchiṃsu – ‘‘kadā, āvuso, lokuttaradhammaṃ paṭivijjhī’’ti? Natthi me, bhante, lokuttaradhammoti. Jhānalābhīsi, āvusoti? Etampi me, bhante, natthīti. Nanu, āvuso, pāṭihāriyanti? Sāraṇīyadhammo me, bhante, pūrito, tassa me dhammassa pūritakālato paṭṭhāya sacepi bhikkhusatasahassaṃ hoti, pattagataṃ na khīyatīti. Te sutvā – ‘‘sādhu sādhu sappurisa, anucchavikamidaṃ tuyha’’nti āhaṃsu. Idaṃ tāva – ‘‘pattagataṃ na khīyatī’’ti ettha vatthu.
于是，食事终了后，长老们问道：「尊者何时证得出世间法？」尊者答言：「尊者，我未曾证得出世间法。」问：「是否得禅定？」尊者曰：「对此我亦没有。」又问：「莫非这是神通？」尊者曰：「尊者，我具足圣法，圣法已满员，因满员时间已至，即使具百比库，已入者亦不减退。」闻之众人称赞：「善哉！善哉！善男子！此乃无垢之法。」此即「入已不减」之由来。
Ayameva pana thero cetiyapabbate giribhaṇḍamahāpūjāya dānaṭṭhānaṃ gantvā imasmiṃ ṭhāne kiṃ varabhaṇḍanti pucchi. Dve sāṭakā, bhanteti. Ete mayhaṃ pāpuṇissantīti. Taṃ sutvā amacco rañño ārocesi – ‘‘eko daharo evaṃ vadatī’’ti. Daharassa evaṃ cittaṃ, mahātherānaṃ pana sukhumasāṭakā vaṭṭantīti vatvā mahātherānaṃ dassāmīti ṭhapeti. Tassa bhikkhusaṅghe paṭipāṭiyā ṭhite dentassa matthake ṭhapitāpi te sāṭakā hatthaṃ nārohanti. Aññe ārohanti. Daharassa dānakāle pana hatthaṃ āruḷhā. So tassa hatthe pātetvā amaccassa mukhaṃ oloketvā daharaṃ nisīdāpetvā dānaṃ datvā saṅghaṃ vissajjetvā daharassa santike nisīditvā – ‘‘bhante, imaṃ dhammaṃ kadā paṭivijjhitthā’’ti āha. So pariyāyenāpi asantaṃ avadanto – ‘‘natthi mayhaṃ mahārāja lokuttaradhammo’’ti āha. Nanu, bhante, pubbe avacutthāti. Āma, mahārāja, sāraṇīyadhammapūrako ahaṃ, tassa me dhammassa pūritakālato paṭṭhāya bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātīti. ‘‘Sādhu sādhu, bhante, anucchavikamidaṃ tuyha’’nti vanditvā pakkāmi. Idaṃ – ‘‘bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātī’’ti ettha vatthu.
这位长老前往城旁的灵山广场，为供养山中僧众施供。有人问其携带多少供具？答曰二竹箱，装满东西。这消息传至国王长者，国王言：「有一小儿如此回答。」小儿心意纯净，长老们乃以柔和竹箱，宣示长老们的庄严。依僧团戒律，长老们罚没竹箱，但部分比库未举箱，另部分则举起。施主将竹箱置于手中，对长者谢礼后，坐下并问：「尊者，何时证得此法？」长老反复否认：「臣无出世间法。」问曰：「尊者，曾说过吗？」答：「是的，尊者，我具足圣法，因满员时已至，即使具百比库，已入者亦不减退。」众人闻此称赞：「善哉！善哉！善男子！此乃无垢之法。」即「满员时已至，不减退」由此生出。
Brāhmaṇatissabhaye pana bhātaragāmavāsino nāgattheriyā anārocetvāva palāyiṃsu. Therī paccūsasamaye – ‘‘ativiya appanigghoso gāmo, upadhāretha tāvā’’ti daharabhikkhuniyo āha. Tā gantvā sabbesaṃ gatabhāvaṃ ñatvā āgamma theriyā ārocesuṃ. Sā sutvā ‘‘mā tumhe tesaṃ gatabhāvaṃ cintayittha, attano uddesaparipucchāyonisomanasikāresuyeva yogaṃ karothā’’ti vatvā bhikkhācāravelāyaṃ pārupitvā attadvādasamā gāmadvāre nigrodhamūle aṭṭhāsi. Rukkhe adhivatthādevatā dvādasannampi bhikkhunīnaṃ piṇḍapātaṃ datvā ‘‘ayye, mā aññattha gacchatha, niccaṃ idheva ethā’’ti āha. Theriyā pana kaniṭṭhabhātā nāgatthero nāma atthi, so – ‘‘mahantaṃ bhayaṃ, na sakkā idha yāpetuṃ, paratīraṃ gamissāmī’’ti attadvādasamova attano vasanaṭṭhānā nikkhanto theriṃ disvā gamissāmīti bhātaragāmaṃ āgato. Therī – ‘‘therā āgatā’’ti sutvā tesaṃ santikaṃ gantvā kiṃ ayyāti pucchi. So taṃ pavattiṃ ācikkhi. Sā – ‘‘ajja ekadivasaṃ vihāreyeva vasitvā sve gamissathā’’ti āha. Therā vihāraṃ agamaṃsu.
婆罗门迪莎村之众，为长老菩萨起疑，闻讯匆忙逃离。长尼在返村之际告诫比库尼们：「此村妨碍清净，应当离开。」众尼赴其地，知晓全部情形，见知后向长尼陈说。长尼嘱咐：「勿忧其去，宜专注正念依自身增长之意志修行。」依此，长尼洗漱后，在十二村口的黄葛树下止住。树神亦授彼十二位比库尼徒食，嘱咐：「尊者勿往他方，常止此处。」然年少弟子无长尼之名，有所畏惧，觉此处不安，决意离去，至弟子村。长尼闻「长老已至」，前往问安，且询问尊者来由。尊者言明经过。长尼答曰：「今日仅一日停驻，此后返乡。」长老们遂归寮舍。
Therī punadivase rukkhamūle piṇḍāya caritvā theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘imaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjathā’’ti āha. Thero – ‘‘vaṭṭissati therī’’ti vatvā tuṇhī aṭṭhāsi. Dhammiko tāta piṇḍapāto , kukkuccaṃ akatvā paribhuñjathāti. ‘‘Vaṭṭissati therī’’ti. Sā pattaṃ gahetvā ākāse khipi. Patto ākāse aṭṭhāsi. Thero – ‘‘sattatālamatte ṭhitampi bhikkhunibhattameva therī’’ti vatvā – ‘‘bhayaṃ nāma sabbakālaṃ na hoti, bhaye vūpasante ariyavaṃsaṃ kathayamāno, ‘bho piṇḍapātika, bhikkhunibhattaṃ bhuñjitvā vītināmayitthā’ti cittena anuvadiyamāno santhambhetuṃ na sakkhissāmi, appamattā hotha theriyo’’ti maggaṃ āruhi.
次日，长尼于黄葛树下乞食，长老前来嘱曰：「请善用此乞食。」长老言：「善用之，勿生忧恼，悲伤消灭。」遂取大叶抛空中，叶于空中停立。长老言：「坚持三百年，仅比库尼饭足。」又言：「恐惧非常缘，恐惧消灭后，述说圣谛，不期而至，吾不可废怠，敬勉精进。」遂入正道。
Rukkhadevatāpi – ‘‘sace thero theriyā hatthato piṇḍapātaṃ paribhuñjissati, na naṃ nivattessāmi. Sace na paribhuñjissati, nivattessāmī’’ti cintayamānā ṭhatvā therassa gamanaṃ disvā rukkhā oruyha pattaṃ, bhante, dethāti pattaṃ gahetvā theraṃ rukkhamūlaṃyeva ānetvā āsanaṃ paññapetvā piṇḍapātaṃ datvā katabhattakiccaṃ paṭiññaṃ kāretvā dvādasa bhikkhuniyo dvādasa bhikkhū ca sattavassāni upaṭṭhahi. Idaṃ – ‘‘devatā ussukkaṃ āpajjantī’’ti ettha vatthu. Tatra hi therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi.
树神思虑曰：「若长老或长尼以手食用，吾不欢迎；若不食用，则退却。」遂立，见尊者出行，取树叶置手中，将其带至树根，安置坐席供乞食及反施功课。共十二比库尼、十二比库，度七载照料。此即「天神恭敬」之由。此长尼具足圣法无垢之法也。
Akhaṇḍānītiādīsu yassa sattasu āpattikkhandhesu ādimhi vā ante vā sikkhāpadaṃ bhinnaṃ hoti, tassa sīlaṃ pariyante chinnasāṭako viya khaṇḍaṃ nāma. Yassa pana vemajjhe bhinnaṃ, tassa majjhe chiddasāṭako viya chiddaṃ nāma hoti. Yassa pana paṭipāṭiyā dve tīṇi bhinnāni, tassa piṭṭhiyaṃ vā kucchiyaṃ vā uṭṭhitena visabhāgavaṇṇena kāḷarattādīnaṃ aññataravaṇṇā gāvī viya sabalaṃ nāma hoti. Yassa pana antarantarā visabhāgabinducitrā gāvī viya kammāsaṃ nāma hoti. Yassa pana sabbenasabbaṃ abhinnāni, tassa tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni nāma honti. Tāni panetāni taṇhādāsabyato mocetvā bhujissabhāvakaraṇato bhujissāni. Buddhādīhi viññūhi pasatthattā viññupasatthāni, taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā – ‘‘idaṃ nāma tvaṃ āpannapubbo’’ti kenaci parāmaṭṭhuṃ asakkuṇeyyattā ca aparāmaṭṭhāni, upacārasamādhiṃ vā appanāsamādhiṃ vā saṃvattayantīti samādhisaṃvattanikānīti vuccanti.
所谓「无断」者，乃于七种戒误断前或断后，戒净圆满者谓之断无量法。如中心断者比圆缺，若中间断者如缺圆。依戒律断三分法者，谓之破碎。而若边缘以黑白相杂色或黑玛瑙等杂色之牛，乃强者。若杂中带水银纹色牛谓之混杂。若全部诸相具足，谓为无缺、无断、无粗、无误作者。彼诸者能离渴爱，为断爱净行，觉者以智慧洞彻，称之为「此实汝初所证」，不堪他人超越者，称彼为初净心，或入近行定，名为生起正定之法。
Sīlasāmaññagatāviharissantīti tesu tesu disābhāgesu viharantehi bhikkhūhi saddhiṃ samānabhāvūpagatasīlā viharissanti. Sotāpannādīnañhi sīlaṃ samuddantarepi devalokepi vasantānaṃ aññesaṃ sotāpannādīnaṃ sīlena samānameva hoti, natthi maggasīle nānattaṃ. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.
所谓持守戒律同一法门者，即是指各处各区之间，同一僧众共同行住时，彼等同生同住而持守的戒律是一致的。譬如初果入流者等，其戒律虽生活于不同天界与人间，其所持守的戒亦与他入流者等无异，未有因所处道品差别而戒律不一。这一点在戒律经中有所明说。
Yāyaṃdiṭṭhīti maggasampayuttā sammādiṭṭhi. Ariyāti niddosā. Niyyātīti niyyānikā. Takkarassāti yo tathākārī hoti. Sabbadukkhakkhayāyāti sabbadukkhakkhayatthaṃ. Diṭṭhisāmaññagatāti samānadiṭṭhibhāvaṃ upagatā hutvā viharissanti. Vuddhiyevāti evaṃ viharantānaṃ vuddhiyeva bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānīti.
所谓见解，即指涵摄正道的正见。圣者则是指无染污者；本意是规定、注定者；契合者是指契合实相之人。所谓斩断一切苦，即为证得斩断一切苦因缘。持守见解同一法门者，是指于同一道见统属之境界同生而修行之人。所谓进步，即指彼等持守见解同法门的比库，进步在彼等之间是期望中的，而非相反。
§142
142.Etadeva bahulanti āsannaparinibbānattā bhikkhu ovadanto punappunaṃ etaṃyeva dhammiṃ kathaṃ karoti. Iti sīlanti evaṃ sīlaṃ, ettakaṃ sīlaṃ. Ettha catupārisuddhisīlaṃ sīlaṃ cittekaggatā samādhi, vipassanāpaññā paññāti veditabbā. Sīlaparibhāvitoti ādīsu yasmiṃ sīle ṭhatvāva maggasamādhiṃ phalasamādhiṃ nibbattenti. Eso tena sīlena paribhāvito mahapphalo hoti, mahānisaṃso. Yamhi samādhimhi ṭhatvā maggapaññaṃ phalapaññaṃ nibbattenti, sā tena samādhinā paribhāvitā mahapphalā hoti, mahānisaṃsā. Yāya paññāya ṭhatvā maggacittaṃ phalacittaṃ nibbattenti, taṃ tāya paribhāvitaṃ sammadeva āsavehi vimuccati.
142.对此众多而言，因临近般涅槃，比库反复劝说应如何讲解这一教法。谓戒即是戒，戒即此等戒。此中戒包括四种纯净即戒、禅定、智慧四在。应知戒被轻慢者，是指由戒着住者而起于道禅同果禅等。由此戒被轻慢者，必定具大功德与大称赞。持住于彼禅定，证得道慧及果慧者，彼禅定即被戒轻慢，亦是极大功德及盛誉。持于彼智慧，心证道果者，正因智慧而可以断除烦恼烦忧。
Yathābhirantanti buddhānaṃ anabhiratiparitassitaṃ nāma natthi, yathāruci yathāajjhāsayanti pana vuttaṃ hoti. Āyāmāti ehi yāma. ‘‘Ayāmā’’tipi pāṭho, gacchāmāti attho. Ānandāti bhagavā santikāvacarattā theraṃ ālapati. Thero pana – ‘‘gaṇhathāvuso pattacīvarāni, bhagavā asukaṭṭhānaṃ gantukāmo’’ti bhikkhūnaṃ āroceti.
如对佛陀喜好所爱不存在相反厌恶，所谓由喜好和由意愿而生之心。词义“āyāma”意为“到来努力”，“ayāmā”一说即行进之意。佛陀与阿难在近处言说长老，长老则告诫比库们“快取缁衣，佛欲往不远处”之语。
§144
144.Ambalaṭṭhikāgamanaṃ uttānameva. Atha kho āyasmā sāriputtotiādi (dī. ni. 3.141) sampasādanīye vitthāritaṃ.
144.前往安布拉提村路程当为上坡。之后记载具寿萨利佛等（见中部尼拘陀经卷三141节）详尽阐释于此处。
Dussīlaādīnavavaṇṇanā恶戒过患注释
§148
148. Pāṭaligamane āvasathāgāranti āgantukānaṃ āvasathagehaṃ. Pāṭaligāme kira niccakālaṃ dvinnaṃ rājūnaṃ sahāyakā āgantvā kulāni gehato nīharitvā māsampi aḍḍhamāsampi vasanti. Te manussā niccupaddutā – ‘‘etesaṃ āgatakāle vasanaṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti nagaramajjhe mahatiṃ sālaṃ karitvā tassā ekasmiṃ padese bhaṇḍapaṭisāmanaṭṭhānaṃ, ekasmiṃ padese nivāsaṭṭhānaṃ akaṃsu. Te – ‘‘bhagavā āgato’’ti sutvāva – ‘‘amhehi gantvāpi bhagavā ānetabbo siyā, so sayameva amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ sampatto, ajja bhagavantaṃ āvasathe maṅgalaṃ vadāpessāmā’’ti etadatthameva upasaṅkamantā. Tasmā evamāhaṃsu. Yena āvasathāgāranti te kira – ‘‘buddhā nāma araññajjhāsayā araññārāmā antogāme vasituṃ iccheyyuṃ vā no vā’’ti bhagavato manaṃ ajānantā āvasathāgāraṃ appaṭijaggitvāva āgamaṃsu. Idāni bhagavato manaṃ ñatvā puretaraṃ gantvā paṭijaggissāmāti yenāvasathāgāraṃ, tenupasaṅkamiṃsu. Sabbasantharinti yathā sabbaṃ santhataṃ hoti, evaṃ santhariṃ.
148.前往巴陀利村住处者，谓前来者的居所宅第。巴陀利村据传曾为两位国君侍从所往来，彼等带家族从宅第迁出，住数月至半年。此人间众生因其不洁，于村中筑建大伽蓝，其中一处为赃器置放所，一处为居所之用。众人闻佛至，遂引往弟子居处请佛入内，期冀以佛为荣并祈其赞言吉祥。故称此处为居住伽蓝。虽当时佛想是否居密林禅院或村落者犹豫，终则知心意，遂先往前往伽蓝前往迎接。所谓安顿齐整，即如万事备齐一般安顿如此。
§149
149.Dussīloti asīlo nissīlo. Sīlavipannoti vipannasīlo bhinnasaṃvaro. Pamādādhikaraṇanti pamādakāraṇā.
149.『恶行』者，无戒者、无持戒者；『失戒』者，失戒者、戒断者、『失身戒』者也。『怠慢为因』者，怠慢行为之因也。
Idañca suttaṃ gahaṭṭhānaṃ vasena āgataṃ pabbajitānampi pana labbhateva. Gahaṭṭho hi yena yena sippaṭṭhānena jīvitaṃ kappeti – yadi kasiyā, yadi vaṇijjāya, pāṇātipātādivasena pamatto taṃ taṃ yathākālaṃ sampādetuṃ na sakkoti, athassa mūlampi vinassati. Māghātakāle pāṇātipātaṃ pana adinnādānādīni ca karonto daṇḍavasena mahatiṃ bhogajāniṃ nigacchati. Pabbajito dussīlo ca pamādakāraṇā sīlato buddhavacanato jhānato sattaariyadhanato ca jāniṃ nigacchati.
此经虽为在家人所说，也为出家人而得。所谓在家人，不论以何技艺谋生，若于杀生等行为懈怠，不能随时完成，将致其根基亦毁坏。于旺盛时节虽作杀生、不取等恶行，犹能获大量财宝。出家人若恶行、怠慢，为戒所弃，自佛所说之戒、禅定、四圣谛所知悉者皆将丧失。
Gahaṭṭhassa – ‘‘asuko nāma asukakule jāto dussīlo pāpadhammo pariccattaidhalokaparaloko salākabhattamattampi na detī’’ti catuparisamajjhe pāpako kittisaddo abbhuggacchati. Pabbajitassa vā – ‘‘asuko nāma nāsakkhi sīlaṃ rakkhituṃ, na buddhavacanaṃ uggahetuṃ, vejjakammādīhi jīvati, chahi agāravehi samannāgato’’ti evaṃ abbhuggacchati.
谓在家人曰：“名为阿苏高者，生于阿苏高家，恶行甚恶，此世来世，连根之杖之饭食亦不与。”此四句中，为恶者名声显扬。谓出家人曰：“名为阿苏高者，不能保护戒法，不承佛言，靠医事等生计，具六大不净相。”亦复如是被称。
Avisāradoti gahaṭṭho tāva – ‘‘avassaṃ bahūnaṃ sannipātaṭṭhāne keci mama kammaṃ jānissanti, atha maṃ niggaṇhissantī’’ti vā, ‘‘rājakulassa vā dassantī’’ti sabhayo upasaṅkamati, maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho aṅgulikena bhūmiṃ kasanto nisīdati, visārado hutvā kathetuṃ na sakkoti. Pabbajitopi – ‘‘bahū bhikkhū sannipatitā, avassaṃ koci mama kammaṃ jānissati, atha me uposathampi pavāraṇampi ṭhapetvā sāmaññato cāvetvā nikkaḍḍhissantī’’ti sabhayo upasaṅkamati, visārado hutvā kathetuṃ na sakkoti. Ekacco pana dussīlopi dappito viya vicarati, sopi ajjhāsayena maṅku hotiyeva.
『不精巧』谓在家人尚且谓：“于众多集会场所，某人将知我业，则将缚我”；或谓：“为王室发现”，心怀恐惧，陷入苦恼，屈身头按地坐，虽成通达者，亦不能说法。出家人亦复如是，谓：“众多比库集会，必有人知我业，将设置守戒及犯戒之法，遣我出出家戒”，心怀恐惧，虽成通达者亦不能说法。有一恶人则如被检者走动，亦因心念，体弱如恶婴。
Sammūḷho kālaṅkarotīti tassa hi maraṇamañce nipannassa dussīlakamme samādāya pavattitaṭṭhānaṃ āpāthamāgacchati, so ummīletvā idhalokaṃ passati, nimīletvā paralokaṃ passati , tassa cattāro apāyā upaṭṭhahanti, sattisatena sīse pahariyamāno viya hoti. So – ‘‘vāretha, vārethā’’ti viravanto marati. Tena vuttaṃ – ‘‘sammūḷho kālaṃ karotī’’ti. Pañcamapadaṃ uttānameva.
『迷醉』谓其临终时，于恶业因缘中，怨恨生起，遂至断灭之处。其开眼看此世，闭眼看他世，随之四恶趣临近，犹如七十人在头上击打。彼则悲呼：“舍我去，舍我去”，摇摆而死。由是言：“迷醉者，于彼时作恶。”此为第五句之释。
§150
150.Ānisaṃsakathā vuttavipariyāyena veditabbā.
150.『依止』应以所述反义来理解。
§151
151.Bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāyāti aññāya pāḷimuttakāya dhammikathāya ceva āvasathānumodanāya ca ākāsagaṅgaṃ otārento viya yojanappamāṇaṃ mahāmadhuṃ pīḷetvā madhupānaṃ pāyento viya bahudeva rattiṃ sandassetvā sampahaṃsetvā uyyojesi. Abhikkantāti atikkantā khīṇā khayavayaṃ upetā. Suññāgāranti pāṭiyekkaṃ suññāgāraṃ nāma natthi, tattheva pana ekapasse sāṇipākārena parikkhipitvā – ‘‘idha satthā vissamissatī’’ti mañcakaṃ paññapesuṃ. Bhagavā – ‘‘catūhipi iriyāpathehi paribhuttaṃ etesaṃ mahapphalaṃ bhavissatī’’ti tattha sīhaseyyaṃ kappesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘suññāgāraṃ pāvisī’’ti.
151.多夜天尊于夜间，以佛法义正对众说法。那些领悟巴利正语及佛法义者，欣喜称赞此说法，好似从天河倾泻甘露，饮甘蜜酒，极大甘美，令众生集聚欢喜，努力精进。『阿毗堪达』意谓超越此境，已断灭者。所谓虚空藏者，并无实在空室，而是指将一眼间以铁锅盖掩覆之处，显示『此处尊者将入睡』之意。世尊于此处以四种通路中皆受到限制者，预示此地必有大成就，故铺设狮子卧席。为此故世尊言：“尊者即将入空室。”
Pāṭaliputtanagaramāpanavaṇṇanā巴嗒厘子城规划注释
§152
152.Sunidhavassakārāti sunidho ca vassakāro ca dve brāhmaṇā. Magadhamahāmattāti magadharañño mahāmattā mahāamaccā, magadharaṭṭhe vā mahāmattā mahatiyā issariyamattāya samannāgatāti magadhamahāmattā. Pāṭaligāme nagaranti pāṭaligāmaṃ nagaraṃ katvā māpenti. Vajjīnaṃ paṭibāhāyāti vajjirājakulānaṃ āyamukhapacchindanatthaṃ. Sahassevāti ekekavaggavasena sahassaṃ sahassaṃ hutvā. Vatthūnīti gharavatthūni. Cittāni namanti nivesanāni māpetunti raññañca rājamahāmattānañca nivesanāni māpetuṃ vatthuvijjāpāṭhakānaṃ cittāni namanti. Te kira attano sippānubhāvena heṭṭhā pathaviyaṃ tiṃsahatthamatte ṭhāne – ‘‘idha nāgaggāho, idha yakkhaggāho, idha bhūtaggāho, pāsāṇo vā khāṇuko vā atthī’’ti passanti. Te tadā sippaṃ jappitvā devatāhi saddhiṃ mantayamānā viya māpenti. Athavā nesaṃ sarīre devatā adhimuccitvā tattha tattha nivesanāni māpetuṃ cittaṃ nāmenti. Tā catūsu koṇesu khāṇuke koṭṭetvā vatthumhi gahitamatte paṭivigacchanti. Saddhānaṃ kulānaṃ saddhā devatā tathā karonti, assaddhānaṃ kulānaṃ assaddhā devatāva. Kiṃ kāraṇā? Saddhānañhi evaṃ hoti – ‘‘idha manussā nivesanaṃ māpetvā paṭhamaṃ bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā maṅgalaṃ vaḍḍhāpessanti. Atha mayaṃ sīlavantānaṃ dassanaṃ, dhammakathaṃ, pañhāvissajjanaṃ , anumodanañca sotuṃ labhissāma, manussā dānaṃ datvā amhākaṃ pattiṃ dassantī’’ti.
152.『存德大臣』谓两位婆罗门，一位为内行婆罗门，一位为外行婆罗门。『摩揭陀大臣』则是指摩揭陀国王大臣，即统领王国事务有大权威者。『波罗罗伽乡』即将波罗罗伽乡视为城镇。『王国对外关口』是指破坏瓦解王族权力之地。『千众』意指按各部族聚集至千人以上之众。『住所』乃指住宅建筑。众人注意安置居所，国王与大臣们亦设处住所，建筑师依其专技，在三十肘高处刻画此乃是龙族之所，彼处是夜叉之所，乃至石头或窟穴之所。彼辈默诵法术，与天众共议，安置住所。或谓天众附体于形体，心念安置住所。住所取梁柱，钉入地基中，住处方能保全。信众中之家信仰天众厚重，不信者则反然。何故？因信众深信：“此间人类设住所，首创比库团坐集，必得福增。于是我们得见有德者设堂讲法，解答疑难，赞叹欢喜，世人布施给付，我们得以供养。”
Tāvatiṃsehīti yathā hi ekasmiṃ kule ekaṃ paṇḍitamanussaṃ, ekasmiṃ vā vihāre ekaṃ bahussutabhikkhuṃ upādāya – ‘‘asukakule manussā paṇḍitā, asukavihāre bhikkhū bahussutā’’ti saddo abbhuggacchati, evameva sakkaṃ devarājānaṃ vissakammañca devaputtaṃ upādāya – ‘‘tāvatiṃsā paṇḍitā’’ti saddo abbhuggato. Tenāha – ‘‘tāvatiṃsehī’’ti. Tāvatiṃsehi saddhiṃ mantetvāpi viya māpentīti attho.
『三十三天』意指如同某族中有一智慧人，或某寺院内有多闻比库，众人称谓“某家族有智者，某寺院比库多闻”，天帝萨咖及其诸天子亦是如此，称为“三十三天”。所以称为“三十三天”，即意谓共与三十三诸天同住而设住所。
Yāvatā ariyaṃ āyatananti yattakaṃ ariyakamanussānaṃ osaraṇaṭṭhānaṃ nāma atthi. Yāvatā vaṇippathoti yattakaṃ vāṇijānaṃ ābhatabhaṇḍassa rāsivaseneva kayavikkayaṭṭhānaṃ nāma, vāṇijānaṃ vasanaṭṭhānaṃ vā atthi. Idaṃ agganagaranti tesaṃ ariyāyatanavaṇippathānaṃ idaṃ agganagaraṃ jeṭṭhakaṃ pāmokkhaṃ bhavissatīti. Puṭabhedananti bhaṇḍapuṭabhedanaṭṭhānaṃ, bhaṇḍabhaṇḍikānaṃ mocanaṭṭhānanti vuttaṃ hoti. Sakalajambudīpe aladdhabhaṇḍampi hi idheva labhissanti, aññattha vikkayena agacchantampi ca idheva gamissati. Tasmā idheva puṭaṃ bhindissantīti attho. Catūsu hi dvāresu cattāri sabhāyaṃ ekanti evaṃ divase divase pañcasatasahassāni uṭṭhahissantīti dasseti.
所谓『周边圣地』者，乃指圣者所常居止之地。所谓『商道』者，是商人所经营货物集散交换之处，也即商人居所所在。称此为『首邑』乃谓于这些圣地及商道中，最大、最主要之处。所谓『箱库分开』，乃指货物箱子及仓库区分存放之地。世间之物财，均可于此地取得，即使以别种方式离开，亦必到此地经过。所以讲此处必有箱库分开。城中四门，四座议会堂合为一，日中则有五十万众起立请愿。
Aggito vātiādīsu cakārattho vā-saddo. Agginā ca udakena ca mithubhedena ca nassissatīti attho. Ekakoṭṭhāso agginā nassissati, nibbāpetuṃ na sakkhissanti. Ekaṃ gaṅgā gahetvā gamissati. Eko – ‘‘iminā akathitaṃ amussa, amunā akathitaṃ imassā’’ti vadantānaṃ pisuṇavācānaṃ vasena bhinnānaṃ manussānaṃ aññamaññabhedeneva nassissatīti attho. Iti vatvā bhagavā paccūsakāle gaṅgāya tīraṃ gantvā katamukhadhovano bhikkhācāravelaṃ āgamayamāno nisīdi.
所谓『火计』即用于毁烧之火。因火与水相互克制而渐减灭，单一堆聚火焰，虽能燃烧，终不能灭绝一切。比方一条河流，可容纳火焰漂流而去。彼时有些人动口妄言，彼此离间，口舌如火烧，导致众生彼此破坏。世尊于是傍晚时分，行至江边河岸，洗净四威仪，安静坐定。
§153
153. Sunidhavassakārāpi – ‘‘amhākaṃ rājā samaṇassa gotamassa upaṭṭhāko, so amhe pucchissati, ‘satthā kira pāṭaligāmaṃ agamāsi, tassa santikaṃ upasaṅkamittha, na upasaṅkamitthā’ti. Upasaṅkamimhāti ca vutte – ‘nimantayittha, na nimantayitthā’ti ca pucchissati. Na nimantayimhāti ca vutte amhākaṃ dosaṃ āropetvā niggaṇhissati. Idaṃ cāpi mayaṃ āgataṭṭhāne nagaraṃ māpema, samaṇassa kho pana gotamassa gatagataṭṭhāne kāḷakaṇṇisattā paṭikkamanti, taṃ mayaṃ nagaramaṅgalaṃ vadāpessāmā’’ti cintetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā nimantayiṃsu. Tasmā – ‘‘atha kho sunidhavassakārā’’tiādi vuttaṃ.
153.即『存德大臣』乃为“吾辈之王，沙门果德玛之侍者。彼将问我，‘佛陀是否曾至波罗罗伽乡？其是否曾亲近？’又问‘曾受邀请？受邀与否？’若说‘未受邀请’，则将责备我等。以此心念，在佛来临之处安置住所。唯独果德玛赴他处时，有些黑眼人反对。吾等将此乡誉作城乡安全，期望令诸天及众生皆感安乐。”故往往迎请尊者，安置住所。以上即『存德大臣』等人所言。
Pubbaṇhasamayanti pubbaṇhakāle. Nivāsetvāti gāmappavesananīhārena nivāsanaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā. Pattacīvaramādāyāti pattañca cīvarañca ādiyitvā kāyappaṭibaddhaṃ katvā.
“清晨时分”者，指早晨时节。谓“安置”者，以村庄进驻之带领，安住住所；安住住所后，束缚身形。谓“取袈裟”者，取袈裟及衣物，使身体系缚成形。
Sīlavantetthāti sīlavante ettha. Saññateti kāyavācāmanehi saññate.
“具戒者于此”者，即此处指拥有戒行者。“以身语行已约束”者，谓戒已用身体及言语等所约束。
Tāsaṃdakkhiṇamādiyeti saṅghassa dinne cattāro paccaye tāsaṃ gharadevatānaṃ ādiseyya, pattiṃ dadeyya. Pūjitā pūjayantīti – ‘‘ime manussā amhākaṃ ñātakāpi na honti, evampi no pattiṃ dentī’’ti ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ karothāti suṭṭhu ārakkhaṃ karonti. Mānitā mānayantīti kālānukālaṃ balikammakaraṇena mānitā ‘‘ete manussā amhākaṃ ñātakāpi na honti, catumāsachamāsantare no balikammaṃ karontī’’ti mānenti, mānentiyo uppannaṃ parissayaṃ haranti.
Tāsaṃdakkhiṇamādiyeti 指在僧团所供养的日子里，给予祭祀礼物，作为僧团及其护法神的供养。Pūjitā pūjayantīti 指这些供养受到庄严敬重，有云：「这些人非我族属，仍给我们供养」，护卫严密妥当。Mānitā mānayantīti 指长期反复礼敬这些供养者，护法天称赞其尊重：「这些人非我宗族，却在四个月安居期中礼敬我们。」因而产生保护加持。
Tato nanti tato naṃ paṇḍitajātikaṃ manussaṃ. Orasanti ure ṭhapetvā saṃvaḍḍhitaṃ, yathā mātā orasaṃ puttaṃ anukampati, uppannaparissayaharaṇatthameva tassa vāyamati, evaṃ anukampantīti attho. Bhadrāni passatīti sundarāni passati.
其意谓：接着指向某人，此乃有智慧之人而生为人。“胸膛伸展，手置于之上，增益其身”，就如母亲怜爱其子，为消除所生之烦恼而努力，意则谓“慈悲怜恤”。谓“所见美好者”者，指所见为美丽。
§154
154.Uḷumpanti pāragamanatthāya āṇiyo koṭṭetvā kataṃ. Kullanti valliādīhi bandhitvā kataṃ.
“Uḷumpanti”指过河。“为渡河之故，聚集竹杖砍断”而作业。“以藤蔓等捆绑而成”。
‘‘Ye taranti aṇṇava’’nti gāthāya aṇṇavanti sabbantimena paricchedena yojanamattaṃ gambhīrassa ca puthulassa ca udakaṭṭhānassetaṃ adhivacanaṃ. Saranti idha nadī adhippetā. Idaṃ vuttaṃ hoti, ye gambhīravitthataṃ taṇhāsaraṃ taranti, te ariyamaggasaṅkhātaṃ setuṃ katvāna. Visajja pallalāni anāmasitvā udakabharitāni ninnaṭṭhānāni. Ayaṃ pana idaṃ appamattakaṃ taritukāmopi kullañhi jano pabandhati. Buddhā ca buddhasāvakā ca vināyeva kullena tiṇṇā medhāvino janāti.
“Ye taranti aṇṇava” 这句歌诗中，aṇṇava 指水流宽广深远的大江。作为深广宽阔水域象征。此地为河流，称其为“水域”。诗意谓越过深广大水的，就是断除了渴爱之河的圣道行者，如桥梁渡过彼岸。脱落枝叶，水满水域如水窝。此即比喻超出渴爱之河之行为。普通人以藤缠成筏欲渡，此唯能渡无戒之人。佛及其弟子皆透过戒律渡彼岸，以智慧通达。
Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā. · 第一诵分注释终了。
Ariyasaccakathāvaṇṇanā圣谛论注释
§155
155.Koṭigāmoti mahāpanādassa pāsādakoṭiyaṃ katagāmo. Ariyasaccānanti ariyabhāvakarānaṃ saccānaṃ. Ananubodhāti abujjhanena ajānanena. Appaṭivedhāti appaṭivijjhanena. Sandhāvitanti bhavato bhavaṃ gamanavasena sandhāvitaṃ. Saṃsaritanti punappunaṃ gamanāgamanavasena saṃsaritaṃ. Mamañcevatumhākañcāti mayā ca tumhehi ca. Atha vā sandhāvitaṃ saṃsaritanti sandhāvanaṃ saṃsaraṇaṃ mamañceva tumhākañca ahosīti emamettha attho veditabbo. Bhavanetti samūhatāti bhavato bhavaṃ nayanasamatthā taṇhārajju suṭṭhu hatā chinnā appavattikatā.
第155条。所谓“数百万村庄”，是指广大的村庄。所谓圣谛，是贤觉者所证得的真实之义。无明者所不知，谓因无觉无知故不能了解。少所觉者，谓因觉知不全故不能贯通。所说“缠缚”，是说众生因无明烦恼而连续不断地受生死流转之缠缚。所谓“流转”，是指生死轮回因缘循环不息。其意在表达“我与汝等一体相系”。若将“缠缚”和“流转”分别理解，则“缠缚”为缠绕西行，“流转”为辗转往来，均意指我及汝等一体循环转变。所谓“生死”，系指众生的生死过程，其本质是烦恼之绳被妥善斩断、断故无复缠绕、流转得以止息。
Anāvattidhammasambodhiparāyaṇavaṇṇanā不退转法正觉归趣释
§156
156.Nātikāti ekaṃ taḷākaṃ nissāya dvinnaṃ cūḷapitumahāpituputtānaṃ dve gāmā. Nātiketi ekasmiṃ ñātigāmake. Giñjakāvasatheti iṭṭhakāmaye āvasathe.
第156条。所谓“纳提”，是指依附一水塘而生的两个小村庄，分别是小比图村和大比图村。所谓“纳提”，即在某一亲属村庄中。所谓“树下居所”，是指在树木下营居的住处。
§157
157.Orambhāgiyānanti heṭṭhābhāgiyānaṃ, kāmabhaveyeva paṭisandhiggāhāpakānanti attho. Oranti laddhanāmehi vā tīhi maggehi pahātabbānītipi orambhāgiyāni. Tattha kāmacchando, byāpādoti imāni dve samāpattiyā vā avikkhambhitāni, maggena vā asamucchinnāni nibbattavasena uddhaṃ bhāgaṃ rūpabhavañca arūpabhavañca gantuṃ na denti. Sakkāyadiṭṭhiādīni tīṇi tattha nibbattampi ānetvā puna idheva nibbattāpentīti sabbānipi orambhāgiyāneva. Anāvattidhammāti paṭisandhivasena anāgamanasabhāvā.
第157条。所谓“下分住”，意指低处的部分。是指与欲界轮回相关之回归聚合者。所谓“下分住”，是指应当舍弃的，依赖三种真理所得的东西。这里所说的三者，即欲欲、嗔恨，及因断漏不净而无法证入三界天中最高层的相应修行法门。持“我执”、“我见”等三毒，并随之受生的身心，皆受此“三归属”所束缚。因此“无阻断性”，意指因依止与回归轮回而不断反复，不可中断。
Rāgadosamohānaṃ tanuttāti ettha kadāci karahaci uppattiyā ca, pariyuṭṭhānamandatāya cāti dvedhāpi tanubhāvo veditabbo. Sakadāgāmissa hi puthujjanānaṃ viya abhiṇhaṃ rāgādayo nuppajjanti, kadāci karahaci uppajjanti. Uppajjamānā ca puthujjanānaṃ viya bahalabahalā nuppajjanti, makkhikāpattaṃ viya tanukatanukā uppajjanti. Dīghabhāṇakatipiṭakamahāsīvatthero panāha – ‘‘yasmā sakadāgāmissa puttadhītaro honti, orodhā ca honti, tasmā bahalā kilesā. Idaṃ pana bhavatanukavasena kathita’’nti. Taṃ aṭṭhakathāyaṃ – ‘‘sotāpannassa sattabhave ṭhapetvā aṭṭhame bhave bhavatanukaṃ natthi. Sakadāgāmissa dve bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu bhavatanukaṃ natthi. Anāgāmissa rūpārūpabhave ṭhapetvā kāmabhave bhavatanukaṃ natthi. Khīṇāsavassa kismiñci bhave bhavatanukaṃ natthī’’ti vuttattā paṭikkhittaṃ hoti.
所谓“贪嗔痴之流”，这里指某种起伏变化的状态。应当知道，这种状态有两种表现：偶尔起于某处，也有缓慢扩展或消退之态。譬如外道众生偶尔会生起贪嗔痴，也偶尔会消退。生起时数量如蚊蝇般繁多，消退时则渐少。大长老经言，世间孳生儿女，嗔恨多而强烈，故烦恼繁盛。正是这样，用“烦恼的身相”来表示。注疏中说：“须陀洹果位于七道轮回中，故第八道无烦恼之身相。偶尔轮回存在于两道中，故五趣道中无烦恼身相。非还果位于色界与无色界，故欲界中有烦恼身相。漏尽者无论何趣中皆无烦恼身相。”此说已被证实为确切。
Imaṃlokanti imaṃ kāmāvacaralokaṃ sandhāya vuttaṃ. Ayañcettha adhippāyo, sace hi manussesu sakadāgāmiphalaṃ patto devesu nibbattitvā arahattaṃ sacchikaroti, iccetaṃ kusalaṃ. Asakkonto pana avassaṃ manussalokaṃ āgantvā sacchikaroti. Devesu sakadāgāmiphalaṃ pattopi sace manussesu nibbattitvā arahattaṃ sacchikaroti, iccetaṃ kusalaṃ. Asakkonto pana avassaṃ devalokaṃ gantvā sacchikarotīti.
所谓“此娑婆世界”，是指此欲界的受苦轮回世界。此处指出，如若人类已获得偶尔轮回之果，随后升天成阿拉汉者，则功德殊胜。如不能获得者，则转生人间以获此果成阿拉汉。如虽可得于天界之果，但若成阿拉汉者须再生人间为修证，方成圆满。同理，虽得在人间成阿拉汉，不得转至天界感果者。
Avinipātadhammoti ettha vinipatanaṃ vinipāto, nāssa vinipāto dhammoti avinipātadhammo. Catūsu apāyesu avinipātadhammo catūsu apāyesu avinipātasabhāvoti attho. Niyatoti dhammaniyāmena niyato. Sambodhiparāyaṇoti uparimaggattayasaṅkhātā sambodhi paraṃ ayanaṃ assa gati paṭisaraṇaṃ avassaṃ pattabbāti sambodhiparāyaṇo.
所谓“不堕落法”，此指堕落或灭亡的现象，非堕落即不变法则。谓“无堕落法”即是四恶趣中的无堕落本性。所谓“定律”，是指依法则而定。所谓“依正觉往生”，是指出世间诸行除灭后，从上不可得之境界得以归入成道的彼岸净土。此净土为永远安住之地，无退转、无堕落之境界。
Dhammādāsadhammapariyāyavaṇṇanā法镜法门释
§158
158.Vihesāti tesaṃ tesaṃ ñāṇagatiṃ ñāṇūpapattiṃ ñāṇābhisamparāyaṃ olokentassa kāyakilamathova esa, ānanda, tathāgatassāti dīpeti, cittavihesā pana buddhānaṃ natthi. Dhammādāsanti dhammamayaṃ ādāsaṃ. Yenāti yena dhammādāsena samannāgato. Khīṇāpāyaduggativinipātoti idaṃ nirayādīnaṃyeva vevacanavasena vuttaṃ. Nirayādayo hi vaḍḍhisaṅkhātato ayato apetattā apāyā. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati. Ye dukkaṭakārino, te ettha vivasā nipatantīti vinipātā.
「憎恶」者，观照彼等各自的智慧增长、智慧到达与智慧获得之状态，如同肉体的污垢一般，是阿难，于是如来用此义来示现。惟独心念的变动是佛所不存在的。教法赋予者谓法之所具足的特质。所谓“有教法”为依此教法所具足。所谓“恶趣堕落、堕入恶道”，此乃地狱等苦趣以其不净之义所称谓。地狱等因其增长无量、不断延续、不可届尽而为恶趣。苦为常有之境，堕落便是堕入恶趣。诸行恶事者，必为此理所覆，堕落其中，即谓“恶道”。
Aveccappasādenāti buddhaguṇānaṃ yathābhūtato ñātattā acalena accutena pasādena. Upari padadvayepi eseva nayo. Itipi so bhagavātiādīnaṃ pana vitthāro visuddhimagge vutto.
「难以动摇的信赖」者，谓对佛德如实知晓，因其坚定且不动摇而生信心。同样意涵亦适用于次一文句。此为以『如是世尊』诸尊称起首者之详解，于净道上所说。
Ariyakantehīti ariyānaṃ kantehi piyehi manāpehi. Pañca sīlāni hi ariyasāvakānaṃ kantāni honti, bhavantarepi avijahitabbato. Tāni sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sabbopi panettha saṃvaro labbhatiyeva.
「善友之中」者，为圣者所亲近与喜爱者。五戒乃为圣弟子所亲爱的戒律，彼等亦当守护此戒律，彼此相互勉行。故此说戒律须受持。此处悉皆以戒为自制之由，得以生起一切约束。
Sotāpannohamasmīti idaṃ desanāsīsameva. Sakadāgāmiādayopi pana sakadāgāmīhamasmītiādinā nayena byākaronti yevāti. Sabbesampi hi sikkhāpadāvirodhena yuttaṭṭhāne byākaraṇaṃ anuññātameva hoti.
