三藏之路 Tipitaka Path
巴利三藏 · 巴利语翻译标准中译
首页›藏外›辞明灯复注›2. Bhūkaṇḍa

2. Bhūkaṇḍa · 2. Bhūkaṇḍa

1310 段 · CSCD 巴利原典
2. Bhūkaṇḍa2. 地品
1. Bhūmivaggavaṇṇanā
第一章 地品讲解
§180
180.Idha bhūkaṇḍe sāṅgopāṅgehi bhūmyādīhi dasahi, pātālena cāti ekādasahi koṭṭhāsehi kamato vaggā bhūmivaggādināmakā vaggā vuccante. Sappadhānopakārakāni aṅgāni khārādīni, aṅgānaṃ upakārakāni ca upaṅgāni addhādīni.
180. 此处在「地」部，连同其部分构成的附件、地及诸类似者，共有十种；加上地下之层，共计十一层。这些层次以段落为单位称为「部」，名称由地等组成，故称为「地部」等。其组成部分包括坚硬的根基与坚固的构件，附件等则称为辅助部分。
§181
181. Sāddhapajjena bhūmiyā nāmāni. Vasūni ratanāni dhārayatīti vasundharā. Khamu sahane, khassa cho, chamā, atha vā chi chedane, sattānamadhopatanaṃ chindatīti chamā, mo, itthiyamā ca. Bhavantyassaṃ bhūtānīti bhūmi. Bhū sattāyaṃ, mi. Puthaiti pāṭipadike ṭhite nadādi, ī, puthassa puthuādese, vuddhimhi ca kate puthavī. Ussuvādese puthuvī. Pathādese tu pathavī, imasmiṃ pakkhe avāgamo, atha vā thava gatiyaṃ, pathavati etthāti pathavī, nadādi, sabbattha pattharatīti vā pathavī, thara santharaṇe papubbo, rassa vo, nadādi, puthavī, assu.
181. 这些地名是根据其所持有的要素得名。「沙土」即土壤含颗粒和矿物，「宝物」为地中承载的宝石，因此称广袤大地。所谓「耐受摩擦、切割、削刮」称为「皮」；「生灵中间的栖息」称为「膜」；「生灵」即众生之意，故称为「地」。 “地”乃众生之所在，以水流溪河象征地上的水道，水流表示供养及滋养众生之源。地名中如「坡地」表示偏斜之地，「砂」称为与水分或湿润相关的土壤。所有这些词汇说明了地的多种表相及其作用。地在这里作为众生依止与生存的根基，是万象之所依赖。
‘‘Madhuno keṭabhassāpi, medamaṃsapariplutā;
「蜜浆之甘露般，滋润肉体其流动；
Tenāyaṃ medinī devī, vuccate brahmavādibhī’’ti . –
故此，这大地女神，被称作梵说之者。」
Vacanato medayogā medinī, ī, inī ca. Mida snehane vā, yu, nadādi, issettañca. Maha pūjāyaṃ, nadādi. Vitthiṇṇattā ubbī, nadādi, avati bhūtānīti vā ubbī, assu. Vasūni santyassaṃ vasumatī. Gacchanti yassaṃ lokā, sā go, pumitthiyaṃ. Kā sadde, kāyati ettha, kāyati māravijayakāleti vā ku, u. Vasūni dhārayatīti vasudhā. Sabbaṃ lokaṃ dharayatīti dharaṇī, yu, nadādi. Dharatīti dharā, itthiyaṃ ā. Gamu gamane, gacchantyassaṃ jagatī, antapaccayo, gassa dvittaṃ, jattañca, nalopo, nadādi. Bhū sattāyaṃ, ri, nadādi, kvimhi bhū. Bhūte satte dharatīti bhūtaro. Ava rakkhaṇe, yu, nadādi, avanī.
言中所指的土地之聚合即为「大地」，有时称「这」，有时称「此」。此地因含亲和关系，有如水流，滋养其中之万物。昼夜护持，维持生物栖息，因此称为「大地」。其广袤无垠，维系一切众生，故称「承载一切之地者」，此乃大地女神之义。于众生的产生、生存与灭亡中，大地皆为根基与依归。
§182
182. Khārā lavaṇarasā mattikā ūsotyuccate. Khādatīti khārā, dassa ro. Padesakattā mattena pamāṇena yuttā mattikā. Ūsa rujāyaṃ, ūso. Ūsayogā ūsavā, vantu. Rapaccaye ūsaro. Dvepi tīsu vattante.
182. 硬物、盐味、粘土称为押苏。所谓硬物，是指石头。依地区不同，适量掺入粘土称为押苏。押苏指因病痛而硬化的物质。押苏相应押苏草，为药用植物。积聚则成押苏石。此三者皆归为一类。
Thala ṭhāne, adhikaraṇe a. Kittimaṃ thalaṃ, akittimā thalī, nadādi. Thaddhalūkhamhi bhūbhāge bhūmippadese jaṅgalasaddo vattati. Tattha nijjalattā kakkhaḷattā thaddho. Tikkhasakkharādividāragavādikhuragaṇḍuppādavaccādisahitattā lūkho veditabbo. Gala cavanādhopatanādanesu. Jalaṃ galati ettha, jalena vā galanti etthāti jaṅgalo, nijjalo deso, ‘‘jaṅgalo nijjale dese, tiliṅgo pisite thiya’’nti hi tikaṇḍaseso, lassa lopo, niggahītāgamo ca.
土地之处称为地，地方及根据称为处。高地称为无高地，如河流等处。在高地附近的土壤、土地之处常有森林之声。此处土地以纯净坚硬为特征，应了解到其有如锐利硫磺、剧毒猛兽喷吐毒气等性质。唱诵、念诵时言“水流于此，为水所流者”，称为森林，即清净之地，“森林中清净之地，泥鳅安住”是三段结合，剔除杂音，且有约定俗成的说法。
§183
183. Vedena paññāya īhanti etthāti vedeho. So eva videho, imaṃ dīpamupādāya sineruno pubbadisābhāgattā pubbo ca so videho ceti pubbavideho. Evamaparuttaresu. Gavena yantyetthāti goyāno. Aparo ca so goyāno ceti aparagoyāno. Jambuyā lakkhito, kappaṭṭhāyitādippabhāvena vā tappadhānodīpoti jambudīpo. Dhammatāsiddhassa pañcasīlassa ānubhāvena kaṃ sukhaṃ uru mahantametthāti kuru, kuṃ pāpaṃ rundhanti etthāti vā kuru, kvi. Dīpa dittippakāsanesu, jalamajjhe dippantīti dīpā, dippanti ettha saddhammāti vā dīpā, pamāṇato mahantā dīpā mahādīpā.
183. 以根本智慧观照此处，即称为根源处。根源即开示此岛及邻近四方的地方，故称为前根源，也称前根处。除此之外还有别处。以牛来比照者，即牛群。不同牛群亦称牛群。被称为榴树岛，根据名字或其章程称为榴树或爬树岛。依佛教法门与五戒之成就，若此地何处为幸福广大，应善作善行，何处有恶行，应远离。此岛被示现于视觉中央水域，称为大岛、大海岛。
§184
184.Kuruādayo ekavīsati janapadantarā janapadavisesā, ādinā suramahapaccuggatā talakuṭā asmākādayo ca pumbahutte pulliṅge bahutte ca siyuṃ. Kuru nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado rūḷhīsaddena ‘‘kurū’’ti bahuvacanena vuccati, evaṃ sabbatra. Kuṃ pāpaṃ rundhatīti kuru, khattiyakumārā, tesaṃ nivāso kurū, paccayalopato na vuddhi, sabbatrevaṃ . Arivijayalokamariyādātikkamādīsu sakkontīti sakkā. Kosaṃ lanti gaṇhanti, kusalaṃ pucchantīti vā kosalā. Magena saddhiṃ dhāvantīti magadhā, kvi, maṃsesu gijjhantīti vā magadhā. Gidha abhikaṅkhāyaṃ. Sevanti yenāti sivi, si sevāyaṃ, vi. Sivaṃ karontīti vā sivī, aññatthe i. Kala sadde, iṅgapaccayo, kaliṅgā , tesaṃ nivāso kaliṅgā, uttarāpatho , kaliṃ gaṇhantīti vā kaliṅgā, kvi, kalaṃ madhurasaddaṃ gāyantītivā kaliṅgā, assittaṃ, kena sukhena liṅgantīti vā kaliṅgā, liṅga gamanattho daṇḍako dhātu. Attanā khāditaṃ lañjaṃ parājitehi yācitepi puna na vamantīti avantī. Pañcālassa puttā pañcālā. Vajjetabbāti vajjī, ‘‘vajjetabbā ime’’tyādinā pavattavacanamupādāya vajjīti laddhanāmā rājāno. Vajjīraṭṭhassa vā rājāno vajjī. Raṭṭhassa vā pana taṃsamaññā taṃnivāsirājakumāravasena veditabbā. Gaṃ pathaviṃ dhārentīti gandhārā, kittigandhena arantīti vā gandhārā. Cita ussāhane, cetanti ussahanti yuddhakammādīsūti cetayo.
184. 居住城乡者共有二十一族，分别为族群特有，始自寿大神，及我族中众多男子与女子。名为拘诃罗王子，居处称为拘诃罗，以其家族名多用複数称“拘诃罗”。如此用法普遍。何处有恶行亦称拘诃罗，意为武士王子，居处称拘诃罗，不可因地理条件变化称呼不同，普遍通用。“智慧胜利、声望超越”等称为“能够者”。采集粮食、询问善行者称为“忧槃人”。与道路齐行者为摩揭陀人。因狼龟意望称为“贪狼兽”。事为服侍义者，意为“施比受有福”。施行善者称为“享受者”，意为“善行”。以音律作为识别条件者，居处称为迦陵岛国，通称迦陵。北路、行程称为迦陵，因诵唱甜美音调而得名，亦名为体节土、属土。被攻占的荆棘地不获复还称为阿惹提。吠舍国之子称吠舍，因其梵文词汇“吠舍”用于此。王室之子依乡域称呼，须当知。持地之民为象头国，名为象头，及以格兰度为食者称为象头人。归和躬勤者称为鼓舞者，意为“战争之意”。
§185
185.Vaṅga gamanattho daṇḍako dhātu. Visiṭṭhāni dehāni yesaṃ videhā, pubbavidehadīpato āgatattā vā videhā. Oja dittiyaṃ, kambunā sambukena ojanti tassaṃ vohārakaraṇatoti kambojā, kambukajo ojo balametesanti vā kambojā. Mada maddane, maddantīti vā maddā, maṃ sivaṃ dadantīti vā maddā, pañcakāmaguṇādīhi modantīti vā maddā, mada hāse. Bhañja avamaddane, bhaggā. Aṅga gamanattho daṇḍako dhātu. Sīhaṃ lantīti sīhaḷā. Kāsa dittiyaṃ, sampattiyā kāsantīti kasmīrā, mīro. Kāsa dittiyaṃ, i, kāsī. Paḍi gatiyaṃ, paṇḍu, u. Atha vā kuṃ pāpaṃ rundhati etthāti kuru, iti ekopi janapado nissitānaṃ bahuttā bahuvacanena vuccati. Evaṃ sabbattha.
185. 孟加拉作为行程、体节为土，特殊体体为无定体，根源属于无定者。以力量、爆发力为代表，居住于番鬼民族，以番鬼人为实力具足，认为番鬼人的力量强大。骄傲使人生喜悦，喜悦谓之骄傲。因五欲种种欢喜而兴盛，称为骄傲。骄傲导致嬉笑。破坏及破骄之行为为讨伐者。以身体行程为体节之土。狮子产自斯里兰卡。他乡为喀什米尔以繁荣称之。别有他乡为喝食者居处。或称秃头。又或称拘诃罗，意为其在多地皆以复数称之。如此称谓普遍。
§186
186. Dvayaṃ bhuvane. Luja adassane, lujjatīti loko, gassa ko, jassa vo. Bhavanti etthāti bhuvanaṃ, yu. Jagati, viṭṭhapādīnipi bhuvanapariyāyāni. Dvayaṃ desasāmaññe. Disa atisajjane, atisajjanaṃ pabodhanaṃ, ‘‘ayaṃ itthannāmo’’ti disati apadisatīti deso. Si sevāyaṃ, saññāyaṃ a, visayo.
186. 二者为世界。因无法见到而动摇，谓之世间或世界。存在者称为此处世界。宇宙及其四足支撑称为世界范围。二者指普通的地方。方向的远近，发出告知作用，即“此处名称为此”，为方向。依此发出声称为地界或区域。
Siṭṭhācārarahito milakkhadeso kāmarūpādi paccanto nāma. Milakkha abyattiyaṃ vācāyaṃ, milakkhanti abyattavācaṃ bhāsantīti milakkhā. Siṭṭhācāramaggadassanatthāya paññācakkhuno abhāvā rāgādimalaṃ akkhimhi yesanti vā milakkhā, assittaṃ, tesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ milakkhadeso. Paccante majjhimadesassa bahiddhābhāge jāto paccanto.