「初果我已成就」者，正如于同一教诲中所说。又曰，即便是斯陀含及后续果位也是如是，以此法义表述。因一切修行戒律之违犯皆令定立之地不稳定，故不应违犯而妨碍解释。
Ambapālīgaṇikāvatthuvaṇṇanā庵婆巴离妓女事释
§161
161.Vesāliyaṃviharatīti ettha tena kho pana samayena vesālī iddhā ceva hoti phītācātiādinā khandhake vuttanayena vesāliyā sampannabhāvo veditabbo. Ambapālivaneti ambapāliyā gaṇikāya uyyānabhūte ambavane. Sato bhikkhaveti bhagavā ambapālidassane satipaccupaṭṭhānatthaṃ visesato idha satipaṭṭhānadesanaṃ ārabhi. Tattha saratīti sato. Sampajānātīti sampajāno. Satiyā ca sampajaññena ca samannāgato hutvā vihareyyāti attho. Kāye kāyānupassītiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ mahāsatipaṭṭhāne vakkhāma.
「住于韦萨离」者，此处当知当时韦萨离具备神通力与畅达境界之意，依此律藏篇章所述。所谓安波波利女为韦萨离城内使女，供养果德玛世尊。佛在其处为宣说专注念处修习法，故名为念处之教。此中“萨罗”即念，“三邦加那”即明了，合计具足念慧故于此安住。谓专注得相应之境界而住。关于修习身体观察等内容，称为大念处。
Nīlāti idaṃ sabbasaṅgāhakaṃ. Nīlavaṇṇātiādi tasseva vibhāgadassanaṃ. Tattha na tesaṃ pakativaṇṇo nīlo, nīlavilepanavilittattā panetaṃ vuttaṃ. Nīlavatthāti paṭadukūlakoseyyādīnipi tesaṃ nīlāneva honti. Nīlālaṅkārāti nīlamaṇīhi nīlapupphehi alaṅkatā, rathāpi tesaṃ nīlamaṇikhacitā nīlavatthaparikkhittā nīladdhajā nīlavammikehi nīlābharaṇehi nīlaassehi yuttā, patodalaṭṭhiyopi nīlā yevāti. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Parivaṭṭesīti pahari. Kiṃ je ambapālīti jeti ālapanavacanaṃ, bhoti ambapāli, kiṃ kāraṇāti vuttaṃ hoti. ‘‘Kiñcā’’tipi pāṭho, ayamevettha attho. Sāhāranti sajanapadaṃ. Aṅguliṃ phoṭesunti aṅguliṃ cālesuṃ. Ambakāyāti itthikāya.
「蓝色」此乃涵盖蓝色诸类的总称。由蓝色及其衍生色相所解析。例如未曾涂染的蓝色，并非指纯蓝，而是如染色覆布一般属于蓝色范畴。蓝色物体诸如叶子、花卉、宝石、车轮等均归入蓝色范围。以此理路可明各地方中蓝色之涵义。环绕指包围之意。所谓安波波利，即谓安波伽里的俗称，呼之为安波波利者，乃因其原因所为。字义曰“所有者”、“属地”的含义。分指女性人体大小部位。
Yesanti karaṇatthe sāmivacanaṃ, yehi adiṭṭhāti vuttaṃ hoti. Olokethāti passatha. Avalokethāti punappunaṃ passatha. Upasaṃharathāti upanetha. Imaṃ licchaviparisaṃ tumhākaṃ cittena tāvatiṃsasadisaṃ upasaṃharatha upanetha allīyāpetha. Yatheva tāvatiṃsā abhirūpā pāsādikā nīlādinānāvaṇṇā, evamime licchavirājānopīti tāvatiṃsehi samake katvā passathāti attho.
谓“适用之言”者，即依所言见得。“观看者”为“看”。“反复观看者”为“反复观看”。“引领者”为“带引”。你们应以心念引导此辩士会，如同天龙众美丽庄严，有青蓝及多样色彩，意指应与天龙众相同，联合观看、引导、护持此辩士会。
Kasmā pana bhagavā anekasatehi suttehi cakkhādīnaṃ rūpādīsu nimittaggāhaṃ paṭisedhetvā idha mahantena ussāhena nimittaggāhe uyyojetīti? Hitakāmatāya. Tatra kira ekacce bhikkhū osannavīriyā, tesaṃ sampattiyā palobhento – ‘‘appamādena samaṇadhammaṃ karontānaṃ evarūpā issariyasampatti sulabhā’’ti samaṇadhamme ussāhajananatthaṃ āha. Aniccalakkhaṇavibhāvanatthañcāpi evamāha. Nacirasseva hi sabbepime ajātasattussa vasena vināsaṃ pāpuṇissanti. Atha nesaṃ rajjasirisampattiṃ disvā ṭhitabhikkhū – ‘‘tathārūpāyapi nāma sirisampattiyā vināso paññāyissatī’’ti aniccalakkhaṇaṃ bhāvetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇissantīti aniccalakkhaṇavibhāvanatthaṃ āha.
何故世尊在众多经典中，斥拒诸根眼等诸法之因缘相，应以巨大努力激发因缘相呢？为利益众生故。尔时，某些比库因精进丰盛而心生贪著，谓“无有怠慢而修行圣道者，此般尊贵成就易得也。”故为令生起精进，乃如是说。且为展示无常相，亦如是说。盖诸法悉因无生无灭之果而灭尽。因瞻见其国土譬如头面之兴衰灭亡，稳行比库便同时以无常相修习，具有洞察力，誓得阿拉汉果。
Adhivāsetūti ambapāliyā nimantitabhāvaṃ ñatvāpi kasmā nimantentīti? Asaddahanatāya ceva vattasīsena ca. Sā hi dhuttā itthī animantetvāpi nimantemīti vadeyyāti tesaṃ cittaṃ ahosi, dhammaṃ sutvā gamanakāle ca nimantetvā gamanaṃ nāma manussānaṃ vattameva.
『Adhivāsetūti』乃安顿、招待之意。雖晓其为招待性情，为何称为“招待”？实因无火灿或流星也。虽此女性不招待他人，然仍可谓招待。盖彼等心意因闻教理，在游行时招待，所谓人间礼仪之所为。
Veḷuvagāmavassūpagamanavaṇṇanā韦卢瓦村雨安居前往释
§163
163.Veḷuvagāmakoti vesāliyā samīpe veḷuvagāmo. Yathāmittantiādīsu mittā mittāva. Sandiṭṭhāti tattha tattha saṅgamma diṭṭhamattā nātidaḷhamittā. Sambhattāti suṭṭhu bhattā sinehavanto daḷhamittā. Yesaṃ yesaṃ yattha yattha evarūpā bhikkhū atthi, te te tattha tattha vassaṃ upethāti attho. Kasmā evamāha? Tesaṃ phāsuvihāratthāya. Tesañhi veḷuvagāmake senāsanaṃ nappahoti, bhikkhāpi mandā. Samantā vesāliyā pana bahūni senāsanāni, bhikkhāpi sulabhā, tasmā evamāha. Atha kasmā – ‘‘yathāsukhaṃ gacchathā’’ti na vissajjesi? Tesaṃ anukampāya. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ahaṃ dasamāsamattaṃ ṭhatvā parinibbāyissāmi, sace ime dūraṃ gacchissanti, mama parinibbānakāle daṭṭhuṃ na sakkhissanti. Atha nesaṃ – ‘‘satthā parinibbāyanto amhākaṃ satimattampi na adāsi, sace jāneyyāma, evaṃ na dūre vaseyyāmā’’ti vippaṭisāro bhaveyya. Vesāliyā samantā pana vasantā māsassa aṭṭha vāre āgantvā dhammaṃ suṇissanti, sugatovādaṃ labhissantī’’ti na vissajjesi.
163.称谓『Veḷuvagāma』者，指毗舍离附近之Veḷuvagā村。『Yathāmittantiādīsu』谓朋友即朋友。『Sandiṭṭhāti』意为彼处彼时见面并亲近不远，自为好友。『Sambhattāti』谓能相宜、相摄，是称为良好友。『Yesaṃ yesaṃ yattha yattha evarūpā bhikkhū atthi』，谓各处各村存在此类比库，彼等于各地各处常住循夏。何故如此说？因他们为维舍离往来之行者。彼地Veḷuvagā无宿舍，僧众稀少。然全毗舍离有多宿舍，比库容易求得，故而如是说。又为何不劝‘请随意去往？’出于悲心关切。由此他亦生怜念，言我将于十月内住此，若尔等远行，当我涅槃时不能见）彼等因念佛陀不在生怜，便生异议。全毗舍离居住者于八周内必到处听闻佛法，获得佛陀说法故，不生疑惑。
§164
164.Kharoti pharuso. Ābādhoti visabhāgarogo. Bāḷhāti balavatiyo. Māraṇantikāti maraṇantaṃ maraṇasantikaṃ pāpanasamatthā. Sato sampajāno adhivāsesīti satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā adhivāsesi. Avihaññamānoti vedanānuvattanavasena aparāparaṃ parivattanaṃ akaronto apīḷiyamāno adukkhiyamānova adhivāsesi . Anāmantetvāti ajānāpetvā. Anapaloketvāti na apaloketvā ovādānusāsaniṃ adatvāti vuttaṃ hoti. Vīriyenāti pubbabhāgavīriyena ceva phalasamāpattivīriyena ca. Paṭipaṇāmetvāti vikkhambhetvā. Jīvitasaṅkhāranti ettha jīvitampi jīvitasaṅkhāro. Yena jīvitaṃ saṅkhariyati chijjamānaṃ ghaṭetvā ṭhapiyati, so phalasamāpattidhammopi jīvitasaṅkhāro. So idha adhippeto. Adhiṭṭhāyāti adhiṭṭhahitvā pavattetvā, jīvitaṭṭhapanasamatthaṃ phalasamāpattiṃ samāpajjeyyanti ayamettha saṅkhepattho.
“Kharoti”为“粗恶”。“Ābādha”谓杂病之苦。“Bāḷha”指强健。“Māraṇantika”谓在死亡前，临近死时之恶事。“记忆清明，实有依止”，谓以正念而保持，凭智慧辨察而核实。“不明智者”者，谓苦受继续循环，痛苦遍行，故称“受苦中而存在”。“不知觉者”谓不察觉、不视听佛陀训诲。谓“精进”者，含先前努力及得果之努力。谓“修行”者，为断除及进步。谓“生命造作”者，此处生命即生命造作者。以生命造作为基础，不断制造之后设立，能达成果报得果，该生命造作为主要。谓“持戒”者为持守生命，修行成果得成，“立定、起行”，得生生命之能力，曰“此即总括之义”。
Kiṃ pana bhagavā ito pubbe phalasamāpattiṃ na samāpajjatīti? Samāpajjati. Sā pana khaṇikasamāpatti. Khaṇikasamāpatti ca antosamāpattiyaṃyeva vedanaṃ vikkhambheti, samāpattito vuṭṭhitamattassa kaṭṭhapātena vā kaṭhalapātena vā chinnasevālo viya udakaṃ puna sarīraṃ vedanā ajjhottharati. Yā pana rūpasattakaṃ arūpasattakañca niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā mahāvipassanāvasena samāpannā samāpatti, sā suṭṭhu vikkhambheti. Yathā nāma purisena pokkharaṇiṃ ogāhetvā hatthehi ca pādehi ca suṭṭhu apabyūḷho sevālo cirena udakaṃ ottharati; evameva tato vuṭṭhitassa cirena vedanā uppajjati. Iti bhagavā taṃ divasaṃ mahābodhipallaṅke abhinavavipassanaṃ paṭṭhapento viya rūpasattakaṃ arūpasattakaṃ niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā cuddasahākārehi sannetvā mahāvipassanāya vedanaṃ vikkhambhetvā – ‘‘dasamāse mā uppajjitthā’’ti samāpattiṃ samāpajji. Samāpattivikkhambhitā vedanā dasamāse na uppajji yeva.
但世尊何故先前未成就果德？盖已成就。此乃瞬间果德。瞬间果德本质乃于内果德生起痛觉而生波动，果德涌起之处多少如盖破漏水状，再续成流水状。于是以色界与无色界诸心等造作具大观照力，此果德已成熟。正如人以手脚持握水槽至溢后长时间流出，故此处对已涌起之痛觉亦复如是。遂世尊于菩提树下，于大觉之日初成新观，运用大观照将色界与无色界之痛觉波动展开，于十月成就果德。因波动之痛觉于十月不复生起。
Gilānā vuṭṭhitoti gilāno hutvā puna vuṭṭhito. Madhurakajāto viyāti sañjātagarubhāvo sañjātathaddhabhāvo sūle uttāsitapuriso viya. Na pakkhāyantīti nappakāsanti, nānākārato na upaṭṭhahanti. Dhammāpi maṃ na paṭibhantīti satipaṭṭhānādidhammā mayhaṃ pākaṭā na hontīti dīpeti. Tantidhammā pana therassa supaguṇā. Na udāharatīti pacchimaṃ ovādaṃ na deti. Taṃ sandhāya vadati.
「生病已除」者，谓已为病者，而复复苏者。犹如甘露所生者逝去，乃由所生而成重者，亦即由生而坚固者，如患刺伤而站立之人。『不衰减』者，谓其不衰败，不分离，且不以各种形态障碍。此理法亦不会反对我，正念所依之法对我未曾明现，亦即未显露。此义为长老之重要品德。其不显举者，谓不作后世劝诫，便是对此理法之维护意旨也。
§165
165.Anantaraṃabāhiranti dhammavasena vā puggalavasena vā ubhayaṃ akatvā. ‘‘Ettakaṃ dhammaṃ parassa na desessāmī’’ti hi cintento dhammaṃ abbhantaraṃ karoti nāma. ‘‘Ettakaṃ parassa desessāmī’’ti cintento dhammaṃ bāhiraṃ karoti nāma. ‘‘Imassa puggalassa desessāmī’’ti cintento pana puggalaṃ abbhantaraṃ karoti nāma. ‘‘Imassa na desessāmī’’ti cintento puggalaṃ bāhiraṃ karoti nāma. Evaṃ akatvā desitoti attho. Ācariyamuṭṭhīti yathā bāhirakānaṃ ācariyamuṭṭhi nāma hoti. Daharakāle kassaci akathetvā pacchimakāle maraṇamañce nipannā piyamanāpassa antevāsikassa kathenti, evaṃ tathāgatassa – ‘‘idaṃ mahallakakāle pacchimaṭṭhāne kathessāmī’’ti muṭṭhiṃ katvā ‘‘pariharissāmī’’ti ṭhapitaṃ kiñci natthīti dasseti.
第165节。内外拒绝正法，或拒个人，谓未分别犹豫。若思考『此法当不为他人宣说』，即内里拒绝法；若思『当为他人宣说此法』，则为外在宣说。若思『当为此个人宣说』，则内在接受个人；思『当不为此个人宣说』，则拒绝个人。此即为未分别之拒绝法义。正如老师离开，对外者为老师离开。年轻时未作，老时临终忏悔，诸如此事遂与如来相似，思惟道理后许诺『年老时再说』，实无所依，示之无所执著。
Ahaṃbhikkhusaṅghanti ahameva bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmīti vā mamuddesikoti ahaṃ uddisitabbaṭṭhena uddeso assāti mamuddesiko. Maṃyeva uddisitvā mama paccāsīsamāno bhikkhusaṅgho hotu, mama accayena vā mā ahesuṃ, yaṃ vā taṃ vā hotūti iti vā yassa assāti attho. Na evaṃ hotīti bodhipallaṅkeyeva issāmacchariyānaṃ vihatattā evaṃ na hoti. Sa kinti so kiṃ. Āsītikoti asītisaṃvacchariko. Idaṃ pacchimavayaanuppattabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ. Veṭhamissakenāti bāhabandhacakkabandhādinā paṭisaṅkharaṇena veṭhamissakena. Maññeti jiṇṇasakaṭaṃ viya veṭhamissakena maññe yāpeti. Arahattaphalaveṭhanena catuiriyāpathakappanaṃ tathāgatassa hotīti dasseti.
所谓我护僧团者，我即为僧团之所护，此谓吾意所指之护。愿其依我指示成立僧团，若不成，则不成立，无有固定。此义非如菩提树上魔王争夺般生妄想。其何谓之？即为持戒严谨者。此义为后期五蕴空灭所显，谓与年老果报相关。所谓衣着印记者，乃多层捆绑之意。思之犹如旧绳缠结，为年老业障覆盖。阿拉汉果的清净之堪忍，即为此四种力量成就如来。
Idāni tamatthaṃ pakāsento yasmiṃ, ānanda, samayetiādimāha. Tattha sabbanimittānanti rūpanimittādīnaṃ. Ekaccānaṃ vedanānanti lokiyānaṃ vedanānaṃ. Tasmātihānandāti yasmā iminā phalasamāpattivihārena phāsu hoti, tasmā tumhepi tadatthāya evaṃ viharathāti dasseti. Attadīpāti mahāsamuddagatadīpaṃ viya attānaṃ dīpaṃ patiṭṭhaṃ katvā viharatha. Attasaraṇāti attagatikāva hotha, mā aññagatikā. Dhammadīpadhammasaraṇapadesupi eseva nayo. Tamataggeti tamaagge. Majjhe takāro padasandhivasena vutto. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘ime aggatamāti tamataggā’’ti. Evaṃ sabbaṃ tamayogaṃ chinditvā ativiya agge uttamabhāve ete , ānanda , mama bhikkhū bhavissanti. Tesaṃ atiagge bhavissanti, ye keci sikkhākāmā, sabbepi te catusatipaṭṭhānagocarāva bhikkhū agge bhavissantīti arahattanikūṭena desanaṃ saṅgaṇhāti.
今启示诸义，具足一切因缘故，谓指色等诸因缘。若为一切感受者，则谓俗世感受。由此义故，谓汝等亦应依此果报修行，宜如是住持。所谓自身灯者，犹如广海之灯，建立自身之光，坚持修行。所谓自依者，当依自法，而非他法。所谓法灯法依，乃此正道所依。所谓彼岸，谓彼岸边际；中间交接处言语衔接之处。此为已说之义，即所谓彼岸。切断诸暗无明障碍，向最高处跃进，尔时，阿难，吾之比库将如是成就。于其极致成就者，则是所有修学者，皆将成为四念处所依止之比库。此由阿拉汉峰顶所宣说之义。
Dutiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā. · 第二诵品释毕。
Nimittobhāsakathāvaṇṇanā暗示与明示之说的注释
§166
166.Vesāliṃ piṇḍāya pāvisīti kadā pāvisi? Ukkacelato nikkhamitvā vesāliṃ gatakāle. Bhagavā kira vuṭṭhavasso veḷuvagāmakā nikkhamitvā sāvatthiṃ gamissāmīti āgatamaggeneva paṭinivattanto anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanaṃ pāvisi. Dhammasenāpati bhagavato vattaṃ dassetvā divāṭṭhānaṃ gato. So tattha antevāsikesu vattaṃ dassetvā paṭikkantesu divāṭṭhānaṃ sammajjitvā cammakkhaṇḍaṃ paññapetvā pāde pakkhāletvā pallaṅkaṃ ābhujitvā phalasamāpattiṃ pāvisi. Athassa yathāparicchedena tato vuṭṭhitassa ayaṃ parivitakko udapādi – ‘‘buddhā nu kho paṭhamaṃ parinibbāyanti, agasāvakā nu kho’’ti? Tato – ‘‘aggasāvakā paṭhama’’nti ñatvā attano āyusaṅkhāraṃ olokesi. So – ‘‘sattāhameva me āyusaṅkhāro pavattatī’’ti ñatvā – ‘‘kattha parinibbāyissāmī’’ti cintesi. Tato – ‘‘rāhulo tāvatiṃsesu parinibbuto, aññāsikoṇḍaññatthero chaddantadahe, ahaṃ kattha parinibbāyissāmī’’ti puna cintento mātaraṃ ārabbha satiṃ uppādesi – ‘‘mayhaṃ mātā sattannaṃ arahantānaṃ mātā hutvāpi buddhadhammasaṅghesu appasannā, atthi nu kho tassā upanissayo, natthi nu kho’’ti āvajjetvā sotāpattimaggassa upanissayaṃ disvā – ‘‘kassa desanāya abhisamayo bhavissatī’’ti olokento – ‘‘mameva dhammadesanāya bhavissati, na aññassa. Sace kho panāhaṃ appossukko bhaveyyaṃ, bhavissanti me vattāro – ‘sāriputtatthero avasesajanānampi avassayo hoti. Tathā hissa samacittasuttadesanādivase (a. ni. 1.37) koṭisatasahassadevatā arahattaṃ pattā . Tayo magge paṭividdhadevatānaṃ gaṇanā natthi. Aññesu ca ṭhānesu anekā abhisamayā dissanti. Thereva cittaṃ pasādetvā sagge nibbattāneva asītikulasahassāni. So dāni sakamātumicchādassanamattampi harituṃ nāsakkhī’ti. Tasmā mātaraṃ micchādassanā mocetvā jātovarakeyeva parinibbāyissāmī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā – ‘‘ajjeva bhagavantaṃ anujānāpetvā nikkhamissāmī’’ti cundattheraṃ āmantesi. ‘‘Āvuso, cunda, amhākaṃ pañcasatāya bhikkhuparisāya saññaṃ dehi – ‘gaṇhathāvuso pattacīvarāni, dhammasenāpati nāḷakagāmaṃ gantukāmo’ti’’. Thero tathā akāsi. Bhikkhū senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya therassa santikaṃ āgamaṃsu. Thero senāsanaṃ saṃsāmetvā divāṭṭhānaṃ sammajjitvā divāṭṭhānadvāre ṭhatvā divāṭṭhānaṃ olokento – ‘‘idaṃ dāni pacchimadassanaṃ, puna āgamanaṃ natthī’’ti pañcasatabhikkhuparivuto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā etadavoca –
第166节。至韦萨离受食时，何时至？离开教外村落后而入。世尊曾从伐楼哇村出发，欲往沙叉提，途次返转，揭林园所至。宣讲世尊法队指示，至午息所讲法。于静室内，共修安静，剖皮块，跏趺而坐，乃至果报成就前。此后，因明了，生疑问曰：佛第一涅槃者是谁？有高僧先涅槃否？答曰：初祖弟子涅槃居首。其看己寿命减少，思忖：“我寿终难期，安涅槃乎？”又思：“若罗睺罗已入涅槃，继担龙象先辈皆往何处？”继而忆念母亲，产生正念，思：“吾母为七位阿拉汉之母，世尊弟子群中，心不安非。此母是否因缘所依？是否无因缘？”遂断恶见，誓言“不受邪见”，将速涅槃于今生起。告长老准许后即发愿，示曰：“尊者准许，我今出行”长老曰：“善哉，尊者，吾等五百比库中，以你为尊，愿持法衣、依法住。”长老们汇聚僧所，晨间集坐，守晨处，睹视入口门，言：“此乃遁入之处，再无回头。”五百比库围绕，趋前至尊者，顶礼且语。
‘‘Chinno dāni bhavissāmi, lokanātha mahāmuni;
“我今当断离一切烦恼，世间之主，伟大圣者。”
Gamanāgamanaṃ natthi, pacchimā vandanā ayaṃ.
来去无常，这是向西方的顶礼。
Jīvitaṃ appakaṃ mayhaṃ, ito sattāhamaccaye;
我的生命微薄，从此刻开始已无多存；
Nikkhipeyyāmahaṃ dehaṃ, bhāravoropanaṃ yathā.
我应当舍弃此躯体，如同卸下重担。
Anujānātu me bhante, bhagavā, anujānātu sugato;
愿世尊慈悲准许我，愿如来慈悲允许我；
Parinibbānakālo me, ossaṭṭho āyusaṅkhāro’’ti.
此生终结之时，命数已尽，寿命已尽。
Buddhā pana yasmā ‘‘parinibbāhī’’ti vutte maraṇasaṃvaṇṇanaṃ saṃvaṇṇenti nāma, ‘‘mā parinibbāhī’’ti vutte vaṭṭassa guṇaṃ kathentīti micchādiṭṭhikā dosaṃ āropessanti, tasmā tadubhayampi na vadanti. Tena naṃ bhagavā āha – ‘‘kattha parinibbāyissasi sāriputtā’’ti? ‘‘Atthi, bhante, magadhesu nāḷakagāme jātovarako, tatthāhaṃ parinibbāyissāmī’’ti vutte ‘‘yassa dāni tvaṃ, sāriputta, kālaṃ maññasi, idāni pana te jeṭṭhakaniṭṭhabhātikānaṃ tādisassa bhikkhuno dassanaṃ dullabhaṃ bhavissatīti desehi tesaṃ dhamma’’nti āha.
佛陀曾说“灭度”时，意指死亡的称说称谓。因为有人若说“非灭度”，则宣扬错误见解，诬蔑佛之教义，因此二者皆不称。佛世尊对沙利子曰：“尔将何处灭度？”沙利子答曰：“世尊，在摩揭陀国腊拉村，那里我将灭度。”世尊言：“尔所思时，今乃最年长者以及未来最幼小的比库所见，皆难得听闻此处之法。”
Thero – ‘‘satthā mayhaṃ iddhivikubbanapubbaṅgamaṃ dhammadesanaṃ paccāsīsatī’’ti ñatvā bhagavantaṃ vanditvā tālappamāṇaṃ abbhuggantvā puna oruyha bhagavantaṃ vanditvā sattatālappamāṇe antalikkhe ṭhito iddhivikubbanaṃ dassetvā dhammaṃ desesi. Sakalanagaraṃ sannipati. Thero oruyha bhagavantaṃ vanditvā ‘‘gamanakālo me, bhante’’ti āha. Bhagavā ‘‘dhammasenāpatiṃ paṭipādessāmī’’ti dhammāsanā uṭṭhāya gandhakuṭiabhimukho gantvā maṇiphalake aṭṭhāsi. Thero tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā – ‘‘bhagavā ito kappasatasahassādhikassa asaṅkhyeyyassa upari anomadassisammāsambuddhassa pādamūle nipatitvā tumhākaṃ dassanaṃ patthesiṃ. Sā me patthanā samiddhā, diṭṭhā tumhe, taṃ paṭhamadassanaṃ, idaṃ pacchimadassanaṃ. Puna tumhākaṃ dassanaṃ natthī’’ti – vatvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ paggayha yāva dassanavisayo, tāva abhimukhova paṭikkamitvā ‘‘ito paṭṭhāya cutipaṭisandhivasena kismiñci ṭhāne gamanāgamanaṃ nāma natthī’’ti vanditvā pakkāmi. Udakapariyantaṃ katvā mahābhūmicālo ahosi. Bhagavā parivāretvā ṭhite bhikkhū āha – ‘‘anugacchatha, bhikkhave, tumhākaṃ jeṭṭhabhātika’’nti. Bhikkhū yāva dvārakoṭṭhakā agamaṃsu. Thero – ‘‘tiṭṭhatha, tumhe āvuso, appamattā hothā’’ti nivattāpetvā attano parisāyeva saddhiṃ pakkāmi. Manussā – ‘‘pubbe ayyo paccāgamanacārikaṃ carati, idaṃ dāni gamanaṃ na puna paccāgamanāyā’’ti paridevantā anubandhiṃsu. Tepi ‘‘appamattā hotha āvuso, evaṃbhāvino nāma saṅkhārā’’ti nivattāpesi.
长老说：“知道我曾聆听过世尊关于成就神通禀赋之法的先行教诲。”敬礼世尊，合掌顶礼后起立，复又合掌敬礼，立于七合掌高空中，显现神通禀赋，宣说法义。众多城镇齐集。长老起身敬礼世尊，言：“禀尊者，我该启程了。”世尊答曰：“我将引领你为法军统帅。”说毕起座，前往香亭，立于宝石台上。长老绕行三周，分别于四处顶礼，然后说：“世尊，自从数以万计的劫数以前，无量无边的正觉阿难世尊，在您足下投身，我常得您的教诲。我的修行因此根本生起，这是我初证，而今之后再无其他见证。”说罢，焚香合掌，至法义所处，转身而去，言：“从此之后，乃至后续再聚，于任何场所，都已无复往返。”顶礼辞别而去。渡过水流，踏遍大地。世尊环顾比库们曰：“诸比库，应跟随，你们当中的长老。”比库们前行至城门楼。长老止住，说：“你们莫失慎。”回转，与同伴结伴前行。世间人说：“先前尊者常往返此地，今次的去程，不复返回。”长老劝诫众人：“你们应谨慎，行此之事者，皆是造作业行。”之后止步。
Atha kho āyasmā sāriputto antarāmagge sattāhaṃ manussānaṃ anuggahaṃ karonto sāyaṃ nāḷakagāmaṃ patvā gāmadvāre nigrodharukkhamūle aṭṭhāsi. Atha uparevato nāma therassa bhāgineyyo bahigāmaṃ gacchanto theraṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhāsi. Thero taṃ āha – ‘‘atthi gehe te ayyikā’’ti? Āma, bhanteti. Gaccha amhākaṃ idhāgatabhāvaṃ ārocehi. ‘‘Kasmā āgato’’ti ca vutte ‘‘ajja kira ekadivasaṃ antogāme bhavissati, jātovarakaṃ paṭijaggatha, pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ nivāsanaṭṭhānaṃ jānāthā’’ti. So gantvā ‘‘ayyike, mayhaṃ mātulo āgato’’ti āha. Idāni kuhinti? Gāmadvāreti. Ekakova, aññopi koci atthīti ? Atthi pañcasatā bhikkhūti. Kiṃ kāraṇā āgatoti? So taṃ pavattiṃ ārocesi. Brāhmaṇī – ‘‘kiṃ nu kho ettakānaṃ vasanaṭṭhānaṃ paṭijaggāpeti , daharakāle pabbajitvā mahallakakāle gihī hotukāmo’’ti cintentī jātovarakaṃ paṭijaggāpetvā pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ kāretvā daṇḍadīpikāyo jāletvā therassa pāhesi.
此时，尊者萨利浦陀沿着中道，照顾着七十余人为期七天，晚间抵达奈落伽村，依树下站住。此时，有一名叫乌哩瓦陀的长老堂兄外出乡中，见尊者便上前敬礼立住。尊者问：“你家中有女眷否？”答曰：“有，尊者。”尊者又说：“快来我们这边吧，现今已定居于此。”问为何而来？说：“今日可能只在村中一日，出生时的孩子刚送到，五百比库们的住所得以知晓。”他前去时说：“夫人，我母亲来了。”“现今往哪里？”答：“在村口。”还有别的么？答：“共有五百余比库。”何以致来？答：“来申报此事。”婆罗门夫人思虑：“为什么为这些众多的住所而准备？童年时代出家，如今望其出家成就家庭生活。”想着，便安排生育处所，点燃警戒火把，致长老烦恼。
Thero bhikkhūhi saddhiṃ pāsādaṃ abhiruhi. Abhiruhitvā ca jātovarakaṃ pavisitvā nisīdi. Nisajjeva – ‘‘tumhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ gacchathā’’ti bhikkhū uyyojesi. Tesu gatamattesuyeva therassa kharo ābādho uppajji, lohitapakkhandikā māraṇantikā vedanā vattanti, ekaṃ bhājanaṃ pavisati, ekaṃ nikkhamati. Brāhmaṇī – ‘‘mama puttassa pavatti mayhaṃ na ruccatī’’ti attano vasanagabbhadvāraṃ nissāya aṭṭhāsi. Cattāro mahārājāno ‘‘dhammasenāpati kuhiṃ viharatī’’ti olokentā ‘‘nāḷakagāme jātovarake parinibbānamañce nipanno, pacchimadassanaṃ gamissāmā’’ti āgamma vanditvā aṭṭhaṃsu. Thero – ke tumheti? Mahārājāno, bhanteti. Kasmā āgatatthāti? Gilānupaṭṭhākā bhavissāmāti. Hotu, atthi gilānupaṭṭhāko, gacchatha tumheti uyyojesi. Tesaṃ gatāvasāne teneva nayena sakko devānamindo, tasmiṃ gate suyāmādayo mahābrahmā ca āgamiṃsu. Tepi tatheva thero uyyojesi.
长老与比库们一同登上殿堂，入内坐下。刚坐下时，有比库说道：“你去住所吧。”众人前去后，尊者的骡子突然拔蹄，发生突发性红色皮下血斑的死亡之痛，一进一出交替表现。婆罗门夫人说：“我不喜欢我儿子的境遇。”依靠自己的住所之门杖立住。四位大王巡视，问：“法军统帅世尊住何处？”说：“在奈落伽之村，长老于临终床安息，已接近后见。”众人起立致敬。长老问：“诸君是谁？”回答：“是大王们。”为何而来？答：“来照顾病愈者。”“好，有病者照护者在，你们去吧。”末尾时，萨咖天帝带领宿薰天与梵天等诸天也来访。长老将此信息转达众人。
Brāhmaṇī devatānaṃ āgamanañca gamanañca disvā – ‘‘ke nu kho ete mama puttaṃ vanditvā gacchantī’’ti therassa gabbhadvāraṃ gantvā – ‘‘tāta, cunda, kā pavattī’’ti pucchi. So taṃ pavattiṃ ācikkhitvā – ‘‘mahāupāsikā, bhante āgatā’’ti āha. Thero kasmā avelāya āgatatthāti pucchi. Sā tuyhaṃ tāta dassanatthāyāti vatvā ‘‘tāta ke paṭhamaṃ āgatā’’ti pucchi. Cattāro mahārājāno, upāsiketi. Tāta, tvaṃ catūhi mahārājehi mahantataroti? Ārāmikasadisā ete upāsike, amhākaṃ satthu paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya khaggahatthā hutvā ārakkhaṃ akaṃsūti. Tesaṃ tāta, gatāvasāne ko āgatoti? Sakko devānamindoti. Devarājatopi tvaṃ tāta, mahantataroti? Bhaṇḍagāhakasāmaṇerasadiso esa upāsike, amhākaṃ satthu tāvatiṃsato otaraṇakāle pattacīvaraṃ gahetvā otiṇṇoti. Tassa tāta gatāvasāne jotamāno viya ko āgatoti? Upāsike tuyhaṃ bhagavā ca satthā ca mahābrahmā nāma esoti. Mayhaṃ bhagavato mahābrahmatopi tvaṃ tāta mahantataroti? Āma upāsike, ete nāma kira amhākaṃ satthu jātadivase cattāro mahābrahmāno mahāpurisaṃ suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsūti.
婆罗门夫人见众天来往，问：“这些谁是来敬礼我儿子的？”前往长老住处入口，说：“父亲，尊者存有何事？”长老道出此因，谓：“大居士来到。”婆罗门夫人问：“为何莅临？”答：“他们说今日是四位大梵天出世日，尊者为我们受礼，持剑保护。”问“大父亲，这四位大王中，你为最尊？”答：“他们四位确为最高。”他们是居士四位，常护法师的巴罗天，即护持佛陀及众天等。问“那大父亲，比先祖四位梵天还尊？”答：“确如是，诸维萨迦众皆如此受礼。”
Atha brāhmaṇiyā – ‘‘puttassa tāva me ayaṃ ānubhāvo, kīdiso vata mayhaṃ puttassa bhagavato satthu ānubhāvo bhavissatī’’ti cintayantiyā sahasā pañcavaṇṇā pīti uppajjitvā sakalasarīre phari. Thero – ‘‘uppannaṃ me mātu pītisomanassaṃ, ayaṃ dāni kālo dhammadesanāyā’’ti cintetvā – ‘‘kiṃ cintesi mahāupāsike’’ti āha. Sā – ‘‘puttassa tāva me ayaṃ guṇo, satthu panassa kīdiso guṇo bhavissatīti idaṃ, tāta, cintemī’’ti āha. Mahāupāsike, mayhaṃ satthu jātakkhaṇe, mahābhinikkhamane, sambodhiyaṃ, dhammacakkappavattane ca dasasahassilokadhātu kampittha, sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena samo nāma natthi, itipi so bhagavāti vitthāretvā buddhaguṇappaṭisaṃyuttaṃ dhammadesanaṃ kathesi.
婆罗门夫人忆及儿子，感慨：“佛陀为我子嗣，必是有无上功德，我深感欢喜。”长老闻言，心生喜悦，认为：“现在是法讲述时机。”问：“您在思虑何事，大居士？”答：“我正思考我儿子的福德，佛陀又有何等福德？”大居士叙述佛陀出生、出家、正觉、转法轮时，天地震动，法行十地，戒定慧俱足，通达解脱境地，诸佛功德。因此称赞佛陀功德无量。
Brāhmaṇī piyaputtassa dhammadesanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya puttaṃ āha – ‘‘tāta, upatissa, kasmā evamakāsi, evarūpaṃ nāma amataṃ mayhaṃ ettakaṃ kālaṃ na adāsī’’ti. Thero – ‘‘dinnaṃ dāni me mātu rūpasāriyā brāhmaṇiyā posāvanikamūlaṃ, ettakena vaṭṭissatī’’ti cintetvā ‘‘gaccha mahāupāsike’’ti brāhmaṇiṃ uyyojetvā ‘‘cunda kā velā’’ti āha. Balavapaccūsakālo, bhanteti. Tena hi bhikkhusaṅghaṃ sannipātehīti. Sannipatito, bhante, saṅghoti. Maṃ ukkhipitvā nisīdāpehi cundāti ukkhipitvā nisīdāpesi. Thero bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso catucattālīsaṃ vo vassāni mayā saddhiṃ vicarantānaṃ yaṃ me kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā na rocetha, khamatha taṃ āvusoti. Ettakaṃ, bhante, amhākaṃ chāyā viya tumhe amuñcitvā vicarantānaṃ aruccanakaṃ nāma natthi, tumhe pana amhākaṃ khamathāti. Atha thero aruṇasikhāya paññāyamānāya mahāpathaviṃ unnādayanto anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Bahū devamanussā therassa parinibbāne sakkāraṃ kariṃsu.
婆罗门夫人在佛法讲完现见果报后，向儿子说：“父亲，为何你做如此事？不应长久离开我等。”尊者思想：“现在给我母亲婆罗门女守护门户，如此安心。”说：“去吧，大居士。”说“丛林中见度比库众聚集。”跟前说：“上座，请起。”上座应请而起。尊者问：“同修间四十四年，若我有不喜身体或言语，你们当恕我。你们是我荫蔽，如影不离，从不离弃；你们应当宽恕我。”之后，长老披挂赤色袈裟，智慧明了，摧毁大地，无所依止，证得涅槃处，涅槃无余。天人众多赞叹长老的般涅槃。
Āyasmā cundo therassa pattacīvarañca dhātuparissāvanañca gahetvā jetavanaṃ gantvā ānandattheraṃ gahetvā bhagavantaṃ upasaṅkami. Bhagavā dhātuparissāvanaṃ gahetvā pañcahi gāthāsatehi therassa guṇaṃ kathetvā dhātucetiyaṃ kārāpetvā rājagahagamanatthāya ānandattherassa saññaṃ adāsi. Thero bhikkhūnaṃ ārocesi. Bhagavā mahābhikkhusaṅghaparivuto rājagahaṃ agamāsi. Tattha gatakāle mahāmoggallānatthero parinibbāyi. Bhagavā tassa dhātuyo gahetvā cetiyaṃ kārāpetvā rājagahato nikkhamitvā anupubbena gaṅgābhimukho gantvā ukkacelaṃ agamāsi. Tattha gaṅgātīre bhikkhusaṅghaparivuto nisīditvā tattha sāriputtamoggallānānaṃ parinibbānappaṭisaṃyuttaṃ suttaṃ desetvā ukkacelato nikkhamitvā vesāliṃ agamāsi. Evaṃ gate atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisīti ayamettha anupubbī kathā.
具寿准知者准德尊者携带袈裟与骨舍利净具，往揭德林，携持阿难尊者，恭敬地前往世尊处。世尊持骨舍利净具，以五百偈赞扬尊者功德，建立舍利塔，赋予阿难尊者象征记号，以作前往王舍城的标识。尊者向比库众讲说此事。世尊率大比库僧团来到王舍城。至时，大摩嘎剌那长老涅槃。世尊持其舍利，建造舍利塔后，离开王舍城，先行前往恒河滨的乌迦车罗。于河岸，世尊率僧众坐下，宣说与沙利子及摩嘎剌那涅槃相关的经典，讲毕后自乌迦车罗出发，前往迦尸国韦萨离。如此行至，世尊晨起结夏安居后，携袈裟前往韦萨离乞食，此为前行说法的开始。
Nisīdananti ettha cammakkhaṇḍaṃ adhippetaṃ. Udenacetiyanti udenayakkhassa cetiyaṭṭhāne katavihāro vuccati. Gotamakādīsupi eseva nayo. Bhāvitāti vaḍḍhitā. Bahulīkatāti punappunaṃ katā. Yānīkatāti yuttayānaṃ viya katā. Vatthukatāti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katā. Anuṭṭhitāti adhiṭṭhitā. Paricitāti samantato citā suvaḍḍhitā. Susamāraddhāti suṭṭhu samāraddhā.
“坐下”指此处铺设牛皮块座。所谓乌德纳舍利塔，即因驻守树蛊之灵现存而得名，到此处修行称为“驻齐灵处”。自世尊以来，皆遵此传统。“培育”是指增进成长。“反复增广”指反复多次进行。“合于一体”则似合流众多水流而成。“以基为依”表示以固定场所为本。“支撑”是安立。“周遍熟知”指全方位清楚熟练。“善巧开始”是妥善起始。
Iti aniyamena kathetvā puna niyametvā dassento tathāgatassa khotiādimāha. Ettha ca kappanti āyukappaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ kāle yaṃ manussānaṃ āyuppamāṇaṃ hoti, taṃ paripuṇṇaṃ karonto tiṭṭheyya. Kappāvasesaṃ vāti – ‘‘appaṃ vā bhiyyo’’ti (dī. ni. 2.7; a. ni. 6.74) vuttavassasatato atirekaṃ vā. Mahāsīvatthero panāha – ‘‘buddhānaṃ aṭṭhāne gajjitaṃ nāma natthi. Yatheva hi veḷuvagāmake uppannaṃ māraṇantikaṃ vedanaṃ dasa māse vikkhambheti, evaṃ punappunaṃ taṃ samāpattiṃ samāpajjitvā dasa dasa māse vikkhambhento imaṃ bhaddakappameva tiṭṭheyya, kasmā pana na ṭhitoti? Upādinnakasarīraṃ nāma khaṇḍiccādīhi abhibhuyyati, buddhā ca khaṇḍiccādibhāvaṃ apatvā pañcame āyukoṭṭhāse bahujanassa piyamanāpakāleyeva parinibbāyanti. Buddhānubuddhesu ca mahāsāvakesu parinibbutesu ekakeneva khāṇukena viya ṭhātabbaṃ hoti, daharasāmaṇeraparivāritena vā. Tato – ‘aho buddhānaṃ parisā’ti hīḷetabbataṃ āpajjeyya. Tasmā na ṭhito’’ti. Evaṃ vuttepi so na ruccati, ‘‘āyukappo’’ti idameva aṭṭhakathāyaṃ niyamitaṃ.
于是，先以不规矩说明，然后重新规矩说明，显示如来所教理理。此处提及寿命计数。在每个时代中，人类寿命不同，应使之圆满而长存。时代终结时，称“极少或更少”〈译引经文略〉。长老大思维曾言：“佛时代不会出现闪电，正如凶恶病痛于十个月内渐次消退，若反复出现十次二十次，也仅持续此良好时代，何以不能恒久？因业体易碎，断灭因缘，多数佛在第五寿命期随喜涅槃。诸大弟子涅槃时，如同一小骨，周围多为少年沙玛内拉陪伴，若有异议则需轻视诸佛会众。因故佛时代不会永恒。”即使如此道理，他也不悦称此为“寿命期”，此即本注疏对寿命期之规定。
§167
167.Yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacittoti ettha tanti nipātamattaṃ. Yathā mārena pariyuṭṭhitacitto ajjhotthaṭacitto aññopi koci puthujjano paṭivijjhituṃ na sakkuṇeyya, evameva nāsakkhi paṭivijjhitunti attho. Kiṃ kāraṇā? Māro hi yassa sabbena sabbaṃ dvādasa vipallāsā appahīnā, tassa cittaṃ pariyuṭṭhāti. Therassa cattāro vipallāsā appahīnā, tenassa māro cittaṃ pariyuṭṭhāti. So pana cittapariyuṭṭhānaṃ karonto kiṃ karotīti? Bheravaṃ rūpārammaṇaṃ vā dasseti, saddārammaṇaṃ vā sāveti, tato sattā taṃ disvā vā sutvā vā satiṃ vissajjetvā vivaṭamukhā honti. Tesaṃ mukhena hatthaṃ pavesetvā hadayaṃ maddati. Tato visaññāva hutvā tiṭṭhanti. Therassa panesa mukhena hatthaṃ pavesetuṃ kiṃ sakkhissati ? Bheravārammaṇaṃ pana dasseti. Taṃ disvā thero nimittobhāsaṃ na paṭivijjhi. Bhagavā jānantoyeva – ‘‘kimatthaṃ yāvatatiyaṃ āmantesī’’ti? Parato ‘‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā’’ti yācite ‘‘tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddha’’nti dosāropanena sokatanukaraṇatthaṃ.