所谓淫秽之地，即违背正道行为的地区，常伴有淫欲形态等。在此处，“淫秽”意指言语上之污秽，即说出污秽不洁的话语者。为显示遵守正道之轨迹，有慧眼者因心有贪恋等污秽障碍，如同眼睛蒙尘而称淫秽者，这些为“淫秽”的本土所在，即淫秽之地。该地位于中心地带之外的区域，亦即外围之处。
Byavatthā catuvaṇṇānaṃ, yasmiṃ dese na vijjate;
贫乏的土地有四种，谓之无所存在之地。
Milakkhadeso so vutto, majjhabhūmi tato paraṃ .
上述称为淫秽之地者即为中央之地，而其余为次等地。
Ariyācārabhūmittā majjho ca so deso ceti majjhadeso, navayojanasataparikkhepo majjhimadeso.
所谓圣行土，亦即中心地方之意，该地周围约有九十余由旬，是为中心地区。
§187
187.Salilappāyo bahūdako deso anūpo nāma, anugatā āpā atrāti anūpo, āpassa ādino uttaṃ, paralopo vā. Kaca bandhane, cho, kacchaṃ. Anūpadeso ca. Abhinavoggamanena tiṇena lakkhite harite dese saddalo, dala dittiyaṃ, bhāve a. Vijjati dalo yattha saddalo.
水域多水之处称为沼泽地。沼泽因有水滋养，也称为水泽，水之下方地形呈平坦或略高，水流包围。沼泽地亦称水上地。在新迁移的麦田里，有长满禾苗之处称为粮田。粮田存在禾穗聚集处，即为所在处。
§188
188. Nadiyā ābhatena ambunā udakena jīvanti etthāti nadyambujīvano deso nadī mātā assāti nadīmātikoti vuccati, bahubbīhimhi ko. Vuṭṭhiyā vassena nipphajjati sassametthāti vuṭṭhinipphajjasassako deso devo mātā assāti devamātikoti vuccati, bahubbīhimhiyeva ko, devasaddo cettha vuṭṭhimāha.
江河因水流滋养生命，故称江河之地。江河是生命之母，称为河母。江河之名有多种说法。由于水流冲刷，江河之岸每到雨季便倾泻，称为岸崩。岸崩之地亦被尊称为河神之母，即神河母。此处亦有多称谓，神灵之名在此指岸崩区域。
§189
189.Anūpādayo devamātikāntā tīsu liṅgesu. Candasūrādo candasūriyasinerupabbatādimhi sassatisaddo īrito kathito. Sabbadā saranti gacchantīti sassatiyo, sara gatiyaṃ, sarasaddassa so,ti.
189. 无生者指的是诸天母中三类记号。月亮、太阳等诸天及其首领像山峦等处所发出的声音称为恒常之声。恒常者即常行、行进之义；恒常的声音即流动之声也。
Raṭha gatiyaṃ, raṭhanti ettha nagarādayoti raṭṭhaṃ, to. Nāgarehi vijinitabbanti vijitaṃ. Āḷiyaṃ pavattamāno yo setu, so purise pulliṅge vattati. Si bandhane, tu. Ala bhūsane, i, āḷi, tassaṃ āḷiyaṃ.
行进之义为行走，故此处之国邑等称为国土。应当知道被征服者为胜利，正行桥梁者为带头者，即人中之男子也。捆绑为束缚；桥梁装饰物，即桥，称其为桥梁。
Nagarapabbatādino upāntabhū samīpabhūmi parisaro parito sarantyatrāti, ṇo.
城邑、山岳等为边境所在，临近的地方、领地与周围区域都在其环绕之中。
Tikaṃ vaje. Gāvo tiṭṭhantyatrāti goṭṭhaṃ. Kula saṅkhyāne, gāvo kulantyetthāti gokulaṃ, gunnaṃ kulaṃ gharanti vā gokulaṃ. Vaja gatiyaṃ, vajanti yaṃ gāvo nivāsanatthāyāti vajo. Goṭṭhānakaṃ, goṭṭhānantipi vajassa nāmāni.
三者属于束缚。牛在此地站立时为族类。在家族计数中，牛属家族，即牛家、良好家或家族所在。行进为牛所活动之处即为束缚。族部、族系皆为束缚之名。
§190
190. Silokena maggassa nāmāni. Pathikehi majjate nittiṇaṃ karīyateti maggo, majja suddhiyaṃ, ṇo, jassa gattaṃ, pathikehi maggīyateti vā maggo, magga anvesane, maṃ sivaṃ gacchati ettha, etenāti vā maggo, ‘‘mo sive parisāyañce’’ti hi nānatthasaṅgahe, sivaṃ gamanaṃ karotītyattho, kriyāvisesanametaṃ. Pathi gatiyaṃ, curādi, nāgamo. Panthayanti yantyanenāti pantho, a, kāritalopo. Pathati yātyanenāti patho. Ada gamane, adati yattha sā addhā, dho, addhā maggo, addhāsaddoyaṃ kālepi, samabhāgatthavacane tu addhaṃ, tasmā addhasaddo pumanapuṃsakavasena dviliṅgo, rājāditte addhā, arājāditte addhaṃ. Añja gatiyaṃ, aso. Vaja gatiyaṃ, umo, jassa ṭo. Pada gatiyaṃ, a, dassa jo, dvittaṃ, pajjo. Aya gatiyaṃ, yu, pada gatiyaṃ, avo, nadādi. Vatta vattane, vattanaṃ gamanādi, ani, nadādi, vattanī. Kantanadaṇḍe punnapuṃsakaṃ. Pathikehi pādehi haññateti paddhati. Pādasaddasamānatthena padasaddena niyatappayogato vuttinā siddho, padasaddūpapado hanadhātu,ti, hanassa dho, alopo. Paddhatisahacaraṇato vattanī, taṃsahacaraṇato padavī ca itthiyaṃ.
190. 步道之名属于道路。旅人过河当修筑桥梁，道路即灭除杂质，意思指身体或旅人随行之路。道路为追寻之处，道路行进表示前往某地，即“随行”的意思。道路系指路途、路径及集合。由此，道路成为人称两性之名，君王执政时称为上道路，非君王执政时称为下道路。别种行走为声带。束缚行进为翻转，足部行进表示显现，二重之义含蓄足。某种类行进为给予，水边诸处。转动循环、转轮即转动行进之义。穿梭行走、交替进退即转动。道路与足部等概念有关。道路亦指修行所行之处。足语与足声义相合，足声根源即足音，因足音之作用而成立，足音为道路之伴随者，且为女性所称。
§191-192
191-192.Tabbhedā tassa maggassa visesā jaṅghamaggādayo apathantā. Jaṅghāhi gato maggo jaṅghamaggo. Sakaṭehi gato maggo sakaṭamaggo. Te jaṅghamaggasakaṭamaggā mahāmagge vattanti.