167.“心被魔扰转动”此句仅作语法成分分析。譬如说：因魔的干扰心转如篦如梳，外来凡夫皆无法涉入此心。其义如是。何以故？魔者，去除一切十二种心逆境者，彼则心转动。尊者内十二种逆境无失，魔因而扰其心。此扰心者做何？示现怖畏色形、声响，诸众见闻失念入迷，面带诈笑，手遮口弥留。待众处于无明状态，尊者岂能使其手入口中？魔现怖畏相，尊者不识其相。世尊知此内情而问：“为何如此说？”彼者回答：“愿止息，大王，此等恶行非你，乃忧愁愁苦所化”，以消愁慰悲。
Mārayācanakathāvaṇṇanā魔请求之说的注释
§168
168.Māro pāpimāti ettha māroti satte anatthe niyojento māretīti māro. Pāpimāti tasseva vevacanaṃ. So hi pāpadhammasamannāgatattā ‘‘pāpimā’’ti vuccati. Kaṇho, antako, namuci, pamattabandhūtipi tasseva nāmāni. Bhāsitā kho panesāti ayañhi bhagavato sambodhipattiyā aṭṭhame sattāhe bodhimaṇḍeyeva āgantvā – ‘‘bhagavā yadatthaṃ tumhehi pāramiyo pūritā, so vo attho anuppatto, paṭividdhaṃ sabbaññutaññāṇaṃ, kiṃ te lokavicāraṇenā’’ti vatvā, yathā ajja , evameva ‘‘parinibbātu dāni, bhante, bhagavā’’ti yāci. Bhagavā cassa – ‘‘na tāvāha’’ntiādīni vatvā paṭikkhipi. Taṃ sandhāya ‘‘bhāsitā kho panesā bhante’’tiādimāha.
168.“魔者称为恶者”指魔为恶鬼，治死者故称。恶者即恶事现象。魔有黑暗、终灭、未死者、愚钝同类称号。此乃世尊成道第八年，于菩提树下显现，告诫世人：“诸可渡彼岸功德完成成就，不需俗世寻问。”今状况亦是：诸弟子祈请世尊如是涅槃，世尊答：“尚未是时”，且复言：“此乃先前所说”，此言此理应当明白。
Tattha viyattāti maggavasena viyattā. Tatheva vinītā tathā visāradā. Bahussutāti tepiṭakavasena bahu sutametesanti bahussutā. Tameva dhammaṃ dhārentīti dhammadharā. Athavā pariyattibahussutā ceva paṭivedhabahussutā ca. Pariyattipaṭivedhadhammānaṃyeva dhāraṇato dhammadharāti evamettha attho daṭṭhabbo. Dhammānudhammapaṭipannāti ariyadhammassa anudhammabhūtaṃ vipassanādhammaṃ paṭipannā. Sāmīcippaṭipannāti anucchavikapaṭipadaṃ paṭipannā. Anudhammacārinoti anudhammacaraṇasīlā. Sakaṃ ācariyakanti attano ācariyavādaṃ. Ācikkhissantītiādīni sabbāni aññamaññassa vevacanāni. Sahadhammenāti sahetukena sakāraṇena vacanena. Sappāṭihāriyanti yāva na niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessanti.
此中“依正道者”依如法途径前行。正如行为规范谨慎，学问广博精通者。所谓多闻者，即依三藏多所闻受。携摄法义者谓能无误持守法。或称通读和理解三藏义理者。学者须知此处义理，即通过持守、了解和修行此法义。“顺法行者”为调顺正法的实践者。依分别、实修、持戒、正行者。称自己为教师，即传授己所学法。“欲教导他者”，乃彼彼相互问信交流。“并依正法”，以因缘相合言说。“直指要害”，即至不外传之意讲说。
Brahmacariyanti sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ. Iddhanti samiddhaṃ jhānassādavasena. Phītanti vuddhippattaṃ sabbaphāliphullaṃ viya abhiññāya sampattivasena. Vitthārikanti vitthataṃ tasmiṃ tasmiṃ disābhāge patiṭṭhitavasena. Bāhujaññanti bahujanehi ñātaṃ paṭividdhaṃ mahājanābhisamayavasena. Puthubhūtanti sabbākāravasena puthulabhāvappattaṃ. Kathaṃ? Yāva devamanussehisuppakāsitanti yattakā viññujātikā devā ceva manussā ca atthi sabbehi suṭṭhu pakāsitanti attho.
修行者遵循修行戒律，集聚全体戒律，修持整个教法的梵行。由禅定的深厚基础而起，凭藉禅定的感受得力。他们像成熟果实一样，因智慧和神通得以圆满，充满诸多功德果实。以详尽展开的方式，分别在各个方位安住，分明显现状态。他们深知广大法门，通达广众，能适应广大群体如大乘众生一样。全体显现为广大形式，具备广博现象的境界。何以为然？因他们周遍诸天与人中所流转，存在众多具慧识的天人及人众，故能广泛通达显现。
Appossukkoti nirālayo. Tvañhi pāpima, aṭṭhamasattāhato paṭṭhāya – ‘‘parinibbātu dāni, bhante, bhagavā parinibbātu, sugato’’ti viravanto āhiṇḍittha. Ajja dāni paṭṭhāya vigatussāho hohi; mā mayhaṃ parinibbānatthaṃ vāyāmaṃ karohīti vadati.
所谓干净利落者，是指无粪尿者。佛陀八七天前起病时，众生悲痛守护，祈愿佛陀现证般涅槃，世尊悉闻并受尊敬，令止息哀伤。如今佛陀已临病，众弟子应当精进不懈，勿让自己为佛陀涅槃故懈怠懈怠努力。
Āyusaṅkhāraossajjanavaṇṇanā放舍寿行的注释
§169
169.Sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajīti satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā āyusaṅkhāraṃ vissajji, pajahi. Tattha na bhagavā hatthena leḍḍuṃ viya āyusaṅkhāraṃ ossaji, temāsamattameva pana samāpattiṃ samāpajjitvā tato paraṃ na samāpajjissāmīti cittaṃ uppādesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘ossajī’’ti. ‘‘Ussajjī’’ti pi pāṭho. Mahābhūmicāloti mahanto pathavīkampo. Tadā kira dasasahassī lokadhātu kampittha. Bhiṃsanakoti bhayajanako. Devadundubhiyo ca phaliṃsūti devabheriyo phaliṃsu, devo sukkhagajjitaṃ gajji, akālavijjulatā nicchariṃsu, khaṇikavassaṃ vassīti vuttaṃ hoti.
169．正念觉知者弃舍寿命行蕴，先以正念坚固此法，智慧分明明了，断除寿命行蕴，舍弃放下。世尊不如人手抱持馒头似弃舍寿命行蕴，非完全舍尽，乃住入某种禅定境界，心生此念：“此时不再入灭，尚未入灭。”对此释曰：“弃舍”即“放下”。经典亦有称“放下”。大地震动乃大地地震。时乃万余世界震动，恐怖状若惊惧。天界鼓声雷鸣震动，天人惊恐，象群狂走，雷鸣闪电如骤雨落下，被称为短暂雨季。
Udānaṃ udānesīti kasmā udānesi? Koci nāma vadeyya – ‘‘bhagavā pacchato pacchato anubandhitvā – ‘parinibbāyatha, bhante, parinibbāyatha, bhante’ti upadduto bhayena āyusaṅkhāraṃ vissajjesī’’ti. ‘‘Tassokāso mā hotu, bhītassa udānaṃ nāma natthī’’ti etassa dīpanatthaṃ pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi.
何为《啼声明》？即佛陀所发之声。有人说：“世尊后续命尽前，惊恐动摇，念言‘愿证般涅槃，愿证般涅槃’。”为正照明此事，称此为《啼声明》。
Tattha sabbesaṃ soṇasiṅgālādīnampi paccakkhabhāvato tulitaṃ paricchinnanti tulaṃ. Kiṃ taṃ? Kāmāvacarakammaṃ. Na tulaṃ, na vā tulaṃ sadisamassa aññaṃ lokiyaṃ kammaṃ atthīti atulaṃ. Kiṃ taṃ? Mahaggatakammaṃ. Athavā kāmāvacararūpāvacaraṃ tulaṃ, arūpāvacaraṃ atulaṃ. Appavipākaṃ vā tulaṃ, bahuvipākaṃ atulaṃ. Sambhavanti sambhavassa hetubhūtaṃ, piṇḍakārakaṃ rāsikārakanti attho. Bhavasaṅkhāranti punabbhavasaṅkhāraṇakaṃ. Avassajīti vissajjesi. Munīti buddhamuni. Ajjhattaratoti niyakajjhattarato. Samāhitoti upacārappanāsamādhivasena samāhito. Abhindi kavacamivāti kavacaṃ viya abhindi. Attasambhavanti attani sañjātaṃ kilesaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘savipākaṭṭhena sambhavaṃ, bhavābhisaṅkhāraṇaṭṭhena bhavasaṅkhāranti ca laddhanāmaṃ tulātulasaṅkhātaṃ lokiyakammañca ossaji. Saṅgāmasīse mahāyodho kavacaṃ viya attasambhavaṃ kilesañca ajjhattarato samāhito hutvā abhindī’’ti.
此处所述，犹如衡器上秤砣相较量不同重量，所谓平等者，为诸众生随其所行之欲行业所感应，非平等、非等值者即异类世间业。所谓极重业，谓恶大业。欲行业可分平等，非欲行业则非平等。对少果报为平等，多果报为非平等。诸业生灭相续，堆积成蕴。造作即续生业。灭者即舍弃。圣者谓佛为圣者，内内外外，心意专注，入如坚固盔甲。所谓自生，即由心生成的染污。言曰：“以平等果报则诸生起，业力相续则造作续生，业堆积者堆如天秤中砣，非等不平。圣者立大决战，内外心意专注如坚固铠甲”，此语摄理之说。
Atha vā tulanti tulento tīrento. Atulañca sambhavanti nibbānañceva sambhavañca. Bhavasaṅkhāranti bhavagāmikammaṃ. Avassaji munīti ‘‘pañcakkhandhā aniccā, pañcannaṃ khandhānaṃ nirodho nibbānaṃ nicca’’ntiādinā (paṭi. ma. 3.38) nayena tulayanto buddhamuni bhave ādīnavaṃ, nibbāne ca ānisaṃsaṃ disvā taṃ khandhānaṃ mūlabhūtaṃ bhavasaṅkhārakammaṃ – ‘‘kammakkhayāya saṃvattatī’’ti (ma. ni. 2.81) evaṃ vuttena kammakkhayakarena ariyamaggena avassaji. Kathaṃ? Ajjhattarato samāhito abhindi kavacamiva attani sambhavaṃ. So hi vipassanāvasena ajjhattarato samathavasena samāhitoti evaṃ pubbabhāgato paṭṭhāya samathavipassanābalena kavacamiva attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ, attani sambhavattā ‘‘attasambhava’’nti laddhanāmaṃ sabbakilesajālaṃ abhindi. Kilesābhāvena ca katakammaṃ appaṭisandhikattā avassaṭṭhaṃ nāma hotīti evaṃ kilesappahānena kammaṃ pajahi, pahīnakilesassa ca bhayaṃ nāma natthi, tasmā abhītova āyusaṅkhāraṃ ossaji, abhītabhāvañāpanatthañca udānaṃ udānesīti veditabbo.
又或言平等及其对立、不平等者，并且灭及其对应、涅槃皆属生起。生起行蕴即生死继续行。舍弃者即放下。佛陀论曰：“五蕴无常，五蕴灭即涅槃恒住”等义，视烦恼无常，诸蕴构筑为生行起因，谓业相续，于业灭尽之途生生灭灭。由此功业灭尽圣道落实，舍弃旧行。佛陀由内于外专注，内心深定如坚固盔甲，澄清明辨，观照自性所生烦恼，故名自生。此即以正观力与正止力具足，心如盔甲欣喜坚立，自性生烦恼亲自断除。烦恼遮蔽所为造作甚微断绝，烦恼断尽故恐惧亦灭，故舍弃寿命行蕴如戒畏，知此乃断绝之号，此法称《啼声明》。
Mahābhūmicālavaṇṇanā大地震动的注释
§171
171.Yaṃ mahāvātāti yena samayena yasmiṃ vā samaye mahāvātā vāyanti, mahāvātā vāyantāpi ukkhepakavātā nāma uṭṭhahanti, te vāyantā saṭṭhisahassādhikanavayojanasatasahassabahalaṃ udakasandhārakaṃ vātaṃ upacchindanti, tato ākāse udakaṃ bhassati, tasmiṃ bhassante pathavī bhassati. Puna vāto attano balena antodhamakaraṇe viya udakaṃ ābandhitvā gaṇhāti, tato udakaṃ uggacchati, tasmiṃ uggacchante pathavī uggacchati. Evaṃ udakaṃ kampitaṃ pathaviṃ kampeti. Etañca kampanaṃ yāva ajjakālāpi hotiyeva, bahalabhāvena pana na ogacchanuggacchanaṃ paññāyati.
所谓大风，是指在某时刻或某一时段内，有强烈的大风吹拂。这种大风吹起时，也会激起被称为扬尘风的风，这些风吹动时，能搅动水源，激起水波，风力极为强大，范围超过六万余耶旬之广。于是天上水气翻腾，水气搅动之处，大地也跟着震动。同时风凭借自身力量，好像搅拌器那样搅动水，然后水面上波动上升，这时地面也随之隆起。因此水波被搅动时，地面亦振动。这种水土相振的震动持续至今，虽频繁且强烈，却并不是单纯顺承前一次的震动或伴随前震继续发生。
Mahiddhiko mahānubhāvoti ijjhanassa mahantatāya mahiddhiko, anubhavitabbassa mahantatāya mahānubhāvo. Parittāti dubbalā. Appamāṇāti balavā. So imaṃ pathaviṃ kampetīti so iddhiṃ nibbattetvā saṃvejento mahāmoggallāno viya, vīmaṃsanto vā mahānāgattherassa bhāgineyyo saṅgharakkhitasāmaṇero viya pathaviṃ kampeti. So kirāyasmā khuraggeyeva arahattaṃ patvā cintesi – ‘‘atthi nu kho koci bhikkhu, yena pabbajitadivaseyeva arahattaṃ patvā vejayanto pāsādo kampitapubbo’’ti? Tato – ‘‘natthi kocī’’ti ñatvā – ‘‘ahaṃ kampessāmī’’ti abhiññābalena vejayantamatthake ṭhatvā pādena paharitvā kampetuṃ nāsakkhi. Atha naṃ sakkassa nāṭakitthiyo āhaṃsu – ‘‘putta saṅgharakkhita, tvaṃ pūtigandheneva sīsena vejayantaṃ kampetuṃ icchasi, suppatiṭṭhito tāta pāsādo, kathaṃ kampetuṃ sakkhissasī’’ti?
“大力者（mahiddhiko）”意指力量的伟大，是指应当体验的广大神力（mahānubhāvo）。“狭隘者”（paritta）意谓力量薄弱；“无量者”（appamāṇa）则是力强。正是此理，强力得以展现出能震动大地的神通力量。得神通的初期比库，犹如大勇猛者摩诃摩嘎剌那，思忖着：“可曾有任何一位比库，能在出家当天即获阿拉汉果，并于胜地使宫殿震动？”思量过后知无此人，遂自言：“我将令其震动。”凭借神通力量站稳，虽用脚击打，也未能使之震动。于是附近的戏耍者嘲笑他说：“你这被桑迦保护的儿子，想以头触地震动宫殿，既已稳固，又如何震动？”
Sāmaṇero – ‘‘imā devatā mayā saddhiṃ keḷiṃ karonti, ahaṃ kho pana ācariyaṃ nālatthaṃ, kahaṃ nu kho me ācariyo sāmuddikamahānāgatthero’’ti āvajjento mahāsamudde udakaleṇaṃ māpetvā divāvihāraṃ nisinnoti ñatvā tattha gantvā theraṃ vanditvā aṭṭhāsi. Tato naṃ thero – ‘‘kiṃ, tāta saṅgharakkhita, asikkhitvāva yuddhaṃ paviṭṭhosī’’ti vatvā ‘‘nāsakkhi, tāta, vejayantaṃ kampetu’’nti pucchi. Ācariyaṃ, bhante, nālatthanti. Atha naṃ thero – ‘‘tāta tumhādise akampente ko añño kampessati. Diṭṭhapubbaṃ te, tāta, udakapiṭṭhe gomayakhaṇḍaṃ pilavantaṃ, tāta, kapallakapūvaṃ pacantā antantena paricchindanti, iminā opammena jānāhī’’ti āha. So – ‘‘vaṭṭissati, bhante, ettakenā’’ti vatvā pāsādena patiṭṭhitokāsaṃ udakaṃ hotūti adhiṭṭhāya vejayantābhimukho agamāsi.
这位比库说：“诸天与我一同娱乐，但我师长不在，哪里有人对我这个大勇猛的长老说法呢？”他随即去到大海，取水为澡，于白昼静坐知处，及至拜敬一位长老后唱诵经文。然后长老问他：“孩子，你只学而未练，应战斗苦行么？”又问：“你能否震动？”比库答：“尊者，我无能震动。”长老教诲他：“古来诸你之前不动者，谁能震动？昔日你在水边，污泥流转，边缘漂浮，彼时应以此像喻知之。”比库曰：“将依教理修行。”遂在宫殿前定住，面向欲震动处而来。
Devadhītaro taṃ disvā – ‘‘ekavāraṃ lajjitvā gato, punapi sāmaṇero eti, punapi etī’’ti vadiṃsu. Sakko devarājā – ‘‘mā mayhaṃ puttena saddhiṃ kathayittha, idāni tena ācariyo laddho, khaṇena pāsādaṃ kampessatī’’ti āha. Sāmaṇeropi pādaṅguṭṭhena pāsādathūpikaṃ pahari. Pāsādo catūhi disāhi oṇamati. Devatā – ‘‘patiṭṭhātuṃ dehi, tāta, pāsādassa patiṭṭhātuṃ dehi, tāta, pāsādassā’’ti viraviṃsu. Sāmaṇero pāsādaṃ yathāṭhāne ṭhapetvā pāsādamatthake ṭhatvā udānaṃ udānesi –
天子女见状，议论说：“他只尝试了一回便羞愧离去，又再来此，反复尝试。”天帝萨咖说：“不要与我儿子说话，他此刻已获神通，必然会震动宫殿。”比库则以脚趾轻击宫殿塔尖。宫殿屹立于四方。天众热切说：“孩子，求你稳固宫殿！”比库依教理守护宫殿，站立宫殿边，发出欢呼声，
‘‘Ajjevāhaṃ pabbajito, ajja pattāsavakkhayaṃ;
他说：“今日我才出家，今已得断烦恼；
Ajja kampemi pāsādaṃ, aho buddhassuḷāratā.
今日我震动宫殿，阿会尊者欢喜。”
Ajjevāhaṃ pabbajito…pe… aho dhammassuḷāratā.
今我于今日出家……如是……啊，法石坚固不动。
Ajjevāhaṃ pabbajito…pe… aho saṅghassuḷāratāti.
今我于今日出家……如是……啊，僧团坚固不动。
Ito paresu chasu pathavīkampesu yaṃ vattabbaṃ, taṃ mahāpadāne vuttameva.
从此处算起，对于他处六种地震应观所作，应行之法，即是在宏大根本业报中所说者。
Iti imesu aṭṭhasu pathavīkampesu paṭhamo dhātukopena, dutiyo iddhānubhāvena, tatiyacatutthā puññatejena, pañcamo ñāṇatejena, chaṭṭho sādhukāradānavasena, sattamo kāruññabhāvena, aṭṭhamo ārodanena. Mātukucchiṃ okkamante ca tato nikkhamante ca mahāsatte tassa puññatejena pathavī akampittha. Abhisambodhiyaṃ ñāṇatejena abhihatā hutvā akampittha. Dhammacakkappavattane sādhukārabhāvasaṇṭhitā sādhukāraṃ dadamānā akampittha. Āyusaṅkhārossajjane kāruññasabhāvasaṇṭhitā cittasaṅkhobhaṃ asahamānā akampittha. Parinibbāne ārodanavegatunnā hutvā akampittha. Ayaṃ panattho pathavīdevatāya vasena veditabbo, mahābhūtapathaviyā panetaṃ natthi acetanattāti.
如此，在这八种地震中，第一是由根本元素之动引起，第二是由神通感应出现，第三第四是由功德力显现，第五是由智慧力显现，第六因善行施舍力，第七缘慈悲心生，第八则是因瞻仰悲泣而生。大地在母骨间进退，随此大力不动。觉悟之时，智慧力如矢发，振动被止而不动。转法轮时，善行力量犹如稳固状态，施使不动。寿命终止时因慈悲力显现，心意不乱，亦不动摇。涅槃时因悲泣之力飞速起，亦不动摇。此法应视为大地神之显现，无意识者本性，乃是大元素大地之法，没有一切意识。
Ime kho, ānanda, aṭṭha hetūti ettha imeti niddiṭṭhanidassanaṃ. Ettāvatā ca panāyasmā ānando – ‘‘addhā ajja bhagavatā āyusaṅkhāro ossaṭṭho’’ti sallakkhesi. Bhagavā pana sallakkhitabhāvaṃ jānantopi okāsaṃ adatvāva aññānipi aṭṭhakāni sampiṇḍento – ‘‘aṭṭha kho imā’’tiādimāha.
这八因，即此所示，阿难，此处即为对八因的立体展示。另外，当时具寿阿难顿时发语称“今日由世尊寿命终止已至第八”，而世尊虽了知已立刻不应时退出，与其他八因融会贯通而说：“此即八因”。
Aṭṭhaparisavaṇṇanā八种会众的注释
§172
172. Tattha anekasataṃ khattiyaparisanti bimbisārasamāgamañātisamāgalicchavīsamāgamādisadisaṃ, sā pana aññesu cakkavāḷesupi labbhateyeva. Sallapitapubbanti ālāpasallāpo katapubbo. Sākacchāti dhammasākacchāpi samāpajjitapubbā. Yādisako tesaṃ vaṇṇoti te odātāpi honti kāḷāpi maṅguracchavīpi, satthā suvaṇṇavaṇṇova. Idaṃ pana saṇṭhānaṃ paṭicca kathitaṃ. Saṇṭhānampi ca kevalaṃ tesaṃ paññāyatiyeva, na pana bhagavā milakkhusadiso hoti, nāpi āmuttamaṇikuṇḍalo, buddhaveseneva nisīdati. Te pana attano samānasaṇṭhānameva passanti. Yādisako tesaṃ saroti te chinnassarāpi honti gaggarassarāpi kākassarāpi, satthā brahmassarova. Idaṃ pana bhāsantaraṃ sandhāya kathitaṃ. Sacepi hi satthā rājāsane nisinno katheti, ‘‘ajja rājā madhurena sarena kathetī’’ti tesaṃ hoti. Kathetvā pakkante pana bhagavati puna rājānaṃ āgataṃ disvā – ‘‘ko nu kho aya’’nti vīmaṃsā uppajjati. Tattha ko nu kho ayanti imasmiṃ ṭhāne idāneva māgadhabhāsāya sīhaḷabhāsāya madhurenākārena kathento ko nu kho ayaṃ antarahito, kiṃ devo, udāhu manussoti evaṃ vīmaṃsantāpi na jānantīti attho. Kimatthaṃ panevaṃ ajānantānaṃ dhammaṃ desetīti? Vāsanatthāya . Evaṃ sutopi hi dhammo anāgate paccayo hoti yevāti anāgataṃ paṭicca deseti. Anekasataṃ brāhmaṇaparisantiādīnampi soṇadaṇḍakūṭadaṇḍasamāgamādivasena ceva aññacakkavāḷavasena ca sambhavo veditabbo.
172. 在此，多数刹帝利聚集于宾比萨拉王会中，涉及远方邻近之会，预兆等诸会亦是如此。这些会聚皆可于他方诸世界轮回中获得。其先是之前谈话、言说、早期相会之意。言语交流即谓者法之交谈而启。其状貌如涂黑、披盖阴翳，有时也如黄金般光明，秉承此法教导之师如同金色光明。以上景象为依会之构成叙说。而会聚体仅以其智能被认识，世尊不似灯火明耀，也非珠宝缀饰，更不如佛陀头陀般坐禅。彼辈仅见彼等相似会聚体。其状如断裂的丝线、蜘蛛网或乌鸦羽毛，师者如梵天色彩。以此语言种类之变译而成。如果师者坐王座上言语，虽言“今日国王以甜言软语言说”，彼辈实在时亦如是。然后师者退席观王来时，“此人是谁？”起疑。而此地所谓何人，即时以摩揭陀语及僧伽罗语以柔和言语对话，意谓此人并非他界神祇，仅属人间。故对未知者宣说此等法为使之熟悉。诚所谓法因未来有条件方示现。亦当知，此会亦适用于诸多婆罗门聚会及类似诸界轮回之会。
Imā pana aṭṭha parisā bhagavā kimatthaṃ āhari? Abhītabhāvadassanatthameva. Imā kira āharitvā evamāha – ‘‘ānanda, imāpi aṭṭha parisā upasaṅkamitvā dhammaṃ desentassa tathāgatassa bhayaṃ vā sārajjaṃ vā natthi, māraṃ pana ekakaṃ disvā tathāgato bhāyeyyāti ko evaṃ saññaṃ uppādetumarahati. Abhīto, ānanda, tathāgato acchambhī, sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajī’’ti.
这八众会聚，世尊意欲何为？唯为显现无畏之相。世尊集合此八众，即说：“阿难，这八众近前，面对说法的如来，无有怖惧和惊骇；若仅见魔独一，便致恐惧，又有谁愿生此见想？阿难，如来无所畏惧，清净觉悟，具足念知，舍弃寿命聚报。”
Aṭṭhaabhibhāyatanavaṇṇanā八胜处的注释
§173
173.Abhibhāyatanānīti abhibhavanakāraṇāni. Kiṃ abhibhavanti? Paccanīkadhammepi ārammaṇānipi. Tāni hi paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti, puggalassa ñāṇuttariyatāya ārammaṇāni.
173.“恐怖所缘”者，即恐怖的因缘。何为恐怖所缘？谓所依赖及招感的境界。因缘对境，互为敌对而生恐怖，为人智慧超胜的所依。即是说，恐怖由依赖诸境而起，借由境境相违，令识慧胜者生恐惧。
Ajjhattaṃ rūpasaññītiādīsu pana ajjhattarūpe parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī nāma hoti. Ajjhattañhi nīlaparikammaṃ karonto kese vā pitte vā akkhitārakāya vā karoti. Pītaparikammaṃ karonto mede vā chaviyā vā hatthapādapiṭṭhesu vā akkhīnaṃ pītakaṭṭhāne vā karoti. Lohitaparikammaṃ karonto maṃse vā lohite vā jivhāya vā akkhīnaṃ rattaṭṭhāne vā karoti. Odātaparikammaṃ karonto aṭṭhimhi vā dante vā nakhe vā akkhīnaṃ setaṭṭhāne vā karoti. Taṃ pana sunīlaṃ supītaṃ sulohitakaṃ suodātakaṃ na hoti, avisuddhameva hoti.
内境色法名为内色识，谓于内色境或行为上粗重之对应，心识作相关。内色识时，作如涂染青色于发、血或眼球瞳仁；涂黄色于脂肉、腋下、手足掌或目黄色处；涂红色于肉体、血液、舌头或眼睛血丝等；涂白色于骨、牙齿、指甲或眼白处。此色识非净明青色，而为不净污浊之色。
Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassevaṃ parikammaṃ ajjhattaṃ uppannaṃ hoti, nimittaṃ pana bahiddhā, so evaṃ ajjhattaṃ parikammassa bahiddhā ca appanāya vasena – ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. Parittānīti avaḍḍhitāni. Suvaṇṇadubbaṇṇānīti suvaṇṇāni vā honti, dubbaṇṇāni vā. Parittavaseneva idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tāni abhibhuyyāti yathā nāma sampannagahaṇiko kaṭacchumattaṃ bhattaṃ labhitvā – ‘‘kiṃ ettha bhuñjitabbaṃ atthī’’ti saṅkaḍḍhitvā ekakabaḷameva karoti, evameva ñāṇuttariko puggalo visadañāṇo – ‘‘kiṃ ettha parittake ārammaṇe samāpajjitabbaṃ atthi, nāyaṃ mama bhāro’’ti tāni rūpāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho. Jānāmipassāmīti iminā panassa ābhogo kathito. So ca kho samāpattito vuṭṭhitassa, na antosamāpattiyaṃ. Evaṃsaññī hotīti ābhogasaññāyapi jhānasaññāyapi evaṃsaññī hoti. Abhibhavanasaññā hissa antosamāpattiyampi atthi, ābhogasaññā pana samāpattito vuṭṭhitasseva.
有一识在内见外色者，即生于内色识的对应境，标记于外境诸色。故内色识、外色识，乃一识，但于对应处现现不同色相。所谓“旁流”，是扩大的意义。光明色相，有光明或非光明之别。扩张的此处即谓恐怖所缘，应了此义。是为“扩流”。如能宇宙之人，得一适量食物，思量“此处可食乎？”而小心反覆考察，犹如明慧之人，善知前行事，思维“有何防护条件？”而毁坏危险色相，得心定力。此即“认识”“止息”的释义。此识乃已生现行，不为起前，将作识也。故称“认识”。恐怖忧惧之识，亦具此认识，即起后即现，不是起前未显。
Appamāṇānīti vaḍḍhitappamāṇāni, mahantānīti attho. Abhibhuyyāti ettha pana yathā mahagghaso puriso ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ labhitvā – ‘‘aññampi hotu, kiṃ etaṃ mayhaṃ karissatī’’ti taṃ na mahantato passati, evameva ñāṇuttaro puggalo visadañāṇo ‘‘kiṃ ettha samāpajjitabbaṃ, nayidaṃ appamāṇaṃ, na mayhaṃ cittekaggatākaraṇe bhāro atthī’’ti tāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho.
“无限”者，即广大无量之意。由扩张而大。谓恐怖之缘，如巨斧人以一盛食，思量“他人又如何”，不以巨大视之。似此智慧超等者，思量“有何可防护、不可轻忽之缘”，观其防范缘，达成止境。由此防卫，遂有成究之相。
Ajjhattaṃ arūpasaññīti alābhitāya vā anatthikatāya vā ajjhattarūpe parikammasaññāvirahito.
内无色识者，指无所有获利和无益处之内境，无涉内色对应之识。
Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassa parikammampi nimittampi bahiddhāva uppannaṃ, so evaṃ bahiddhā parikammassa ceva appanāya ca vasena – ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. Sesamettha catutthābhibhāyatane vuttanayameva. Imesu pana catūsu parittaṃ vitakkacaritavasena āgataṃ, appamāṇaṃ mohacaritavasena, suvaṇṇaṃ dosacaritavasena, dubbaṇṇaṃ rāgacaritavasena. Etesañhi etāni sappāyāni. Sā ca nesaṃ sappāyatā vitthārato visuddhimagge caritaniddese vuttā.
所谓“外观色”，是指观者对外方所现诸境及其缘起的标记，完全由外在产生者。此种者即名“外有色”的观想与安住，谓内心对色法无影像无执著，仅见外色一境而已。余此四处称为第四境界，即依外而生的色界境界。于此四处中，以有限的思维活动入，却因无明造成无量的痴障，伴随贪染而成金色美好，伴随嗔恶而为苦色色调。此诸色是种种善相，此善相乃以详细净行之道得以证得指示。
Pañcamaabhibhāyatanādīsu nīlānīti sabbasaṅgāhakavasena vuttaṃ. Nīlavaṇṇānīti vaṇṇavasena. Nīlanidassanānīti nidassanavasena, apaññāya mānavivarāni asambhinnavaṇṇāni ekanīlāneva hutvā dissantīti vuttaṃ hoti. Nīlanibhāsānīti idaṃ pana obhāsavasena vuttaṃ, nīlobhāsāni nīlappabhāyuttānīti attho. Etena nesaṃ visuddhataṃ dasseti. Visuddhavaṇṇavaseneva hi imāni cattāri abhibhāyatanāni vuttāni. Umāpupphanti etañhi pupphaṃ siniddhaṃ mudu, dissamānampi nīlameva hoti. Girikaṇṇikapupphādīni pana dissamānāni setadhātukāneva honti. Tasmā idameva gahitaṃ, na tāni. Bārāṇaseyyakanti bārāṇasisambhavaṃ. Tattha kira kappāsopi mudu, suttakantikāyopi tantavāyāpi chekā, udakampi suci siniddhaṃ. Tasmā taṃ vatthaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ hoti; dvīsupi passesu maṭṭhaṃ mudu siniddhaṃ khāyati.
自第五境界诸色中称为“青”，此乃总摄诸色之表现。青，乃色之名称；青为色之显示；缺慧之人视诸色皆暗淡不彰，唯见一片青色；“青色表现”指色之光或色之华丽，谓青色具有清净之相。由此显示此等境界清净相状。正因这四种境界皆称为青色。青色如花开似柔软微润，其所见者柔软如青色。山间薏苡花等诸花显白色如布，故此摘录非指花，亦非其它。巴拉那西（即巴拉那城）所生，花柔软，纤细，细致，如丝绸水净洁明故。由是衣物双面柔软洁净，色净光艳，可见两面皆为柔软清净之相。
Pītānītiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. ‘‘Nīlakasiṇaṃ uggaṇhanto nīlasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti pupphasmiṃ vā vatthasmiṃ vā vaṇṇadhātuyā vā’’tiādikaṃ panettha kasiṇakaraṇañca parikammañca appanāvidhānañca sabbaṃ visuddhimagge vitthārato vuttameva. Imānipi aṭṭha abhibhāyatanāni abhītabhāvadassanatthameva ānītāni. Imāni kira vatvā evamāha – ‘‘ānanda, evarūpāpi samāpattiyo samāpajjantassa ca vuṭṭhahantassa ca tathāgatassa bhayaṃ vā sārajjaṃ vā natthi, māraṃ pana ekakaṃ disvā tathāgato bhāyeyyāti ko evaṃ saññaṃ uppādetumarahati. Abhīto, ānanda, tathāgato acchambhī, sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajī’’ti.
如「黄」等名称，应由此理解。言“采进入青光境界的静虑者，摄其相标于花上、衣上、色土上”等乃描写彼色界修炼，如此采法及集中的方法，皆在净行之道中详细说明。此即八种覆盖色境，是为表示净境显现之意。其意谓：阿难啊，如此色相之修得者，以现行证悟者与离怖畏者，如来者无畏无惧，遇到魔头亦不能使其产生惧怕者，何人能生此等观念？阿难，如来者无惧且不惊怖，如实念知，自觉寿命终尽。
Aṭṭhavimokkhavaṇṇanā八解脱的注释
§174
174. Vimokkhakathā uttānatthāyeva. Imepi aṭṭha vimokkhā abhītabhāvadassanatthameva ānītā. Imepi kira vatvā evamāha – ‘‘ānanda, etāpi samāpattiyo samāpajjantassa ca vuṭṭhahantassa ca tathāgatassa bhayaṃ vā sārajjaṃ vā natthi…pe… ossajī’’ti.
这是第174条中解脱话语的扩展意涵。此八种净境系为显示离怖之用。以此为例，佛告阿难：此种入定境界及离怖境界的如来者无所恐惧……如前所说，如实念知，寿命终尽。
§175
175. Idānipi bhagavā ānandassa okāsaṃ adatvāva ekamidāhantiādinā nayena aparampi desanaṃ ārabhi. Tattha paṭhamābhisambuddhoti abhisambuddho hutvā paṭhamameva aṭṭhame sattāhe.
此时，世尊把握住阿难时机，以“从此时起”之意续开讲演。此处称为初转法轮者，即在第八年成正觉时所初讲之法。
§177
177.Ossaṭṭhoti vissajjito paricchinno, evaṃ kira vatvā – ‘‘tenāyaṃ dasasahassī lokadhātu kampitthā’’ti āha.
“离弃”者即放下、断除。云此即是谓：“由此十万世界震动”之说。
Ānandayācanakathā阿难请求之事
§178
178.Alanti paṭikkhepavacanametaṃ. Bodhinti catumaggañāṇapaṭiveghaṃ. Saddahasi tvanti evaṃ vuttabhāvaṃ tathāgatassa saddahasīti vadati. Tasmātihānandāti yasmā idaṃ vacanaṃ saddahasi, tasmā tuyhevetaṃ dukkaṭanti dasseti.
此处为反驳之语。谓之觉知四圣谛之智慧之勤精。谓“有信者”时，因世尊所说之义即称为“有信”。因此“愤慨”者，因你对此言语生有信心，故以此显现为恶行。
§179
179.Ekamidāhanti idaṃ bhagavā – ‘‘na kevalaṃ ahaṃ idheva taṃ āmantesiṃ, aññadāpi āmantetvā oḷārikaṃ nimittaṃ akāsiṃ, tampi tayā na paṭividdhaṃ, tavevāyaṃ aparādho’’ti evaṃ sokavinodanatthāya nānappakārato therasseva dosāropanatthaṃ ārabhi.
179.此处世尊谓：“吾不唯于此而告知，亦曾他日开示种种紧要之法，示以纤细之缘相，然彼时汝未觉知，故此罪愆由汝自受。”如是悲伤消解、十方多样因缘下，为示长老启发其罪过，而发起起弃恶意。
§183
183.Piyehi manāpehīti mātāpitābhātābhaginiādikehi jātiyā nānābhāvo, maraṇena vinābhāvo, bhavena aññathābhāvo. Taṃ kutettha labbhāti tanti tasmā, yasmā sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo, tasmā dasa pāramiyo pūretvāpi, sambodhiṃ patvāpi, dhammacakkaṃ pavattetvāpi, yamakapāṭihāriyaṃ dassetvāpi, devorohaṇaṃ katvāpi, yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ, taṃ vata tathāgatassāpi sarīraṃ mā palujjīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, rodantenāpi kandantenāpi na sakkā taṃ kāraṇaṃ laddhunti. Puna paccāvamissatīti yaṃ cattaṃ vantaṃ, taṃ vata puna paṭikhādissatīti attho.
183.所谓“怜悯亲爱”是指父母、兄弟姊妹等众生类别不同，死别无同，生死状况各异，何处能得此等怜悯？正因所有亲爱无常变异，故即便具足十种波罗蜜，成就正觉，开转法轮，现出二转奇迹，证得升天之力，终究今已成灭，超越色身之界。故如来亦无不死肉身，此地无常实体存在，虽哭泣哀号，然无由遂成所愿。又谓“再来相续”，所讲即彼可再度堕入之意。
§184
184.Yathayidaṃ brahmacariyanti yathā idaṃ sikkhāttayasaṅgahaṃ sāsanabrahmacariyaṃ. Addhaniyanti addhānakkhamaṃ. Ciraṭṭhitikanti cirappavattivasena ciraṭṭhitikaṃ. Cattāro satipaṭṭhānātiādi sabbaṃ lokiyalokuttaravaseneva kathitaṃ. Etesaṃ pana bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ vinicchayo sabbākārena visuddhimagge paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddese vutto. Sesamettha uttānamevāti.
184.犹如此即是梵行，亦如此乃教团生活之总摄，谓持戒守律。所谓“增益”（addhaniyanti）与“修长久”（cirāṭṭhiti）者，即持戒久住之意。“四念处”等诸法，俱是论说于此世及出世间道理。且彼菩提具足诸胜法门，说明一切慧修行之净化路径与方法，此为此处所总述者。
Tatiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā. · 第三诵分的注释完毕。
Nāgāpalokitavaṇṇanā象王回顾的注释
§186
186.Nāgāpalokitanti yathā hi mahājanassa aṭṭhīni koṭiyā koṭiṃ āhacca ṭhitāni paccekabuddhānaṃ, aṅkusakalaggāni viya, na evaṃ buddhānaṃ. Buddhānaṃ pana saṅkhalikāni viya ekābaddhāni hutvā ṭhitāni, tasmā pacchato apalokanakāle na sakkā hoti gīvaṃ parivattetuṃ. Yathā pana hatthināgo pacchābhāgaṃ apaloketukāmo sakalasarīreneva parivattati, evaṃ parivattitabbaṃ hoti. Bhagavato pana nagaradvāre ṭhatvā – ‘‘vesāliṃ apalokessāmī’’ti citte uppannamatte – ‘‘bhagavā anekāni kappakoṭisahassāni pāramiyo pūrentehi tumhehi na gīvaṃ parivattetvā apalokanakammaṃ kata’’nti ayaṃ pathavī kulālacakkaṃ viya parivattetvā bhagavantaṃ vesālinagarābhimukhaṃ akāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.
186.“龙王视察”者，如大众集聚如八千亿骨骨相联，犹如诸独觉者起钩状杵连绵耦合，非如佛众杂乱无序。佛众似链条般有机相连，故观察之时，不能如家驴翻身般自在扭转。恰如大象若想回转后体，须整体身躯转动。世尊立于城门，心念生成：“今当视察维萨离”，并思：“汝等虽曾成就多劫无量波罗蜜，但尚未翻转此受视察之身。”此如瓷轮辘轳之转动，佛便面对维萨离城门如是而行，此义当留意思维。
Nanu ca na kevalaṃ vesāliyāva, sāvatthirājagahanāḷandapāṭaligāmakoṭigāmanātikagāmakesupi tato tato nikkhantakāle taṃ taṃ sabbaṃ pacchimadassanameva, tattha tattha kasmā nāgāpalokitaṃ nāpalokesīti? Anacchariyattā. Tattha tattha hi nivattetvā apalokentassetaṃ na acchariyaṃ hoti, tasmā nāpalokesi. Api ca vesālirājāno āsannavināsā, tiṇṇaṃ vassānaṃ upari vinassissanti. Te taṃ nagaradvāre nāgāpalokitaṃ nāma cetiyaṃ katvā gandhamālādīhi pūjessanti, taṃ nesaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatīti tesaṃ anukampāya apalokesi.
果不独唯维萨离也，诸所诸地，如沙瓦提、王舍城、那烂陀、巴陀梨、各城镇村落等，每逢出入，悉遭此般视察，彼等何以受龙王视察而不见？此非奇事。因彼地众生皆能回避、阻止视察，故为不见。且维萨离诸王虽临近灭亡，将于三年内兴衰不存，彼以建造‘龙王视察’之塔，诸供香花等礼拜，意欲长久利益安乐，出于慈悲故而开示视察。
Dukkhassantakaroti vaṭṭadukkhassa antakaro. Cakkhumāti pañcahi cakkhūhi cakkhumā. Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto.
「苦」者，是使轮回之苦终结者。眼明者，谓以五眼（色眼、天眼、漏尽眼、法眼、佛眼）观察者。涅槃者，谓以烦恼的熄灭为涅槃者。
Catumahāpadesavaṇṇanā四大准则的注释
§187
187.Mahāpadeseti mahāokāse, mahāapadese vā, buddhādayo mahante mahante apadisitvā vuttāni mahākāraṇānīti attho.
「大过」者，谓于广大空间，或广大境界之过失。佛及诸尊者，谓以广大罪过说及大因缘而成之义。
§188
188.Neva abhinanditabbanti haṭṭhatuṭṭhehi sādhukāraṃ datvā pubbeva na sotabbaṃ, evaṃ kate hi pacchā ‘‘idaṃ na sametī’’ti vuccamāno – ‘‘kiṃ pubbeva ayaṃ dhammo, idāni na dhammo’’ti vatvā laddhiṃ na vissajjeti. Nappaṭikkositabbanti – ‘‘kiṃ esa bālo vadatī’’ti evaṃ pubbeva na vattabbaṃ, evaṃ vutte hi vattuṃ yuttampi na vakkhati. Tenāha – ‘‘anabhinanditvā appaṭikkositvā’’ti. Padabyañjanānīti padasaṅkhātāni byañjanāni. Sādhukaṃ uggahetvāti imasmiṃ ṭhāne pāḷi vuttā, imasmiṃ ṭhāne attho vutto, imasmiṃ ṭhāne anusandhi kathito, imasmiṃ ṭhāne pubbāparaṃ kathitanti suṭṭhu gahetvā. Sutte osāretabbānīti sutte otāretabbāni. Vinaye sandassetabbānīti vinaye saṃsandetabbāni.
不能赞叹者，谓不应在起立行礼时赞叹善行者。若于此前未当称赞，而事后称之「此法不合」，则不能接受；若坚持「何以前不应如是，此时却是」而不舍弃。不能反对者，谓「此愚者所言」一类言不应于此前说。若如此言，则所言本亦不合当语。故云「不赞叹而不反对」者。词音者，谓言辞和语音。取善者，谓于此处，巴利文所云，即于此处义意阐释、暂且论定、前后相照，皆合适采纳。经中应省之者，谓经中应删节之文。律中合说之者，谓律中应合摄之文。
Ettha ca suttanti vinayo. Yathāha – ‘‘kattha paṭikkhittaṃ? Sāvatthiyaṃ suttavibhaṅge’’ti (cuḷava. 457). Vinayoti khandhako. Yathāha – ‘‘vinayātisāre’’ti. Evaṃ vinayapiṭakampi na pariyādiyati. Ubhatovibhaṅgā pana suttaṃ, khandhakaparivārā vinayoti evaṃ vinayapiṭakaṃ pariyādiyati. Athavā suttantapiṭakaṃ suttaṃ, vinayapiṭakaṃ vinayoti evaṃ dveyeva piṭakāni pariyādiyanti. Suttantābhidhammapiṭakāni vā suttaṃ, vinayapiṭakaṃ vinayoti evampi tīṇi piṭakāni na tāva pariyādiyanti. Asuttanāmakañhi buddhavacanaṃ nāma atthi. Seyyathidaṃ – jātakaṃ, paṭisambhidā, niddeso, suttanipāto, dhammapadaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, vimānavatthu, petavatthu, theragāthā, therīgāthā, apadānanti.
此处所言「经」及「律」者，如云：「何处所弃？沙伐提《经律分》」(小部457经)。律者，即篇也。如云：「出律之法」(律伽陀)。于是律藏虽不周备，然经律两部分互相区分。经藏者指经法，律藏者指律法，二分藏合称为律藏。或言经藏者指经，律藏者指律，此二藏合为二藏。或称经藏、阿毗达摩藏及律藏为三藏，但并非皆周备。有不属经名之佛语，如本生、分别解、训诂、经集、法句、遗教录、此即语录、天宫经、鬼神经、长老颂、长尼颂、传记等。
Sudinnatthero pana – ‘‘asuttanāmakaṃ buddhavacanaṃ na atthī’’ti taṃ sabbaṃ paṭipakkhipitvā – ‘‘tīṇi piṭakāni suttaṃ, vinayo pana kāraṇa’’nti āha. Tato taṃ kāraṇaṃ dassento idaṃ suttamāhari –
苏定那长老谓「无经名佛语」不存在，否定此一切，乃谓三藏即是经、律与因缘，于是将此说说出。
‘‘Ye kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi, ime dhammā sarāgāya saṃvattanti no virāgāya, saññogāya saṃvattanti no visaññogāya, ācayāya saṃvattanti no apacayāya, mahicchatāya saṃvattanti no appicchatāya, asantuṭṭhiyā saṃvattanti no santuṭṭhiyā, saṅgaṇikāya saṃvattanti no pavivekāya, kosajjāya saṃvattanti no vīriyārambhāya, dubbharatāya saṃvattanti no subharatāya. Ekaṃsena, gotami, dhāreyyāsi – ‘neso dhammo, neso vinayo, netaṃ satthusāsana’nti. Ye ca kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi, ime dhammā virāgāya saṃvattanti no sarāgāya, visaññogāya saṃvattanti no saññogāya, apacayāya saṃvattanti no ācayāya, appicchatāya saṃvattanti no mahicchatāya, santuṭṭhiyā saṃvattanti no asantuṭṭhiyā, pavivekāya saṃvattanti no saṅgaṇikāya , vīriyārambhāya saṃvattanti no kosajjāya, subharatāya saṃvattanti no dubbharatāya. Ekaṃsena, gotami, dhāreyyāsi – ‘eso dhammo, eso vinayo, etaṃ satthusāsana’nti’’ (a. ni. 8.53).
「汝应知，果德摩，诸法若依爱染，非离爱染而生。依缚系而生，非依解脱而起。依增长而生，非依减少而增。依贪欲而生，非依不贪。依不满足而生，非依满足。依聚集而生，非依离散。依松驰而生，非依精进。依难行而生，非依易行。独自应记：‘彼非是法，彼非戒律，彼非世尊教法。’又当知，若诸法为离爱染所生，非为爱染所生；离缚系而生，非依缚系；缓慢而成，非速成；不贪而生，非贪生；满足出世，非不满足；离聚合，非聚集；精进勤奋而生，非懈怠；易行而起，非难行；所以者何？独自应记：‘彼此法，彼戒律，彼皆世尊教法。’」(阿难尼柯经8.53)
Tasmā sutteti tepiṭake buddhavacane otāretabbāni. Vinayeti etasmiṃ rāgādivinayakāraṇe saṃsandetabbānīti ayamettha attho. Na ceva sutte osarantīti suttapaṭipāṭiyā katthaci anāgantvā challiṃ uṭṭhapetvā guḷhavessantara-guḷhaummagga-guḷhavinaya-vedallapiṭakānaṃ aññatarato āgatāni paññāyantīti attho. Evaṃ āgatāni hi rāgādivinaye ca na paññāyamānāni chaḍḍetabbāni honti. Tena vuttaṃ – ‘‘iti hetaṃ, bhikkhave, chaḍḍeyyāthā’’ti. Etenupāyena sabbattha attho veditabbo.
因此，所谓的经，即三藏中佛陀言教，必须加以详解。律藏之所以名为律，是因为在此对贪欲等原因为调伏戒除的规定须加以断绝，这就是其意旨。经不然，是说在诵读经论的行持规矩上，时而不拘继序，任意提出有关结夏安居、安居路线、安居律法等经藏中的某些条款进行阐明，这便是其意旨。因为那些对贪欲等的调伏不被认知而发生，故应弃舍此等。故有言：“诸比库啊，因此缘故，此项应舍弃。”以此方便，凡处皆当辨明其意。
Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ mahāpadesaṃ dhāreyyāthāti idaṃ catutthaṃ dhammassa patiṭṭhānokāsaṃ dhāreyyātha.
比库们，应承担这个第四大教训，也就是说，应承担此第四个法之所在。
Imasmiṃ pana ṭhāne imaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ. Sutte cattāro mahāpadesā, khandhake cattāro mahāpadesā, cattāri pañhabyākaraṇāni, suttaṃ, suttānulomaṃ, ācariyavādo, attanomati, tisso saṅgītiyoti.
在这里应明了此种分类：经中有四大教训，律藏中亦有四大教训，还包括四种问答解析，分别为经、合经、师说、自称，以及三重集会号称。
Tattha – ‘‘ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo’’ti dhammavinicchaye patte ime cattāro mahāpadesā pamāṇaṃ. Yaṃ ettha sameti tadeva gahetabbaṃ, itaraṃ viravantassapi na gahetabbaṃ.
其中“此为法，此为律”是在法的判别归类中成立的，这四大教训是判别的标准。若与此合，就应收受；若不同，应舍弃，不应取用。
‘‘Idaṃ kappati, idaṃ na kappatī’’ti kappiyākappiyavinicchaye patte – ‘‘yaṃ, bhikkhave, mayā idaṃ na kappatīti appaṭikkhittaṃ, taṃ ce akappiyaṃ anulometi, kappiyaṃ paṭibāhati, taṃ vo na kappatī’’tiādinā (mahāva. 305) nayena khandhake vuttā cattāro mahāpadesā pamāṇaṃ. Tesaṃ vinicchayakathā samantapāsādikāyaṃ vuttā. Tattha vuttanayena yaṃ kappiyaṃ anulometi, tadeva kappiyaṃ, itaraṃ akappiyanti evaṃ sanniṭṭhānaṃ kātabbaṃ.
关于“此可作，此不可作”的可作不可作判别方面也确定了：诸比库，我宣称此不可作确凿无疑；若有人违犯不可作却说它可作，就是不服从；你们不可从受此违犯。”如是说这四大教训，在律藏中皆有所列。其判别语皆源于《大毗婆沙论》。由此判断，所谓可作者即是可作，不可作者即是不可以作，必须据此确立规则。
Ekaṃsabyākaraṇīyo pañho, vibhajjabyākaraṇīyo pañho, paṭipucchābyākaraṇīyo pañho, ṭhapanīyo pañhoti imāni cattāri pañhabyākaraṇāni nāma. Tattha ‘‘cakkhuṃ anicca’’nti puṭṭhena – ‘‘āma anicca’’nti ekaṃseneva byākātabbaṃ . Esa nayo sotādīsu. Ayaṃ ekaṃsabyākaraṇīyo pañho. ‘‘Aniccaṃ nāma cakkhu’’nti puṭṭhena – ‘‘na cakkhumeva, sotampi aniccaṃ ghānampi anicca’’nti evaṃ vibhajitvā byākātabbaṃ. Ayaṃ vibhajjabyākaraṇīyo pañho. ‘‘Yathā cakkhu tathā sotaṃ, yathā sotaṃ tathā cakkhu’’nti puṭṭhena ‘‘kenaṭṭhena pucchasī’’ti paṭipucchitvā ‘‘dassanaṭṭhena pucchāmī’’ti vutte ‘‘na hī’’ti byākātabbaṃ, ‘‘aniccaṭṭhena pucchāmī’’ti vutte āmāti byākātabbaṃ. Ayaṃ paṭipucchābyākaraṇīyo pañho. ‘‘Taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’ntiādīni puṭṭhena pana ‘‘abyākatametaṃ bhagavatā’’ti ṭhapetabbo, esa pañho na byākātabbo. Ayaṃ ṭhapanīyo pañho. Iti tenākārena pañhe sampatte imāni cattāri pañhabyākaraṇāni pamāṇaṃ. Imesaṃ vasena so pañho byākātabbo.
四种问答分别是：单一问答，分析问答，反问答，立问答。比如问“眼为无常”，回答“是，无常”就是单一问答。这法适用于耳等根。此称单一问答。问“眼无常”，回答“不仅眼无常，耳亦无常，鼻亦无常”，逐一分析说明，即分析问答。问“如眼如耳，如耳如眼”，反问“为何问此”，答“为了见闻而问”，再答“不是”，又问“为何问无常”，答“是”，此即反问答。至于当被问及“生命与身体”等诸项时，回答“此由世尊未曾明说”，此类问答不可明确详释，称为立问答。综上所述，由此理成就，四种问答法即是标准。依此法则，应对问答进行阐释。
Suttādīsu pana suttaṃ nāma tisso saṅgītiyo ārūḷhāni tīṇi piṭakāni. Suttānulomaṃ nāma anulomakappiyaṃ. Ācariyavādo nāma aṭṭhakathā. Attanomati nāma nayaggāhena anubuddhiyā attano paṭibhānaṃ. Tattha suttaṃ appaṭibāhiyaṃ, taṃ paṭibāhantena buddhova paṭibāhito hoti. Anulomakappiyaṃ pana suttena samentameva gahetabbaṃ, na itaraṃ. Ācariyavādopi suttena samentoyeva gahetabbo, na itaro. Attanomati pana sabbadubbalā, sāpi suttena samentāyeva gahetabbā, na itarā. Pañcasatikā, sattasatikā, sahassikāti imā pana tisso saṅgītiyo. Suttampi tāsu āgatameva pamāṇaṃ, itaraṃ gārayhasuttaṃ na gahetabbaṃ. Tattha otarantānipi hi padabyañjanāni na ceva sutte otaranti, na ca vinaye sandissantīti veditabbāni.
经文等名为三重集，是指三藏。三藏包括经藏、律藏、论藏。经藏被称为顺经，因为它是顺序排列的教义。老师讲说则名为注疏，是对经文的详尽解释。自说则是凭借正解自己领悟所得的表达。这里所说的经文是指不能加以改变的；若被改变则为伪经，佛陀也抛弃伪经。顺经必须与原经文完全一致，不能另作他用。注疏同样也只能依据正经，不得随意增添。自说因才识不同，普遍较为拙劣，也仅能依正经而行，不得异出。五百卷、七百卷、一千卷这三种三重集，正经即以此为准，其他繁复杂乱的经书不得采信。即使是发音上有区别的字母，也不得视为不同经文或律藏，毋庸疑义，应依正统经典理解。
Kammāraputtacundavatthuvaṇṇanā铁匠之子准德事的注释
§189
189.Kammāraputtassāti suvaṇṇakāraputtassa. So kira aḍḍho mahākuṭumbiko bhagavato paṭhamadassaneneva sotāpanno hutvā attano ambavane vihāraṃ kārāpetvā niyyātesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘ambavane’’ti.
«189.金匠之子»的意思是金匠的儿子。此人据说是个孤儿，出生于大家庭中。佛陀初次显现之时，此人已证得初果阿拉汉，于自己居处旁修建了房舍之后出家修行。此处特别提及“居处”一词的含义。
Sūkaramaddavanti nātitaruṇassa nātijiṇṇassa ekajeṭṭhakasūkarassa pavattamaṃsaṃ. Taṃ kira mudu ceva siniddhañca hoti, taṃ paṭiyādāpetvā sādhukaṃ pacāpetvāti attho. Eke bhaṇanti – ‘‘sūkaramaddavanti pana muduodanassa pañcagorasayūsapācanavidhānassa nāmetaṃ, yathā gavapānaṃ nāma pākanāma’’nti. Keci bhaṇanti – ‘‘sūkaramaddavaṃ nāma rasāyanavidhi, taṃ pana rasāyanasatthe āgacchati, taṃ cundena – ‘bhagavato parinibbānaṃ na bhaveyyā’ti rasāyanaṃ paṭiyatta’’nti. Tattha pana dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu devatā ojaṃ pakkhipiṃsu.
“猪膘”是指既不太年轻亦不太老的独生大猪的肥肉。这种肉相当软嫩且已烹熟，取来烹调使其美味。有人说“猪膘”是指用于使肉变嫩的五种乳酸发酵方法之一，类似牛奶发酵称为“醍酪”。另有说法称“猪膘”是一种药物，且此药与佛陀涅槃有关，因弟子调和此药以表达对佛涅槃的不舍。此时，有说在两千灯明国及四大灯国中，天人赋予巨大力量。
Nāhaṃ tanti imaṃ sīhanādaṃ kimatthaṃ nadati? Parūpavādamocanatthaṃ. Attanā paribhuttāvasesaṃ neva bhikkhūnaṃ, na manussānaṃ dātuṃ adāsi, āvāṭe nikhaṇāpetvā vināsesīti hi vattukāmānaṃ idaṃ sutvā vacanokāso na bhavissatīti paresaṃ upavādamocanatthaṃ sīhanādaṃ nadatīti.
我为何要发出如此震耳欲聋的狮吼？乃是为解除他人间的误解。自己虽已背弃，无余悔对诸比库，且未许人施与财物，陷入困境欲灭度，乃因这些有求者的听闻，对他们放言必不能实现，故以解除误会为由发出此震耳狮吼。
§190
190.Bhuttassa ca sūkaramaddavenāti bhuttassa udapādi, na pana bhuttapaccayā. Yadi hi abhuttassa uppajjissatha, atikharo bhavissati. Siniddhabhojanaṃ bhuttattā panassa tanuvedanā ahosi. Teneva padasā gantuṃ asakkhi. Virecamānoti abhiṇhaṃ pavattalohitavirecanova samāno . Avocāti attanā patthitaṭṭhāne parinibbānatthāya evamāha. Imā pana dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitagāthāyoti veditabbā.
«190.肉体的猪膘»意指肉类上的肥膘生成，而非因饥饿而生。若无肉体则不可能有这种膘脂。已烹熟的食物虽有脂肪但微薄瘦弱。无法许诺成行。所谓“吐出”是指明显将血从体内吐出，像放血一样。自己言说想在现在所处之处证得涅槃。此系经录集毕竟尊者所作之偈，故当如此理解。
Pānīyāharaṇavaṇṇanā饮水取来之解释
§191
191.Iṅghāti codanatthe nipāto. Acchodakāti pasannodakā. Sātodakāti madhurodakā. Sītodakāti tanusītalasalilā. Setakāti nikkaddamā. Suppatitthāti sundaratitthā.
«191.以『䷸』为驱策作用的助词。『嬉』是清凉水，『酒』是甘甜水，『凉水』是细腻冰冷的水。『雪』是雪融水，『秀』是美丽整洁之处»。
Pukkusamallaputtavatthuvaṇṇanā布库萨马喇子事缘之解释
§192
192.Pukkusoti tassa nāmaṃ. Mallaputtoti mallarājaputto. Mallā kira vārena rajjaṃ kārenti. Yāva nesaṃ vāro na pāpuṇāti, tāva vaṇijjaṃ karonti. Ayampi vaṇijjameva karonto pañca sakaṭasatāni yojāpetvā dhuravāte vāyante purato gacchati, pacchā vāte vāyante satthavāhaṃ purato pesetvā sayaṃ pacchā gacchati. Tadā pana pacchā vāto vāyi, tasmā esa purato satthavāhaṃ pesetvā sabbaratanayāne nisīditvā kusinārato nikkhamitvā ‘‘pāvaṃ gamissāmī’’ti maggaṃ paṭipajji. Tena vuttaṃ – ‘‘kusinārāya pāvaṃ addhānamaggappaṭipanno hotī’’ti.
192. 名为普库索提者，是指Mallaputta，即马喇国王的儿子。传说马喇国人通常轮流治理国家，在未轮到自己时，则从事商业买卖。此人也是如此，从事商业活动后，驾五百辆车前行，冒着强风前进。后来风向变化，他派遣使者走在前头，而自己则跟随在后。后来风又转，于是他亲自派帝释天前头使者，自己则坐于宝车中，从拘尸那罗出发，说“我将前往波婆”，而开始行走于那条道路。由此有说法：“前往拘尸那罗之波婆的人，是依止道路而行者。”
Āḷāroti tassa nāmaṃ. Dīghapiṅgalo kireso, tenassa āḷāroti nāmaṃ ahosi. Kālāmoti gottaṃ. Yatra hi nāmāti yo nāma. Neva dakkhatīti na addasa. Yatrasaddayuttattā panetaṃ anāgatavasena vuttaṃ. Evarūpañhi īdisesu ṭhānesu saddalakkhaṇaṃ.
“Āḷāro”是他的名字。彼时有一位名叫长颈笨拙者，是他所生，故名为Āḷāro。‘Kālāmoti’乃‘gottaṃ’意指‘名字’。‘名’即是名称。‘看不见’则谓未见之义。此处连同该名，乃未来所言。类似此等地方，即为字声之标准用于未来表达。
§193
193.Niccharantīsūti vicarantīsu. Asaniyā phalantiyāti navavidhāya asaniyā bhijjamānāya viya mahāravaṃ ravantiyā. Navavidhā hi asaniyo – asaññā, vicakkā, saterā, gaggarā, kapisīsā, macchavilolikā, kukkuṭakā, daṇḍamaṇikā, sukkhāsanīti. Tattha asaññā asaññaṃ karoti. Vicakkā ekaṃ cakkaṃ karoti. Saterā saterasadisā hutvā patati. Gaggarā gaggarāyamānā patati. Kapisīsā bhamukaṃ ukkhipento makkaṭo viya hoti. Macchavilolikā vilolitamaccho viya hoti. Kukkuṭakā kukkuṭasadisā hutvā patati. Daṇḍamaṇikā naṅgalasadisā hutvā patati. Sukkhāsanī patitaṭṭhānaṃ samugghāṭeti.
193.“Niccharantī”意指“流动行走者”。“Asaniyā phalantiyā”指九种雷声发作，如同发出巨大声响。九种雷声即无声雷、轮状雷、鞭状雷、刮风雷、猴子雷、鱼游雷、公鸡鸣雷、大棒雷以及枯座雷。其含义分别为：无声雷发出无声；轮状雷呈圆圈旋转；鞭状雷像鞭子般落下；刮风雷刮过地面；猴子雷似跳动的猴子；鱼游雷似游动的鱼；公鸡鸣雷如鸡叫；大棒雷像棍棒；枯座雷砸地发声。
Devevassanteti sukkhagajjitaṃ gajjitvā antarantarā vassante. Ātumāyanti ātumaṃ nissāya viharāmi. Bhusāgāreti khalasālāyaṃ. Etthesoti etasmiṃ kāraṇe eso mahājanakāyo sannipatito. Kva ahosīti kuhiṃ ahosi. So taṃ bhanteti so tvaṃ bhante.
谓天常住，即泡沫聚集不断消散间如云彩般存在。我依自身寄托而修行。谓众生众多的集会，谓此处即是因缘集会处。问“这里是何处？”回答曰“何处即何处”。答曰“如此说，尊者”，汝亦如是。
§194
194.Siṅgīvaṇṇanti siṅgīsuvaṇṇavaṇṇaṃ. Yugamaṭṭhanti maṭṭhayugaṃ, saṇhasāṭakayugaḷanti attho. Dhāraṇīyanti antarantarā mayā dhāretabbaṃ, paridahitabbanti attho. Taṃ kira so tathārūpe chaṇadivaseyeva dhāretvā sesakāle nikkhipati. Evaṃ uttamaṃ maṅgalavatthayugaṃ sandhāyāha. Anukampaṃ upādāyāti mayi anukampaṃ paṭicca. Acchādehīti upacāravacanametaṃ – ekaṃ mayhaṃ dehi, ekaṃ ānandassāti attho. Kiṃ pana thero taṃ gaṇhīti? Āma gaṇhi. Kasmā? Matthakappattakiccattā. Kiñcāpi hesa evarūpaṃ lābhaṃ paṭikkhipitvā upaṭṭhākaṭṭhānaṃ paṭipanno. Taṃ panassa upaṭṭhākakiccaṃ matthakaṃ pattaṃ. Tasmā aggahesi. Ye cāpi evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘anārādhako maññe ānando pañcavīsati vassāni upaṭṭhahantena na kiñci bhagavato santikā tena laddhapubba’’nti. Tesaṃ vacanokāsacchedanatthampi aggahesi. Api ca jānāti bhagavā – ‘‘ānando gahetvāpi attanā na dhāressati, mayhaṃyeva pūjaṃ karissati. Mallaputtena pana ānandaṃ pūjentena saṅghopi pūjito bhavissati, evamassa mahāpuññarāsi bhavissatī’’ti therassa ekaṃ dāpesi. Theropi teneva kāraṇena aggahesīti. Dhammiyā kathāyāti vatthānumodanakathāya.
194.“Siṅgīvaṇṇa”指对角状颜色。“Yugamaṭṭha”意中间结合，也称“连结合”。“Saṇhasāṭakayugalanti”含义相近。 “Dhāraṇīyanti”为“应当保持”，而“paridahitabbanti”则意为“应当视为珍重”。据说此宝物在六日内保持原形，期满时赠与。用以象征极致的吉祥之物。 “Anukampaṃ upādāyāti”指依托慈悲而得到。“Acchādehīti”表示“遮盖”，引申为施予、对彼此的照顾。长老对这宝物欣然接受，因它在担任守护职责时发挥了辅助作用。由此可知，即使此类祝福有时被误解，但资历深厚者依然认可其价值。大德们也言：“我认为无愧于人为上师供养二十五年”。世尊知晓后，对此长老表达赞许，亦认为此长老因受到供养将享有巨大功德。故长老因而更坚定专注于善法解说。
§195
195.Bhagavato kāyaṃ upanāmitanti nivāsanapārupanavasena allīyāpitaṃ. Bhagavāpi tato ekaṃ nivāsesi, ekaṃ pārupi. Hataccikaṃ viyāti yathā hatacciko aṅgāro antanteneva jotati, bahi panassa pabhā natthi, evaṃ bahi paṭicchannappabhaṃ hutvā khāyatīti attho.
195. “Bhagavato kāyaṃ upanāmitanti”即示意以衣物覆盖圣躯。衣服一被折叠，呈现堆叠状，似炭火在灶中燃烧，内里却无光明。此形象显示外有覆盖，而内部并未有外在的光辉，寓指深不可测。
Imesu kho, ānanda, dvīsupi kālesūti kasmā imesu dvīsu kālesu evaṃ hoti? Āhāravisesena ceva balavasomanassena ca. Etesu hi dvīsu kālesu sakalacakkavāḷe devatā āhāre ojaṃ pakkhipanti, taṃ paṇītabhojanaṃ kucchiṃ pavisitvā pasannarūpaṃ samuṭṭhāpeti. Āhārasamuṭṭhānarūpassa pasannattā manacchaṭṭhāni indriyāni ativiya virocanti. Sambodhidivase cassa – ‘‘anekakappakoṭisatasahassasañcito vata me kilesarāsi ajja pahīno’’ti āvajjantassa balavasomanassaṃ uppajjati, cittaṃ pasīdati, citte pasanne lohitaṃ pasīdati, lohite pasanne manacchaṭṭhāni indriyāni ativiya virocanti. Parinibbānadivasepi – ‘‘ajja, dānāhaṃ, anekehi buddhasatasahassehi paviṭṭhaṃ amatamahānibbānaṃ nāma nagaraṃ pavisissāmī’’ti āvajjantassa balavasomanassaṃ uppajjati, cittaṃ pasīdati, citte pasanne lohitaṃ pasīdati, lohite pasanne manacchaṭṭhāni indriyāni ativiya virocanti. Iti āhāravisesena ceva balavasomanassena ca imesu dvīsu kālesu evaṃ hotīti veditabbaṃ. Upavattaneti pācīnato nivattanasālavane. Antarena yamakasālānanti yamakasālarukkhānaṃ majjhe.
阿难，于这两个时节缘何这两个时节会如此特别？缘由在于食物的殊胜与心意的欢喜。在这两个时节里，诸天于圆满的世界周围，赐予食物极大的力量，食物入肚后，使色相明净安详。因是食物所生出祥和之色，心随之清净，六根感受极为明朗。于菩提之日，世尊自言：『我积累了无数亿百万劫的烦恼浊毒，今已断除』时，便生起强大欢喜之心，心清净，清净之心使色相变红，而红色又使六根更显明朗。于涅槃之日亦如是，世尊自言：『今日，我当与无数俱胝佛一同进入甚深无上涅槃圣城』时，也生欢喜之心，心清净，熏染色呈现红色，六根更觉活现。由此应知，这两个时节因食物的特殊与欢喜心的缘故，成就如是。"上座"是指外面回转的禅堂；"中堂"是指两座禅堂之间树木环绕之处。
Siṅgīvaṇṇanti gāthā saṅgītikāle ṭhapitā.
【此为音律曲调的名称，称为唱诵时的歌谣】
§196
196.Nhatvāca pivitvā cāti ettha tadā kira bhagavati nahāyante antonadiyaṃ macchakacchapā ca ubhatotīresu vanasaṇḍo ca sabbaṃ suvaṇṇavaṇṇameva hoti. Ambavananti tassāyeva nadiyā tīre ambavanaṃ. Āyasmantaṃ cundakanti tasmiṃ kira khaṇe ānandatthero udakasāṭakaṃ pīḷento ohīyi, cundatthero samīpe ahosi. Taṃ bhagavā āmantesi.
196.此处谓：当时，世尊沐浴后，两岸有鱼甲虫聚集，整个河谷呈现金色。"安吧湾"即是彼河流岸边。阿难长老那时忙碌于水槽取水，正巧见到沐浴完毕的世尊。世尊向他问候。
Gantvāna buddho nadikaṃ kakudhanti imāpi gāthā saṅgītikāleyeva ṭhapitā. Tattha pavattā bhagavā idha dhammeti bhagavā idha sāsane dhamme pavattā, caturāsīti dhammakkhandhasahassāni pavattānīti attho. Pamukhe nisīdīti satthu puratova nisīdi. Ettāvatā ca thero anuppatto. Evaṃ anuppattaṃ atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi.
世尊往河边而去，钩笼捕鱼。此诗歌也是唱诵时设立的。由此说明世尊在此“法”——此处谓四十八万法蕴已被宣说。世尊坐于前方，长老们俱到。其后，世尊告诫阿难长老。
§197
197.Alābhāti ye aññesaṃ dānānisaṃsasaṅkhātā lābhā honti, te alābhā. Dulladdhanti puññavisesena laddhampi manussattaṃ dulladdhaṃ. Yassa teti yassa tava. Uttaṇḍulaṃ vā atikilinnaṃ vā ko jānāti, kīdisampi pacchimaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā tathāgato parinibbuto, addhā te yaṃ vā taṃ vā dinnaṃ bhavissatīti. Lābhāti diṭṭhadhammikasamparāyikadānānisaṃsasaṅkhātā lābhā. Suladdhanti tuyhaṃ manussattaṃ suladdhaṃ. Samasamaphalāti sabbākārena samānaphalā.
197.所谓获益，指依赖他人布施而成的利得，若此利无法得，称之为无利。难以通过资粮功德获取人身，何人知晓呢？修行之后，尊者亦会遗弃此利。前文论者称，布施的利皆是现世利益，有正见的世间利。夫此利利于你的世俗人生，轻而易得。均报即各方面果报一致，获得同等利益。
Nanu ca yaṃ sujātāya dinnaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā tathāgato abhisambuddho, so sarāgasadosasamohakāle paribhutto, ayaṃ pana cundena dinno vītarāgavītadosavītamohakāle paribhutto, kasmā ete samaphalāti? Parinibbānasamatāya ca samāpattisamatāya ca anussaraṇasamatāya ca. Bhagavā hi sujātāya dinnaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā saupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto, cundena dinnaṃ paribhuñjitvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutoti evaṃ parinibbānasamatāyapi samaphalā. Abhisambujjhanadivase ca catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā samāpattiyo samāpajji, parinibbānadivasepi sabbā tā samāpajjīti evaṃ samāpattisamatāyapi samaphalā. Sujātā ca aparabhāge assosi – ‘‘na kiresā rukkhadevatā, bodhisatto kiresa, taṃ kira piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho , sattasattāhaṃ kirassa tena yāpanaṃ ahosī’’ti. Tassā idaṃ sutvā – ‘‘lābhā vata me’’ti anussarantiyā balavapītisomanassaṃ udapādi. Cundassāpi aparabhāge – ‘‘avasānapiṇḍapāto kira mayā dinno, dhammasīsaṃ kira me gahitaṃ, mayhaṃ kira piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā satthā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto’’ti sutvā ‘‘lābhā vata me’’ti anussarato balavasomanassaṃ udapādīti evaṃ anussaraṇasamatāyapi samaphalāti veditabbā.
岂非因承受苏加塔王布施的食物，于悟道时不受贪嗔痴缠绕；而受尊者布施者则会受这些染污？何以称之同果？因共证涅槃，其解脱平等无差别。世尊食苏加塔布施后，究竟无痕摄受涅槃果报；受尊者供养亦是如此，乃无余涅槃之理同等。悟道日，已成就二十四亿三千万果位；涅槃日，全部成就。苏加塔后来称：『不是树神布施，是菩提萨埵布施，故食此有缘成无上正等觉，增加福德七十余劫。』闻此，生欢喜之心。受尊者亦于最终布施食时称：『已摄法头，受无余涅槃果，食此庄严佛果。』闻此，亦生欢喜之心。此乃证得解脱修习功德之证。
Yasasaṃvattanikanti parivārasaṃvattanikaṃ. Ādhipateyyasaṃvattanikanti jeṭṭhakabhāvasaṃvattanikaṃ.
「依萨三旺他尼迦」者，即「围绕依萨三旺他尼迦」也。「阿提波提耶三旺他尼迦」者，即「助手性质的长者地位之守护者」也。
Saṃyamatoti sīlasaṃyamena saṃyamantassa, saṃvare ṭhitassāti attho. Veraṃ na cīyatīti pañcavidhaṃ veraṃ na vaḍḍhati. Kusalo ca jahāti pāpakanti kusalo pana ñāṇasampanno ariyamaggena anavasesaṃ pāpakaṃ lāmakaṃ akusalaṃ jahāti. Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti so imaṃ pāpakaṃ jahitvā rāgādīnaṃ khayā kilesanibbānena nibbutoti. Iti cundassa ca dakkhiṇaṃ, attano ca dakkhiṇeyyasampattiṃ sampassamāno udānaṃ udānesīti.
「三扬摩多提」者，以戒律的节制而自持，意思是保持自律和守护。所谓不侵害者，即五种不增长的害法。善者能断除恶法，善者又以智慧充足，以圣者之冠无余地舍弃恶法、不善法。由于贪、嗔、痴的灭尽，即所谓涅槃者，是由舍弃此恶法和烦恼之灭尽成就之涅槃。如是，犹如尊贵的琼达乃，看见自己的所应供养之财已具足而踊跃欢喜，即为称赞歌。
Catutthabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā. · 第四诵品之解释已毕。
Yamakasālāvaṇṇanā双娑罗树之解释
§198
198.Mahatā bhikkhusaṅghena saddhinti idha bhikkhūnaṃ gaṇanaparicchedo natthi. Veḷuvagāme vedanāvikkhambhanato paṭṭhāya hi – ‘‘na cirena bhagavā parinibbāyissatī’’ti sutvā tato tato āgatesu bhikkhūsu ekabhikkhupi pakkanto nāma natthi. Tasmā gaṇanavītivatto saṅgho ahosi. Upavattanaṃ mallānaṃ sālavananti yatheva hi kalambanadītīrato rājamātuvihāradvārena thūpārāmaṃ gantabbaṃ hoti, evaṃ hiraññavatiyā pārimatīrato sālavanuyyānaṃ, yathā anurādhapurassa thūpārāmo, evaṃ taṃ kusinārāyaṃ hoti. Yathā thūpārāmato dakkhiṇadvārena nagaraṃ pavisanamaggo pācīnamukho gantvā uttarena nivatto, evaṃ uyyānato sālavanaṃ pācīnamukhaṃ gantvā uttarena nivattaṃ. Tasmā taṃ – ‘‘upavattana’’nti vuccati. Antarena yamakasālānaṃuttarasīsakanti tassa kira mañcakassa ekā sālapanti sīsabhāge hoti, ekā pādabhāge. Tatrāpi eko taruṇasālo sīsabhāgassa āsanno hoti, eko pādabhāgassa. Api ca yamakasālā nāma mūlakhandhaviṭapapattehi aññamaññaṃ saṃsibbitvā ṭhitasālāti vuttaṃ. Mañcakaṃ paññapehīti tasmiṃ kira uyyāne rājakulassa sayanamañco atthi, taṃ sandhāya paññapehīti āha. Theropi taṃyeva paññapetvā adāsi.
198.大比库僧团信心之所在，此处无比库众数的细目区分。因临近米城村，听闻世尊不久便当般涅槃，故此时来听法之比库中无一人离散。以此而无数目区分，僧团无异。同样，「乌帕瓦特那」乃由马拉人所称，即如卡蓝班河岸边之王后寺门，通向佛塔园林之路。犹如黄金城远离河岸的沙挖森林御园，亦如安若陀城的佛塔园林，故名「乌帕瓦特那」。从佛塔园林的南门入城门向南回转，如是从园林进入森林朝北回转，故称「乌帕瓦特那」。内侧有两座并列大厅，所谓「亚马卡萨拉」者，即那长椅的一端分为头端和脚端。两座并列厅各有一株年轻树木，一处临头端，一处临脚端。所谓并列厅是因根由处合缔，互相依偎而立。所谓「马凉迦」者，此园中有王室的卧榻，建筑以此名称而呼。老比库也曾此名告知并赠予。
Kilantosmi, ānanda, nipajjissāmīti tathāgatassa hi –
阿难，当世尊言：‘我已疲惫，将入涅槃矣’，此语乃谓。
‘‘Gocari kaḷāpo gaṅgeyyo, piṅgalo pabbateyyako;
『出行者当为，群聚于耶，风轻凉山，平地少阴；』
Hemavato ca tambo ca, mandākini uposatho;
『钜谷风和地，晨光和暖夜，子时中等凉，正法清净日。』
Chaddantoyeva dasamo, ete nāgānamuttamā’’ti. –
第十章名为「遮断者之境」，谓此为众龙中之最上者。
Ettha yaṃ dasannaṃ gocarisaṅkhātānaṃ pakatihatthīnaṃ balaṃ, taṃ ekassa kaḷāpassāti. Evaṃ dasaguṇavaḍḍhitāya gaṇanāya pakatihatthīnaṃ koṭisahassabalappamāṇaṃ balaṃ, taṃ sabbampi cundassa piṇḍapātaṃ paribhuttakālato paṭṭhāya caṅgavāre pakkhittaudakaṃ viya parikkhayaṃ gataṃ. Pāvānagarato tīṇi gāvutāni kusinārānagaraṃ, etasmiṃ antare pañcavīsatiyā ṭhānesu nisīditvā mahatā ussāhena āgacchantopi sūriyassa atthaṅgamitavelāyaṃ sañjhāsamaye bhagavā sālavanaṃ paviṭṭho. Evaṃ rogo sabbaṃ ārogyaṃ maddanto āgacchati. Etamatthaṃ dassento viya sabbalokassa saṃvegakaraṃ vācaṃ bhāsanto – ‘‘kilantosmi, ānanda, nipajjissāmī’’ti āha.
此中所指之「遮断」者，即广大群体中以显著威力著称的强大力量，此力量乃以十之单位计量。因得十种殊胜资粮而增强，其所表现的威力相当于千万级别的军力，乃是忍辱布施时间中施主所具备的力量。如此之力，即使是尊者准提比库布施乞食时所受之供养亦能应对，如同每周斋戒日饮水断绝般完全消除。护持净土设有三处村落及库西那拉村庄，众生虽在二十五处地安坐，依然因广大精进而到来。日暮时分，世尊从舍卫国竹林园中诣此，犹如病痛消除般带来整体安康。世尊以此示现大义，于世间潜藏而迫切的苦难中发声：「阿难，我已疲惫，将歇去。」
Kasmā pana bhagavā evaṃ mahantena ussāhena idhāgato, kiṃ aññattha na sakkā parinibbāyitunti? Parinibbāyituṃ nāma na katthaci na sakkā, tīhi pana kāraṇehi idhāgato, idañhi bhagavā evaṃ passati – ‘‘mayi aññattha parinibbāyante mahāsudassanasuttassa atthuppatti na bhavissati, kusinārāyaṃ pana parinibbāyante yamahaṃ devaloke anubhavitabbaṃ sampattiṃ manussalokeyeva anubhaviṃ, taṃ dvīhi bhāṇavārehi maṇḍetvā desessāmi, taṃ me sutvā bahū janā kusalaṃ kātabbaṃ maññissantī’’ti.
然则，为何世尊以如此巨大精进来到此地，而不选择他方以实现涅槃？涅槃之事，非有时处可成，亦非可由他方达成。世尊以此三大因缘来到此处，乃见证「在我涅槃时，此大光明妙法之义不复再生。于库西那拉地，涅槃成就时，我必将在天界亲证此功德，而人间亦当得此体验，此法亦将由我于二处讲堂广说。众多人民闻此，将认为当行善业。」
Aparampi passati – ‘‘maṃ aññattha parinibbāyantaṃ subhaddo na passissati, so ca buddhaveneyyo , na sāvakaveneyyo; na taṃ sāvakā vinetuṃ sakkonti. Kusinārāyaṃ parinibbāyantaṃ pana maṃ so upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchissati, pañhāvissajjanapariyosāne ca saraṇesu patiṭṭhāya mama santike pabbajjañca upasampadañca labhitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā mayi dharamāneyeva arahattaṃ patvā pacchimasāvako bhavissatī’’ti.
又见：「世尊涅槃后，余人不得而见之，唯一布施者须届时亲近。非比库非弟子，弟子皆不能令其离欲。那时彼人将至库西那拉向我请益，终结疑惑，且将憩于众僧中，依止圣法，向我受具足戒，为修行建立基础。彼此相应，我涅槃后，此将成其最终弟子，能够证入阿拉汉果。」
Aparampi passati – ‘‘mayi aññattha parinibbāyante dhātubhājanīye mahākalaho bhavissati, lohitaṃ nadī viya sandissati. Kusinārāyaṃ parinibbute doṇabrāhmaṇo taṃ vivādaṃ vūpasametvā dhātuyo vibhajissatī’’ti. Imehi tīhi kāraṇehi bhagavā evaṃ mahantena ussāhena idhāgatoti veditabbo.
又见：「若涅槃我身，必有大纷争，如同红色江河相遇冲突。彼时布施者多那婆罗门将平息争执，并分辨正法。」基于这三大因缘，世尊以极大精进来到此地，实应如此认识。
Sīhaseyyanti ettha kāmabhogīseyyā, petaseyyā, sīhaseyyā, tathāgataseyyāti catasso seyyā.
「狮卧」乃有四卧姿：欲乐卧、饿鬼卧、狮者卧及如来卧。
Tattha – ‘‘yebhuyyena, bhikkhave, kāmabhogī sattā vāmena passena sentī’’ti ayaṃ kāmabhogīseyyā. Tesu hi yebhuyyena dakkhiṇena passena sayantā nāma natthi.
这里说：“诸比库，凭借哪一边身体的右侧，意为右侧而视为可用来享受欲乐者。”此为欲乐之床。因为这些欲乐者若凭借身体的右边视为卧具者，是不存在的。
‘‘Yebhuyyena, bhikkhave, petā uttānā sentī’’ti ayaṃ petaseyyā. Appamaṃsalohitattā hi petā aṭṭhisaṅghāṭajaṭitā ekena passena sayituṃ na sakkonti, uttānāva senti.
“诸比库，饿鬼是仰卧而视为可用之床。”此为饿鬼之床。实因饿鬼皮肤干枯呈暗血色，多具八重集合折叠，单凭一面无法躺卧，皆须仰身而卧。
‘‘Sīho, bhikkhave, migarājā dakkhiṇena passena seyyaṃ kappeti…pe… attamano hotī’’ti (a. ni. 4.246) ayaṃ sīhaseyyā. Tejussadattā hi sīho migarājā dve purimapāde ekasmiṃ ṭhāne, pacchimapāde ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvā naṅguṭṭhaṃ antarasatthimhi pakkhipitvā purimapādapacchimapādanaṅguṭṭhānaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkhetvā dvinnaṃ purimapādānaṃ matthake sīsaṃ ṭhapetvā sayati. Divasaṃ sayitvāpi pabujjhamāno na utrasanto pabujjhati, sīsaṃ pana ukkhipitvā purimapādādīnaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkheti. Sace kiñci ṭhānaṃ vijahitvā ṭhitaṃ hoti – ‘‘na yidaṃ tuyhaṃ jātiyā sūrabhāvassa ca anurūpa’’nti anattamano hutvā tattheva sayati, na gocarāya pakkamati. Avijahitvā ṭhite pana – ‘‘tuyhaṃ jātiyā ca sūrabhāvassa ca anurūpamida’’nti haṭṭhatuṭṭho uṭṭhāya sīhavijambhitaṃ vijambhitvā kesarabhāraṃ vidhunitvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkamati.
《狮子，比库们，森林之王凭借右侧视为卧具……并且自尊昂然》此为狮子之床。据记载，狮子森林之王在前脚的两侧各固定于一处，后脚亦分别置于一处，用指间的间隙支撑着并保持固定，接着在前脚的前端处端放头部而卧。尽管白天卧着，刚醒时仍不宁静，起身时则拔起头来注视前脚端的空隙。若发现某物占据该处，即觉非为自身生命香气相应者，从而生不悦心，便仍原位卧倒，不离其地。不被占据时，便满足于此，用狮吼震吼以示威张扬，左右摇晃鬃毛，摆动头颅发出尖锐威猛的狮子吼声，继而离开其地。
‘‘Catutthajjhānaseyyā pana tathāgatassa seyyāti vuccati’’ (a. ni. 4.246). Tāsu idha sīhaseyyā āgatā. Ayañhi tejussadairiyāpathattā uttamaseyyā nāma.
“第四禅之卧具则被称为如来所用之卧具。”此中狮子之卧具已被引入。因其以光明威仪显显，被称为上乘卧具。
Pāde pādanti dakkhiṇapāde vāmapādaṃ. Accādhāyāti atiādhāya, īsakaṃ atikkamma ṭhapetvā. Gopphakena hi gopphake, jāṇunā vā jāṇumhi saṅghaṭṭiyamāne abhiṇhaṃ vedanā uppajjati, cittaṃ ekaggaṃ na hoti, seyyā aphāsukā hoti. Yathā pana na saṅghaṭṭeti, evaṃ atikkamma ṭhapite vedanā nuppajjati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, seyyā phāsu hoti. Tasmā evaṃ nipajji. Anuṭṭhānaseyyaṃ upagatattā panettha – ‘‘uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā’’ti na vuttaṃ. Kāyavasena cettha anuṭṭhānaṃ veditabbaṃ, niddāvasena pana taṃ rattiṃ bhagavato bhavaṅgassa okāsoyeva nāhosi. Paṭhamayāmasmiñhi mallānaṃ dhammadesanā ahosi, majjhimayāme subhaddassa pacchimayāme bhikkhusaṅghaṃ ovadi, balavapaccūse parinibbāyi.