191-192. 道路有区别，特点为不同。小腿道路等属于次要道路。车轮道路为车轮行走路线。这些小腿道路与车轮道路皆属大道之支流。
Ettha ca ‘‘tethā’’ti athasaddo na vattabbo, ‘‘te cā’’ti pana vattabbo. ‘‘Matāddhanī’’ti pāṭhe pana sati ‘‘tethā’’ti vattabboyeva, tadā ekapadike addhani magge ekapadī matāti yojanā kātabbā. Gacchataṃ eko asahāyo pādo yassaṃ, na nisinnasseva yamakoti ekapadī, samāsante niccamīpaccayo, kapaccaye ekapadiko, īssa rassattaṃ.
此处不可用“那里”（tethā）一词，但可使用“他们两个”（te cā）。在读作“母亲田尼”的地方，应当用“那里”（tethā）这个词；该词可独立成一字，且与“不田”（addhani）连用时作为独立词，意为“田”。行路时一只脚若无法忍受，则与坐着相同，视为独立一足；相结合时为“常支”，依赖支撑时为“单支”，具拉伸与紧缩之意。
Corakaṇṭakādidose duggame pathe kantāro, punnapuṃsake, kena pānīyena taranti atikkamanti yanti kantāro, tara taraṇe, corakantārādīsu panāyaṃ rūḷhivasena vutto, atha vā kati chedane, sappaṭibhayattā kantati niccagamanāgamanametthāti kantāro, āro, nāgamo ca. Dukkhena gacchantyetthāti duggamo.
盗贼荆棘等罪恶之处乃险难路径之坎坷地带。于众生中，何人能以何种水源渡过坎坷之地？过渡之处称为渡口，如盗贼坎坷之类处为险阻之地。此处以穿刺和扎裂之苦、极强恐怖称之为断裂之地；在常来常去之意中称为坎坷，既是上坎，又是下坎。苦苦行走其间，即称为险难之处。
§193
193. Dvayaṃ paṭimagge. Paṭi abhimukhena gantabbo maggo, patho ca paṭimaggo, paṭipatho ca. Dīghamañjasaṃ atidūro maggo addhānanti vuccate. Addhānaṃ ayanaṃ addhānaṃ, accāyato maggo, yathā ‘‘padaṭṭhāna’’nti, yalopo.
第193节，二种反向路径。路径应当顺着面对之方向而行，路径即反向路径，上下行径皆可称路径。漫长崎岖且极远之路称为“曲折道”。“曲折”意为上行之路，亦称朝向、依止，如‘脚处理处’之类。
Dvayaṃ pasattheddhani. Sobhano patho, pantho cāti viggaho. Gantabbapathabhāvato apetaṃ uppathaṃ, apathañca, abyayībhāvasamāso, asaddo atra nipāto.
二种宽广开阔之途。华美之路，称为路径。由应当去往之道路形成之界面，有上道、无路，构成无变化之合成；此处为非声之合成。
§194-196
194-196. Paramāṇūnaṃ chattiṃsa eko aṇu nāma, aṇutopi aṇutarattā paramo aṇu, aṇuto vā paramoti paramāṇu, aṇa saddattho daṇḍako dhātu, u. Te aṇavo chattiṃsa tajjārī nāma, taṃ taṃ attano nissayaṃ malīnakaraṇavasena jarāpetīti tajjārī, jara jīraṇe, jara vayohānimhi vā, a, nadādi. Tāpi tajjāriyo chattiṃsa rathareṇu nāma, rathānaṃ sañcaraṇavasena pavatto reṇu rathareṇu. Te rathareṇavo chattiṃsa likkhā nāma. Lakkha dassane, pakaticakkhunāpi lakkhyateti likkhā, assittaṃ.
第194至196节。最细微之物称为微粒，微粒又分最细微与次细微；最细微称为基本微粒。各微粒含义为杖、元素等。三十三种微粒中称为‘塔加利’，此为针对自身之依止而引起腐朽之因，包括衰老、瘦弱、坏死等。又称‘轮尘’，因车轮转动而引起的颗粒运动称为轮尘。三十三种轮尘中称为‘筋’，其意义为记号显现及视觉显著；意指标记、根基、指纹等，亦称为头上之尖端。十三指者即手指数量，用小指起，分别以其所附大拇指指根而展现。承载之义在其中，前方称为托，后方称支持，形态不同也称区分。二种意旨为宝石，其中笑、游戏、色彩为其属性，这些即为宝石，称为‘牙齿’，乃指力度之义。二十种牙齿名为‘牛牙’，牛为乳牛，称乳牛者。乳牛之中量度为‘乳子’，指牛之幼子。在牛与牛牙间之距离为“四乳子”，这是量度单位。如此称为‘距离’。
Tā likkhā satta ūkā nāma, ūkāti vuccati sirovattakimi, tappamāṇattā ūkā. Tā satta ūkā dhaññamāso nāma, dhañño vīhiyeva parimāṇitabbattā māso cāti dhaññamāso, masi parimāṇe. Te satta dhaññamāsā aṅgulaṃ nāma, aṅga gamanattho, ulo, aṅgulaṃ, pamāṇaṃ, ulipaccaye aṅguli, karasākhā. Amudviccheti aduṃ dvādasaṅgulaṃ vidatthi nāma, kaṇiṭṭhasahitenaṅguṭṭhena vitthārīyate, vidhīyateti vā vidatthi, vipubbo tanu vitthāre. Dhā dhāraṇe, ubhayatrāpiti, pubbapakkhe tassa tho, nassa to, tassa do. Pacchime dhassa do, tassa tho, asarūpadvibhāvo ca. Tā duve vidatthī ratanaṃ siyuṃ, ramu kīḷāyaṃ, tano, malopo. Tāni satteva ratanāni yaṭṭhi nāma, yata payatane,ti, tassa ṭho, tassa ṭo. Tā vīsati yaṭṭhiyo usabhaṃ nāma, usa dāhe, abho. Ettha pana usabhanadantaraṃ usabhaṃ. Usabhānaṃ asītippamāṇaṃ gāvutaṃ nāma, gavaṃ, gavehi vā yutaṃ gāvutaṃ. Yuja samādhimhi, gonadantarehi gahitappamāṇasamādhānantyattho, taṃ catugāvutaṃ yojanaṃ nāma, yuja samādhimhi, yu, ‘‘ettakaṃ yojanaṃ nāma hotū’’ti catugāvutehi samādhānantyattho.
此为珀珀米量度，珀珀为头顶部之意量，亦为长度度量。七珀珀为稻米之月，即稻米的量度单位，如汇量耗。七稻米月名为‘月’，量度标准为土地，是为月份单位。七月合称为‘指’，指用于行走的度量单位。‘唵唵无比’意为十二指者，手细节，以无名指为最小指，称为‘藏展’。‘拿持’含义为两边都托持之义，前者为拿，后者为托。后者为指托，符合形态上的差别。两者合称为宝石，可用于装饰、游戏。它们被视为珍宝，称为‘牙齿’，为调节单位。二十牙齿称为牛牙，牛为乳牛，牛间距为乳子。乳牛中数量单位称牛子。在牛子之间距离称为四乳子，称为距离单位。
§197
197. Āropitānaṃ ācariyadhanūnaṃ pañcasataṃ koso nāma, anāropitānantyapare. Kusa avhāne, ṇo, kusanaṃ avhānaṃ koso, idha pana kosappamāṇattā koso, dvisahassakarappamāṇo. Aññattha pana –
197. 被安置者承受老师弓的长度名为五百柯素，未被安置者则有别。在青草草堆中，说“非青草草堆”的情况如何？这里以柯素量度讲话，约两千柯素的范围。另一方面——
‘‘Catukkādhivīsatiyā , aṅgulehi karo bhave;
“用二十四指来量度的手掌；以著名的千指尺，来测量柯素宽度”之语出现。
Khyātamaṭṭhasahassehi, kosamānaṃ vibhāvinā’’tyuttaṃ.
“借由著名千指尺度测量，表明其柯素长度”如此言说。
Caturambaṇanti caturambaṇavīhibījajātaropanayogyo bhūmippadeso karīsaṃ nāma, karonti ettha kasanaropanādikanti karīsaṃ, īso. Caturambaṇabījajātāni ropentyetthāti caturambaṇaṃ, ambaṇaṃ ekādasadoṇamattaṃ, aññe pana ‘‘caturambaṇaṃ catuyaṭṭhikaṃ ṭhānaṃ karīsaṃ nāmā’’ti vadanti, taṃ karīsabbhantarānaṃ pariyāyabhāvappasaṅgā na gahetabbaṃ.
“四胳膊”意指适合种植种子且肥沃之土地段，称为卡利萨姆（karīsaṃ）。这里将“谁种植谁”等解释为卡利萨姆即土地权利。四肢种子种植之地即四胳膊，此胳膊约十一大姆指大。有些人又说“四胳膊指四方八面之地，即卡利萨姆”者，不应拘泥于言语变异与词义随意。
Pamāṇato hatthānamaṭṭhavīsappamāṇaṃ ṭhānaṃ abbhantaraṃ nāma, abbhantare antokoṭṭhāse jātaṃ, na bahikoṭṭhāseti abbhantaraṃ. Yattha yattha hi yo yo ṭhito, nisinno vā, tattha tattha samantā aṭṭhavīsatihatthappamāṇaṃ ṭhānaṃ tassa tassa abbhantaraṃ ṭhānaṃ nāma. Bhūmyādittā bhūmivaggo, atha vā aṅgāpekkhāya bhūmiyeva padhānaṃ, padhānena ca byappadeso bhavatīti bhūmivaggabyappadeso.
以手掌长约二十四寸的面积为内部地域，称为内部地。因其生于内岗之地，非外岗之。凡何处无论谁立坐，彼处四周共计十八手掌长方之地，均视为该处内部地域。土地段有小段，若以身体计土地，则此乃土地段之扩展。
Bhūmivaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 地品释义已毕。
2. Puravaggavaṇṇanā
第二章 前卷解说
§198
198. Chakkaṃ nagare.
198. 城中之六种。
‘‘Paṭṭanañca adhiṭṭhānaṃ, nagaraṃ puṭabhedanaṃ;
『城邑为据，城市为分界；
Thiyo pū nagarī pūriyo, ṭhānīyaṃ kabbaṭaṃ puṭa’’nti.
三处为城镇聚集，地方为田地分野』是也。
Hi silokapariyāyesu vopālito.
此句详见诗句解释中。
‘‘Vicittadevāyatanaṃ , pāsādāpaṇamandiraṃ;
『各别的天界宫殿，塔庙及楼观华美；
Nagaraṃ dassaye vidvā, rājamaggopasobhita’’nti . –
智者显现此城，王道所庄严』是也。
Nagaralakkhaṇaṃ. Pu pālane, pura pālaneti ca, punāti pureti ca rakkhati paracakkā duggatāyāti puraṃ, ro, a ca, pura aggagamanetipi dhātvattho. Nagā pāsādādayo assa santi nagaraṃ, ro. Vākārena nagarasaddassa pulliṅgattaṃ samuccinoti , purasaddassāpītyācariyā. Akutobhayattā ṭhānāya hitaṃ ṭhānīyaṃ, īyo. Paṇikānaṃ puṭā bhijjante atrāti puṭabhedanaṃ.
『城市特征』。包括守护宅第、守护城池两义，此外还包含净化城池、保护城中众生不至于堕入恶道，以外护他者角度而言，又含有城门、城首等意义。城中有城墙、宫殿诸结构共存，称为城市。由语声构成的“城市”字属于阳性复数，用以称呼和文明礼仪相配合的城池。因无畏故，其立处有利于住者，称为“住所”。城中设有水池，水池因其分裂而成多个部分者，即城池中的“池子”。
Niccanivāsanaṭṭhānaṃ dassetvā itaraṃ dassetumāha ‘‘thiya’’miccādi. Rājā tiṭṭhati etthāti rājaṭhānī, yu, nadādi, niccanivāsanaṭṭhānepi ‘‘caturāsītinagarasahassāni kusavatīrājaṭhānīpamukhānī’’tyādīsu . Dārukkhandhādīhi ā samantato varanti parikkhipīyanti etthāti khandhāvāro, patthanattho varadhātu āpubbattā parikkhipanattho hoti. Pañcakaṃ nagare, ‘‘khandhāvāro’’ti pana ekameva aciranivāsanaṭṭhānassa nāmaṃ.
『永居之地』表现后，称他地时用‘thiya’字，误用者亦有。国王的驻锡处即王之地点。诸如河流、湖泊等，指永久居住之地，诸如‘四万八千城邑为国王驻锡之地’等。由木杆等环绕形成环围称为‘围城’，作用是保护城池。五个城池称‘围城’，但其中的‘围城’一名又专指非长期居住之城的名称。
§199
199.Mūlapurā aññatra mūlapuraṃ vajjetvā yaṃ puramatthi yojanavitthiṇṇapākārādiparikkhittaṃ, taṃ mūlapurassa taruṭṭhāniyassa sākhāsadisattā sākhānagaraṃ nāma.