前脚谓之前足，后脚谓之后足。‘压跶’指越过前脚，越过并置放。因两者互刮的缘故，在膝盖或者膝盖附近相互摩擦时会发生明显疼痛，心意不集，卧具则不舒适。而若不摩擦，越过置放时痛感不生，心意专注，卧具便舒适。因此须如此排列。虽有卧躺不姿势，然对于起身预知之念，则无相关记载。此处以身行为据，应知起身。不然，对睡眠而言，夜中世尊之心识变化几乎没有空隙。初时佛曾于摩揭陀国对马拉人讲法，中时劝诫长老室伽，末时于比库聚集说法，终于破坏其根本，得大涅槃。
Sabbaphāliphullāti sabbe samantato pupphitā mūlato paṭṭhāya yāva aggā ekacchannā ahesuṃ, na kevalañca yamakasālāyeva, sabbepi rukkhā sabbapāliphullāva ahesuṃ. Na kevalañhi tasmiṃyeva uyyāne, sakalañhipi dasasahassacakkavāḷe pupphūpagā pupphaṃ gaṇhiṃsu, phalūpagā phalaṃ gaṇhiṃsu, sabbarukkhānaṃ khandhesu khandhapadumāni, sākhāsu sākhāpadumāni, vallīsu vallipadumāni, ākāsesu ākāsapadumāni pathavītalaṃ bhinditvā daṇḍapadumāni pupphiṃsu. Sabbo mahāsamuddo pañcavaṇṇapadumasañchanno ahosi. Tiyojanasahassavitthato himavā ghanabaddhamorapiñchakalāpo viya, nirantaraṃ mālādāmagavacchiko viya, suṭṭhu pīḷetvā ābaddhapupphavaṭaṃsako viya, supūritaṃ pupphacaṅkoṭakaṃ viya ca atiramaṇīyo ahosi.
世间一切果实丰满者，皆自四面各处遍布花开之根、茎、叶，直至顶端，密集如一张大花盖，非仅限于两重叶屋之内。所有树木，无不满布果实与花朵。非仅园内，而在一切十万火轮界众花丛中，花朵密布，果实累累，树木之枝杈上结满花朵，藤蔓缠绕，直上天际，如脚着花，亦若破裂大地，树枝树干均开满花朵。整体如广大海洋被五彩莲花覆盖，从三千里宽的喜马拉雅被厚密云层笼罩，如环绕不断的花环项链，色彩艳丽，形态极为美妙，宛如经常被压实成型的花环卷，层层叠叠、花朵簇拥，非常庄严华美。
Te tathāgatassa sarīraṃ okirantīti te yamakasālā bhummadevatāhi sañcalitakhandhasākhaviṭapā tathāgatassa sarīraṃ avakiranti, sarīrassa upari pupphāni vikirantīti attho. Ajjhokirantīti ajjhottharantā viya kiranti. Abhippakirantīti abhiṇhaṃ punappunaṃ pakirantiyeva. Dibbānīti devaloke nandapokkharaṇīsambhavāni, tāni honti suvaṇṇavaṇṇāni paṇṇacchattappamāṇapattāni, mahātumbamattaṃ reṇuṃ gaṇhanti. Na kevalañca mandāravapupphāneva, aññānipi pana dibbāni pāricchattakakoviḷārapupphādīni suvaṇṇacaṅkoṭakāni pūretvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyampi tidasapurepi brahmalokepi ṭhitāhi devatāhi paviṭṭhāni, antalikkhā patanti. Tathāgatassa sarīranti antarā avikiṇṇāneva āgantvā pattakiñjakkhareṇucuṇṇehi tathāgatassa sarīrameva okiranti.
彼等以为如来遗体发光，所谓彼间修罗殿及地神与缠绕的蕴枝叶间，如来遗体发光，身上盛开花朵。所谓发光，犹如燃烧发光；专指反复泛起燃烧光芒。天上意谓天界中由莲花生成，无数金黄色，如五瓣伞盖大小，聚聚持着巨大的花蕊微尘。不唯曼陀罗花，且种种天花伞盖光环，乃至天宫、提婆及梵天的神祇围绕悬空飞舞。所谓如来遗体者，是在无外染中显现，如同雀鸟食取果实尘埃而发光。
Dibbānipicandanacuṇṇānīti devatānaṃ upakappanacandanacuṇṇāni. Na kevalañca devatānaṃyeva, nāgasupaṇṇamanussānampi upakappanacandanacuṇṇāni. Na kevalañca candanacuṇṇāneva, kāḷānusārikalohitacandanādisabbadibbagandhajālacuṇṇāni, haritālaañjanasuvaṇṇarajatacuṇṇāni sabbadibbagandhavāsavikatiyo suvaṇṇarajatādisamugge pūretvā cakkavāḷamukhavaṭṭiādīsu ṭhitāhi devatāhi paviṭṭhāni antarā avippakiritvā tathāgatasseva sarīraṃ okiranti.
所谓天上掺杂檀香粉末，乃天神所用檀香粉。不仅天神，龙、仙人等亦用檀香粉。不仅单纯檀香粉，及黑岩礁、丹砂等多种多样天界香气粉末，及轻粉、赭石、金银粉末，充满天界香气彩饰物，分布在光环冠冕等处，众天神围绕，无染地发光的，如来遗体也发光。
Dibbānipi tūriyānīti devatānaṃ upakappanatūriyāni. Na kevalañca tāniyeva, sabbānipi tantibaddhacammapariyonaddhaghanasusirabhedāni dasasahassacakkavāḷesu devanāgasupaṇṇamanussānaṃ tūriyāni ekacakkavāḷe sannipatitvā antalikkhe vajjantīti veditabbāni.
所谓天上饰物，乃天神所用装饰之物。不仅这些，且所有编织锦缎、皮革兽皮、山羊毛裂纹等珍贵装饰品，成千上万遍布诸天界中，众神、龙、仙人群聚一光环内，悬空震响，应当如是解。
Dibbānipi saṅgītānīti varuṇavāraṇadevatā kira nāmetā dīghāyukā devatā – ‘‘mahāpuriso manussapathe nibbattitvā buddho bhavissatī’’ti sutvā ‘‘paṭisandhiggahaṇadivase naṃ gahetvā gamissāmā’’ti mālaṃ ganthetumārabhiṃsu. Tā ganthamānāva – ‘‘mahāpuriso mātukucchiyaṃ nibbatto’’ti sutvā ‘‘tumhe kassa ganthathā’’ti vuttā ‘‘na tāva niṭṭhāti, kucchito nikkhamanadivase gaṇhitvā gamissāmā’’ti āhaṃsu. Punapi ‘‘nikkhanto’’ti sutvā ‘‘mahābhinikkhamanadivase gamissāmā’’ti. Ekūnatiṃsavassāni ghare vasitvā ‘‘ajja mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto’’tipi sutvā ‘‘abhisambodhidivase gamissāmā’’ti. Chabbassāni padhānaṃ katvā ‘‘ajja abhisambuddho’’tipi sutvā ‘‘dhammacakkappavattanadivase gamissāmā’’ti. ‘‘Sattasattāhāni bodhimaṇḍe vītināmetvā isipatanaṃ gantvā dhammacakkaṃ pavattita’’ntipi sutvā ‘‘yamakapāṭihāriyadivase gamissāmā’’ti. ‘‘Ajja yamakapāṭihāriyaṃ karī’’tipi sutvā ‘‘devorohaṇadivase gamissāmā’’ti. ‘‘Ajja devorohaṇaṃ karī’’tipi sutvā ‘‘āyusaṅkhārossajjane gamissāmā’’ti. ‘‘Ajja āyusaṅkhāraṃ ossajī’’tipi sutvā ‘‘na tāva niṭṭhāti, parinibbānadivase gamissāmā’’ti. ‘‘Ajja bhagavā yamakasālānamantare dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṃ upagato balavapaccūsasamaye parinibbāyissati. Tumhe kassa ganthathā’’ti sutvā pana – ‘‘kinnāmetaṃ, ‘ajjeva mātukucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi, ajjeva mātukucchito nikkhami, ajjeva mahābhinikkhamanaṃ nikkhami, ajjeva buddho ahosi, ajjeva dhammacakkaṃ pavattayi, ajjeva yamakapāṭihāriyaṃ akāsi, ajjeva devalokā otiṇṇo, ajjeva āyusaṅkhāraṃ ossaji, ajjeva kira parinibbāyissatī’ti. Nanu nāma dutiyadivase yāgupānakālamattampi ṭhātabbaṃ assa. Dasa pāramiyo pūretvā buddhattaṃ pattassa nāma ananucchavikameta’’nti apariniṭṭhitāva mālāyo gahetvā āgamma anto cakkavāḷe okāsaṃ alabhamānā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ lambitvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyāva ādhāvantiyo hatthena hatthaṃ gīvāya gīvaṃ gahetvā tīṇi ratanāni ārabbha dvattiṃsa mahāpurisalakkhaṇāni chabbaṇṇarasmiyo dasa pāramiyo aḍḍhachaṭṭhāni jātakasatāni cuddasa buddhañāṇāni ārabbha gāyitvā tassa tassa avasāne ‘‘mahāyaso, mahāyaso’’ti vadanti. Idametaṃ paṭicca vuttaṃ – ‘‘dibbānipi saṅgītāni antalikkhe vattanti tathāgatassa pūjāyā’’ti.
所谓天上音乐，是指长寿神祇瓦隆阻罗天所唱——“伟大人类降生，将成为佛陀”。闻此后，誓言于相会之日不接纳他者，开始执持香环。闻“伟大人现身母腹”，问“你们为何带香环？”答曰“胎未破出，不离开，待出胎时入会”。又曰“已出胎”誓言“出大胎时入会”。居家二十九年，闻“今至出大胎”，誓言“觉悟之日入会”。服六年苦行，闻“今至正觉日”，誓言“转法轮日入会”。闻“七七周满，赴菩提场所，转法轮”，誓言“神迹展现日入会”。闻“今展神迹”，誓言“升天日入会”。闻“今升天”，誓言“寿命渐尽日入会”。闻“今寿命尽”，誓言“涅槃之日入会”。闻佛于修罗殿南座王座强力之时灭尽，问“你们为何执持香环？”回答曰:“此谓‘今以母胎再会、今以胎出再生、今出大胎、今佛成道、今转法轮、今成神迹、今升天、今寿命尽、今将灭尽’。果当于第二日赎命时必在。”成佛具有十波罗蜜、二十三大圣人相、 六十六种色相、百二十七部本生经、十七种佛智，人天称颂“伟大光辉”，依此宣说“天上音乐常于虚空中奏起，为如来供养”。
§199
199. Bhagavā pana yamakasālānaṃ antarā dakkhiṇena passena nipannoyeva pathavītalato yāva cakkavāḷamukhavaṭṭiyā, cakkavāḷamukhavaṭṭito ca yāva brahmalokā sannipatitāya parisāya mahantaṃ ussāhaṃ disvā āyasmato ānandassa ārocesi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ…pe… tathāgatassa pūjāyā’’ti. Evaṃ mahāsakkāraṃ dassetvā tenāpi attano asakkatabhāvameva dassanto na kho, ānanda, ettāvatātiādimāha.
世尊在修罗殿间，南边近地面至光环冠冕，光环冠冕至梵天众会聚处，见善知识阿难勤奋精进，告知曰：“由此而知，世尊为如来供养。”以极大敬意示现，表明无所不能之态，阿难答曰：“不了此甚深。”
Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘ānanda, mayā dīpaṅkarapādamūle nipannena aṭṭha dhamme samodhānetvā abhinīhāraṃ karontena na mālāgandhatūriyasaṅgītānaṃ atthāya abhinīhāro kato, na etadatthāya pāramiyo pūritā. Tasmā na kho ahaṃ etāya pūjāya pūjito nāma homī’’ti.
世尊言：“阿难，我以得到灯跏趺处八法，依此修持行持苦行，不因琵琶环香及音乐供养而修。因缘不足，波罗蜜未满，故非以此受供养，不可谓我是供养之所。”
Kasmā pana bhagavā aññattha ekaṃ umāpupphamattampi gahetvā buddhaguṇe āvajjetvā katāya pūjāya buddhañāṇenāpi aparicchinnaṃ vipākaṃ vaṇṇetvā idha evaṃ mahantaṃ pūjaṃ paṭikkhipatīti? Parisānuggahena ceva sāsanassa ca ciraṭṭhitikāmatāya. Sace hi bhagavā evaṃ na paṭikkhipeyya, anāgate sīlassa āgataṭṭhāne sīlaṃ na paripūressanti, samādhissa āgataṭṭhāne samādhiṃ na paripūressanti, vipassanāya āgataṭṭhāne vipassanāgabbhaṃ na gāhāpessanti. Upaṭṭhāke samādapetvā pūjaṃyeva kārentā viharissanti. Āmisapūjā ca nāmesā sāsanaṃ ekadivasampi ekayāgupānakālamattampi sandhāretuṃ na sakkoti. Mahāvihārasadisañhi vihārasahassaṃ mahācetiyasadisañca cetiyasahassampi sāsanaṃ dhāretuṃ na sakkonti. Yena kammaṃ kataṃ, tasseva hoti. Sammāpaṭipatti pana tathāgatassa anucchavikā pūjā. Sā hi tena patthitā ceva, sakkoti sāsanañca sandhāretuṃ, tasmā taṃ dassento yo kho ānandātiādimāha.
为何世尊却在别处仅取一朵未开的幼花，凭借佛陀的德行来供养，并藉佛陀的智慧描述其无间断的果报，在此示范如此伟大的供养却予以推弃？这是基于护持众多僧团及教法久远持续存在的考虑。假若世尊不加以推弃，未来等持戒的修行场所，无法持守戒法；进入禅定的场所，无法成就禅定；具足内观资粮的场所，无法得内观之根基。出仕者仅以供养为事，便住于其中。世间供养又岂能在一天、一时的祭祀仪式中维持僧团教法？即便拥有如大寺院似的一千座僧院、大塔般的一千座佛塔，也不足以维系教法的恒久存在。因所造之业，果报亦随之。正行乃真正具足如来的随行供养。正因护持如是，才能维持僧团教法，所以世尊在观察后，说出“阿难啊”等语告知。
Tattha dhammānudhammappaṭipannoti navavidhassa lokuttaradhammassa anudhammaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ paṭipanno . Sāyeva pana paṭipadā anucchavikattā ‘‘sāmīcī’’ti vuccati. Taṃ sāmīciṃ paṭipannoti sāmīcippaṭipanno. Tameva pubbabhāgapaṭipadāsaṅkhātaṃ anudhammaṃ carati pūretīti anudhammacārī.
于此所说正行，即遵行九种世外法的尊行，乃是依前行阶段因缘而行。此修行法因其依正续相，称为“相宜”，行此道者谓之“相宜行者”。依此前行阶段，持续行止无误，则谓“依法行者”。
Pubbabhāgapaṭipadāti ca sīlaṃ ācārapaññatti dhutaṅgasamādānaṃ yāva gotrabhuto sammāpaṭipadā veditabbā. Tasmā yo bhikkhu chasu agāravesu patiṭṭhāya paññattiṃ atikkamati, anesanāya jīvikaṃ kappeti, ayaṃ na dhammānudhammappaṭipanno. Yo pana sabbaṃ attano paññattaṃ sikkhāpadaṃ jinavelaṃ jinamariyādaṃ jinakāḷasuttaṃ aṇumattampi na vītikkamati, ayaṃ dhammānudhammappaṭipanno nāma. Bhikkhuniyāpi eseva nayo. Yo upāsako pañca verāni dasa akusalakammapathe samādāya vattati appeti, ayaṃ na dhammānudhammappaṭipanno. Yo pana tīsu saraṇesu, pañcasupi sīlesu, dasasu sīlesu paripūrakārī hoti, māsassa aṭṭha uposathe karoti, dānaṃ deti, gandhapūjaṃ mālāpūjaṃ karoti, mātaraṃ pitaraṃ upaṭṭhāti, dhammike samaṇabrāhmaṇe upaṭṭhāti, ayaṃ dhammānudhammappaṭipanno nāma. Upāsikāyapi eseva nayo.
所谓前行阶段，即应明了戒律、规矩、四根本修行法，直到成为世系出生者之正行。故比库若在六住无家处，未越越规矩而谋生，则谓不依法行者。而若比库严守自己规矩，戒体清净，守持戒条、清规、戒律、正命，丝毫不犯，谓依法行者。比库尼亦同。若在家近事男守持五戒、不犯十恶道行为而生活者，谓不依法行者；而若悉守三归依、五戒、十戒，遵行八十五天供，行布施、供养花香，侍奉父母，侍奉正法修行的沙门婆罗门者，谓依正法行者。近事女亦同。
Paramāyapūjāyāti uttamāya pūjāya. Ayañhi nirāmisapūjā nāma sakkoti mama sāsanaṃ sandhāretuṃ. Yāva hi imā catasso parisā maṃ imāya pūjessanti, tāva mama sāsanaṃ majjhe nabhassa puṇṇacando viya virocissatīti dasseti.
所谓究竟供养，即最高等供养。此无世间供养名称者，谓能护持我法。只要有这四众于此供养我，犹如满月光辉四方，正法亦将中圆光照。
Upavāṇattheravaṇṇanā伍波瓦那长老之解释
§200
200.Apasāresīti apanesi. Apehīti apagaccha. Thero ekavacaneneva tālavaṇṭaṃ nikkhipitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Upaṭṭhākotiādi paṭhamabodhiyaṃ anibaddhupaṭṭhākabhāvaṃ sandhāyāha. Ayaṃ, bhante, āyasmā upavāṇoti evaṃ therena vutte ānando upavāṇassa sadosabhāvaṃ sallakkheti, ‘handassa niddosabhāvaṃ kathessāmī’ti bhagavā yebhuyyena ānandātiādimāha. Tattha yebhuyyenāti idaṃ asaññasattānañceva arūpadevatānañca ohīnabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Apphuṭoti asamphuṭṭho abharito vā. Bhagavato kira āsannapadese vālaggamatte okāse sukhumattabhāvaṃ māpetvā dasa dasa mahesakkhā devatā aṭṭhaṃsu. Tāsaṃ parato vīsati vīsati. Tāsaṃ parato tiṃsati tiṃsati. Tāsaṃ parato cattālīsaṃ cattālīsaṃ. Tāsaṃ parato paññāsaṃ paññāsaṃ. Tāsaṃ parato saṭṭhi saṭṭhi devatā aṭṭhaṃsu. Tā aññamaññaṃ hatthena vā pādena vā vatthena vā na byābādhenti. ‘‘Apehi maṃ, mā ghaṭṭehī’’ti vattabbākāraṃ nāma natthi. ‘‘Tā kho pana devatāyo dasapi hutvā vīsatipi hutvā tiṃsampi hutvā cattālīsampi hutvā paññāsampi hutvā āraggakoṭinitudanamattepi tiṭṭhanti, na ca aññamaññaṃ byābādhentī’’ti (a. ni. 1.37) vuttasadisāva ahesuṃ. Ovārentoti āvārento. Thero kira pakatiyāpi mahāsarīro hatthipotakasadiso. So paṃsukūlacīvaraṃ pārupitvā atimahā viya ahosi.
「摈弃」谓弃置；「离去」谓远离。此老比库用单数形状将树叶堆积后，独自一旁站立。其持守戒律者身份，表明未曾违犯戒律。此比库名曰阿难，性格温和，世尊与之对话时说“来谈手无过失之理吧”。此「业无过失」指非意识存有及无色界天众。未开裂者，意为未爆裂或无挂碍。世尊居住之近处，时有风轻拂，微妙之感十倍十倍，百倍百倍，三十倍三十倍，四十八倍四十八倍，五十倍五十倍，六十六倍六十六倍天众护持。彼等相互间不以手足以致触碍，无“你去，我不去”之争执。天众虽有十数，只为不毁犯真敬戒调伏之意相互护持。如是天众住持不相觑迫。此事似经记载（a.n. 1.37）谓。老比库手厚如掌印，着尘衣犹如极大身形。
Tathāgataṃ dassanāyāti bhagavato mukhaṃ daṭṭhuṃ alabhamānā evaṃ ujjhāyiṃsu. Kiṃ pana tā theraṃ vinivijjha passituṃ na sakkontīti? Āma, na sakkonti. Devatā hi puthujjane vinivijjha passituṃ sakkonti, na khīṇāsave. Therassa ca mahesakkhatāya tejussadatāya upagantumpi na sakkonti. Kasmā pana therova tejussado, na aññe arahantoti? Yasmā kassapabuddhassa cetiye ārakkhadevatā ahosi.
所谓见如来，是指欲见世尊面容而生起的观想。为何此老比库无法真正见到世尊之体？确实，不能见也。天人能见凡夫却不能见已断烦恼者；老人虽有威德光彩，亦无法亲近。为何此老长老虽有光辉，却非其他阿拉汉？因有迦萨巴世尊舍利塔护法天神。
Vipassimhi kira sammāsambuddhe parinibbute ekagghanasuvaṇṇakkhandhasadisassa dhātusarīrassa ekameva cetiyaṃ akaṃsu, dīghāyukabuddhānañhi ekameva cetiyaṃ hoti. Taṃ manussā ratanāyāmāhi vidatthivitthatāhi dvaṅgulabahalāhi suvaṇṇiṭṭhakāhi haritālena ca manosilāya ca mattikākiccaṃ tilateleneva udakakiccaṃ sādhetvā yojanappamāṇaṃ uṭṭhapesuṃ. Tato bhummā devatā yojanappamāṇaṃ, tato ākāsaṭṭhakadevatā, tato uṇhavalāhakadevatā, tato abbhavalāhakadevatā, tato cātumahārājikā devatā, tato tāvatiṃsā devatā yojanappamāṇaṃ uṭṭhapesunti evaṃ sattayojanikaṃ cetiyaṃ ahosi. Manussesu mālāgandhavatthādīni gahetvā āgatesu ārakkhadevatā gahetvā tesaṃ passantānaṃyeva cetiyaṃ pūjesi.
据说，在正自觉世尊般涅槃之后，唯独以一块晶莹如金块般的骨灰骨骸构成塔。寿命长远的佛陀也是只有这一座塔。人们用宝石、碧玉等各种宝物雕饰，用黄玉和彩石、陶瓷、油灯及水祭等供养，引伸至数十里地把塔筑高。继而 heavenly beings 天人，以瑜伽量度修筑，次为空中五百天神，次为炽热风天神，次为寒凉风天神，次为四大帝天神，次为兜率天天神，依此类推，以七十里宽的规模供养此塔。人间众生携带花香等奖饰财物远赴朝拜，守护天神把守，恭敬礼敬此塔。
Tadā ayaṃ thero brāhmaṇamahāsālo hutvā ekaṃ pītakaṃ vatthaṃ ādāya gato. Devatā tassa hatthato vatthaṃ gahetvā cetiyaṃ pūjesi. Brāhmaṇo taṃ disvā pasannacitto ‘‘ahampi anāgate evarūpassa buddhassa cetiye ārakkhadevatā homī’’ti patthanaṃ katvā tato cuto devaloke nibbatti. Tassa devaloke ca manussaloke ca saṃsarantasseva kassapo bhagavā loke uppajjitvā parinibbāyi. Tassāpi ekameva dhātusarīraṃ ahosi. Taṃ gahetvā yojanikaṃ cetiyaṃ kāresuṃ. So tattha ārakkhadevatā hutvā sāsane antarahite sagge nibbattitvā amhākaṃ bhagavato kāle tato cuto mahākule paṭisandhiṃ gahetvā nikkhamma pabbajitvā arahattaṃ patto. Iti cetiye ārakkhadevatā hutvā āgatattā thero tejussadoti veditabbo.
当时有一长老，名为婆罗门大富翁，他手持一块布前来朝拜。天神用手接过布供养此塔。婆罗门见此欢喜，心中欢喜地说：「我以后来此处，也当为这尊佛建立守护天神之塔。」说毕即游向天界。当时世尊迦叶在天界与人间轮回往返，临灭度时也仅余一块骨灰骨骸，接着却建成数十里宽的塔。天神相续担任守护者，护持佛法无间断。长老即是当时到访此塔的守护天神，又名为特炬萨，定为应知。
Devatā, ānanda, ujjhāyantīti iti ānanda, devatā ujjhāyanti, na mayhaṃ puttassa añño koci doso atthīti dasseti.
世尊与阿难说：天神有所翘望，即是他们翘望，我未曾对我儿子有所厌恶或罪恨。
§201
201.Kathaṃbhūtā pana, bhanteti kasmā āha? Bhagavā tumhe – ‘‘devatā ujjhāyantī’’ti vadatha, kathaṃ bhūtā pana tā tumhe manasi karotha , kiṃ tumhākaṃ parinibbānaṃ adhivāsentīti pucchati. Atha bhagavā – ‘‘nāhaṃ adhivāsanakāraṇaṃ vadāmī’’ti tāsaṃ anadhivāsanabhāvaṃ dassento santānandātiādimāha.
阿难尊者问：世尊，为何称天神有所翘望？又于你而言那是如何？你心中如何思量？又你涅槃后，谁能承继你的法？世尊答曰：我不言承继之人。佛此言意在示现无承继者，表明法义无断绝而常续存在。如本节开始时所述。
Tattha ākāse pathavīsaññiniyoti ākāse pathaviṃ māpetvā tattha pathavīsaññiniyo. Kandantīti rodanti. Chinnapātaṃ papatantīti majjhe chinnā viya hutvā yato vā tato vā papatanti. Āvaṭṭantīti āvaṭṭantiyo patitaṭṭhānameva āgacchanti. Vivaṭṭantīti patitaṭṭhānato parabhāgaṃ vaṭṭamānā gacchanti. Apica dve pāde pasāretvā sakiṃ purato sakiṃ pacchato sakiṃ vāmato sakiṃ dakkhiṇato saṃparivattamānāpi – ‘‘āvaṭṭanti vivaṭṭantī’’ti vuccanti. Santānanda, devatā pathaviyaṃ pathavīsaññiniyoti pakatipathavī kira devatā dhāretuṃ na sakkoti. Tattha hatthako brahmā viya devatā osīdanti. Tenāha bhagavā – ‘‘oḷārikaṃ hatthaka, attabhāvaṃ abhinimmināhī’’ti (a. ni. 3.128). Tasmā yā devatā pathaviyaṃ pathaviṃ māpesuṃ, tā sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘pathaviyaṃ pathavīsaññiniyo’’ti.
天神在空中称为“地持者”，意谓他们能托持土地，维持地面。天神悲哀哀号，好似断枝落叶随风而落。所谓“缠绕”是指缠绕或聚集于落地点，“展开”是指散布开来。即使他双脚伸直，向前、向后、向左、向右旋转移动，也称为“缠绕”“展开”。阿难，天神不能真正托持大地。因他们如初始轮回时之犁牛般疲惫蹒跚。世尊因此示现：“犁牛啊，勿将自性投影为实有。”故称托持大地的天神为“地持者”乃是象征意义。
Vītarāgāti pahīnadomanassā silāthambhasadisā anāgāmikhīṇāsavadevatā.
无贪欲者，无怨恨者，为石柱般坚定不动者，住于无来处，断尽染污者，是天神境界。
Catusaṃvejanīyaṭhānavaṇṇanā四悚惧处之解释
§202
202.Vassaṃvuṭṭhāti buddhakāle kira dvīsu kālesu bhikkhū sannipatanti upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya kammaṭṭhānaggahaṇatthaṃ, vuṭṭhavassā ca gahitakammaṭṭhānānuyogena nibbattitavisesārocanatthaṃ. Yathā ca buddhakāle, evaṃ tambapaṇṇidīpepi apāragaṅgāya bhikkhū lohapāsāde sannipatiṃsu, pāragaṅgāya bhikkhū tissamahāvihāre. Tesu apāragaṅgāya bhikkhū saṅkārachaḍḍakasammajjaniyo gahetvā āgantvā mahāvihāre sannipatitvā cetiye sudhākammaṃ katvā – ‘‘vuṭṭhavassā āgantvā lohapāsāde sannipatathā’’ti vattaṃ katvā phāsukaṭṭhānesu vasitvā vuṭṭhavassā āgantvā lohapāsāde pañcanikāyamaṇḍale, yesaṃ pāḷi paguṇā, te pāḷiṃ sajjhāyanti. Yesaṃ aṭṭhakathā paguṇā, te aṭṭhakathaṃ sajjhāyanti. Yo pāḷiṃ vā aṭṭhakathaṃ vā virādheti , taṃ – ‘‘kassa santike tayā gahita’’nti vicāretvā ujuṃ katvā gāhāpenti. Pāragaṅgāvāsinopi tissamahāvihāre evameva karonti. Evaṃ dvīsu kālesu sannipatitesu bhikkhūsu ye pure vassūpanāyikāya kammaṭṭhānaṃ gahetvā gatā visesārocanatthaṃ āgacchanti, evarūpe sandhāya ‘‘pubbe bhante vassaṃvuṭṭhā’’tiādimāha.
203. 世尊时代中，据说每年雨季期，僧众在两个时节相聚，聚集的目的在于依止雨季修习业处，雨季住持则是为安立修习道场。因缘成熟，住持修习处得力，特别兴起各种利益。譬如世尊时代，在锡兰岛，住无毒水之河旁的比库集居于铜殿，住毒水河旁的比库则集于提沙大寺。住无毒水河旁的比库持守戒律清净，摄持沙弥斑酥，前往大寺集会，恭敬竖立圣塔，细心作福德事功——"住雨季期间，前往铜殿集会"，供住雨季食具与垫榻，住雨季时前往铜殿及五尼阶讲堂，依所在巴利经文诵习。所诵巴利经文为正统内容，则学习《注疏》；如舍弃巴利经文或注疏者，则经行者思惟「此由谁所守护」而审察，方正坐持。居住于毒水河旁的比库，在提沙大寺同样如法行持。如此两时节中相聚的比库，乃早先修持雨季道场而获特殊利益，依此缘故说：「先前尊者，已经住雨季。」
Manobhāvanīyeti manasā bhāvite sambhāvite. Ye vā mano manaṃ bhāventi vaḍḍhenti rāgarajādīni pavāhenti, evarūpeti attho. Thero kira vattasampanno mahallakaṃ bhikkhuṃ disvā thaddho hutvā na nisīdati, paccuggamanaṃ katvā hatthato chattañca pattacīvarañca gahetvā pīṭhaṃ papphoṭetvā deti, tattha nisinnassa vattaṃ katvā senāsanaṃ paṭijaggitvā deti. Navakaṃ bhikkhuṃ disvā tuṇhībhūto na nisīdati, samīpe ṭhatvā vattaṃ karoti. So tāya vattapaṭipattiyā aparihāniṃ patthayamāno evamāha.
心的培育，谓心意所思、所发之意念。若有一切诸心念念运作，则欲欲、嗔恨等烦恼均会增长流转，其意即此。尊长见一比库众中有一大年长比库，态度安静不起坐，便迎接到前，亲手持伞、披衣，然后为其铺设坐具，坐下后复为理众长句，守护座位。又见一新来比库，独自寂静不起坐，而站立于近旁行转述事。他以上述举止而未有损害说。
Atha bhagavā – ‘‘ānando manobhāvanīyānaṃ dassanaṃ na labhissāmī’’ti cinteti, handassa, manobhāvanīyānaṃ dassanaṭṭhānaṃ ācikkhissāmi, yattha vasanto ito cito ca anāhiṇḍitvāva lacchati manobhāvanīye bhikkhū dassanāyāti cintetvā cattārimānītiādimāha.
然后世尊思惟：「阿难，将不复得见心意培育之表现。」于是说：「手足！我当为汝说明心意培育之见地处所，居于此所，往昔先前亲近、未受损害之比库，得见心意培育。」思惟过后，于此示现四种之类诸相。
Tattha saddhassāti buddhādīsu pasannacittassa vattasampannassa, yassa pāto paṭṭhāya cetiyaṅgaṇavattādīni sabbavattāni katāneva paññāyanti. Dassanīyānīti dassanārahāni dassanatthāya gantabbāni. Saṃvejanīyānīti saṃvegajanakāni. Ṭhānānīti kāraṇāni, padesaṭhānāneva vā.
此处所谓信心者，是指佛与诸尊者信心清净、恭敬心具足；良善习行为者，诸如接待佛殿等众所作之周全礼敬。应见之者，谓为见之要义及应往之处。应感之者，指引发庄严礼敬之种种善行。处所即因缘或地域场所，也可以不同场合。
Ye hi kecīti idaṃ cetiyacārikāya satthakabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha cetiyacārikaṃ āhiṇḍantāti ye ca tāva tattha tattha cetiyaṅgaṇaṃ sammajjantā, āsanāni dhovantā bodhimhi udakaṃ siñcantā āhiṇḍanti, tesu vattabbameva natthi asukavihāre ‘‘cetiyaṃ vandissāmā’’ti nikkhamitvā pasannacittā antarā kālaṅkarontāpi anantarāyena sagge patiṭṭhahissanti yevāti dasseti.
有些说法谓此乃解说佛陀圣迹标志之举止。如实说，初则示意礼敬佛塔行者，遵守佛门清净行为，分别整理座位，净洒庄严依止菩提之水，修持诸善，守护戒律。于清净修行场中，如要离开，即以庄严语辞礼敬圣塔，怀着清净心离去，不受纷扰，必将次第往生天界。
Ānandapucchākathāvaṇṇanā阿难问事论的解说
§203
203.Adassanaṃ, ānandāti yadetaṃ mātugāmassa adassanaṃ, ayamettha uttamā paṭipattīti dasseti. Dvāraṃ pidahitvā senāsane nisinno hi bhikkhu āgantvā dvāre ṭhitampi mātugāmaṃ yāva na passati, tāvassa ekaṃseneva na lobho uppajjati, na cittaṃ calati. Dassane pana satiyeva tadubhayampi assa. Tenāha – ‘‘adassanaṃ ānandā’’ti. Dassane bhagavā sati kathanti bhikkhaṃ gahetvā upagataṭṭhānādīsu dassane sati kathaṃ paṭipajjitabbanti pucchati. Atha bhagavā yasmā khaggaṃ gahetvā – ‘‘sace mayā saddhiṃ ālapasi, ettheva te sīsaṃ pātessāmī’’ti ṭhitapurisena vā, ‘‘sace mayā saddhiṃ ālapasi, ettheva te maṃsaṃ murumurāpetvā khādissāmī’’ti ṭhitayakkhiniyā vā ālapituṃ varaṃ. Ekasseva hi attabhāvassa tappaccayā vināso hoti, na apāyesu aparicchinnadukkhānubhavanaṃ. Mātugāmena pana ālāpasallāpe sati vissāso hoti, vissāse sati otāro hoti, otiṇṇacitto sīlabyasanaṃ patvā apāyapūrako hoti; tasmā anālāpoti āha. Vuttampi cetaṃ –
203. 「不可见」与「欢喜」二字，谓此为护卫村落不可见之义，即最高之行为。比库若于屋内关门而坐，外来者站在门外，虽目不及村庄，亦不起贪欲心，心亦不散乱。于「不可见」处应有觉知，因此谓之「不可见即欢喜」。世尊为说明觉知，于坐处等比库问曰：「于见处，如何修习觉知？」时世尊持刀曰：「如若汝与我对话，则彼人必受头部伤害；又如与我争执，彼人被妖魔割肉而食。」众人因我性情而毁灭，其受苦非无常之果报。然与村民言语时，生信心，信入心后下降，犯戒难行，身受恶趣，故说不语。且说此义。
‘‘Sallape asihatthena, pisācenāpi sallape;
以无益的闲谈为害，连魔鬼也有闲谈；
Āsīvisampi āsīde, yena daṭṭho na jīvati;
箭头虽然在那儿，却没有生命；
Na tveva eko ekāya, mātugāmena sallape’’ti. (a. ni. 5.55);
但并非仅仅一人单独离开母行闲谈。」（增支部·尼柯耶 5.55）
Ālapantena panāti sace mātugāmo divasaṃ vā pucchati, sīlaṃ vā yācati, dhammaṃ vā sotukāmo hoti, pañhaṃ vā pucchati, tathārūpaṃ vā panassa pabbajitehi kattabbakammaṃ hoti, evarūpe kāle anālapantaṃ ‘‘mūgo ayaṃ, badhiro ayaṃ, bhutvāva baddhamukho nisīdatī’’ti vadati, tasmā avassaṃ ālapitabbaṃ hoti. Evaṃ ālapantena pana kathaṃ paṭipajjitabbanti pucchati. Atha bhagavā – ‘‘etha tumhe, bhikkhave, mātumattīsu mātucittaṃ upaṭṭhapetha, bhaginimattīsu bhaginicittaṃ upaṭṭhapetha, dhītumattīsu dhītucittaṃ upaṭṭhapethā’’ti (saṃ. ni. 4.127) imaṃ ovādaṃ sandhāya sati, ānanda, upaṭṭhapetabbāti āha.
与人谈话时，如果母行者白天询问，或请求遵守戒律，或渴望听闻法，或提出问题，或就此产生应作的修行行为，则此时不得不与之交谈；若处于此时而不与交谈，他人便言『此人聋哑，如同被捆绑封口坐着』，因此必须与之交谈。有人问：既是如此，应如何正确与人谈话？于是世尊告诫说：『比库们，应生母亲心对母亲般的人，应生姐妹心对姐妹般的人，应生女儿心对女儿般的人。』闻此劝诫，阿难应当记住并奉行。（集注 4.127）
§204
204.Abyāvaṭāti atantibaddhā nirussukkā hotha. Sāratthe ghaṭathāti uttamatthe arahatte ghaṭetha. Anuyuñjathāti tadadhigamāya anuyogaṃ karotha. Appamattāti tattha avippamuṭṭhasatī. Vīriyātāpayogena ātāpino. Kāye ca jīvite ca nirapekkhatāya pahitattā pesitacittā viharatha.
所谓不执着，即不被诸苦所缠绕。为利益起见，当以最高境界行于阿拉汉果。所谓努力修持者，是指为求得彼果而用功。所谓不懈者，即于彼不嗔不怨，具足正念。应以热诚勤力，不偏不倚于身命，心意安住而生活。
§205
205.Kathaṃpana, bhanteti tehi khattiyapaṇḍitādīhi kathaṃ paṭipajjitabbaṃ. Addhā maṃ te paṭipucchissanti – ‘‘kathaṃ, bhante, ānanda tathāgatassa sarīre paṭipajjitabba’’nti; ‘‘tesāhaṃ kathaṃ paṭivacanaṃ demī’’ti pucchati. Ahatena vatthenāti navena kāsikavatthena. Vihatena kappāsenāti supothitena kappāsena. Kāsikavatthañhi sukhumattā telaṃ na gaṇhāti, kappāso pana gaṇhāti. Tasmā ‘‘vihatena kappāsenā’’ti āha. Āyasāyāti sovaṇṇāya. Sovaṇṇañhi idha ‘‘ayasa’’nti adhippetaṃ.
尊者，请问诸如士族及学者等应当如何修行？他们必会来问：“尊者，请问阿难，如何于如来身修行？”问者曰：“我当如何答复？”所谓‘以新骨灰’，意即以新锅灰。‘以润泽铜’，意即以润泽之铜。新锅灰不取润油，铜却取。故言‘以润泽铜’。所谓金属，即谓黄金。此处黄金是指‘金属’之总名。
Thūpārahapuggalavaṇṇanā应建塔供奉之人的解说
§206
206.Rājā cakkavattīti ettha kasmā bhagavā agāramajjhe vasitvā kālaṅkatassa rañño thūpārahataṃ anujānāti, na sīlavato puthujjanassa bhikkhussāti? Anacchariyattā. Puthujjanabhikkhūnañhi thūpe anuññāyamāne tambapaṇṇidīpe tāva thūpānaṃ okāso na bhaveyya, tathā aññesu ṭhānesu. Tasmā ‘‘anacchariyā te bhavissantī’’ti nānujānāti. Rājā cakkavattī ekova nibbattati, tenassa thūpo acchariyo hoti. Puthujjanasīlavato pana parinibbutabhikkhuno viya mahantampi sakkāraṃ kātuṃ vaṭṭatiyeva.
206.关于世尊为何允许染污的王建造塔葬于宫殿中央，而不允许没有戒德的凡夫比库如此？此处以“不奇特”解释。因为在凡夫比库中，允许建造塔葬者于锡兰岛，乃至其他地方，建塔的空间皆难得。因此说“他们不会奇特”。拥有唯一统一王权的转轮圣王，其塔葬自然奇特。而拥有戒德、已经证灭比库的，则允许给予极大的敬重。
Ānandaacchariyadhammavaṇṇanā阿难稀有法的解说
§207
207.Vihāranti idha maṇḍalamālo vihāroti adhippeto, taṃ pavisitvā. Kapisīsanti dvārabāhakoṭiyaṃ ṭhitaṃ aggaḷarukkhaṃ. Rodamāno aṭṭhāsīti so kirāyasmā cintesi – ‘‘satthārā mama saṃvegajanakaṃ vasanaṭṭhānaṃ kathitaṃ, cetiyacārikāya sātthakabhāvo kathito, mātugāme paṭipajjitabbapañho vissajjito, attano sarīre paṭipatti akkhātā, cattāro thūpārahā kathitā, dhuvaṃ ajja bhagavā parinibbāyissatī’’ti, tassevaṃ cintayato balavadomanassaṃ uppajji. Athassa etadahosi – ‘‘bhagavato santike rodanaṃ nāma aphāsukaṃ, ekamantaṃ gantvā sokaṃ tanukaṃ karissāmī’’ti, so tathā akāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘rodamāno aṭṭhāsī’’ti.
207.“他们住于此处，称此塔林为环绕的聚居地”，由统治者管理。称“猴子”者，立于门口的加角树下。有一位老者哭泣，年约八十八，他思量说：“尊者们曾讲述令我生猛利心之修行住所；讲述了使祈念供养之道确实无疑；他已消除母村中应当遵循的疑惑；他已阐明自己修行之身体状况；四位塔葬者已被讲述；相信今天世尊将入般涅槃。”正如此思，强烈的忧伤生起。继而他想：“在世尊面前哭泣是不适当的；我将稍往一侧独自承受忧伤”，于是如此而为。由此被称为“哭泣的八十八”。
Ahañca vatamhīti ahañca vata amhi, ahaṃ vatamhītipi pāṭho. Yo mama anukampakoti yo maṃ anukampati anusāsati, sve dāni paṭṭhāya kassa mukhadhovanaṃ dassāmi, kassa pāde dhovissāmi, kassa senāsanaṃ paṭijaggissāmi, kassa pattacīvaraṃ gahetvā vicarissāmīti bahuṃ vilapi. Āmantesīti bhikkhusaṅghassa antare theraṃ adisvā āmantesi.
“我实如此啊”，我确实如此，这是习惯语。谁说“他对我有慈悲”，谁为我体现劝诫，我即现出诵经，我为谁洗脸，我为谁洗脚，我为谁准备坐席，我拿起供具衣服观察，我与之巡行，因多而哀号。于是被比库僧团邀请长老，被邀请来。
Mettenakāyakammenāti mettacittavasena pavattitena mukhadhovanadānādikāyakammena. Hitenāti hitavuddhiyā katena. Sukhenāti sukhasomanasseneva katena, na dukkhinā dummanena hutvāti attho. Advayenāti dve koṭṭhāse katvā akatena. Yathā hi eko sammukhāva karoti na parammukhā, eko parammukhāva karoti na sammukhā evaṃ vibhāgaṃ akatvā katenāti vuttaṃ hoti. Appamāṇenāti pamāṇavirahitena. Cakkavāḷampi hi atisambādhaṃ, bhavaggampi atinīcaṃ, tayā kataṃ kāyakammameva bahunti dasseti.
所谓以慈爱之身行为者，是以仁慈心进行诵经、洗脸等身业。所作皆为利益由觉性提升者。作皆因喜乐安适而为，非由痛苦愤恨而作。所谓不分别，是将两分一合，不分化为二。如一面对，非对面；一对面，非一面，即是未分别地完成。所谓“不计量”即无量无边。因世间轮回极其纷杂，又因生命也极其微贱，以此身业表现诸多事实。
Mettena vacīkammenāti mettacittavasena pavattitena mukhadhovanakālārocanādinā vacīkammena. Api ca ovādaṃ sutvā – ‘‘sādhu, bhante’’ti vacanampi mettaṃ vacīkammameva. Mettena manokammenāti kālasseva sarīrapaṭijagganaṃ katvā vivittāsane nisīditvā – ‘‘satthā arogo hotu, abyāpajjo sukhī’’ti evaṃ pavattitena manokammena. Katapuññosīti kappasatasahassaṃ abhinīhārasampannosīti dasseti. Katapuññosīti ca ettāvatā vissattho mā pamādamāpajji, atha kho padhānamanuyuñja. Evañhi anuyutto khippaṃ hohisi anāsavo, dhammasaṅgītikāle arahattaṃ pāpuṇissasi. Na hi mādisassa katapāricariyā nipphalā nāma hotīti dasseti.