『根城』。除根城之外，依据城市中心附有界线、道路及周围之护栏所限定的区域，此称根城。根城包括树立护栏的部份及与之相连的树枝区，合称为枝城。
§200-201
200-201. Sāddhapajjadvayena mūlapurassa nāmāni. Vānarasīsaṃ, taṃsaṇṭhāno vā pāsāṇo ettha atthīti ‘‘vānarasīsa’’nti vattabbe vassa battaṃ, vaṇṇavipariyayaṃ, dīghaṃ, ṇattaṃ, sassa lopañca katvā ‘‘bārāṇasī’’ti vuttaṃ. Savatthassa isino nivāsanaṭṭhānattā sāvatthi, sabbaṃ dhanamettha atthīti vā sāvatthi, sabbassa sāvo, dhanavācako atthasaddo, i. Tikkhattuṃ visālībhūtattā vesālī, assatthutthe ī. Mathi hiṃsāyaṃ, ilo, assittaṃ, mithilā. Alaṃ bhūsanametthāti āḷavī, vī, ḷattañca. Kusa avhāne, ‘‘khādatha pivathā’’tyādīhi dasahi saddehi kosanti etthāti kosambī, bo, nadādi, kusambarukkhavantatāya vā kosambī, kusambassa isino assamato avidūre māpitattāti eke . Uggaṃ ripuṃ jayati yattha, sā ujjenī, yu, nadādi. Takka ūhe, ūho ūnapūraṇaṃ, takkanaṃ takko, so sīlaṃ sabhāvo yattha sā takkasīlā, yo hi purisakārena ūno, so tattha gantvā tamūnaṃ pūretīti. Cama adane, po, campā. Sānaṃ dhanānaṃ ākaraṃ uppattiṭṭhānaṃ sākaro, so eva sāgalaṃ. Saṃsumārasaṇṭhāno giri etthāti saṃsumāragiraṃ, saṃsumāro gāyati etassa māpitakāleti vā saṃsumāragiraṃ, ge sadde, iro. Rājūnameva ādhipaccavasena pariggahitabbattā rājagahaṃ. Ādikāle kapilanāmassa isino nivāsanaṭṭhānattā kapilavatthu, pumanapuṃsake.
『根城名称诸说』。由音韵变化、意义转变而来的诸称。‘Vānarasīsa’（猿尾），指以石块为界的围护，此称‘瓦拉纳西’。因沙瓦提城市居民居住之处称为‘沙瓦提’，意为财富、资源聚集之地。‘维萨离’因含‘大广’意得名。‘阿萨他’意为伤害、疲乏；‘弥提拉’也是城市名。‘阿拉维’源自‘装饰’之义。‘国桑比’含‘竹、树丛’等十种音节。‘国萨拉’意指胜敌之地，如‘乌捷尼’、‘乌波哈镰’等。‘乌荷’意为充分之地，‘笳棍’为持难者之意味。‘瓯摩’及‘占波曼’为树名。‘含兰’系丘陵称。‘揭柯罗林’意味着男性歌唱者，或‘吊鼓山’之意。‘王舍城’是因国王亲近而名。‘咖毕拉瓦图’为原始居所，意指人类聚居地。
Sāko rājūnaṃ yuddhādīsu satti sañjātā etthāti sāketaṃ, ‘‘sāko sattimhi bhūpāle, dumadīpantaresu ce’’ti nānatthasaṅgahe. Sañjātatthe ito, sāko nāma rājā, dumo vā ettha ādikāle sañjātoti vā sāketaṃ. Indaṃ paramissariyabhāvaṃ pāpuṇanti etthāti indapattaṃ, indo vā sakko devarājā, so patto etthāti indapattaṃ. Ukkaṃ dhārayati etassa māpitakāleti ukkaṭṭhā, vaṇṇavikāro. Yassa māpitaṭṭhāne pāṭalīnāmako eko taruṇarukkho atthīti taṃ pāṭaliputtakaṃ, atha vā paṭali nāma eko gāmaṇī, tassa putto ettha vasatiādikāleti pāṭaliputtakaṃ. Cetiyaraṭṭhe uttamattā cetuttaraṃ, ‘‘jetuttara’’nti pāṭhe pana vaṇṇavikāro, verijayaṭṭhānattā jetañca taṃ uttamattā uttarañceti vā jetuttaraṃ. Yassa māpitakāle dīpo dippati, taṃ saṅkassaṃ, kāsa dittiyaṃ, dvittaṃ, sammā kasanti etthāti vā saṅkassaṃ, kasa vilekhane, yassa māpitakāle nimittamolokentā brāhmaṇā kusahatthaṃ naraṃ passitvā māpenti, taṃ kusināraṃ. Ādinā mathura pāsāṇapurasoṇikādayopyanekapuravisesā saṅgahitā.
『萨咖特』。因萨咖国众多诸王以兵戎兴起，故名萨咖特，即“众王之地”。此处称之为萨咖，亦说为古代由名王萨咖所建。‘印陀帕达’意为“手印之地”，又称印陀，是萨咖天帝名，故所谓印陀帕达。古代用词‘ukka’演变于‘ukkaṭṭhā’，意为高处。名为帕塔利的青年树或村庄居所，亦称帕塔利普塔迦。‘吉提’城内有‘制胜坛’一称‘杰他’，因其代表至高及至上，也谓“杰他北方”意。如灯火不灭之地，称为‘桑卡萨’，又称‘苦士娜罗’。该处有古代石城河回声。初期‘卡皮拉’名城现今称为咖毕拉瓦图，谓人群居住之地。
§202
202. Catukkaṃ abbhantaragāmamagge. Rathassa hitā racchā, pabbajjādi. Visayante pakāsayante vikkayena dabbāni yassaṃ, sā visikhā, vipubbo si sevāyaṃ, kho, visanti etthāti vā visikhā, visa pavesane, kho. Rathassa hitā rathikā, iko. Vī gamane, thi, vīthi.
『四路内乡通道』。马车通道、守护、出家路径等。由外至内开启及关闭的门扇部分称为‘门’。‘维西卡’指进入毒害之地的路口，广泛用作交通通路。马车所在位置称为‘马车房’或‘车夫’所处。‘路’指城市内通行小街。
Anibbiddhā racchantarena majjhe anibbiddhā racchā byūho nāma. Byūheti sampiṇḍeti jane aññatra gantumappadānavasenāti byūho, ūha sampiṇḍane vipubbattā. Na nibbijjhate racchantarenāti anibbiddho, vidha sampahāre, a. Nibbiddhā racchantarena racchā patho, addhīti ca vuccati. Patha gamane, patho. Ada gamane,ti, addhi.
不被厌倦者谓为筑城之中不被厌倦者筑城，筑城谓为包围聚集，即人聚合而非为往来所致谓之筑城，是因聚集而生。非谓筑城者因厌倦、破坏、取消等故。所谓不被厌倦者筑城即筑城、道路、围墙。道路谓行走通道，为加固之处谓道路。加持通行谓道路。
§203
203. Catukkaṃ caccare. Catunnaṃ pathānaṃ samāhāro catukkaṃ, cara gatibhakkhanesu, caro, rassa co, caccaraṃ, aṅgaṇavācako cāyaṃ. Dvinnaṃ, catunnaṃ vā maggānaṃ sandhi maggasandhi. Siṅgha ghāyane, āṭako.
第203条 四重篱笆。四条道路之会合处即四重，为行走者之路径、通道，称为篱笆，亦名围场。二条或四条道路之交汇称为道路交汇处。狮子之喘息处谓为围栏。
Dvayaṃ vappassopari iṭṭhakādiracite veṭhane. Vappaṃ nāma dugganagare parikhāmattikaṃ kūṭaṃ katvā gohi, hatthīhi ca vimaddāpetvā tiṃsahatthappamāṇaṃ pākārassa heṭṭhimatalaṃ, tathā hatthasataṃ tato uddharitvā paṃsunā vappaṃ kāraye, tassopari pākāranti, pakubbanti tanti pākāro, samantato karīyateti vā pākāro, akattari ca kārake saññāyaṃ ṇo, rassassa dīghatā. Vu saṃvaraṇe, vuṇotīti varaṇo, yu, rāgamo ca. ‘‘Sālo’’tipi pākārassa nāmaṃ.
二者乃雨季后筑土围堤之所。所谓雨季，为苦陋城外场地筑土堆，以牛、象等驱赶至距三十肘之围墙底部，抬起至百肘高度，用草覆盖土堆即称围墙。该围墙即围垣，筑墙称之。围墙意为保护，涵盖于周围能防护，故称围垣。围墙非建造者所构筑者谓之无法也，因围墙长与线绳有关。维持谓守护护持，根本义为欲望。此中所称“三种围墙”名为莎罗。
Dvayaṃ rājabhavanasāmaññe. Sabbagehānaṃ visesena pakāsanato uddāpo, dīpa pakāsane, īssākāro. Saṅgamma karonti tanti upakārikā, ṇvu. Ke paccaye thīkatākārapare pubbo akāro dīghaṃ , akādesopi hi ‘‘ko’’ti vuccati, yathā devadatto ‘‘datto’’ti. Kapaccayo vā.
二者谓王宫同样。世间所有房屋显露特征之梯台、灯火、栋梁。合成称为附属建筑物。依缘由谓屋顶梁顶上为首长之支架，长形梁称为‘为何’如同天人名谓‘达脱’。谓为依缘。
§204
204. Dvayaṃ gehādino mattikeṭṭhakādimayabhittiyaṃ. Kuṭa chedane, kuṭati chindati magganti kuṭṭaṃ. Bhidi dvidhākaraṇe,ti, bhitti. Gunnaṃ vācānaṃ puraṃ gopuraṃ. Dvārasamīpe kato koṭṭhako dvārakoṭṭhako, kusa akkose, ṭhako, koṭṭhakoti gehaviseso.
第204条 二者谓家宅作瓦、椽等基础结构。砍断屋瓦称为拆屋顶。分开断裂谓为分隔。瓦屋门楼之前称守护塔。门楼旁建筑即室屋特指称为库房。
Dvayaṃ indakhīle. Isa icchāyaṃ, esa gavesane vā, iko. Indassa sakkassa khīlo kaṇṭako indakhīlo. Dvayaṃ dvārapassopasālāyaṃ’hamyādipiṭṭhe ca vātakuṭikāyaṃ. Aḍḍa atikkamahiṃsāsu, a. Ālakapaccaye aṭṭālako.
二者谓门或窗之栏杆。栏杆乃出于意愿、调查、寻找。谓主、天帝栏杆即棘刺栏杆。二者谓门厅、外厅及小棚屋等处。超越界限谓为侵害。以树枝为扶持，称为毗达罗。
§205
205. Upari mālādiyuttaṃ sobhanathambhadvayamubhayato nikhanitvā yaṃ bahidvāraṃ kappīyate, taṃ toraṇaṃ. Tura vāraṇe, yu, thavantā vā raṇantyatrāti toraṇaṃ, tu abhitthave. Raṇa saddattho, vaṇṇavikāro. Dvārassa bahi bahidvāraṃ. Pari samantato khaññateti parikhā. Dīghabhāvena yuttā dīghikā.
上面装饰以花环等美丽的兩根柱子，两边交叉相接，外面开口部分称为门扇。这就是门扇。在门扇上，有声响和色彩变化。门外的开口处称为外门。环绕四周略为凹陷称为围栏。长条形状称为长栏。
§206-207
206-207.Sadumantaṃ gehe. Manda modanathutijaḷattesu, mandante yatthāti mandiraṃ, iro. Sīdanti tatthāti sadanaṃ, yu. Sada visaraṇagatyāvasānesu. Na gacchantīti agā, thambhādayo, te rāti gaṇhātīti agāraṃ. Rassassa dīghatte āgāraṃ. Ci caye, nicīyate chādīyateti nikāyo, yamhi cissa kādeso nipātanā. Lī silesane, ṇo, nilayo, ālayo ca. Vasa nivāse, āvasantyatrāti āvāso, ṇo. Bhū sattāyaṃ, bhavantyatrāti bhavanaṃ. Visanti tanti vesmaṃ, mo. Kita nivāse, adhikaraṇe yu, niketanaṃ. Nivisanti, nivasanti vā yatra, taṃ nivesanaṃ. Ghara secane, gharati kilesametthāti gharaṃ, gayhatīti vā gharaṃ, ṇo. Gahassa gharādeso. Gaṇhāti purisena ānītaṃ dhananti gahaṃ. Adhikaraṇe tho, āvasatho. Sara gaticintāhiṃsāsu, saranti cintenti ettha subhāsubhakammāni, sarati vā sūriyasantāpādikanti saraṇaṃ. Si sevāyaṃ, ṇo, patissayo. Uca samavāye, okaṃ. Sala gamane, ‘‘itthiyamatiyavo vā’’ti a, sālā, saradhātumhi sati lattameva viseso. Ci caye, kammani ṇo, cayo. Kuṭa chedane, i. Vasa nivāse,ti. Upadhassa ette gehaṃ. Sadadhātumhā umo, sadumaṃ.