所谓以慈爱之语言行为者，是以仁慈心进行诵经时洗脸、擦手等语业。且听教诲微言“善哉，长老”，也是以慈爱之语言业。又以慈爱之意念行为，如洗足后独坐于静处，心念“愿师长健康、无病安乐”。谓此心意为大利行者，万劫具足善业，值得信赖，不应生懈怠。若专注实践，定当速得无染污，在唱法赞期得阿拉汉果。因懈怠不实，则其善行无果。
§208
208. Evañca pana vatvā mahāpathaviṃ pattharanto viya ākāsaṃ vitthārento viya cakkavāḷagiriṃ osārento viya sineruṃ ukkhipento viya mahājambuṃ khandhe gahetvā cālento viya āyasmato ānandassa guṇakathaṃ ārabhanto atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi. Tattha ‘‘yepi te, bhikkhave, etarahī’’ti kasmā na vuttaṃ? Aññassa buddhassa natthitāya. Eteneva cetaṃ veditabbaṃ – ‘‘yathā cakkavāḷantarepi añño buddho natthī’’ti. Paṇḍitoti byatto. Medhāvīti khandhadhātuāyatanādīsu kusalo.
208.说到此处，犹如大地震动般，拓展天空似地，推翻转轮山岳如拔起山峰，将大刚栗树肩负而行般，具寿长老阿难开始诵说其德行。然后世尊召请比库，问曰：‘诸比库！你是否未曾听闻此事？’因他方佛陀不在世，故当知此理，即：‘正如转轮圣王之中仅有一佛而他无佛’。智者即是通达于蕴、界、处、根等法者。
§209
209.Bhikkhuparisā ānandaṃ dassanāyāti ye bhagavantaṃ passitukāmā theraṃ upasaṅkamanti, ye ca ‘‘āyasmā kirānando samantapāsādiko abhirūpo dassanīyo bahussuto saṅghasobhano’’ti therassa guṇe sutvā āgacchanti, te sandhāya ‘‘bhikkhuparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamantī’’ti vuttaṃ. Esa nayo sabbattha. Attamanāti savanena no dassanaṃ sametīti sakamanā tuṭṭhacittā. Dhammanti ‘‘kacci, āvuso, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci yoniso manasikārena kammaṃ karotha, ācariyupajjhāye vattaṃ pūrethā’’ti evarūpaṃ paṭisanthāradhammaṃ. Tattha bhikkhunīsu – ‘‘kacci, bhaginiyo, aṭṭha garudhamme samādāya vattathā’’ti idampi nānākaraṇaṃ hoti. Upāsakesu āgatesu ‘‘upāsaka, na te kacci sīsaṃ vā aṅgaṃ vā rujjati, arogā te puttabhātaro’’ti na evaṃ paṭisanthāraṃ karoti. Evaṃ pana karoti – ‘‘kathaṃ upāsakā tīṇi saraṇāni pañca sīlāni rakkhatha, māsassa aṭṭha uposathe karotha, mātāpitūnaṃ upaṭṭhānavattaṃ pūretha, dhammikasamaṇabrāhmaṇe paṭijaggathā’’ti. Upāsikāsupi eseva nayo.
诸比库会中，有人因见世尊心生希求，便往近侍长老阿难处观瞻；亦有人闻得长老称叹曰：『具寿妙相的长老阿难，姿容端正，具足庄严，博闻多识，是僧众之光。』闻此称誉遂来，于是便传言：「诸比库会中，特往观瞻阿难。」此乃通行之例。『Attamanāti』谓以听闻为尊，不以亲见为足，是表示乐于接受者的心态。所谓法者，谓「朋友，当谨慎修持净戒，亦当勤巧行善，身心谨守，于师长所应遵奉，圆满护持。」此为种种导引。至于比库尼，则指导曰：「姐妹们，应当奉持八解脱法要。」此亦多因缘所成。至于在家居士，若有人问及：「在家居士，头面肢体无恙，身心安康。」则不设此导引。反之，则教授：「在家居士应护持三皈五戒，守八斋日，孝养父母，敬事正法僧。」在家女弟子亦同样导引。
Idāni ānandattherassa cakkavattinā saddhiṃ upamaṃ karonto cattārome bhikkhavetiādimāha. Tattha khattiyāti abhisittā ca anabhisittā ca khattiyajātikā. Te kira – ‘‘rājā cakkavattī nāma abhirūpo dassanīyo pāsādiko ākāsena vicaranto rajjaṃ anusāsati dhammiko dhammarājā’’ti tassa guṇakathaṃ sutvā ‘‘savanena dassanampi sama’’nti attamanā honti. Bhāsatīti kathento – ‘‘kathaṃ, tātā, rājadhammaṃ pūretha, paveṇiṃ rakkhathā’’ti paṭisanthāraṃ karoti. Brāhmaṇesu pana – ‘‘kathaṃ ācariyā mante vācetha, kathaṃ antevāsikā mante gaṇhanti, dakkhiṇaṃ vā vatthāni vā kapilaṃ vā alatthā’’ti paṭisanthāraṃ karoti. Gahapatīsu – ‘‘kathaṃ tātā, na vo rājakulato daṇḍena vā balinā vā pīḷā atthi, sammā devo dhāraṃ anupavecchati, sassāni sampajjantī’’ti evaṃ paṭisanthāraṃ karoti. Samaṇesu – ‘‘kathaṃ, bhante, pabbajitaparikkhārā sulabhā, samaṇadhamme na pamajjathā’’ti evaṃ paṭisanthāraṃ karoti.
现今，有人比喻长老阿难如同四部之长者侍卫，谓为「四部比库」。其中所谓「王族」，指受过加冕与未受加冕的王族血裔。彼等听闻曰：「王者、转轮圣王，仪表端庄，庄严美好，能住虚空，统御国家，法治之王。」闻及此赞叹，心生欢喜，谓之『与亲见同等』。言说者则执言：「父亲啊，如何应满王法，应护法守行？」此为劝勉之辞。至婆罗门中，则有说：「师长如此论议，居士如此接纳，奉献礼物，如犀牛、鹿皮。」此为导引。居士中有说：「父亲啊，你们家族权柄强大，无须暴政压迫，天神护持，雨水滋润。」如是进行导引。沙门中则说：「尊者们，出家之具备从容，勿于出家法上懈怠。」此乃导引语。
Mahāsudassanasuttadesanāvaṇṇanā《大善见经》说法的解说
§210
210.Khuddakanagaraketi nagarapatirūpake sambādhe khuddakanagarake. Ujjaṅgalanagaraketi visamanagarake. Sākhānagaraketi yathā rukkhānaṃ sākhā nāma khuddakā honti, evameva aññesaṃ mahānagarānaṃ sākhāsadise khuddakanagarake. Khattiyamahāsālāti khattiyamahāsārappattā mahākhattiyā. Esa nayo sabbattha.
所谓「小城」者，城主比喻之下，谓为小城。所谓「曲折之城」，谓此城地形不平。所谓「枝城」，如树枝般细小，其他大城市之枝城亦复如是。所谓「王族大居所」，谓大王族之家，称为大王族大居舍。此为通行解说。
Tesu khattiyamahāsālā nāma yesaṃ koṭisatampi koṭisahassampi dhanaṃ nikhaṇitvā ṭhapitaṃ, divasaparibbayo ekaṃ kahāpaṇasakaṭaṃ nigacchati, sāyaṃ dve pavisanti. Brāhmaṇamahāsālā nāma yesaṃ asītikoṭidhanaṃ nihitaṃ hoti, divasaparibbayo eko kahāpaṇakumbho nigacchati, sāyaṃ ekasakaṭaṃ pavisati. Gahapatimahāsālā nāma yesaṃ cattālīsakoṭidhanaṃ nihitaṃ hoti, divasaparibbayo pañca kahāpaṇambaṇāni nigacchanti, sāyaṃ kumbho pavisati.
其中所谓王族大居所者，即其财富积聚如千万千万计，日用开销约一枚百文钱，傍晚有二人进入。所谓婆罗门大居所者，财富约八十千万计，日用一枚百文钱，傍晚一百人进入。所谓居士大居所者，财富约四十四千万计，日用五枚百文钱，傍晚一罐钱进入。
Māhevaṃ, ānanda, avacāti ānanda, mā evaṃ avaca, na imaṃ ‘‘khuddakanagara’’nti vattabbaṃ. Ahañhi imasseva nagarassa sampattiṃ kathetuṃ – ‘‘anekavāraṃ tiṭṭhaṃ nisīdaṃ mahantena ussāhena, mahantena parakkamena idhāgato’’ti vatvā bhūtapubbantiādimāha. Subhikkhāti khajjabhojjasampannā. Hatthisaddenāti ekasmiṃ hatthimhi saddaṃ karonte caturāsītihatthisahassāni saddaṃ karonti, iti hatthisaddena avivittā, hoti, tathā assasaddena. Puññavanto panettha sattā catusindhavayuttehi rathehi aññamaññaṃ anubandhamānā antaravīthīsu vicaranti, iti rathasaddena avivittā hoti. Niccaṃ payojitāneva panettha bheriādīni tūriyāni, iti bherisaddādīhipi avivittā hoti. Tattha sammasaddoti kaṃsatāḷasaddo. Pāṇitāḷasaddoti pāṇinā caturassaambaṇatāḷasaddo. Kuṭabherisaddotipi vadanti.
「阿难啊，不应如此说，不应言此为『小城』。我当述说此地之富饶：『屡次长久久住，精神振奋，勇猛勇猛，今昔往来。』所谓富饶者，谓谷物丰盛。所谓象鸣声，指象群中某象发声，声震八十四万象，故称象声。此象声若尾响，亦如人声。所谓马声，乃诸马群中，战车相连接行进于街市，车轮相击发声，如是声不绝。日常所用器具，如围铃等第三类器乐亦不断。诸此皆谓为「声相调和」。所谓锣声指青铜锣声，鸡锣声谓通过手摇四面青铜锣之声音。复有穹锣声等。
Asnāthapivatha khādathāti asnātha pivatha khādatha. Ayaṃ panettha saṅkhepo, bhuñjatha bhoti iminā dasamena saddena avivittā hoti anupacchinnasaddā. Yathā pana aññesu nagaresu ‘‘kacavaraṃ chaḍḍetha, kudālaṃ gaṇhatha, pacchiṃ gaṇhatha, pavāsaṃ gamissāma, taṇḍulapuṭaṃ gaṇhatha, bhattapuṭaṃ gaṇhatha, phalakāvudhādīni sajjāni karothā’’ti evarūpā saddā honti, na yidha evaṃ ahosīti dasseti.
「饮食者，应进食，应饮水，应食饭。」此乃简略说法，合十种声音不间断。其他城市亦有类似之声响。例如，「脱壳之鹿，拾角，拾犁，适时进入，携带稻谷与饭食，制备战具」等声音声声相续，却非刻意如此，纯为自然生活之常声。
‘‘Dasamena saddenā’’ti ca vatvā ‘‘kusāvatī, ānanda, rājadhānī sattahi pākārehi parikkhittā ahosī’’ti sabbaṃ mahāsudassanasuttaṃ niṭṭhāpetvā gaccha tvaṃ ānandātiādimāha. Tattha abhikkamathāti abhimukhā kamatha, āgacchathāti attho. Kiṃ pana te bhagavato āgatabhāvaṃ na jānantīti? Jānanti. Buddhānaṃ gatagataṭṭhānaṃ nāma mahantaṃ kolāhalaṃ hoti, kenacideva karaṇīyena nisinnattā na āgatā. ‘‘Te āgantvā bhikkhusaṅghassa ṭhānanisajjokāsaṃ saṃvidahitvā dassantī’’ti tesaṃ santike avelāyampi bhagavā pesesi.
「因说是第十个法音」者，谓曰：「库萨瓦提，阿难，乃有七重城墙环绕的王都。」说毕，将《大明经》全部讲演完毕后，对阿难说道：「你去吧。」此处“abhikkamatha”意谓“向前行进”，或译为“面前的道路”；“āgacchatha”意义为“前来，来到”。那么，你为何不知世尊来临的情状呢？他们知道。诸佛在世时范畴之处，声响喧哗极大，有时因某种应当为之事而坐着不起身。世尊曾遣人在他们近旁，教诲说：「他们来到，是为比库僧团开设此地坐席，为使之入座，乃向诸人示现。」
Mallānaṃ vandanāvaṇṇanā马喇人礼敬的解说
§211
211.Amhākañca noti ettha no kāro nipātamattaṃ. Aghāvinoti uppannadukkhā. Dummanāti anattamanā. Cetodukkhasamappitāti domanassasamappitā. Kulaparivattaso kulaparivattaso ṭhapetvāti ekekaṃ kulaparivattaṃ kulasaṅkhepaṃ vīthisabhāgena ceva racchāsabhāgena ca visuṃ visuṃ ṭhapetvā.
211.「我们此地未尝外出行走。」谓声成为句末终结词。所谓「阿伽微」即生起忧苦之义；「杜玛那」意谓心境不善，忧愁悲伤之意；「切陀苦卡萨摩皮塔」则是心受苦痛。所谓「库拉帕里瓦塔索库拉帕里瓦塔索」者，谓一点一滴地设立家外多条道路，逐段逐部分体统地建立起来。
Subhaddaparibbājakavatthuvaṇṇanā游方者苏跋达事缘的解说
§212
212.Subhaddonāma paribbājakoti udiccabrāhmaṇamahāsālakulā pabbajito channaparibbājako. Kaṅkhādhammoti vimatidhammo. Kasmā panassa ajja evaṃ ahosīti? Tathāvidhaupanissayattā. Pubbe kira puññakaraṇakāle dve bhātaro ahesuṃ. Te ekatova sassaṃ akaṃsu. Tattha jeṭṭhakassa – ‘‘ekasmiṃ sasse navavāre aggasassadānaṃ mayā dātabba’’nti ahosi. So vappakāle bījaggaṃ nāma datvā gabbhakāle kaniṭṭhena saddhiṃ mantesi – ‘‘gabbhakāle gabbhaṃ phāletvā dassāmā’’ti kaniṭṭho – ‘‘taruṇasassaṃ nāsetukāmosī’’ti āha. Jeṭṭho kaniṭṭhassa ananuvattanabhāvaṃ ñatvā khettaṃ vibhajitvā attano koṭṭhāsato gabbhaṃ phāletvā khīraṃ nīharitvā sappinavanītena saṃyojetvā adāsi, puthukakāle puthukaṃ kāretvā adāsi, lāyanakāle lāyanaggaṃ, veṇikaraṇe veṇaggaṃ, kalāpādīsu kalāpaggaṃ, khalaggaṃ, khalabhaṇḍaggaṃ, koṭṭhagganti evaṃ ekasasse navavāre aggadānaṃ adāsi. Kaniṭṭho pana uddharitvā adāsi.
212.名为苏跋多者，是一位游方婆罗门、出身显赫之家，出家为覆衣游方行者。所谓「惊疑法」即疑惑心所。为何他今日成为如此？此乃因缘所致。早前有两位兄弟行善施舍捐献，各自出让布施物。其中长兄说：「于某一布施节日，我应当施献第一布施。」他于雨季时施与一名名叫比耶加的耕种者。受孕时，与幼弟商议说：「于孕期若能产出乳房叶形胎儿，则以此显现。」幼弟则说：「我无意消灭幼弟。」长兄认知幼弟无反抗心，乃划分耕地分割，自己完成耕作，并于蹲犁时产下胎儿，取乳汁以牛皮容器收集，用绳缚紧好，育种时以育种工具完善施与，用除草时以除草具仔细施舍，于结实时期施分果实，于树枝处施分花果，以此方式，一次布施九日间均施第一布施。幼弟后来将此提升并奉献。
Tesu jeṭṭhako aññāsikoṇḍaññatthero jāto. Bhagavā – ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti olokento ‘‘aññāsikoṇḍañño ekasmiṃ sasse nava aggadānāni adāsi, imaṃ aggadhammaṃ tassa desessāmī’’ti sabbapaṭhamaṃ dhammaṃ desesi. So aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Kaniṭṭho pana ohīyitvā pacchā dānassa dinnattā satthu parinibbānakāle evaṃ cintetvā satthāraṃ daṭṭhukāmo ahosi.
此中长兄乃名为阿尼亚西孔达尼长老。世尊观看后说：「我当先宣说何法？」见到这里长兄于九次第一布施之中施献，故宣说此第一法。其时十八亿梵天护法随顺，得得入流果位。幼弟则放弃此事，布施之后，知施者于师觉涅槃时怀念不舍，愿得一见。
Mā tathāgataṃ viheṭhesīti thero kira – ‘‘ete aññatitthiyā nāma attano gahaṇameva gaṇhanti, tassa vissajjāpanatthāya bhagavato bahuṃ bhāsamānassa kāyavācāvihesā bhavissati, pakatiyāpi ca kilantoyeva bhagavā’’ti maññamāno evamāha. Paribbājako – ‘‘na me ayaṃ bhikkhu okāsaṃ karoti, atthikena pana anuvattitvā kāretabbo’’ti theraṃ anuvattanto dutiyampi tatiyampi āha.
长老谓：「勿以此恼如来」者，言：「这些外道人仅贪我密藏法义，故当世尊多言多语者必成破坏，且又因诽谤，世尊亦必怨恨。」游方比库答曰：「此比库不理我之时机，然我应循理次第照行。」遂以此教导长老，两次三次开示之。
§213
213.Assosikhoti sāṇidvāre ṭhitassa bhāsato pakatisoteneva assosi, sutvā ca pana subhaddasseva atthāya mahatā ussāhena āgatattā alaṃ ānandātiādimāha. Tattha alanti paṭikkhepatthe nipāto. Aññāpekkhovāti aññātukāmova hutvā. Abbhaññiṃsūti yathā tesaṃ paṭiññā, tatheva jāniṃsu. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace nesaṃ sā paṭiññā niyyānikā, sabbe abbhaññaṃsu, no ce, na abbhaññaṃsu. Tasmā kiṃ tesaṃ paṭiññā niyyānikā, aniyyānikāti ayameva tassa pañhassa attho. Atha bhagavā tesaṃ aniyyānikabhāvakathanena atthābhāvato ceva okāsābhāvato ca ‘‘ala’’nti paṭikkhipitvā dhammameva desesi. Paṭhamayāmasmiñhi mallānaṃ dhammaṃ desetvā majjhimayāme subhaddassa, pacchimayāme bhikkhusaṅghaṃ ovaditvā balavapaccūsasamaye parinibbāyissāmicceva bhagavā āgato.
213.阿索悉迦者，立于仓门前言语极清晰，虽如马吼响遥远传闻。然闻说苏跋多广大的义理，生大精进，来到此处对阿难等人说。此处「alanti」为反对、否定之意；“paṭikkhepatti”即反驳。所谓“aññāpekkhova”者，如同向他人请求不认识之物者。佛亦知曉众生如是反应。所说为：如果他们诚心应允，自然皆开智慧；如果不然，则不开智慧。因故，他们之应允不定，问者正指此义。世尊因缺乏应允，且无理据，故予以否定，作「ala」反驳，乃而宣讲法义。初时于摩揭陀中间日称法，继为苏跋多，末日向比库僧团训诲。于强盛岁时，即将圆寂，世尊应时而至。
§214
214.Samaṇopi tattha na upalabbhatīti paṭhamo sotāpannasamaṇopi tattha natthi, dutiyo sakadāgāmisamaṇopi, tatiyo anāgāmisamaṇopi, catuttho arahattasamaṇopi tattha natthīti attho. ‘‘Imasmiṃ kho’’ti purimadesanāya aniyamato vatvā idāni attano sāsanaṃ niyamento āha. Suññā parappavādā samaṇebhīti catunnaṃ maggānaṃ atthāya āraddhavipassakehi catūhi, maggaṭṭhehi catūhi, phalaṭṭhehi catūhīti dvādasahi samaṇehi suññā parappavādā tucchā rittakā. Ime ca subhaddāti ime dvādasa bhikkhū. Sammā vihareyyunti ettha sotāpanno attano adhigataṭṭhānaṃ aññassa kathetvā taṃ sotāpannaṃ karonto sammā viharati nāma. Esa nayo sakadāgāmiādīsu. Sotāpattimaggaṭṭho aññampi sotāpattimaggaṭṭhaṃ karonto sammā viharati nāma. Esa nayo sesamaggaṭṭhesu. Sotāpattimaggatthāya āraddhavipassako attano paguṇaṃ kammaṭṭhānaṃ kathetvā aññampi sotāpattimaggatthāya āraddhavipassakaṃ karonto sammā viharati nāma. Esa nayo sesamaggatthāya āraddhavipassakesu. Idaṃ sandhāyāha – ‘‘sammā vihareyyu’’nti. Asuñño loko arahantehi assāti naḷavanaṃ saravanaṃ viya nirantaro assa.
第一，论及修行者，（所谓）第一阶次的入流比库并不在那里获得，（第二阶次的）一来比库也不在那里，（第三阶次的）不还比库也不在那里，（第四阶次的）阿拉汉比库也不在那里，此乃其义。『在此教法中』，依据前文所述之不受约束，现行自我教法约束之说。所谓的『空无他说之修行者』，是指由四圣谛义理为根本，由四念处、四正勤、四禅那所建立的诸修行者，即十二类修行者皆是空无无益和空无果报的愚昧虚妄者。而这些修行者即是所谓婆罗多长老(Subhadda)及其所称十二比库。入流者应当善于生活，称为正行；他人不得妄加宣说其所成就之境界，并称之为入流者，即是正确持守者。这种理则适用于一来等以上诸阶次的修行者。入流阶次境界之外，还有正行于余阶的载体。一种理则适用于余阶次的修行者，他们以入流阶次为修习根本，而正行于此；另一种理则适用于余阶次的中观修行者，他们既有修入流法的正见，又自证己身之修持，行于中观境界。关于此点，他说「当正行」。世间非空虚，阿拉汉们常住，犹如清晨泉水之常流不息。
Ekūnatiṃso vayasāti vayena ekūnatiṃsavasso hutvā. Yaṃ pabbajinti ettha yanti nipātamattaṃ. Kiṃ kusalānuesīti ‘‘kiṃ kusala’’nti anuesanto pariyesanto. Tattha – ‘‘kiṃ kusala’’nti sabbaññutaññāṇaṃ adhippetaṃ, taṃ gavesantoti attho. Yato ahanti yato paṭṭhāya ahaṃ pabbajito, etthantare samadhikāni paññāsa vassāni hontīti dasseti. Ñāyassa dhammassāti ariyamaggadhammassa. Padesavattīti padese vipassanāmagge pavattanto. Ito bahiddhāti mama sāsanato bahiddhā. Samaṇopinatthīti padesavattivipassakopi natthi, paṭhamasamaṇo sotāpannopi natthīti vuttaṃ hoti.
此处说三十九年，谓其年纪三十九岁。若有人志于此而出家实属难得。何谓难得善法？即指遍知法门的智慧所引领，努力寻求此法之义。谓出家时的年龄，以及其后五十年为修行的岁月，显示有理可依者，所谓圣道法也。所谓地域弘法，乃我教法平曰地区之外的传播。修入流者在教法传播处并无据可依，故有言：第一阶次的入流比库无此处所。
Ye etthāti ye tumhe ettha sāsane satthārā sammukhā antevāsikābhisekena abhisittā, tesaṃ vo lābhā tesaṃ vo suladdhanti. Bāhirasamaye kira yaṃ antevāsikaṃ ācariyo – ‘‘imaṃ pabbājehi , imaṃ ovada, imaṃ anusāsā’’ti vadati, so tena attano ṭhāne ṭhapito hoti, tasmā tassa – ‘‘imaṃ pabbajehi, imaṃ ovada, imaṃ anusāsā’’ti ime lābhā honti. Therampi subhaddo tameva bāhirasamayaṃ gahetvā evamāha.
凡是这里所说的，为汝等在此教法中，诸佛世尊的弟子，由内证灌顶而入道者，他们所得之利，所得之财。外出时，内修师长言曰：「使此出家、此诫命、此教导」，使之立于其位。因故有此利得。长老Subhadda亦取此外出时机如是说法。
Alattha khoti kathaṃ alattha? Thero kira naṃ ekamantaṃ netvā udakatumbato pānīyena sīsaṃ temetvā tacapañcakakammaṭṭhānaṃ kathetvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādāpetvā saraṇāni datvā bhagavato santikaṃ ānesi. Bhagavā upasampādetvā kammaṭṭhānaṃ ācikkhi. So taṃ gahetvā uyyānassa ekamante caṅkamaṃ adhiṭṭhāya ghaṭento vāyamanto vipassanaṃ vaḍḍhento saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā āgamma bhagavantaṃ vanditvā nisīdi. Taṃ sandhāya – ‘‘acirūpasampanno kho panā’’tiādi vuttaṃ.
「我能离」，如何能离？长老引领其众离开一隅，携水以饮，浴淘头颅，修持内观五支，除净头发，披挂袈裟，礼敬三宝进入世尊近处。世尊为其受具足戒，告知修习法门。彼即承受，独住园林一隅，安住止观，增长慧解，达阿拉汉果位，诵礼世尊。因之，世尊称其「成就迅速」。
So ca bhagavato pacchimo sakkhisāvako ahosīti saṅgītikārakānaṃ vacanaṃ. Tattha yo bhagavati dharamāne pabbajitvā aparabhāge upasampadaṃ labhitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā arahattaṃ pāpuṇāti, upasampadampi vā dharamāneyeva labhitvā aparabhāge kammaṭṭhānaṃ gahetvā arahattaṃ pāpuṇāti, kammaṭṭhānampi vā dharamāneyeva gahetvā aparabhāge arahattameva pāpuṇāti, sabbopi so pacchimo sakkhisāvako. Ayaṃ pana dharamāneyeva bhagavati pabbajito ca upasampanno ca kammaṭṭhānañca gahetvā arahattaṃ pattoti.
彼为世尊最后目睹的弟子，此乃歌唱者之言。彼于学戒时得戒，后于学法时修习，终至阿拉汉果，戒得、法得、果得，诸皆在学法时，于此后来阶段获证，故称为世尊所最终目睹弟子。此即世尊在法时受戒、得戒、修法、证果的第一过程者。
Pañcamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā. · 第五诵品解释完毕。
Tathāgatapacchimavācāvaṇṇanā如来最后言语解释
§216
216. Idāni bhikkhusaṅghassa ovādaṃ ārabhi, taṃ dassetuṃ atha kho bhagavātiādi vuttaṃ. Tattha desito paññattoti dhammopi desito ceva paññatto ca, vinayopi desito ceva paññatto ca. Paññatto ca nāma ṭhapito paṭṭhapitoti attho. So vo mamaccayenāti so dhammavinayo tumhākaṃ mamaccayena satthā. Mayā hi vo ṭhiteneva – ‘‘idaṃ lahukaṃ, idaṃ garukaṃ, idaṃ satekicchaṃ, idaṃ atekicchaṃ, idaṃ lokavajjaṃ, idaṃ paṇṇattivajjaṃ, ayaṃ āpatti puggalassa santike vuṭṭhāti, ayaṃ āpatti gaṇassa santike vuṭṭhāti, ayaṃ saṅghassa santike vuṭṭhātī’’ti sattāpattikkhandhavasena otiṇṇe vatthusmiṃ sakhandhakaparivāro ubhatovibhaṅgo vinayo nāma desito, taṃ sakalampi vinayapiṭakaṃ mayi parinibbute tumhākaṃ satthukiccaṃ sādhessati.
现已开始告诫比库僧团，世尊说法显明。所说规戒誉法即是明定，在法、律方面均有明定。所谓明定即“确立、规定”之意。世尊以我为汝等所修导师。吾等当竭力奉行，所谓「此轻易易行，此甚重难行，此少多苛，此多苛少，此世俗过，此经律过，此人犯戒显现，此众犯戒显现，此僧犯戒显现」等三十九项戒律违犯事宜，在戒律篇章中悉有分列，二者分别阐明，此乃律藏所说，今吾已涅槃，交付汝等师事、教化之责。
Ṭhiteneva ca mayā – ‘‘ime cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañca indriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti tena tenākārena ime dhamme vibhajitvā vibhajitvā suttantapiṭakaṃ desitaṃ, taṃ sakalampi suttantapiṭakaṃ mayi parinibbute tumhākaṃ satthukiccaṃ sādhessati. Ṭhiteneva ca mayā – ‘‘ime pañcakkhandhā, dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo, cattāri saccāni, bāvīsatindriyāni, nava hetū, cattāro āhārā, satta phassā, satta vedanā, satta saññā, satta sañcetanā, satta cittāni. Tatrāpi ‘ettakā dhammā kāmāvacarā, ettakā rūpāvacarā, ettakā arūpāvacarā, ettakā pariyāpannā, ettakā apariyāpannā, ettakā lokiyā, ettakā lokuttarā’ti’’ ime dhamme vibhajitvā vibhajitvā catuvīsatisamantapaṭṭhānaanantanayamahāpaṭṭhānapaṭimaṇḍitaṃ abhidhammapiṭakaṃ desitaṃ, taṃ sakalampi abhidhammapiṭakaṃ mayi parinibbute tumhākaṃ satthukiccaṃ sādhessati.
我当时断言道：这些即是四念处、四正勤、四根起、五根、五力、七觉支、圣八正道。凭此种种方式细分这些法，分门别类，乃至三藏经文中所宣说者，皆悉应如是理解。如今我已涅槃，你们当为我尽本师之责。又我断言：此为五蕴、十二处、十八界、四圣谛、二十一根、九缘起、四食、七触、七受、七想、七意、七心。再以此法分解，细分为二十四种相续，乃至严格规范之大乘经藏——阿毗达摩藏之所宣说。现皆在我涅槃三藏中，你们宜为师事尽职。
Iti sabbampetaṃ abhisambodhito yāva parinibbānā pañcacattālīsavassāni bhāsitaṃ lapitaṃ – ‘‘tīṇi piṭakāni, pañca nikāyā, navaṅgāni, caturāsīti dhammakkhandhasahassānī’’ti evaṃ mahāpabhedaṃ hoti. Iti imāni caturāsīti dhammakkhandhasahassāni tiṭṭhanti, ahaṃ ekova parinibbāyāmi. Ahañca kho pana dāni ekakova ovadāmi anusāsāmi, mayi parinibbute imāni caturāsīti dhammakkhandhasahassāni tumhe ovadissanti anusāsissantīti evaṃ bhagavā bahūni kāraṇāni dassento – ‘‘so vo mamaccayena satthā’’ti ovaditvā puna anāgate cārittaṃ dassento yathā kho panātiādimāha.
至此，全部教义皆已悉数觉悟，历经教诲直至般涅槃达四十五年。如此三藏、五部、九纲、四万八千法蕴，遂成大差别。我现具这四万八千法蕴，仅此亦足以成就涅槃。今我独一再嘱，必当以我涅槃藏为准则来指导教训。世尊显现诸多因缘，宣说『他乃汝等之确实本师』，又将来以其行状为范，引导众生，如所谓『世尊即是』，此乃世尊示范之根本教法也。
Tattha samudācarantīti kathenti voharanti. Nāmena vā gottena vāti navakāti avatvā ‘‘tissa, nāgā’’ti evaṃ nāmena vā, ‘‘kassapa, gotamā’’ti evaṃ gottena vā, ‘‘āvuso tissa, āvuso kassapā’’ti evaṃ āvusovādena vā samudācaritabbo. Bhanteti vā āyasmāti vāti bhante tissa, āyasmā tissāti evaṃ samudācaritabbo. Samūhanatūti ākaṅkhamāno samūhanatu, yadi icchati samūhaneyyāti attho. Kasmā pana samūhanathāti ekaṃseneva avatvā vikappavacaneneva ṭhapesīti? Mahākassapassa balaṃ diṭṭhattā. Passati hi bhagavā – ‘‘samūhanathāti vuttepi saṅgītikāle kassapo na samūhanissatī’’ti. Tasmā vikappeneva ṭhapesi.
此处所谓‘相处’，即是彼此待遇。或依姓名、族姓相称，称谓为‘提沙，纳迦’，亦或依族姓称曰‘迦萨巴，果德摩’，或以‘提沙先生，迦萨巴先生’等尊称彼此相处。如欲称‘会聚者’，则‘会聚’即希求聚会之意。为何以称谓‘会聚’明示？因见大迦萨巴之威望于集会中，世尊亦知晓——‘虽言会聚，迦萨巴于集会时不愿会聚’是故以‘会聚’一词借代之。
Tattha – ‘‘ekacce therā evamāhaṃsu – cattāri pārājikāni ṭhapetvā avasesāni khuddānukhuddakānī’’tiādinā nayena pañcasatikasaṅgītiyaṃ khuddānukhuddakakathā āgatāva vinicchayo pettha samantapāsādikāyaṃ vutto. Keci panāhu – ‘‘bhante, nāgasena, katamaṃ khuddakaṃ, katamaṃ anukhuddaka’’nti milindena raññā pucchito. ‘‘Dukkaṭaṃ, mahārāja, khuddakaṃ, dubbhāsitaṃ anukhuddaka’’nti vuttattā nāgasenatthero khuddānukhuddakaṃ jānāti. Mahākassapo pana taṃ ajānanto –
于此，有论体现出说：‘若干长老如是言——立四大禁戒后，其余轻重小戒尚存。由此导出五百条戒律小品的论述部分，皆已成文于律藏。亦有人问：‘尊者纳迦森，何谓小品？何谓小品之末？’尊者答曰：‘恶戒为小品，恶语为小品末。’由此可知尊者纳迦森知晓小品及其末分。然大迦萨巴对此尚不知晓——
‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho santamhākaṃ sikkhāpadāni gihigatāni, gihinopi jānanti – ‘‘idaṃ vo samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ kappati, idaṃ vo na kappatī’’ti. Sace mayaṃ khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samūhanissāma, bhavissanti vattāro – ‘‘dhūmakālikaṃ samaṇena gotamena sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, yāva nesaṃ satthā aṭṭhāsi, tāvime sikkhāpadesu sikkhiṃsu, yato imesaṃ satthā parinibbuto, na dānime sikkhāpadesu sikkhantī’’ti. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho apaññattaṃ na paññapeyya, paññattaṃ na samucchindeyya, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vatteyya. Esā ñattīti –
‘諦听我语，贤者！僧团中藏有比库违犯的戒法，世俗人亦知晓：‘此等为释迦族的沙门所犯，此等亦非。’若我等一体集结小品戒法，则必产生诽谤论调，即‘久远之际，沙门释迦违犯比库戒法，或至其八十时，仍有习戒者，惟因我等涅槃，此等不再修习此戒。’若徒听闻而不察明教理，僧团难成正法，应采纳戒律，方能修行此法律。此谓传闻则是——
Kammavācaṃ sāvesīti. Na taṃ evaṃ gahetabbaṃ. Nāgasenatthero hi – ‘‘paravādino okāso mā ahosī’’ti evamāha. Mahākassapatthero ‘‘khuddānukhuddakāpattiṃ na samūhanissāmī’’ti kammavācaṃ sāvesi.
言语业贪即为恶作。不可随便采纳听闻之说。尊者纳迦森言：‘勿给他人可乘之机’，大迦萨巴尊者反对，拒绝接受关于小品戒犯集结归类之说。”
Brahmadaṇḍakathāpi saṅgītiyaṃ āgatattāsamantapāsādikāyaṃ vinicchitā.
婆罗门权杖的说法也是来自于这部教法的终极佛殿的总结讲说。
Kaṅkhāti dveḷhakaṃ. Vimatīti vinicchituṃ asamatthatā, buddho nu kho, na buddho nu kho, dhammo nu kho, na dhammo nu kho, saṅgho nu kho, na saṅgho nu kho, maggo nu kho, na maggo nu kho, paṭipadā nu kho, na paṭipadā nu khoti yassa saṃsayo uppajjeyya, taṃ vo vadāmi ‘‘pucchatha bhikkhave’’ti ayamettha saṅkhepattho. Satthugāravenāpi na puccheyyāthāti mayaṃ satthusantike pabbajimha, cattāro paccayāpi no satthu santakāva, te mayaṃ ettakaṃ kālaṃ kaṅkhaṃ akatvā na arahāma ajja pacchimakāle kaṅkhaṃ kātunti sace evaṃ satthari gāravena na pucchatha. Sahāyakopi bhikkhave sahāyakassa ārocetūti tumhākaṃ yo yassa bhikkhuno sandiṭṭho sambhatto, so tassa ārocetu, ahaṃ etassa bhikkhussa kathessāmi, tassa kathaṃ sutvā sabbe nikkaṅkhā bhavissathāti dasseti.
此处存有两重疑惑。所谓疑惑，谓于判断时不坚决，犹豫不决。有人怀疑问曰：佛陀是否真是佛陀？法是否真是法？僧是否真是僧？道是否真是道？修行方法是否真修行方法？若心中生起这等疑惑，我今为汝等称说，『比库们，尔等宜当询问』，此即为此处教义的总结。以对世尊的敬重之心，亦不宜疑问。因为我们出家时，四种缘起并非只为世尊而起深疑，故我们长时日不曾生疑惑，以致于今时或将晚间方生疑惑。若因心生敬重而不敢问疑，是不应为行。并且，比库们，当亦当以此方法告知侍者与诸比库：诸行者听闻诠说之语，必免疑惑生起，令其明了。
Evaṃ pasannoti evaṃ saddahāmi ahanti attho. Ñāṇamevāti nikkaṅkhabhāvapaccakkhakaraṇañāṇaṃyeva, ettha tathāgatassa na saddhāmattanti attho. Imesañhi, ānandāti imesaṃ antosāṇiyaṃ nisinnānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ. Yo pacchimakoti yo guṇavasena pacchimako. Ānandattheraṃyeva sandhāyāha.
如是称说，谓教义已使人欢喜信受，这是词义。所谓知识，乃除却疑惑变化之知识。这处说的安难陀，即是这五百比库中于乐事安坐者。所谓晚间，谓这中间德行卓著的。即就安难陀长老为例说明。
§218
218.Appamādena sampādethāti satiavippavāsena sabbakiccāni sampādeyyātha. Iti bhagavā parinibbānamañce nipanno pañcacattālīsa vassāni dinnaṃ ovādaṃ sabbaṃ ekasmiṃ appamādapadeyeva pakkhipitvā adāsi. Ayaṃ tathāgatassa pacchimā vācāti idaṃ pana saṅgītikārakānaṃ vacanaṃ.
编号218.以精进完成所有功课。由此佛陀在涅槃前，历经四十一年，教导众生无数，皆以勤勉戒慎为依归，给予完备教诲。这是佛陀临终时的最后开示，是本教团中传唱者所共同宣说的语句。
Parinibbutakathāvaṇṇanā般涅槃论解释
§219
219. Ito paraṃ yaṃ parinibbānaparikammaṃ katvā bhagavā parinibbuto, taṃ dassetuṃ atha kho bhagavā paṭhamaṃ jhānantiādi vuttaṃ. Tattha parinibbuto bhanteti nirodhaṃ samāpannassa bhagavato assāsapassāsānaṃ abhāvaṃ disvā pucchati. Na āvusoti thero kathaṃ jānāti? Thero kira satthārā saddhiṃyeva taṃ taṃ samāpattiṃ samāpajjanto yāva nevasaññānāsaññāyatanā vuṭṭhānaṃ, tāva gantvā idāni bhagavā nirodhaṃ samāpanno, antonirodhe ca kālaṅkiriyā nāma natthīti jānāti.
编号219.佛陀圆寂后，为显现圆满涅槃的实相，继而说出初禅等禅那法门。佛陀圆寂后，以为弟子答疑：如何了知涅槃已现？一位长老答曰：彼诸长老与佛共修禅定之境界，直至无觉无无觉境起的状态皆曾入定，故语云佛明了涅槃至究竟，无后续作用生。
Atha kho bhagavā saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhahitvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajji…pe… tatiyajjhānā vuṭṭhahitvā catutthajjhānaṃ samāpajjīti ettha bhagavā catuvīsatiyā ṭhānesu paṭhamajjhānaṃ samāpajji, terasasu ṭhānesu dutiyajjhānaṃ, tathā tatiyajjhānaṃ, pannarasasu ṭhānesu catutthajjhānaṃ samāpajji. Kathaṃ? Dasasu asubhesu, dvattiṃsākāre aṭṭhasu kasiṇesu, mettākaruṇāmuditāsu, ānāpāne, paricchedākāseti imesu tāva catuvīsatiyā ṭhānesu paṭhamajjhānaṃ samāpajji. Ṭhapetvā pana dvattiṃsākārañca dasa asubhāni ca sesesu terasasu dutiyajjhānaṃ , tesuyeva ca tatiyajjhānaṃ samāpajji. Aṭṭhasu pana kasiṇesu, upekkhābrahmavihāre, ānāpāne, paricchedākāse, catūsu arūpesūti imesu pannarasasu ṭhānesu catutthajjhānaṃ samāpajji. Ayampi ca saṅkhepakathāva. Nibbānapuraṃ pavisanto pana bhagavā dhammassāmī sabbāpi catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā samāpattiyo pavisitvā videsaṃ gacchanto ñātijanaṃ āliṅgetvā viya sabbasamāpattisukhaṃ anubhavitvā paviṭṭho.
佛陀现起止息识知感受滅除之境界，超越无觉无无觉所分别之境，继而出离第三禅，入第四禅时，于二十四处（身心境）入初禅，十三处入第二禅，同理第三禅亦然，于十五处入第四禅。如何入定？以三十三相恶趣身影、二十二种光影、八种光明遍、慈悲喜舍四无量心、入出息念与空气分割处为初禅入处。念定这二十二光影与十种恶趣身影后，于十三处入第二禅，亦于此处入第三禅。于八种光明遍、无色界四禅、入出息念、空气所分处入四禅。此为简略摄取法。佛入涅槃前，达成无数无量万亿禅究竟成就，然归隐出游，仿佛拥抱亲属，享受诸禅究竟成就的无上欢喜安乐，安然往外行。
Catutthajjhānā vuṭṭhahitvā samanantarā bhagavā parinibbāyīti ettha jhānasamanantaraṃ, paccavekkhaṇāsamanantaranti dve samanantarāni. Tattha jhānā vuṭṭhāya bhavaṅgaṃ otiṇṇassa tattheva parinibbānaṃ jhānasamanantaraṃ nāma. Jhānā vuṭṭhahitvā puna jhānaṅgāni paccavekkhitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇassa tattheva parinibbānaṃ paccavekkhaṇāsamanantaraṃ nāma. Imānipi dve samanantarāneva. Bhagavā pana jhānaṃ samāpajjitvā jhānā vuṭṭhāya jhānaṅgāni paccavekkhitvā bhavaṅgacittena abyākatena dukkhasaccena parinibbāyi. Ye hi keci buddhā vā paccekabuddhā vā ariyasāvakā vā antamaso kunthakipillikaṃ upādāya sabbe bhavaṅgacitteneva abyākatena dukkhasaccena kālaṅkarontīti. Mahābhūmicālādīni vuttanayānevāti.
第四禅起去之后，次第间世尊证得般涅槃。此处所谓禅后一时，次第间是指两种紧接。其一，禅已起去，蕴摄心（bhavaṅga）越过之际，即为所谓禅后一时之般涅槃。其二，禅已起去，复观禅支，蕴摄心越过当处，即称禅后次第间。此二种即为次第间。然世尊入禅后，禅已起去，复观禅支，蕴摄心无分别显现苦谛，遂证般涅槃。彼一切佛、辟支佛及圣弟子等，因最上所执的苦「昆度迦比利迦」（kunthakipillika，苦喻）皆由蕴摄心无分别显苦谛而玷污。此由大地狱等所说。
§220
220.Bhūtāti sattā. Appaṭipuggaloti paṭibhāgapuggalavirahito. Balappattoti dasavidhañāṇabalaṃ patto.
所谓现象者即众生。所谓无分人者，即非分别诸个体。所谓得力者，即获得十种智慧之力。
§221
221.Uppādavayadhamminoti uppādavayasabhāvā. Tesaṃ vūpasamoti tesaṃ saṅkhārānaṃ vūpasamo, asaṅkhataṃ nibbānameva sukhanti attho.
221.“Uppādavayadhammā”即生灭法之性质。所谓“涅槃”为生灭法停止，及诸行熄灭之境，唯无为涅槃方为安乐真正之所在。
§222
222.Nāhu assāsapassāsoti na jāto assāsapassāso. Anejoti taṇhāsaṅkhātāya ejāya abhāvena anejo. Santimārabbhāti anupādisesaṃ nibbānaṃ ārabbha paṭicca sandhāya. Yaṃ kālamakarīti yo kālaṃ akari. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘āvuso, yo mama satthā buddhamuni santiṃ gamissāmīti, santiṃ ārabbha kālamakari, tassa ṭhitacittassa tādino idāni assāsapassāso na jāto, natthi, nappavattatī’’ti.
所谓非一呼一吸者，意指未生此呼吸。所谓无主者，是因渴爱所缘无根而无主。所谓始于安隐，谓不依所缘而起无染之涅槃。所谓时机者，谓成就时机。此处云：“朋友，吾师佛陀已并得安隐，既从安隐起修持时机者，今其心安稳，无一呼一吸生，无颠倒不灭。”
Asallīnenāti alīnena asaṅkuṭitena suvikasiteneva cittena. Vedanaṃ ajjhavāsayīti vedanaṃ adhivāsesi, na vedanānuvattī hutvā ito cito ca samparivatti. Vimokkhoti kenaci dhammena anāvaraṇavimokkho sabbaso apaññattibhāvūpagamo pajjotanibbānasadiso jāto.
“Asallīnena”指心意不散乱，不为迷惑，清晰宏展。 “Vedanaṃ ajjhavāsayīti”意为受住于感受上，不随感受流转。 “Vimokkho”谓因某法未被遮蔽的解脱，普遍除灭无明而生，犹如光明涅槃出现。
§223
223.Tadāsīti ‘‘saha parinibbānā mahābhūmicālo’’ti evaṃ heṭṭhā vuttaṃ bhūmicālameva sandhāyāha. Tañhi lomahaṃsanañca bhiṃsanakañca āsi. Sabbākāravarūpeteti sabbavarakāraṇūpete.
223.“Tadā asi”说：“与般涅槃为大地狱”，如是下文所说。此时身心生起鸡皮疙瘩及恐怖。所谓“Sabākāravarūpete”是指具足一切形色，具足一切因缘。
§224
224.Avītarāgāti puthujjanā ceva sotāpannasakadāgāmino ca. Tesañhi domanassaṃ appahīnaṃ. Tasmā tepi bāhā paggayha kandanti. Ubhopi hatthe sīse ṭhapetvā rodantīti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.
凡夫以及入流果者，虽曾有离贪，却未能断尽忧恼。因此，他们抱臂哭泣。两手并置于头上放置而哭泣，这一切应如古法所示理解。
§225
225.Ujjhāyantīti ‘‘ayyā attanāpi adhivāsetuṃ na sakkonti, sesajanaṃ kathaṃ samassāsessantī’’ti vadantiyo ujjhāyanti. Kathaṃbhūtā pana bhante āyasmā anuruddho devatā manasikarotīti devatā, bhante, kathaṃbhūtā āyasmā anuruddho sallakkheti, kiṃ tā satthu parinibbānaṃ adhivāsentīti?
人们叹息说：「夫人连自己也无法安住，如何能帮助他人获得安住呢？」但尊者阿努儒达被天人所注目，有人问尊者：「尊者阿努儒达究竟是何等境界？难道他能见证世尊涅槃的实相吗？」
Atha tāsaṃ pavattidassanatthaṃ thero santāvusotiādimāha. Taṃ vuttatthameva. Rattāvasesanti balavapaccūse parinibbutattā rattiyā avasesaṃ cullakaddhānaṃ. Dhammiyā kathāyāti aññā pāṭiyekkā dhammakathā nāma natthi, ‘‘āvuso sadevake nāma loke appaṭipuggalassa satthuno ayaṃ maccurājā na lajjati, kimaṅgaṃ pana lokiyamahājanassa lajjissatī’’ti evarūpāya pana maraṇapaṭisaṃyuttāya kathāya vītināmesuṃ. Tesañhi taṃ kathaṃ kathentānaṃ muhutteneva aruṇaṃ uggacchi.
对此，为显现其经过，长老说了住世的道理。他说：他们强壮地生存至今，因止息熄尽故而了结，夜晚长久熄灭寂灭。说法者皆是其他艺术者，没有所谓特别法师。朋友们，这魔王在世间对无漏的圣者不敢羞辱，怎么会羞辱广大大众呢？他们停止一切与死亡相应的话语。就在他们讲述这些话题时，一刹那间，东方旭日升起。
§226
226.Atha khoti aruṇuggaṃ disvāva thero theraṃ etadavoca. Teneva karaṇīyenāti kīdisena nu kho parinibbānaṭṭhāne mālāgandhādisakkārena bhavitabbaṃ, kīdisena bhikkhusaṅghassa nisajjaṭṭhānena bhavitabbaṃ, kīdisena khādanīyabhojanīyena bhavitabbanti, evaṃ yaṃ bhagavato parinibbutabhāvaṃ sutvā kattabbaṃ teneva karaṇīyena.
然后，长老见到东方旭日，对另一长老说：用何种方法，在涅槃之处当以花环香气等尊敬？用何种方法，以比库僧团的安座之地？又用何种方法，以可食可食物资为供养？听闻世尊涅槃的真实状态后，皆当以此种方式应当办理。
Buddhasarīrapūjāvaṇṇanā佛陀舍利供养解释
§227
227.Sabbañca tāḷāvacaranti sabbaṃ tūriyabhaṇḍaṃ. Sannipātethāti bheriṃ carāpetvā samāharatha. Te tatheva akaṃsu. Maṇḍalamāḷeti dussamaṇḍalamāḷe. Paṭiyādentāti sajjentā.
众人纷纷鼓掌跳跃，振动所有四方的乐器。合奏时则击鼓共同演奏，众人如此欢庆。所谓“团叶花”，指的是山难曼陀花。其意谓“采集并佩戴”。
Dakkhiṇena dakkhiṇanti nagarassa dakkhiṇadisābhāgeneva dakkhiṇadisābhāgaṃ. Bāhirena bāhiranti antonagaraṃ appavesetvā bāhireneva nagarassa bāhirapassaṃ haritvā. Dakkhiṇato nagarassāti anurādhapurassa dakkhiṇadvārasadise ṭhāne ṭhapetvā sakkārasammānaṃ katvā jetavanasadise ṭhāne jhāpessāmāti attho.
“南面”者，指城南方，乃城南的一部分。“外面”者，指城外，即进入不了内城的外面。置于城南安舍处，以表达敬意，将于迦旃延竹林处加以焚烧，这就是其义。
§228
228.Aṭṭha mallapāmokkhāti majjhimavayā thāmasampannā aṭṭhamallarājāno. Sīsaṃ nhātāti sīsaṃ dhovitvā nahātā. Āyasmantaṃ anuruddhanti therova dibbacakkhukoti pākaṭo, tasmā te santesupi aññesu mahātheresu – ‘‘ayaṃ no pākaṭaṃ katvā kathessatī’’ti theraṃ pucchiṃsu. Kathaṃ pana, bhante, devatānaṃ adhippāyoti bhante, amhākaṃ tāva adhippāyaṃ jānāma. Devatānaṃ kathaṃ adhippāyoti pucchanti. Thero paṭhamaṃ tesaṃ adhippāyaṃ dassento tumhākaṃ khotiādimāha. Makuṭabandhanaṃ nāma mallānaṃ cetiyanti mallarājūnaṃ pasādhanamaṅgalasālāya etaṃ nāmaṃ. Cittīkataṭṭhena panesā ‘‘cetiya’’nti vuccati.
第228节。称为八姓摩罗解脱者，谓中道不退转者，乃第八摩罗王。头部沐浴者，意指洗涤头部者。当时长老阿努儒达因天眼通已现，众大长老中无人不知，故诸大长老问曰：“此事已经显现，谁能为我们说解？”诸长老问曰：“尊者，诸天的主权如何说，是我们知晓此权。”长老初次显现彼等主权时，谓众曰：“你们的主权等”云云。此主权乃摩罗王朝的冠饰菩提堂，名为摩罗诸王的吉祥堂，因位于心腹部，故称为吉祥堂。
§229
229.Yāvasandhisamalasaṅkaṭīrāti ettha sandhi nāma gharasandhi. Samalaṃ nāma gūtharāsiniddhamanapanāḷi. Saṅkaṭīraṃ nāma saṅkāraṭṭhānaṃ. Dibbehi ca mānusakehi ca naccehīti upari devatānaṃ naccāni honti, heṭṭhā manussānaṃ. Esa nayo gītādīsu. Apica devatānaṃ antare manussā, manussānaṃ antare devatāti evampi sakkarontā pūjentā agamaṃsu. Majjhena majjhaṃ nagarassa haritvāti evaṃ hariyamāne bhagavato sarīre bandhulamallasenāpatibhariyā mallikā nāma – ‘‘bhagavato sarīraṃ āharantī’’ti sutvā attano sāmikassa kālaṃ kiriyato paṭṭhāya aparibhuñjitvā ṭhapitaṃ visākhāya pasādhanasadisaṃ mahālatāpasādhanaṃ nīharāpetvā – ‘‘iminā satthāraṃ pūjessāmī’’ti taṃ majjāpetvā gandhodakena dhovitvā dvāre ṭhitā.
第229节。『尤瓦桑迪萨马拉桑卡提』者，此处『桑迪』即房屋的接缝。『萨马拉』谓积聚缝合之物。『桑卡提』称为积聚之处。神人与人皆有跳舞，上面为天人之舞，下方为人类之舞，此乃歌舞之庆典。且人中亦有天人，天中亦有人类，彼此敬奉，互相来往。如都市之间彼此交往。承佛时代，有一名为班都摩萝之军帅之妻摩里迦，闻佛遗体至，自助主人临终时，遣去精心守护，置于维萨迦使馆般的巨大藤曼荫下，誓愿以此供养世尊。她涂香水，洗涤净身，立于门前。
Taṃ kira pasādhanaṃ tāsañca dvinnaṃ itthīnaṃ, devadāniyacorassa geheti tīsuyeva ṭhānesu ahosi. Sā ca satthu sarīre dvāraṃ sampatte – ‘‘otāretha, tātā, satthusarīra’’nti vatvā taṃ pasādhanaṃ satthusarīre paṭimuñci. Taṃ sīsato paṭṭhāya paṭimukkaṃ yāvapādatalāgataṃ. Suvaṇṇavaṇṇaṃ bhagavato sarīraṃ sattaratanamayena mahāpasādhanena pasādhitaṃ ativiya virocittha. Taṃ sā disvā pasannacittā patthanaṃ akāsi – ‘‘bhagavā yāva vaṭṭe saṃsarissāmi, tāva me pāṭiyekkaṃ pasādhanakiccaṃ mā hotu, niccaṃ paṭimukkapasādhanasadisameva sarīraṃ hotū’’ti.
该供养品原属两位女子，即称作神女盗之宅，位置仅在三处。彼时佛遗体至门口，一众呼唤曰：“快开门，尊者之体来了。”乃放下供养品供奉尊体。从头颅护持，直至脚掌，佛体色金光灿耀，以七宝构成极华美之大供养。见此景象，女神心悦诚服，誓愿称：“我当在世尊生存之时，尽一切供养，不令供养不足，常得供养及供养体。”
Atha bhagavantaṃ sattaratanamayena mahāpasādhanena ukkhipitvā puratthimena dvārena nīharitvā puratthimena nagarassa makuṭabandhanaṃ mallānaṃ cetiyaṃ, ettha bhagavato sarīraṃ nikkhipiṃsu.
尔后以七宝构成巨大供养品，抬至前门处并立置，乃于城前冠饰处，摩罗族之吉祥堂，奉安放佛体于此。
Mahākassapattheravatthuvaṇṇanā大咖萨巴长老事迹解释
§231
231.Pāvāyakusināranti pāvānagare piṇḍāya caritvā ‘‘kusināraṃ gamissāmī’’ti addhānamaggappaṭipanno hoti. Rukkhamūle nisīdīti ettha kasmā divāvihāranti na vuttaṃ? Divāvihāratthāya anisinnattā. Therassa hi parivārā bhikkhū sabbe sukhasaṃvaddhitā mahāpuññā. Te majjhanhikasamaye tattapāsāṇasadisāya bhūmiyā padasā gacchantā kilamiṃsu. Thero te disvā – ‘‘bhikkhū kilamanti, gantabbaṭṭhānañca na dūraṃ, thokaṃ vissamitvā darathaṃ paṭippassambhetvā sāyanhasamaye kusināraṃ gantvā dasabalaṃ passissāmī’’ti maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle saṅghāṭiṃ paññapetvā udakatumbato udakena hatthapāde sītale katvā nisīdi. Parivārabhikkhūpissa rukkhamūle nisīditvā yoniso manasikāre kammaṃ kurumānā tiṇṇaṃ ratanānaṃ vaṇṇaṃ bhaṇamānā nisīdiṃsu. Iti darathavinodanatthāya nisinnattā ‘‘divāvihāra’’nti na vuttaṃ.
第231节。称为净城苦尸那尔者，于净城乞食后，决意前往苦尸那尔。有所宿于树下，未言何故日间不行。实因日间卧具不净。长老之徒众均增福德，皆安乐。彼等于中午时分，踏过似宝石之地面。长老见状曰：“比库们行为散漫，离目的地不远，应弃懈怠，持戒安忍，傍晚时分往苦尸那尔，见十军众。”遂前往路径某树下，整佩袈裟，持水桶，以手足浇水凉之而坐。长老徒众亦坐于此树下，专心修习，谈论三种宝之色彩。是以“懈怠消遣”意，非称“日间游行”。
Mandāravapupphaṃ gahetvāti mahāpātippamāṇaṃ pupphaṃ āgantukadaṇḍake ṭhapetvā chattaṃ viya gahetvā. Addasa khoti āgacchantaṃ dūrato addasa. Disvā ca pana cintesi –
谓取曼陀罗花者，大恶过者，以外来恶人之杖插于伞下，如执伞状。远处见来者，远望视之。见后思惟曰——
‘‘Etaṃ ājīvakassa hatthe mandāravapupphaṃ paññāyati, etañca na sabbadā manussapathe paññāyati, yadā pana koci iddhimā iddhiṃ vikubbati, tadā sabbaññubodhisattassa ca mātukucchiokkamanādīsu hoti. Na kho pana ajja kenaci iddhivikubbanaṃ kataṃ, na me satthā mātukucchiṃ okkanto, na kucchito nikkhamanto, nāpissa ajja abhisambodhi, na dhammacakkappavattanaṃ, na yamakapāṭihāriyaṃ, na devorohaṇaṃ, na āyusaṅkhārossajjanaṃ. Mahallako pana me satthā dhuvaṃ parinibbuto bhavissatī’’ti.
『这是阿阇世手中持有的曼陀罗花，世人并非常常都能察觉。唯有当某人具神通，神通随之显现时，便会出现具大智慧者的母猪鸣叫等种种相应现象。然而，今天没有任何神通显露，我的师尊没有引领母猪前行，没有引导母猪走出，也没有完成今生的圆满觉悟，亦无开转法轮，二相神变，天界登升或寿命增长的种种迹象。我的大圣师必定已经彻底般涅槃了。』
Tato – ‘‘pucchāmi na’’nti cittaṃ uppādetvā – ‘‘sace kho pana nisinnakova pucchāmi, satthari agāravo kato bhavissatī’’ti uṭṭhahitvā ṭhitaṭṭhānato apakkamma chaddanto nāgarājā maṇicammaṃ viya dasabaladattiyaṃ meghavaṇṇaṃ paṃsukūlacīvaraṃ pārupitvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasmiṃ patiṭṭhapetvā satthari katena gāravena ājīvakassa abhimukho hutvā – ‘‘āvuso, amhākaṃ satthāraṃ jānāsī’’ti āha. Kiṃ pana satthu parinibbānaṃ jānanto pucchi ajānantoti? Āvajjanapaṭibaddhaṃ khīṇāsavānaṃ jānanaṃ, anāvajjitattā panesa ajānanto pucchīti eke. Thero samāpattibahulo, rattiṭṭhānadivāṭṭhānaleṇamaṇḍapādīsu niccaṃ samāpattibaleneva yāpeti, kulasantakampi gāmaṃ pavisitvā dvāre samāpattiṃ samāpajjitvā samāpattito vuṭṭhitova bhikkhaṃ gaṇhāti. Thero kira iminā pacchimena attabhāvena mahājanānuggahaṃ karissāmi – ‘‘ye mayhaṃ bhikkhaṃ vā denti gandhamālādīhi vā sakkāraṃ karonti, tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hotū’’ti evaṃ karoti. Tasmā samāpattibahulatāya na jānāti. Iti ajānantova pucchatīti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ.
于是我心起念说：『我不问了。』然后起身而立，若是坐着去问，想必不敬师长。起立离开现场，像天王戴着宝冠，披着金色云彩般尘堆衣，完美洁净辉煌，双手合十恭敬地顶礼，面向师长，恭敬阿阇世说：『先生，我们知道我们的师长。』到底为何有人知晓佛陀涅槃又有人不知呢？那些发誓守戒、已断尽烦恼的圣者，便知道；相比之下，未发誓者则不知。长老多居隐于静处苦行之所，昼夜恒修定力；即使回家乡，见门前有人入定，也会将其扶起。长老面对此景，内心以此行为感召大众，愿所有布施香花和供养者都获大福报。因精勤修定，故有人说他不知佛涅槃。但实则他说者是知者，因不知者常问，故说是问。故不应接受问者说法。
Na hettha ajānanakāraṇaṃ atthi. Abhilakkhitaṃ satthu parinibbānaṃ ahosi, dasasahassilokadhātukampanādīhi nimittehi. Therassa pana parisāya kehici bhikkhūhi bhagavā diṭṭhapubbo, kehici na diṭṭhapubbo, tattha yehipi diṭṭhapubbo, tepi passitukāmāva, yehipi adiṭṭhapubbo, tepi passitukāmāva. Tattha yehi na diṭṭhapubbo, te atidassanakāmatāya gantvā ‘‘kuhiṃ bhagavā’’ti pucchantā ‘‘parinibbuto’’ti sutvā sandhāretuṃ nāsakkhissanti. Cīvarañca pattañca chaḍḍetvā ekavatthā vā dunnivatthā vā duppārutā vā urāni paṭipisantā parodissanti. Tattha manussā – ‘‘mahākassapattherena saddhiṃ āgatā paṃsukūlikā sayampi itthiyo viya parodanti, te kiṃ amhe samassāsessantī’’ti mayhaṃ dosaṃ dassanti. Idaṃ pana suññaṃ mahāaraññaṃ, idha yathā tathā rodantesu doso natthi. Purimataraṃ sutvā nāma sokopi tanuko hotīti bhikkhūnaṃ satuppādanatthāya jānantova pucchi.
这里并无无知的缘故。佛陀涅槃之因由明确，为地球震动诸等诸多缘由引发。长老僧团中，有些比库曾亲眼见过佛陀涅槃，有些未见过。所有见过者皆希望见证，未见者亦心生此愿。未见者欲见而不及，便前往询问佛陀行踪，闻“涅槃已成”，却不能好好理解，遂撕破衣袍，露出裸胸以示抗议。世人见他们这样，便愤怒地说：“大咖萨巴长老和尘堆衣比库齐聚，这些女人般的抗议者，将给我们带来麻烦。”这里是空旷大森林，哪里有人的怨恨？对比库来说，听到前者的辩论乃令其震惊，是为护教。故只应说他们是因不知而问，不可轻信。
Ajja sattāhaparinibbuto samaṇo gotamoti ajja samaṇo gotamo sattāhaparinibbuto. Tato me idanti tato samaṇassa gotamassa parinibbutaṭṭhānato.
今天，涅槃已成的沙门名叫果德摩。故我所指即是这位果德摩沙门涅槃之所在。
§232
232.Subhaddo nāma vuḍḍhapabbajitoti ‘‘subhaddo’’ti tassa nāmaṃ. Vuḍḍhakāle pana pabbajitattā ‘‘vuḍḍhapabbajito’’ti vuccati. Kasmā pana so evamāha? Bhagavati āghātena. Ayaṃ kireso khandhake āgate ātumāvatthusmiṃ nahāpitapubbako vuḍḍhapabbajito bhagavati kusinārato nikkhamitvā aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi saddhiṃ ātumaṃ āgacchante bhagavā āgacchatīti sutvā – ‘‘āgatakāle yāgupānaṃ karissāmī’’ti sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhite dve putte etadavoca – ‘‘bhagavā kira, tātā, ātumaṃ āgacchati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi; gacchatha tumhe, tātā, khurabhaṇḍaṃ ādāya nāḷiyāvāpakena anugharakaṃ anugharakaṃ āhiṇḍatha loṇampi telampi taṇḍulampi khādanīyampi saṃharatha bhagavato āgatassa yāgupānaṃ karissāmā’’ti (mahāva. 303). Te tathā akaṃsu.
有一名为苏婆多的长老，年长时出家，故名“年长出家人”。为什么他被如此称呼？这是因为他曾见到世尊在苦行林中出浴，世尊离开拘尸那罗，携带八十四名比库共行。当时，在沙门地境起誓说：‘世尊前来时我们将献祭供养。’遂对两位子弟说：‘世尊即将带领八十四比库前来，大家应携犀角器皿盛纳椰奶并备盐、油、米及食物，一同为世尊举行供养。’于是他们予以照应。
Manussā te dārake mañjuke paṭibhāneyyake disvā kāretukāmāpi akāretukāmāpi kārentiyeva. Katakāle – ‘‘kiṃ gaṇhissatha tātā’’ti pucchanti. Te vadanti – ‘‘na amhākaṃ aññena kenaci attho, pitā pana no bhagavato, āgatakāle yāgudānaṃ dātukāmo’’ti. Taṃ sutvā manussā aparigaṇetvāva yaṃ te sakkonti āharituṃ, sabbaṃ denti. Yampi na sakkonti, manussehi pesenti. Atha bhagavati ātumaṃ āgantvā bhusāgāraṃ paviṭṭhe subhaddo sāyanhasamayaṃ gāmadvāraṃ gantvā manusse āmantesi – ‘‘upāsakā, nāhaṃ tumhākaṃ santikā aññaṃ kiñci paccāsīsāmi, mayhaṃ dārakehi ābhatāni taṇḍulādīniyeva saṅghassa pahonti. Yaṃ hatthakammaṃ, taṃ me dethā’’ti. ‘‘Idañcidañca gaṇhathā’’ti sabbūpakaraṇāni gāhetvā vihāre uddhanāni kāretvā ekaṃ kāḷakaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā tādisameva pārupitvā – ‘‘idaṃ karotha, idaṃ karothā’’ti sabbarattiṃ vicārento satasahassaṃ vissajjetvā bhojjayāguñca madhugoḷakañca paṭiyādāpesi. Bhojjayāgu nāma bhuñjitvā pātabbayāgu, tattha sappimadhuphāṇitamacchamaṃsapupphaphalarasādi yaṃ kiñci khādanīyaṃ nāma sabbaṃ pakkhipati kīḷitukāmānaṃ sīsamakkhanayoggā hoti sugandhagandhā.
世人见那儿童、女子能朗诵佛法，欲令其作法，亦使之作法。稍后有人问：‘你们打算拿什么，师父？’他们答：‘我们无所有，父亲是世尊，愿为供养世尊献礼。’闻此，世人不吝给予他们一切所需，所不能及则代为转寄。当世尊及苏婆多出现在仓库，傍晚时分苏婆多走到村口，向人们说：‘在家居士们，我不会向你们索取任何还未支付的东西，我给我的儿童们筑起仓库，内有米等，供养僧团。你们用手工所成之物可拿去奉献。’他亲自示范一切，为人说法，这种供养蜜饼、甘露蜜，甘露蜜为食用的临时饼中加有蜂蜜、乳脂、芋头、浆果等甘甜食物，是所有食物中最为杰出，能令贪玩之人头面油亮生香。
Atha bhagavā kālasseva sarīrapaṭijagganaṃ katvā bhikkhusaṅghaparivuto piṇḍāya carituṃ ātumanagarābhimukho pāyāsi. Manussā tassa ārocesuṃ – ‘‘bhagavā piṇḍāya gāmaṃ pavisati, tayā kassa yāgu paṭiyāditā’’ti. So yathānivatthapāruteheva tehi kāḷakakāsāvehi ekena hatthena dabbiñca kaṭacchuñca gahetvā brahmā viya dakkhiṇajāṇumaṇḍalaṃ bhūmiyaṃ patiṭṭhapetvā vanditvā – ‘‘paṭiggaṇhātu me, bhante, bhagavā yāgu’’nti āha.
于是世尊如同灾难降临之际，收敛了身体的摇摆，和比库僧团围绕一起，面向城镇外，精进地托钵乞食。人们呼唤他，说：「世尊方今进入村庄乞食，谁家设有供养？」他正如真正地揭示那样，用右手拿着竹筐和乞钵，犹如梵天一般，在南方空间里立足土地，恭敬合掌说：「世尊，请接受我之供养。」
Tato ‘‘jānantāpi tathāgatā pucchantī’’ti khandhake āgatanayena bhagavā pucchitvā ca sutvā ca taṃ vuḍḍhapabbajitaṃ vigarahitvā tasmiṃ vatthusmiṃ akappiyasamādānasikkhāpadañca, khurabhaṇḍapariharaṇasikkhāpadañcāti dve sikkhāpadāni paññapetvā – ‘‘bhikkhave, anekakappakoṭiyo bhojanaṃ pariyesanteheva vītināmitā, idaṃ pana tumhākaṃ akappiyaṃ adhammena uppannaṃ bhojanaṃ, imaṃ paribhuttānaṃ anekāni attabhāvasahassāni apāyesveva nibbattissanti, apetha mā gaṇhathā’’ti bhikkhācārābhimukho agamāsi. Ekabhikkhunāpi na kiñci gahitaṃ.
后来，依律藏章节的传统云：「即使如来已了知，仍会询问。」世尊询问了来访者，并听闻这位年长遁者的陈述，斥责了其中不当采纳之物及不正法门的戒律违反，宣布两种戒条：一是不得吞食禁食物，二是弃守刀器仪制的戒律。世尊告诫众比库：「诸位如同寻求无量食物的布施者那样，将此清念守护，此乃汝等不正当由不善所得之食物。若烂坏毁损，众多自性种种不净将生起，切勿接受。」说罢，转而入寺。不曾有一比库收取这食物。
Subhaddo anattamano hutvā ayaṃ ‘‘sabbaṃ jānāmī’’ti āhiṇḍati. Sace na gahitukāmo, pesetvā ārocetabbaṃ. Ayaṃ pakkāhāro nāma sabbaciraṃ tiṭṭhanto sattāhamattaṃ tiṭṭheyya. Idañhi mama yāvajīvaṃ pariyattaṃ assa. Sabbaṃ tena nāsitaṃ, ahitakāmo ayaṃ mayhanti bhagavati āghātaṃ bandhitvā dasabale dharante kiñci vattuṃ nāsakkhi. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ayaṃ uccā kulā pabbajito mahāpuriso, sace kiñci vakkhāmi, maṃyeva santajjessatī’’ti. Svāyaṃ ajja ‘‘parinibbuto bhagavā’’ti sutvā laddhassāso viya haṭṭhatuṭṭho evamāha.
长老须跋陀无我心生，公开宣称：「我悉知一切。」如若居士不欲受，请以托付之言告知。这乃长老之持守道饮食，即余寿命全限，则愿长久，诸多有情恒久共在。此长老愿除我所受外，故不与世尊结怨，纵持十力亦不敢妄言其所为。由此长老诚然发言称：「此乃出家大人，若我有所言，他必于心惊怕。」今日自觉「世尊已般涅槃」之闻，好似一获得信心，顿时欢喜高兴由衷发出此语。
Thero taṃ sutvā hadaye pahāradānaṃ viya matthake patitasukkhāsani viya maññi, dhammasaṃvego cassa uppajji – ‘‘sattāhamattaparinibbuto bhagavā, ajjāpissa suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ dharatiyeva, dukkhena bhagavatā ārādhitasāsane nāma evaṃ lahu mahantaṃ pāpakasaṭaṃ kaṇṭako uppanno, alaṃ kho panesa pāpo vaḍḍhamāno aññepi evarūpe sahāye labhitvā sakkā sāsanaṃ osakkāpetu’’nti. Tato thero cintesi –
长老闻彼语，心中如受重击，宛若额头落水般难受；由此觉悟对法而心生敬慎苦恼，念言：「此乃涅槃已得之世尊，今日身披如金色衣裳，其法虽被世尊所赞而称，然世尊教法中生出极小却极重之恶刺；若其恶刺渐盛，别的助缘皆有，竟能破坏此法教。」长老于是思惟说－
‘‘Sace kho panāhaṃ imaṃ mahallakaṃ idheva pilotikaṃ nivāsāpetvā chārikāya okirāpetvā nīharāpessāmi, manussā ‘samaṇassa gotamassa sarīre dharamāneyeva sāvakā vivadantī’ti amhākaṃ dosaṃ dassessanti adhivāsemi tāva.
「若我今日乃至此大寺院部中，安置此床铺，用车轮围绕并遮覆埋藏，世人见出家人果德玛身后的弟子争论，不知恩怨，看我为其过错所有感激。」
Bhagavatā hi desito dhammo asaṅgahitapuppharāsisadiso. Tattha yathā vātena pahaṭapupphāni yato vā tato vā gacchanti, evameva evarūpānaṃ pāpapuggalānaṃ vasena gacchante gacchante kāle vinaye ekaṃ dve sikkhāpadāni nassissanti, sutte eko dve pañhāvārā nassissanti, abhidhamme ekaṃ dve bhūmantarāni nassissanti, evaṃ anukkamena mūle naṭṭhe pisācasadisā bhavissāma; tasmā dhammavinayasaṅgahaṃ karissāma. Evañhi sati daḷhaṃ suttena saṅgahitāni pupphāni viya ayaṃ dhammavinayo niccalo bhavissati.
佛陀所宣说之法，犹如众多无杂质的花朵一簇簇聚合在一起。正如风吹动繁花，随风而行；恶人亦如是，以其自身恶行流转，时光流逝，戒律有一、两条遭毁坏，经文里亦有一、两处被损坏，阿毗达摩层面则有一、两地失传。若依此转变，魔鬼及非人世界必将显现。因此，应当集结起完整戒律法藏。若能坚持如此，犹如坚固的簇簇花朵般，戒律教法必永不衰败。
Etadatthañhi bhagavā mayhaṃ tīṇi gāvutāni paccuggamanaṃ akāsi, tīhi ovādehi upasampadaṃ adāsi, kāyato apanetvā kāye cīvaraparivattanaṃ akāsi, ākāse pāṇiṃ cāletvā candūpamaṃ paṭipadaṃ kathento maṃ kāyasakkhiṃ katvā kathesi, tikkhattuṃ sakalasāsanadāyajjaṃ paṭicchāpesi. Mādise bhikkhumhi tiṭṭhamāne ayaṃ pāpo sāsane vuḍḍhiṃ mā alattha. Yāva adhammo na dippati, dhammo na paṭibāhiyati. Avinayo na dippati vinayo na paṭibāhiyati. Adhammavādino na balavanto honti, dhammavādino na dubbalā honti; avinayavādino na balavanto honti, vinayavādino na dubbalā honti. Tāva dhammañca vinayañca saṅgāyissāmi. Tato bhikkhū attano attano pahonakaṃ gahetvā kappiyākappiyaṃ kathessanti. Athāyaṃ pāpo sayameva niggahaṃ pāpuṇissati, puna sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkhissati, sāsanaṃ iddhañceva phītañca bhavissatī’’ti.
如是时，世尊为我做了为三种比库分别出家的事，按三种戒律给予授具戒，并亲自到尸体前，行衣服巡回之礼。世尊空中挥手，以月亮为比喻，手为比库，详细讲说修行正道，作了法身见证，并三承受全集之教法。比库们在场时，这恶趣势必不会增长，务使恶法不会显现，正法亦不会衰退。戒律不彰显，则戒律不显现。说邪法者不强健，说正法者不衰弱，说邪戒者不强健，说正戒者不衰弱。当时我护持戒法正法。然后比库们各自担起赎免祸罪的责任，议论何为可做、何为不可做。如此恶法必然自我束缚，终不能再以断头之苦自害，因为此教法必坚固稳固。
So evaṃ nāma mayhaṃ cittaṃ uppannanti kassaci anārocetvā bhikkhusaṅghaṃ samassāsesi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā mahākassapo…pe… netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti.
因世尊如此，某些人心中生出异念，诽谤诋毁比库僧团。故有言——「时亚耶摩·大咖萨巴……此处无立足点」
§233
233.Citakanti vīsaratanasatikaṃ candanacitakaṃ. Āḷimpessāmāti aggiṃ gāhāpessāma. Na sakkonti āḷimpetunti aṭṭhapi soḷasapi dvattiṃsapi janā jālanatthāya yamakayamakaukkāyo gahetvā tālavaṇṭehi bījantā bhastāhi dhamantā tāni tāni kāraṇāni karontāpi na sakkontiyeva aggiṃ gāhāpetuṃ. Devatānaṃ adhippāyoti ettha tā kira devatā therassa upaṭṭhākadevatāva. Asītimahāsāvakesu hi cittāni pasādetvā tesaṃ upaṭṭhākāni asītikulasahassāni sagge nibbattāni. Tattha there cittaṃ pasādetvā sagge nibbattā devatā tasmiṃ samāgame theraṃ adisvā – ‘‘kuhiṃ nu kho amhākaṃ kulūpakatthero’’ti antarāmagge paṭipannaṃ disvā ‘‘amhākaṃ kulūpakattherena avandite citako mā pajjalitthā’’ti adhiṭṭhahiṃsu.
「233.『心』意指一百二十种香木粉中用檀香调和制成的粉末。『亞耶摩·大咖萨巴』曰：‘我将点燃火’。众人中有八、十六、三十二人，持双钩、双叉、镰刀在树根处埋苗、剜根，机械地做这许多作业，却无法点燃火。此处称为‘诸天统御处’，据说是称供养那些八十位僧侣的侍者诸天所在之地，因其心悦诚服而降生天界。诸多侍者为天神，八十千师族皆在天界成就。其间侍者心悦诚服，诸天于会上见到尊者，问：‘我辈的族群尊者是谁？’并看见他在园中行走，因由族群尊者而心生信敬，不点燃火种。」
Manussā taṃ sutvā – ‘‘mahākassapo kira nāma bho bhikkhu pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ ‘dasabalassa pāde vandissāmī’ti āgacchati. Tasmiṃ kira anāgate citako na pajjalissati. Kīdiso bho so bhikkhu kāḷo odāto dīgho rasso, evarūpe nāma bho bhikkhumhi ṭhite kiṃ dasabalassa parinibbānaṃ nāmā’’ti keci gandhamālādihatthā paṭipathaṃ gacchiṃsu. Keci vīthiyo vicittā katvā āgamanamaggaṃ olokayamānā aṭṭhaṃsu.
人闻此事，谓：‘亚耶摩·大咖萨巴比库名闻遐迩，将来必有五百比库同追随，唱诵「当顶礼具十力之足」赞歌。其后的火种不可燃起。此比库生理强健、精神恬静、长寿福德，有何缘故使得五百比库在其地彷彿获得涅槃？有人手捧香环乘步行至，会见八条街，审视来来往往之路。有人对这些道路点校散步。”
§234
234.Atha kho āyasmā mahākassapo yena kusinārā…pe… sirasā vandīti thero kira citakaṃ padakkhiṇaṃ katvā āvajjantova sallakkhesi – ‘‘imasmiṃ ṭhāne sīsaṃ, imasmiṃ ṭhāne pādā’’ti. Tato pādānaṃ samīpe ṭhatvā abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya – ‘‘arāsahassapaṭimaṇḍitacakkalakkhaṇapatiṭṭhitā dasabalassa pādā saddhiṃ kappāsapaṭalehi pañca dussayugasatāni suvaṇṇadoṇiṃ candanacitakañca dvedhā katvā mayhaṃ uttamaṅge sirasmiṃ patiṭṭhahantū’’ti adhiṭṭhāsi. Saha adhiṭṭhānacittena tāni pañca dussayugasatāni dvedhā katvā valāhakantarā puṇṇacando viya pādā nikkhamiṃsu. Thero vikasitarattapadumasadise hatthe pasāretvā suvaṇṇavaṇṇe satthupāde yāva gopphakā daḷhaṃ gahetvā attano siravare patiṭṭhapesi. Tena vuttaṃ – ‘‘bhagavato pāde sirasā vandī’’ti.
「234.亚耶摩·大咖萨巴尊者至俱尸那罗……以头合掌礼敬，比库称心地绕环旋转——‘此处安放头颅，此处安放双足。’尊者立于双足之邻，入定达第四禅定，起坐言：‘具千人拥戴、持金色眼印的诸佛足，曾于五十劫及二十五劫的漫长岁月中，用丝绸箔盖之，并以檀香涂覆，以便安置在吾之头上。’发誓愿力以此五十劫及二十五劫两度金箔之足如满月出天外般显现而离地。尊者展掌如开莲花般，将金黄佛足平稳置于自己头顶。俗话云‘以佛足为首之礼’。
Mahājano taṃ acchariyaṃ disvā ekappahāreneva mahānādaṃ nadi, gandhamālādīhi pūjetvā yathāruci vandi. Evaṃ pana therena ca mahājanena ca tehi ca pañcahi bhikkhusatehi vanditamatte puna adhiṭṭhānakiccaṃ natthi. Pakatiadhiṭṭhānavaseneva therassa hatthato muccitvā alattakavaṇṇāni bhagavato pādatalāni candanadāruādīsu kiñci acāletvāva yathāṭhāne patiṭṭhahiṃsu, yathāṭhāne ṭhitāneva ahesuṃ. Bhagavato hi pādesu nikkhamantesu vā pavisantesu vā kappāsaaṃsu vā dasikatantaṃ vā telabindu vā dārukkhandhaṃ vā ṭhānā calitaṃ nāma nāhosi. Sabbaṃ yathāṭhāne ṭhitameva ahosi. Uṭṭhahitvā pana atthaṅgate cande viya sūriye viya ca tathāgatassa pādesu antarahitesu mahājano mahākanditaṃ kandi. Parinibbānakālato adhikataraṃ kāruññaṃ ahosi.
大众见其殊胜奇特，立刻大声呼号、唱赞，献上香环等礼物，随心崇敬致礼。如是尊者、大众、五百比库同众敬礼完成后，无再行加设誓愿之举。以保护誓愿方式，尊者托手放下，靠于金足处的檀香木等，皆未被震动，皆宛如安然置于原处。佛足在圣者进出或移动时，其丝绸箔片、金丝线油滴、木块碎片等，均无位移。完全安稳无动。唯独站起时，若月升太阳出，觸及佛足处的空隙，大众心中既喜且悲。自佛涅槃后，此处更显大悲心。
Sayamevabhagavato citako pajjalīti idaṃ pana kassaci pajjalāpetuṃ vāyamantassa adassanavasena vuttaṃ. Devatānubhāvena panesa samantato ekappahāreneva pajjali.
『当时世尊的火把』者，某人试图点燃，未被看见而说。然因天神感应，自四面仅以一息间即燃起火焰。
§235
235.Sarīrāneva avasissiṃsūti pubbe ekagghanena ṭhitattā sarīraṃ nāma ahosi. Idāni vippakiṇṇattā sarīrānīti vuttaṃ sumanamakuḷasadisā ca dhotamuttasadisā ca suvaṇṇasadisā ca dhātuyo avasissiṃsūti attho. Dīghāyukabuddhānañhi sarīraṃ suvaṇṇakkhandhasadisaṃ ekameva hoti. Bhagavā pana – ‘‘ahaṃ na ciraṃ ṭhatvā parinibbāyāmi, mayhaṃ sāsanaṃ tāva sabbattha na vitthāritaṃ, tasmā parinibbutassāpi me sāsapamattampi dhātuṃ gahetvā attano attano vasanaṭṭhāne cetiyaṃ katvā paricaranto mahājano saggaparāyaṇo hotū’’ti dhātūnaṃ vikiraṇaṃ adhiṭṭhāsi. Kati, panassa dhātuyo vippakiṇṇā, kati na vippakiṇṇāti. Catasso dāṭhā, dve akkhakā, uṇhīsanti imā satta dhātuyo na vippakiriṃsu, sesā vippakiriṃsūti. Tattha sabbakhuddakā dhātu sāsapabījamattā ahosi, mahādhātu majjhe bhinnataṇḍulamattā, atimahatī majjhe bhinnamuggamattāti.
『身为不变诸灰』者，先时因密集聚合，故名身者。今乃因散乱，谓诸身蕴、泥土、缕毛、金属等诸元素乃诸灰也。长寿如来的身体乃一如金色蕴块。世尊语：『我虽不久长存而涅槃，我之教法尚未处处传播，故为涅槃之我，仍存一部分元素，在自住处塑为舍利，令众生归向天趣。』元素既有散乱与未散乱者。共有十四元素，中有两为气，三为热，此七元素未散乱，余则散乱。诸小元素如种子般存在，诸大元素则存在断裂棉花般和极粗大断裂木片般。
Udakadhārāti aggabāhumattāpi jaṅghamattāpi tālakkhandhamattāpi udakadhārā ākāsato patitvā nibbāpesi. Udakasālatoti parivāretvā ṭhitasālarukkhe sandhāyetaṃ vuttaṃ, tesampi hi khandhantaraviṭapantarehi udakadhārā nikkhamitvā nibbāpesuṃ. Bhagavato citako mahanto. Samantā pathaviṃ bhinditvāpi naṅgalasīsamattā udakavaṭṭi phalikavaṭaṃsakasadisā uggantvā citakameva gaṇhanti. Gandhodakenāti suvaṇṇaghaṭe rajataghaṭe ca pūretvā ābhatanānāgandhodakena. Nibbāpesunti suvaṇṇamayarajatamayehi aṭṭhadaṇḍakehi vikiritvā candanacitakaṃ nibbāpesuṃ.
『水流』者，虽具有强劲流水、膝盖粗细、臀部粗细之属性，水流自天空落下则熄灭。所谓水流者，乃围绕树木立地围水，据说此等水流，乃由诸元素从比库部位间隙中流出而消散。世尊的火把极大，自地面破碎，即使有犁头大小之真菌状水叶等，火把亦能吸收。灌注香水，又承载金银种种水宝，使之燃烧。
Ettha ca citake jhāyamāne parivāretvā ṭhitasālarukkhānaṃ sākhantarehi viṭapantarehi pattantarehi jālā uggacchanti, pattaṃ vā sākhā vā pupphaṃ vā daḍḍhā nāma natthi, kipillikāpi makkaṭakāpi jālānaṃ antareneva vicaranti . Ākāsato patitaudakadhārāsupi sālarukkhehi nikkhantaudakadhārāsupi pathaviṃ bhinditvā nikkhantaudakadhārāsupi dhammakathāva pamāṇaṃ. Evaṃ citakaṃ nibbāpetvā pana mallarājāno santhāgāre catujjātiyagandhaparibhaṇḍaṃ kāretvā lājapañcamāni pupphāni vikiritvā upari celavitānaṃ bandhitvā suvaṇṇatārakādīhi khacitvā tattha gandhadāmamālādāmaratanadāmāni olambetvā santhāgārato yāva makuṭabandhanasaṅkhātā sīsapasādhanamaṅgalasālā, tāva ubhohi passehi sāṇikilañjaparikkhepaṃ kāretvā upari celavitānaṃ bandhāpetvā suvaṇṇatārakādīhi khacitvā tatthapi gandhadāmamālādāmaratanadāmāni olambetvā maṇidaṇḍavaṇṇehi veṇūhi ca pañcavaṇṇaddhaje ussāpetvā samantā vātapaṭākā parikkhipitvā susammaṭṭhāsu vīthīsu kadaliyo ca puṇṇaghaṭe ca ṭhapetvā daṇḍakadīpikā jāletvā alaṅkatahatthikkhandhe saha dhātūhi suvaṇṇadoṇiṃ ṭhapetvā mālāgandhādīhi pūjentā sādhukīḷitaṃ kīḷantā antonagaraṃ pavesetvā santhāgāre sarabhamayapallaṅke ṭhapetvā upari setacchattaṃ dhāresuṃ. Evaṃ katvā – ‘‘atha kho kosinārakā mallā bhagavato sarīrāni sattāhaṃ santhāgāre sattipañjaraṃ karitvā’’ti sabbaṃ veditabbaṃ.
此火把燃时，树枝、枝杈及叶片、花朵编织成网状，虽无花叶，但猿猴等在网中活动。自天空落下的水流由树中或断裂地中渗出。讲法尺度如是火把。燃毕后，摩揭罗王于礼堂布置四季香物，撒布芬芳花朵，缚结丝绸并缀以金星等宝，用香料链和宝珠装饰，端庄显现。于礼堂以金色横梁、缠绕缨络，飘扬五色旌旗，遍设风车、蕉叶、鲜花、满宝器皿，点灯装饰，扶持黄金斗车，佩戴香头饰，着手饰及法蕴，以金器为舟航海，载宝链香华礼赞，游戏剧伴，进入宫内。于礼堂室内铺设豹皮床垫，并盖以白色帐篷。以上皆应悉知。『此时迦尸国摩揭罗众，为世尊存放遗身于礼堂中七十日，且造七十篱笆。』
Tattha sattipañjaraṃ karitvāti sattihatthehi purisehi parikkhipāpetvā. Dhanupākāranti paṭhamaṃ tāva hatthikumbhena kumbhaṃ paharante parikkhipāpesuṃ, tato asse gīvāya gīvaṃ paharante, tato rathe āṇikoṭiyā āṇikoṭiṃ paharante, tato yodhe bāhunā bāhuṃ paharante. Tesaṃ pariyante koṭiyā koṭiṃ paharamānāni dhanūni parikkhipāpesuṃ. Iti samantā yojanappamāṇaṃ ṭhānaṃ sattāhaṃ sannāhagavacchikaṃ viya katvā ārakkhaṃ saṃvidahiṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘dhanupākāraṃ parikkhipāpetvā’’ti.
『造篱笆七十』者，即由七十人男子筑围墙。所谓弓箭作刀者，始由大象提提着瓮筑围，中次由骡驮瓮筑围，再由战车兵筑围，继由战士手臂筑围。其周围以百万百万数量弓箭筑成围墙。如此围成地方，以七十日如有灯笼荫笼围守。为此特设『弓箭成围墙』之语。
Kasmā panete evamakaṃsūti? Ito purimesu hi dvīsu sattāhesu te bhikkhusaṅghassa ṭhānanisajjokāsaṃ karontā khādanīyaṃ bhojanīyaṃ saṃvidahantā sādhukīḷikāya okāsaṃ na labhiṃsu. Tato nesaṃ ahosi – ‘‘imaṃ sattāhaṃ sādhukīḷitaṃ kīḷissāma, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ amhākaṃ pamattabhāvaṃ ñatvā kocideva āgantvā dhātuyo gaṇheyya, tasmā ārakkhaṃ ṭhapetvā kīḷissāmā’’ti. Te tathā evamakaṃsu.
『因何如此』者，因早前七十日，有两众比库僧因设席供养饮食未得安宁。于是彼等语：『七十日供养礼敬已设，然此处乃安全之地，防止他来者摄取遗身，于是筑围以防护。』尔后彼等即从此而行。
Sarīradhātuvibhajanavaṇṇanā舍利分配解释
§236
236.Assosikho rājāti kathaṃ assosi? Paṭhamameva kirassa amaccā sutvā cintayiṃsu – ‘‘satthā nāma parinibbuto, na so sakkā puna āharituṃ. Pothujjanikasaddhāya pana amhākaṃ raññā sadiso natthi, sace esa imināva niyāmena suṇissati, hadayamassa phalissati. Rājā kho pana amhehi anurakkhitabbo’’ti te tisso suvaṇṇadoṇiyo āharitvā catumadhurassa pūretvā rañño santikaṃ gantvā etadavocuṃ – ‘‘deva , amhehi supinako diṭṭho, tassa paṭighātatthaṃ tumhehi dukūladupaṭṭaṃ nivāsetvā yathā nāsāpuṭamattaṃ paññāyati, evaṃ catumadhuradoṇiyā nipajjituṃ vaṭṭatī’’ti. Rājā atthacarānaṃ amaccānaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘evaṃ hotu tātā’’ti sampaṭicchitvā tathā akāsi.
236.木匠王如何得知此事？最初众工匠听闻后，沉思说道：「世尊果已入般涅槃，不可再召还。以凡夫之信，吾等无以企及王者。如若依此命令听闻，必得安心受用。王应加以保护我们。」三位黄金匠人携带四根精金，携尊奉饰品，前往王所，告言：「天子，你见我等如梦中人，若有人妄意施以怀怒，望你安置铁栅护盾，令智慧如指鼻般明了，如此四位黄金匠人方可安心。」王闻利众工言语，告许：「愿如是，父母。」随即依言而行。
Atheko amacco alaṅkāraṃ omuñcitvā kese pakiriya yāya disāya satthā parinibbuto, tadabhimukho hutvā añjaliṃ paggayha rājānaṃ āha – ‘‘deva, maraṇato muccanakasatto nāma natthi, amhākaṃ āyuvaḍḍhano cetiyaṭṭhānaṃ puññakkhettaṃ abhisekasiñcako so bhagavā satthā kusinārāya parinibbuto’’ti. Rājā sutvāva visaññījāto catumadhuradoṇiyaṃ usumaṃ muñci. Atha naṃ ukkhipitvā dutiyāya doṇiyā nipajjāpesuṃ. So puna saññaṃ labhitvā – ‘‘tātā, kiṃ vadethā’’ti pucchi. ‘‘Satthā, mahārāja, parinibbuto’’ti. Rājā punapi visaññījāto catumadhuradoṇiyā usumaṃ muñci. Atha naṃ tatopi ukkhipitvā tatiyāya doṇiyā nipajjāpesuṃ. So puna saññaṃ labhitvā ‘‘tātā, kiṃ vadethā’’ti pucchi. ‘‘Satthā, mahārāja, parinibbuto’’ti. Rājā punapi visaññījāto, atha naṃ ukkhipitvā nahāpetvā matthake ghaṭehi udakaṃ āsiñciṃsu.
一位工匠披挂饰具，取梳置发，向世尊已般涅槃之方顶礼合掌，稽首请言：「天子，他无生死，是解脱者，我等寿长之塔址加以灌顶洒净，此尊世尊已于拘尸那城般涅槃。」王闻即欢喜，松开铁栅。再将其取下，令第二位黄金匠人安置。工匠得见涅槃，问曰：「父亲，究竟是谁？」答曰：「世尊已般涅槃。」王再释开铁栅，令第三位黄金匠人安置。再启篱笆，洒净涤洁其头顶器皿及水。
Rājā saññaṃ labhitvā āsanā vuṭṭhāya gandhaparibhāvite maṇivaṇṇe kese vikiritvā suvaṇṇaphalakavaṇṇāya piṭṭhiyaṃ pakiritvā pāṇinā uraṃ paharitvā pavāḷaṅkuravaṇṇāhi suvaṭṭitaṅgulīhi suvaṇṇabimbisakavaṇṇaṃ uraṃ sibbanto viya gahetvā paridevamāno ummattakavesena antaravīthiṃ otiṇṇo, so alaṅkatanāṭakaparivuto nagarato nikkhamma jīvakambavanaṃ gantvā yasmiṃ ṭhāne nisinnena bhagavatā dhammo desito taṃ oloketvā – ‘‘bhagavā sabbaññu, nanu imasmiṃ ṭhāne nisīditvā dhammaṃ desayittha, sokasallaṃ me vinodayittha, tumhe mayhaṃ sokasallaṃ nīharittha, ahaṃ tumhākaṃ saraṇaṃ gato, idāni pana me paṭivacanampi na detha, bhagavā’’ti punappunaṃ paridevitvā ‘‘nanu bhagavā ahaṃ aññadā evarūpe kāle ‘tumhe mahābhikkhusaṅghaparivārā jambudīpatale cārikaṃ carathā’ti suṇomi, idāni panāhaṃ tumhākaṃ ananurūpaṃ ayuttaṃ pavattiṃ suṇomī’’ti evamādīni ca vatvā saṭṭhimattāhi gāthāhi bhagavato guṇaṃ anussaritvā cintesi – ‘‘mama parideviteneva na sijjhati, dasabalassa dhātuyo āharāpessāmī’’ti evaṃ assosi. Sutvā ca imissā visaññibhāvādipavattiyā avasāne dūtaṃ pāhesi. Taṃ sandhāya atha kho rājātiādi vuttaṃ.
王得见后，起座而立，发散香气似玉色金黄色彩，拂其金叶般光辉之盖，手托胸膛，以红石指环似捧金镜般，于胸前轻拍，悲痛交加，大施装饰之态，出城而往基瓦迦林。坐处为世尊所说法，观之心生哀伤，言：「世尊全知，岂此地坐镇法故，能令我减轻悲伤？你为我消除悲痛，我归依于你，今时却不得回言于尊者世尊。」反复啜泣诉说。忆及过去尊者赞颂六十颂赞德，思量曰：「我之哀痛未减，当立十力资粮而来供养。」听毕此哀伤之情，遂遣使者。由此进而记述王等事迹。
Tattha dūtaṃ pāhesīti dūtañca paṇṇañca pesesi. Pesetvā ca pana – ‘‘sace dassanti, sundaraṃ. No ce dassanti, āharaṇupāyena āharissāmī’’ti caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā sayampi nikkhantoyeva. Yathā ca ajātasattu, evaṃ licchavīādayopi dūtaṃ pesetvā sayampi caturaṅginiyā senāya nikkhamiṃsuyeva. Tattha pāveyyakā sabbehi āsannatarā kusinārato tigāvutantare nagare vasanti, bhagavāpi pāvaṃ pavisitvāva kusināraṃ gato. Atha kasmā paṭhamataraṃ na āgatāti ce? Mahāparivārā panete rājāno mahāparivāraṃ karontāva pacchato jātā.
使者遣出，带以草席。命曰：「若闻报，则美；若无，则当以武力取来。」集结四骑兵军，亲自出发。犹如阿阇世奈国王，如实以使前往利车族等。城中布满恶党，且居拘尸那三十余里之城，世尊亦曾入城拘尸那。问何故王未先到？实则三大王带领大军次第往后而回。
Te saṅghe gaṇe etadavocunti sabbepi te sattanagaravāsino āgantvā – ‘‘amhākaṃ dhātuyo vā dentu, yuddhaṃ vā’’ti kusinārānagaraṃ parivāretvā ṭhite – ‘‘etaṃ bhagavā amhākaṃ gāmakkhette’’ti paṭivacanaṃ avocuṃ. Te kira evamāhaṃsu – ‘‘na mayaṃ satthu sāsanaṃ pahiṇimha, nāpi gantvā ānayimha. Satthā pana sayameva āgantvā sāsanaṃ pesetvā amhe pakkosāpesi. Tumhepi kho pana yaṃ tumhākaṃ gāmakkhette ratanaṃ uppajjati, na taṃ amhākaṃ detha. Sadevake ca loke buddharatanasamaṃ ratanaṃ nāma natthi, evarūpaṃ uttamaratanaṃ labhitvā mayaṃ na dassāma. Na kho pana tumhehiyeva mātuthanato khīraṃ pītaṃ, amhehipi mātuthanato khīraṃ pītaṃ. Na tumheyeva purisā, amhepi purisā hotū’’ti aññamaññaṃ ahaṃkāraṃ katvā sāsanapaṭisāsanaṃ pesenti, aññamaññaṃ mānagajjitaṃ gajjanti. Yuddhe pana sati kosinārakānaṃyeva jayo abhavissa. Kasmā? Yasmā dhātupāsanatthaṃ āgatā devatā nesaṃ pakkhā ahesuṃ. Pāḷiyaṃ pana – ‘‘bhagavā amhākaṃ gāmakkhette parinibbuto, na mayaṃ dassāma bhagavato sarīrānaṃ bhāga’’nti ettakameva āgataṃ.
他们在群中聚集，言曰：「众生皆来，愿赐我等宝物或炬火以战。」包围拘尸那城，答曰：「此人即世尊为我乡土故。」彼竟言：「非吾等摈弃佛法，亦不取经来。世尊自来，布施法传扬，我等亦安于乡土生宝。即使赐予宝物，不归我等。神众界无佛宝等，唯此至宝，得之不求余等。你等母家独享乳汁，我等亦尔。亦非你等专有男士，我等亦当具足。」相互傲慢，争辩佛法是否归属我等。战时拘尸那必胜，为何？因神为宝故镇守一方，巴利云：「世尊已般涅槃于我乡土，我不见佛身形。」仅此而已。
§237
237.Evaṃ vutte doṇo brāhmaṇoti doṇabrāhmaṇo imaṃ tesaṃ vivādaṃ sutvā – ‘‘ete rājāno bhagavato parinibbutaṭṭhāne vivādaṃ karonti, na kho panetaṃ patirūpaṃ, alaṃ iminā kalahena, vūpasamessāmi na’’nti so gantvā te saṅghe gaṇe etadavoca. Kimavoca? Unnatappadese ṭhatvā dvibhāṇavāraparimāṇaṃ doṇagajjitaṃ nāma avoca. Tattha paṭhamabhāṇavāre tāva ekapadampi te na jāniṃsu. Dutiyabhāṇavārapariyosāne – ‘‘ācariyassa viya bho saddo, ācariyassa viya bho saddo’’ti sabbe niravā ahesuṃ. Jambudīpatale kira kulaghare jātā yebhuyyena tassa na antevāsiko nāma natthi. Atha so te attano vacanaṃ sutvā nirave tuṇhībhūte viditvā puna etadavoca – ‘‘suṇantu bhonto’’ti etaṃ gāthādvayaṃ avoca.
237.如此争执，名叫多诺婆罗门者，闻此三王争端言：「此辈王公在佛陀涅槃之处纷争，我不与其纷争，惟愿息止。」即前往僧团说法。言曰：「我立于高台，说两方战争、军阵之言。」初时未解其意，至第二讲末众人齐呼：「犹如老师之言！」传说此人出身于某世家，是无依之人。听其自语，默然无言，再起曰：「诸位请听。」随后诵两句偈颂。
Tattha amhākaṃ buddhoti amhākaṃ buddho. Ahu khantivādoti buddhabhūmiṃ appatvāpi pāramiyo pūrento khantivāditāpasakāle dhammapālakumārakāle chaddantahatthikāle bhūridattanāgarājakāle campeyyanāgarājakāle saṅkhapālanāgarājakāle mahākapikāle aññesu ca bahūsu jātakesu paresu kopaṃ akatvā khantimeva akāsi. Khantimeva vaṇṇayi. Kimaṅgaṃ pana etarahi iṭṭhāniṭṭhesu tādilakkhaṇaṃ patto, sabbathāpi amhākaṃ buddho khantivādo ahosi, tassa evaṃvidhassa. Na hi sādhu yaṃ uttamapuggalassa, sarīrabhāge siyā sampahāroti na hi sādhuyanti na hi sādhu ayaṃ. Sarīrabhāgeti sarīravibhāganimittaṃ, dhātukoṭṭhāsahetūti attho. Siyā sampahāroti āvudhasampahāro sādhu na siyāti vuttaṃ hoti.
这里说“我们所称的佛”，就是我们所称之佛。又曰“忍辱论者”，即使未至佛地而修满忍辱波罗蜜，也是在忍辱论修行之时、法护童子时期、遮盖象时、富饶国王时期、变迁国王时期、聚集国王时期、大猿时期及其他诸多本生故事中，未发怒已成忍辱，正以忍辱为赞。现在诸欲得满足时，为什么佛是忍辱论者？原因正是如此。上贤者其身虽有灭，但不可称赞此为善行。所谓身是因缘集合体，以器械集合体为义。身若灭则器械集合体不成，善者不可言说。
Sabbeva bhonto sahitāti sabbeva bhonto sahitā hotha, mā bhijjatha. Samaggāti kāyena ca vācāya ca ekasannipātā ekavacanā samaggā hotha. Sammodamānāti cittenāpi aññamaññaṃ sammodamānā hotha. Karomaṭṭhabhāgeti bhagavato sarīrāni aṭṭha bhāge karoma . Cakkhumatoti pañcahi cakkhūhi cakkhumato buddhassa. Na kevalaṃ tumheyeva, bahujanopi pasanno, tesu ekopi laddhuṃ ayutto nāma natthīti bahuṃ kāraṇaṃ vatvā saññāpesi.
大家应当安住一切众生，不要伤害。所谓和合，即身语意三合而一。所谓欢喜，即心意相悦相欢。做到此处，即效法世尊修持其八部分身。所谓眼智，与五种眼根相应。非仅为你们乐，众多人亦喜，唯其多故特意说明。
§238
238.Tesaṃ saṅghānaṃ gaṇānaṃ paṭissutvāti tesaṃ tesaṃ tato tato samāgatasaṅghānaṃ samāgatagaṇānaṃ paṭissuṇitvā. Bhagavatosarīrāni aṭṭhadhā samaṃ suvibhattaṃ vibhajitvāti ettha ayamanukkamo – doṇo kira tesaṃ paṭissuṇitvā suvaṇṇadoṇiṃ vivarāpesi. Rājāno āgantvā doṇiyaṃyeva ṭhitā suvaṇṇavaṇṇā dhātuyo disvā – ‘‘bhagavā sabbaññu pubbe mayaṃ tumhākaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ chabbaṇṇabuddharasmikhacitaṃ asītianubyañjanasamujjalitasobhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ addasāma, idāni pana suvaṇṇavaṇṇāva dhātuyo avasiṭṭhā jātā, na yuttamidaṃ bhagavā tumhāka’’nti parideviṃsu.
238.说闻彼众之众会及众组，即逐一听闻各会各组。世尊之身分别为八，详述此义。曾有人闻彼后细说金体。王来见仅以金段为准，见色金身之尊贵，即叹曰：“世尊吾等所见者乃二十世大丈夫纪念相绕之六色佛光，光耀其色，惟见已生今金身色退减，非适合尊贵世尊。”哀叹之意也。
Brāhmaṇopi tasmiṃ samaye tesaṃ pamattabhāvaṃ ñatvā dakkhiṇadāṭhaṃ gahetvā veṭhantare ṭhapesi, atha pacchā aṭṭhadhā samaṃ suvibhattaṃ vibhaji, sabbāpi dhātuyo pākatikanāḷiyā soḷasa nāḷiyo ahesuṃ, ekekanagaravāsino dve dve nāḷiyo labhiṃsu. Brāhmaṇassa pana dhātuyo vibhajantasseva sakko devānamindo – ‘‘kena nu kho sadevakassa lokassa kaṅkhacchedanatthāya catusaccakathāya paccayabhūtā bhagavato dakkhiṇadāṭhā gahitā’’ti olokento ‘‘brāhmaṇena gahitā’’ti disvā – ‘‘brāhmaṇopi dāṭhāya anucchavikaṃ sakkāraṃ kātuṃ na sakkhissati, gaṇhāmi na’’nti veṭhantarato gahetvā suvaṇṇacaṅkoṭake ṭhapetvā devalokaṃ netvā cūḷāmaṇicetiye patiṭṭhapesi.
婆罗门彼时知彼轻慢之态，取右牙置于鞋中，后又将之分为八块，十八根管相符，各城居民得到两根。婆罗门分牙时，萨咖天帝见此情形，思量曰：“依四谛解疑，因缘所生，世尊所用右牙竟被取”察见乃婆罗门取，谓“婆罗门未必能对右牙尊敬，吾虽持之亦无力敬重”，故藏于鞋中，置于金宝箱内秘密奉置于天界小宝塔。
Brāhmaṇopi dhātuyo vibhajitvā dāṭhaṃ apassanto corikāya gahitattā – ‘‘kena me dāṭhā gahitā’’ti pucchitumpi nāsakkhi. ‘‘Nanu tayāva dhātuyo bhājitā, kiṃ tvaṃ paṭhamaṃyeva attano dhātuyā atthibhāvaṃ na aññāsī’’ti attani dosāropanaṃ sampassanto – ‘‘mayhampi koṭṭhāsaṃ dethā’’ti vattumpi nāsakkhi. Tato – ‘‘ayampi suvaṇṇatumbo dhātugatikova, yena tathāgatassa dhātuyo mitā, imassāhaṃ thūpaṃ karissāmī’’ti cintetvā imaṃ me bhonto tumbaṃ dadantūti āha.
婆罗门把牙分置，盗匪发现牙被盗，问盗匪“为何取我牙”？盗匪不答。婆罗门愤怒非不知牙分置，乃因自知牙原本作用不明而责备盗匪，盗匪仍不回答。遂言“此牙似金塔牙，似于如来之牙。吾将建此塔，请诸贤赐牙”。
Pippalivaniyāmoriyāpi ajātasattuādayo viya dūtaṃ pesetvā yuddhasajjāva nikkhamiṃsu.
离蒲梨丛林及摩里亚王等派遣使者，伴诸战备外出作战准备。
Dhātuthūpapūjāvaṇṇanā界塔供养之解释
§239
239.Rājagahe bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akāsīti kathaṃ akāsi? Kusinārato yāva rājagahaṃ pañcavīsati yojanāni, etthantare aṭṭhausabhavitthataṃ samatalaṃ maggaṃ kāretvā yādisaṃ mallarājāno makuṭabandhanassa ca santhāgārassa ca antare pūjaṃ kāresuṃ. Tādisaṃ pañcavīsatiyojanepi magge pūjaṃ kāretvā lokassa anukkaṇṭhanatthaṃ sabbattha antarāpaṇe pasāretvā suvaṇṇadoṇiyaṃ pakkhittadhātuyo sattipañjarena parikkhipāpetvā attano vijite pañcayojanasataparimaṇḍale manusse sannipātāpesi. Te dhātuyo gahetvā kusinārato sādhukīḷitaṃ kīḷantā nikkhamitvā yattha yattha suvaṇṇavaṇṇāni pupphāni passanti, tattha tattha dhātuyo sattiantare ṭhapetvā pūjaṃ akaṃsu. Tesaṃ pupphānaṃ khīṇakāle gacchanti, rathassa dhuraṭṭhānaṃ pacchimaṭṭhāne sampatte satta divase sādhukīḷitaṃ kīḷanti. Evaṃ dhātuyo gahetvā āgacchantānaṃ satta vassāni satta māsāni satta divasāni vītivattāni.
239. 世尊于王舍城修建宝塔及大型佛塔，为何而作？从拘尸那城至王舍城共有二十五由旬，在此间筑成宽阔平坦的道，相当于八犋辎重，作通路，起初摩揭陀国的王及玛拘提王，在冠冕店与兵器仓库之间设供养仪轨。既以二十五由旬之道供养，且为世间众生消除嫉妒，于各处设立遮盖，打造了金舍，安置七重牢狱，将所胜之塔环绕二十五由旬之域，聚集人众。众人携带宝塔，或于拘尸那城嬉戏玩耍后出发，见到处处艳丽金色花朵盛开时，便将宝塔分置牢狱内供养。花朵凋谢处，众人赴车后部之枕座玩耍，历七日。诸宝塔被携带来回，七年、七个月、七日不息运行。
Micchādiṭṭhikā – ‘‘samaṇassa gotamassa parinibbutakālato paṭṭhāya balakkārena sādhukīḷitāya upaddutamha sabbe no kammantā naṭṭhā’’ti ujjhāyantā manaṃ padosetvā chaḷāsītisahassamattā apāye nibbattā. Khīṇāsavā āvajjitvā ‘‘mahājano manaṃ padosetvā apāye nibbattī’’ti disvā – ‘‘sakkaṃ devarājānaṃ dhātuāharaṇūpāyaṃ kāressāmā’’ti tassa santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocetvā – ‘‘dhātuāharaṇūpāyaṃ karohi mahārājā’’ti āhaṃsu. Sakko āha – ‘‘bhante, puthujjano nāma ajātasattunā samo saddho natthi, na so mama vacanaṃ karissati, apica kho māravibhiṃsakasadisaṃ vibhiṃsakaṃ dassessāmi, mahāsaddaṃ sāvessāmi, yakkhagāhakakhipitakaarocake karissāmi, tumhe ‘amanussā mahārāja kupitā dhātuyo āharāpethā’ti vadeyyātha, evaṃ so āharāpessatī’’ti. Atha kho sakko taṃ sabbaṃ akāsi.
错误见解者谤称：“比库果德玛涅槃时，他所建的宝塔是凭神力修饰，非因善行，无因可依。”此说煽动人心，令八万六千众众心忧惧而陨于地狱。净尽烦恼者起誓曰：“众生因我忧惧而堕地狱，罪大恶极。”便前去萨咖天帝处，请求协助取宝塔。天帝言：“大人，世人对未出生之人无信，是愚夫不信者，更有如魔鬼般残劣者，我将使其显露魔性，大声喊叫，并命亚卡守卫，令众人诽谤你‘非人所建，怒塔所携’等言，令其呈现真相。”遂将此事具说。
Therāpi rājānaṃ upasaṅkamitvā – ‘‘mahārāja, amanussā kupitā, dhātuyo āharāpehī’’ti bhaṇiṃsu. Rājā – ‘‘na tāva, bhante, mayhaṃ cittaṃ tussati, evaṃ santepi āharantū’’ti āha. Sattamadivase dhātuyo āhariṃsu. Evaṃ āhatā dhātuyo gahetvā rājagahe thūpañca mahañca akāsi. Itarepi attano attano balānurūpena āharitvā sakasakaṭṭhānesu thūpañca mahañca akaṃsu.
长老们亦前往国王处，说：“大王，非人携怒宝塔将至。”国王答：“我心安宁，既然如此，请携来。”七天后携回宝塔，遂于王舍城建立大型佛塔。其他徒众亦各依实力，携塔于各自驻处修建宝塔。
§240
240.Evametaṃ bhūtapubbanti evaṃ etaṃ dhātubhājanañceva dasathūpakaraṇañca jambudīpe bhūtapubbanti pacchā saṅgītikārakā āhaṃsu. Evaṃ patiṭṭhitesu pana thūpesu mahākassapatthero dhātūnaṃ antarāyaṃ disvā rājānaṃ ajātasattuṃ upasaṅkamitvā ‘‘mahārāja, ekaṃ dhātunidhānaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Sādhu, bhante, nidhānakammaṃ tāva mama hotu, sesadhātuyo pana kathaṃ āharāmīti? Na, mahārāja, dhātuāharaṇaṃ tuyhaṃ bhāro, amhākaṃ bhāroti. Sādhu, bhante, tumhe dhātuyo āharatha, ahaṃ dhātunidhānaṃ karissāmīti. Thero tesaṃ tesaṃ rājakulānaṃ paricaraṇamattameva ṭhapetvā sesadhātuyo āhari. Rāmagāme pana dhātuyo nāgā pariggaṇhiṃsu, tāsaṃ antarāyo natthi. ‘‘Anāgate laṅkādīpe mahāvihāre mahācetiyamhi nidahissantī’’ti tā na āharitvā sesehi sattahi nagarehi āharitvā rājagahassa pācīnadakkhiṇadisābhāge ṭhatvā – ‘‘imasmiṃ ṭhāne yo pāsāṇo atthi, so antaradhāyatu, paṃsu suvisuddhā hotu, udakaṃ mā uṭṭhahatū’’ti adhiṭṭhāsi.
240. 如此诸宝塔先成之事，以及为供养宝塔而作的器具，在须弥山大陆皆有流传。后世造塔匠人见到诸宝塔阻碍，乃前往国王未生怨处，说：“大王，应建一宝塔存放佛舍利。”国王答：“善哉，此为我之业，余余舍利如何携来？”匠人言：“非王之责，是我等之责。大王请修宝塔，吾等携宝舍利。”长老只在皇族侍奉中简易安置后供养余舍利。居罗摩村，诸宝塔交给龙族保管，无阻碍。曰：“未来兰卡岛之大寺大塔建成时应安置舍利。”若未运往兰卡，则由七城内安置于王舍城东南方之处，且设法使该地点石块沉入地下，沙土净洁，水不泛滥。
Rājā taṃ ṭhānaṃ khaṇāpetvā tato uddhatapaṃsunā iṭṭhakā kāretvā asītimahāsāvakānaṃ cetiyāni kāreti. ‘‘Idha rājā kiṃ kāretī’’ti pucchantānampi ‘‘mahāsāvakānaṃ cetiyānī’’ti vadanti, na koci dhātunidhānabhāvaṃ jānāti. Asītihatthagambhīre pana tasmiṃ padese jāte heṭṭhā lohasanthāraṃ santharāpetvā tattha thūpārāme cetiyagharappamāṇaṃ tambalohamayaṃ gehaṃ kārāpetvā aṭṭha aṭṭha haricandanādimaye karaṇḍe ca thūpe ca kārāpesi. Atha bhagavato dhātuyo haricandanakaraṇḍe pakkhipitvā taṃ haricandanakaraṇḍakampi aññasmiṃ haricandanakaraṇḍake, tampi aññasminti evaṃ aṭṭha haricandanakaraṇḍe ekato katvā eteneva upāyena te aṭṭha karaṇḍe aṭṭhasu haricandanathūpesu, aṭṭha haricandanathūpe aṭṭhasu lohitacandanakaraṇḍesu, aṭṭha lohitacandanakaraṇḍe aṭṭhasu lohitacandanathūpesu, aṭṭha lohitacandanathūpe aṭṭhasu dantakaraṇḍesu , aṭṭha dantakaraṇḍe aṭṭhasu dantathūpesu, aṭṭha dantathūpe aṭṭhasu sabbaratanakaraṇḍesu, aṭṭha sabbaratanakaraṇḍe aṭṭhasu sabbaratanathūpesu, aṭṭha sabbaratanathūpe aṭṭhasu suvaṇṇakaraṇḍesu, aṭṭha suvaṇṇakaraṇḍe, aṭṭhasu suvaṇṇathūpesu, aṭṭha suvaṇṇathūpe aṭṭhasu rajatakaraṇḍesu, aṭṭha rajatakaraṇḍe aṭṭhasu rajatathūpesu, aṭṭha rajatathūpe, aṭṭhasu maṇikaraṇḍesu, aṭṭha maṇikaraṇḍe aṭṭhasu maṇithūpesu, aṭṭha maṇithūpe aṭṭhasu lohitaṅkakaraṇḍesu, aṭṭha lohitaṅkakaraṇḍe aṭṭhasu lohitaṅkathūpesu, aṭṭha lohitaṅkathūpe aṭṭhasu masāragallakaraṇḍesu, aṭṭha masāragallakaraṇḍe aṭṭhasu masāragallathūpesu, aṭṭha masāragallathūpe aṭṭhasu phalikakaraṇḍesu, aṭṭha phalikakaraṇḍe aṭṭhasu phalikamayathūpesu pakkhipi.
国王挖掘此处，铺设升高沙地，筑造砖瓦，修建八十座佛弟子大型佛塔。有人问：“国王为何修建？”答曰：“为纪念八十佛弟子。”无人知安置舍利。十八长老于此地立铁栅栏保护，筑塔园，建金属房舍，制造檀香器皿安置佛舍利塔。世尊舍利投入檀香器皿，器皿置于另一檀香器皿中，如此递置八次，由此以法，将八个器皿嵌置于八座檀香佛塔，八座檀香佛塔又安置在八座红色檀香器皿中，八座红色檀香器皿又置于八座红色佛塔，八座红色佛塔置于八座象牙器皿，八座象牙器皿置于八座象牙佛塔，八座象牙佛塔置于八座宝石器皿，八座宝石器皿置于八座宝石佛塔，八座宝石佛塔置于八座金器皿，八座金器皿置于八座金佛塔，八座金佛塔置于八座银器皿，八座银器皿置于八座银佛塔，八座银佛塔置于八座玛瑙器皿，八座玛瑙器皿置于八座玛瑙佛塔，八座玛瑙佛塔置于八座琉璃器皿，八座琉璃器皿置于八座琉璃佛塔中。
Sabbesaṃ uparimaṃ phalikacetiyaṃ thūpārāmacetiyappamāṇaṃ ahosi, tassa upari sabbaratanamayaṃ gehaṃ kāresi, tassa upari suvaṇṇamayaṃ, tassa upari rajatamayaṃ, tassa upari tambalohamayaṃ gehaṃ. Tattha sabbaratanamayaṃ vālikaṃ okiritvā jalajathalajapupphānaṃ sahassāni vippakiritvā aḍḍhachaṭṭhāni jātakasatāni asītimahāthere suddhodanamahārājānaṃ mahāmāyādeviṃ satta sahajāteti sabbānetāni suvaṇṇamayāneva kāresi. Pañcapañcasate suvaṇṇarajatamaye puṇṇaghaṭe ṭhapāpesi, pañca suvaṇṇaddhajasate ussāpesi. Pañcasate suvaṇṇadīpe, pañcasate rajatadīpe kārāpetvā sugandhatelassa pūretvā tesu dukūlavaṭṭiyo ṭhapesi.
最上层为琉璃塔，大小等同佛塔园。塔顶筑宝石房舍，上置金屋，屋上置银屋，银屋上筑金属屋。屋外筑宝石篱笆，布满莲花、睡莲数千朵。安置一千五百零八本生故事，共有十八长老、净跋陀大王与摩耶夫人之七个同母兄弟塑像，均用金色装饰。安置五百五十只盛满金银的水瓶，五百顶金旗，五百只金灯，五百只银灯，置香油涂抹其上，建皇家宅邸。
Athāyasmā mahākassapo – ‘‘mālā mā milāyantu, gandhā mā vinassantu, dīpā mā vijjhāyantū’’ti adhiṭṭhahitvā suvaṇṇapaṭṭe akkharāni chindāpesi –
然后，具寿长老大咖萨巴说：“请勿让花环凋谢，请勿让香气消散，请勿让灯火熄灭。”说毕，便以金色布绢剪断字母。
‘‘Anāgate piyadāso nāma kumāro chattaṃ ussāpetvā asoko dhammarājā bhavissati. So imā dhātuyo vitthārikā karissatī’’ti.
他说：“未来有一位名为亲施达索的王子，将撑起宝伞，成为无忧法王。他将为这些舍利详细阐述。”
Rājā sabbapasādhanehi pūjetvā ādito paṭṭhāya dvāraṃ pidahanto nikkhami, so tambalohadvāraṃ pidahitvā āviñchanarajjuyaṃ kuñcikamuddikaṃ bandhitvā tattheva mahantaṃ maṇikkhandhaṃ ṭhapetvā – ‘‘anāgate daliddarājā imaṃ maṇiṃ gahetvā dhātūnaṃ sakkāraṃ karotū’’ti akkharaṃ chindāpesi.
国王奉上所有供养，点香燃灯，关闭门扉，出门时关上铜制大门，系上结实的绳索做成的钩环，立即安置一块巨大宝玉，并刻下字句：“未来乞丐国王必将取此宝石，崇敬舍利。”
Sakko devarājā vissakammaṃ āmantetvā – ‘‘tāta, ajātasattunā dhātunidhānaṃ kataṃ, ettha ārakkhaṃ paṭṭhapehī’’ti pahiṇi. So āgantvā vāḷasaṅghāṭayantaṃ yojesi, kaṭṭharūpakāni tasmiṃ dhātugabbhe phalikavaṇṇakhagge gāhetvā vātasadisena vegena anupariyāyantaṃ yantaṃ yojetvā ekāya eva āṇiyā bandhitvā samantato giñjakāvasathākārena silāparikkhepaṃ katvā upari ekāya pidahitvā paṃsuṃ pakkhipitvā bhūmiṃ samaṃ katvā tassa upari pāsāṇathūpaṃ patiṭṭhapesi. Evaṃ niṭṭhite dhātunidhāne yāvatāyukaṃ ṭhatvā theropi parinibbuto, rājāpi yathākammaṃ gato, tepi manussā kālaṅkatā.
萨咖天帝召来威萨拘摩说：“孩子，未生王子托付给你舍利宝藏的守护，务必看护好。”随后使者到来装配铁甲饰物，插上羽毛装饰的旗帜，配备风扇，迅速沿边界巡逻，连接成一体，用铁链拴牢，用石头筑据点，盖上一块铁板，投掷沙土抹平地面，建立石制塔柱。舍利宝藏守护完毕，直到时机成熟，长老圆寂，国王归世，众生亦随顺时运。
Aparabhāge piyadāso nāma kumāro chattaṃ ussāpetvā asoko nāma dhammarājā hutvā tā dhātuyo gahetvā jambudīpe vitthārikā akāsi. Kathaṃ? So nigrodhasāmaṇeraṃ nissāya sāsane laddhappasādo caturāsīti vihārasahassāni kāretvā bhikkhusaṅghaṃ pucchi – ‘‘bhante, mayā caturāsīti vihārasahassāni kāritāni, dhātuyo kuto labhissāmī’’ti? Mahārāja, – ‘‘dhātunidhānaṃ nāma atthī’’ti suṇoma, na pana paññāyati – ‘‘asukasmiṃ ṭhāne’’ti. Rājā rājagahe cetiyaṃ bhindāpetvā dhātuṃ apassanto paṭipākatikaṃ kāretvā bhikkhubhikkhuniyo upāsakaupāsikāyoti catasso parisā gahetvā vesāliṃ gato. Tatrāpi alabhitvā kapilavatthuṃ. Tatrāpi alabhitvā rāmagāmaṃ gato. Rāmagāme nāgā cetiyaṃ bhindituṃ na adaṃsu, cetiye nipatitakudālo khaṇḍākhaṇḍaṃ hoti. Evaṃ tatrāpi alabhitvā allakappaṃ veṭhadīpaṃ pāvaṃ kusināranti sabbattha cetiyāni bhinditvā dhātuṃ alabhitvāva paṭipākatikāni katvā puna rājagahaṃ gantvā catasso parisā sannipātāpetvā – ‘‘atthi kenaci sutapubbaṃ ‘asukaṭṭhāne nāma dhātunidhāna’nti’’ pucchi.
后来，名为亲施达索的王子撑起宝伞，继位为无忧法王，他将这些舍利在珍宝之地广泛阐述。如何阐述？他倚靠披枷树下沙玛内拉的教法，兴建四十八万座寺院，询问僧团：“尊者，我已造立四十八万寺院，舍利何处可得？”答曰：“舍利宝藏即在阿苏卡之地。”然尚不明白详细位置。国王破坏皇宫佛塔，不参拜舍利，布施比库、比库尼、近事男女四眾，前往韦萨离。未得舍利，复赴迦毗罗卫，再未获舍利，便往罗摩村。村中巨蛇不容拆塔，但塔剑断裂残缺。未得舍利，继续前往阿罗迦部、背陀岛、毗婆尸那和俱尸那尔等地，处处拆毁佛塔求舍利，未获便返回王舍城，集合四众，询问谁曾听闻“舍利宝藏在阿苏卡之地”。
Tatreko vīsavassasatiko thero – ‘‘asukaṭṭhāne dhātunidhāna’’nti na jānāmi, mayhaṃ pana pitā mahāthero maṃ sattavassakāle mālācaṅkoṭakaṃ gāhāpetvā – ‘‘ehi sāmaṇera, asukagacchantare pāsāṇathūpo atthi, tattha gacchāmā’’ti gantvā pūjetvā – ‘‘imaṃ ṭhānaṃ upadhāretuṃ vaṭṭati sāmaṇerā’’ti āha. Ahaṃ ettakaṃ jānāmi mahārājāti āha. Rājā ‘‘etadeva ṭhāna’’nti vatvā gacche hāretvā pāsāṇathūpañca paṃsuñca apanetvā heṭṭhā sudhābhūmiṃ addasa. Tato sudhañca iṭṭhakāyo ca hāretvā anupubbena pariveṇaṃ oruyha sattaratanavālukaṃ asihatthāni ca kaṭṭharūpakāni samparivattakāni addasa. So yakkhadāsake pakkosāpetvā balikammaṃ kāretvāpi neva antaṃ na koṭiṃ passanto devatānaṃ namassamāno – ‘‘ahaṃ imā dhātuyo gahetvā caturāsītiyā vihārasahassesu nidahitvā sakkāraṃ karomi, mā me devatā antarāyaṃ karontū’’ti āha.
其中一位二千岁长老说：“我不知道阿苏卡之地的舍利宝藏，但我的父亲长老曾于七十年前，携带花环绕铃杵，告诫我：‘沙玛内拉，这阿苏卡去处有石塔，前往礼敬此处吧。’我知道此事，国王听了也说：‘正是该处。’他带领拆除石塔，铲除沙土，发现清净地面。随后发现纯净砂石和方块，围绕形成沙金，七宝围绕排列，金属制成利器装饰。天魔使者诲谕国王，虽已建造坛城，却未见终极，顶礼众神，言说：‘我携持此舍利，安置于四十八万寺院中供养，愿天众勿生阻碍。’
Sakko devarājā cārikaṃ caranto taṃ disvā vissakammaṃ āmantesi – ‘‘tāta, asoko dhammarājā ‘dhātuyo nīharissāmī’ti pariveṇaṃ otiṇṇo, gantvā kaṭṭharūpakāni hārehī’’ti. So pañcacūḷagāmadārakavesena gantvā rañño purato dhanuhattho ṭhatvā – ‘‘harāmi mahārājā’’ti āha. ‘‘Hara, tātā’’ti saraṃ gahetvā sandhimhiyeva vijjhi, sabbaṃ vippakiriyittha. Atha rājā āviñchane bandhaṃ kuñcikamuddikaṃ gaṇhi, maṇikkhandhaṃ passi. ‘‘Anāgate daliddarājā imaṃ maṇiṃ gahetvā dhātūnaṃ sakkāraṃ karotū’’ti puna akkharāni disvā kujjhitvā – ‘‘mādisaṃ nāma rājānaṃ daliddarājāti vattuṃ ayutta’’nti punappunaṃ ghaṭetvā dvāraṃ vivarāpetvā antogehaṃ paviṭṭho.
萨咖天帝游行巡察时，看到那事便如实劝告说：“父亲，阿索阇法王已作佛舍利归藏，并且走过所环绕之地，应当前去索取舍利骨片。” 他携带五根长杖，以乡村童子的装扮，在国王前执弓站立，说：“我取走，陛下。” 国王道：“取吧，父亲。” 他便受衣带走，立时消灭界障，一切现象尽变。随后国王揭开束缚，拿起一个卷曲的指环，细看那宝珠，说：“未来贫穷国王将持此宝珠尊敬佛舍利。”又看到字迹，反复敲击门扉，开门进入内室。
Aṭṭhārasavassādhikānaṃ dvinnaṃ vassasatānaṃ upari āropitadīpā tatheva pajjalanti. Nīluppalapupphāni taṅkhaṇaṃ āharitvā āropitāni viya, pupphasanthāro taṅkhaṇaṃ santhato viya, gandhā taṃ muhuttaṃ pisitvā ṭhapitā viya rājā suvaṇṇapaṭṭaṃ gahetvā – ‘‘anāgate piyadāso nāma kumāro chattaṃ ussāpetvā asoko nāma dhammarājā bhavissati so imā dhātuyo vitthārikā karissatī’’ti vācetvā – ‘‘diṭṭho bho, ahaṃ ayyena mahākassapattherenā’’ti vatvā vāmahatthaṃ ābhujitvā dakkhiṇena hatthena apphoṭesi. So tasmiṃ ṭhāne paricaraṇadhātumattameva ṭhapetvā sesā dhātuyo gahetvā dhātugehaṃ pubbe pihitanayeneva pidahitvā sabbaṃ yathāpakatiyāva katvā upari pāsāṇacetiyaṃ patiṭṭhāpetvā caturāsītiyā vihārasahassesu dhātuyo patiṭṭhāpetvā mahāthere vanditvā pucchi – ‘‘dāyādomhi, bhante, buddhasāsane’’ti. Kissa dāyādo tvaṃ, mahārāja, bāhirako tvaṃ sāsanassāti. Bhante, channavutikoṭidhanaṃ vissajjetvā caturāsīti vihārasahassāni kāretvā ahaṃ na dāyādo, añño ko dāyādoti? Paccayadāyako nāma tvaṃ mahārāja, yo pana attano puttañca dhītarañca pabbājeti, ayaṃ sāsane dāyādo nāmāti. So puttañca dhītarañca pabbājesi. Atha naṃ therā āhaṃsu – ‘‘idāni, mahārāja, sāsane dāyādosī’’ti.
作有十八年以上两百年以上的安置佛舍利塔，其灯火同样点燃。仿佛蓝莲花开，亦似刚割下浸染，花束如新聚拢，香气瞬时洒下。国王手持黄金珠帛，说：“未来将有名曰遍照的王子，撑起盖，成为称法英雄。他将详细整理这些佛舍利。”说罢宣告：“我昨日曾与大长老咖萨巴长老见面。”右挥左提，掌击地面。他将核心佛舍利安置此处，其余舍利收归舍利房，像先前封闭般封闭，悉依规制完成。随后令石制佛塔建立，分别在八十四座大型僧舍中安置舍利。佛舍利奉敬者向尊长们请示：“请宣讲佛法，尊者。” 国王问：“你是何佛法施主？你是世教之外者吗？”尊者答：“我放弃四千万缗财富，建筑八十四大僧舍，我非外教施主。何人能比我为佛法施主？”国王曰：“佛法施主乃指资助自己子女入道者。”尊者遂令其子女入道。长老们告诉国王：“陛下，今乃佛法施主。”
Evametaṃbhūtapubbanti evaṃ etaṃ atīte dhātunidhānampi jambudīpatale bhūtapubbanti. Tatiyasaṅgītikārāpi imaṃ padaṃ ṭhapayiṃsu.
此以往事既如是，亦如是过去佛舍利贵重之事，皆昔时于须弥山下宝珠之地真实发生。第三代歌颂者亦立定此说辞。
Aṭṭhadoṇaṃ cakkhumato sarīrantiādigāthāyo pana tambapaṇṇidīpe therehi vuttāti.
十八手眼身等开悟者之偈，记载于铜叶之岛，长老们传述。
Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ · 如是，于《善吉祥光》长部注释中
Mahāparinibbānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《大般涅槃经》之解释完毕。