居于整齐的房舍中。有缓慢的、欢喜的、湿润的等性质者称为缓慢的，所至之处亦称为缓慢之所，亦称厅堂。房屋因通风流通而称为屋舍。若不去之处称为不去，即门扇等，即房屋。绳之长处称为绳屋。坍塌者称为倒塌，覆盖之处称为屋檐，地方上之落点。屋舍即居所，居住之处称为住处。众生栖息之所称为居所。安顿之处称为安住之所。房屋，基于住地故称为住处。依托所居，寄居处称为舍宅。归依参与，所依赖者。曰咸集曰联合。称为走廊，或称廊柱。在行止之间，女性男子之所，厅堂，因施舍于柱或遮盖物而生。坍塌称屋坍。着落之所，地方。居住、栖息之处称居所。房舍因容纳杂乱污秽，为住处。室舍或围墙因遮挡，是为房屋。居所由居人所有。执持者携带之财为家。以居所为标识者。行止之据点即住所。以安住、居居为安住之所。室舍乃住所。根据住地而称为居住处。居所者，俗称为住家。房舍及室处为住所。由人所得之家。居住、寄宿之地，称为住所。取住之所被称为居所。四根柱子及屋架为房屋结构。以为居住之所。
Dvayaṃ mukharahitadevakulasadise yaññāyatane. Cita pūjāyaṃ, kammani iyo. Yata yatane, āyatanti vāyamanti ettha phalakāmāti āyatanaṃ, atha vā āyantīti āyāni, tāni tanotīti āyatanaṃ, phalakārakantyattho. Ettha tusaddo samāgatānaṃ dvinnaṃ pubbāparagamanattho. ‘‘Cetiyāyatanāni cā’’tipi pāṭho.
两者皆涉及无声无味的神族之家，祭祀场所。礼拜称为供养。各种祭仪场所，因祭祀器具或仪轨而称为祭坛。祭坛即祭祀器具，意指祭祀用具，亦称为场所。此处“祭坛”一词合成自多音节，意指集会之处的前后方向。读作“神庙所在”等。
§208
208. Dvayaṃ devānaṃ, narapatīnañca iṭṭhakādimaye bhavane. Aññassāpi sādisyā. Pasīdanti nayanamanānyatrāti pāsādo. Yu missane, po, dīgho ca, dīghavidhānasāmatthiyā ottābhāvo.
这里是两座神祇及国王等的宫殿。还有其他些许附属建筑。眼睛喜悦的地方称为堂宫。又称为馆舍。长且隆重，随着长度不同分为多种类型。
Dvayaṃ rājato aññesaṃ dhanīnaṃ byavahārakādīnaṃ bhavane. Muṇḍo chadanametassa, na pāsādassa viyāti muṇḍacchado, dvittaṃ. Hara haraṇe, yo, yamhi miāgamo ca.
两座银制建筑，属于其他富人、商人的宅邸。剃度之处称为剃度台，不是宫殿。剃度意为剃头与剃除胡须。夺取之意含于剃度台中。
Duggapuradvāre vā, yattha katthaci vā mattikādimaye gajakumbhamhi yo yūpo pāsādo patiṭṭhito, so hatthinakho nāma, hatthisseva nakho yassāti hatthinakho, nakhasaddena vā nakhasahito pāsādo gayhate.
在坚固的城门处，或某处的泥瓦制成的象瓦壶处，立有一座称为“象钩”的宫殿。因象钩而得名。象钩即象的爪或钩，它伴随着钩爪之声而闻名于宫殿。
§209
209. Supaṇṇassa garuḷassa vaṅkena pakkhena sadisachadanaṃ gehaṃ suvaṇṇavaṅkacchadanaṃ. Vaṅka gamane. Ekapasseyeva chadanato aḍḍhayogo.
209. 金翅鸟或鹫鸟的翅膀弯曲，类似具弯曲翅膀的金质屋顶。这里的“弯曲飞行”指的是这种屋顶的盖顶方式。单侧的屋顶之盖正好呈半圆结合。
Ekeneva kūṭena yutto anekakoṇo patissayaviseso māḷo nāma, vaṭṭākārena katasenāsananti keci. Mā māne, ḷo, māḷo.
仅以一座楼阁相连，称为多角形的屋檐，是特定形式的“芫荽”式建筑，还有称为圆形平台或座位的。有时称为‘芫荽’或‘芫荽楼’。
Caturasso patissayaviseso pāsādo nāma, āyatacaturassapāsādoti keci.
四面环绕所依的建筑称为殿堂，也有人称为四边围廊殿堂。
§210
210. Santehi bhāti dibbatīti sabhāyaṃ, sabhā ca, purime yapaccayo, santassa sādeso tūbhayatra. Maṇḍā raviraṃsayo, te pivati nāsayatīti maṇḍapo, vāsaddena maṇḍapapadassa pulliṅgattaṃ samuccinoti, janānaṃ ālayo sannipātaṭṭhānaṃ janālayo. Āsanatthāya katā sālā āsanasālā. Paṭikkamanti etthāti paṭikkamanaṃ, kamu padavikkhepe, adhikaraṇe yu.
210. 用词‘殿’表明为会所，即集会所，前方是会所的前庭，殿即前后相承之所。‘殿堂’即受阳光照射之地，人们聚集居住的地方，也叫‘居民所居之处’。设有供坐的座位厅称为坐厅。‘循环’一词指的是道路的绕行，即脚步的来回踏访或场所间的往返。
§211
211. Jinassa vāsabhūtaṃ bhavanaṃ gandhakuṭi nāma, dibbagandhehi paribhāvitā kuṭi gandhakuṭi.
211. 诸尊者的住处称为‘佛舍’，又名‘香阁’，用香气环绕的阁楼被称为香阁。
Tikaṃ pākaṭṭhāne. Rasāni santyassaṃ rasavatī, pacanaṃ pāko, tassa ṭhānaṃ pākaṭṭhānaṃ. Mahantāni bahūni asitabbāni santettha mahānasaṃ, asa bhakkhane, yu, vaṇṇavipariyayo.
三处是公开明显的场所，称为‘场地’，其中浓郁甘美的是‘食场’，表示施食供养的地方。这些场所多且广大，聚集群众时人多且规模大。若不适当摄持食场则会造成人员花色生变的混乱。
§212
212. Suvaṇṇakārādisippīnaṃ kammasālā āvesanaṃ. Āvisantyasmiṃ āvesanaṃ, yu. Pānamandiraṃ surāpānatthaṃ katamandiraṃ soṇḍā nāma, kattabbākattabbaṃ vicāretvā attanā icchitavatthukāraṇā sabbaṃ deyyadhammaṃ sanontīti soṇḍā, sana dāne, tanādi. Ḍo, assottaṃ, vaṇṇavikāro ca, tesaṃ esā vasati soṇḍā. Pānasaddasannidhānā surāsoṇḍāyevidha gahitā. Vaccassa gūthassa visajjanaṭṭhānaṃ vaccaṭṭhānaṃ. Vaccassa visajjanaṭṭhānā kuṭi vaccakuṭi. Munīnaṃ isīnaṃ vasanaṭṭhānaṃ assamo nāma, ā kodhaṃ samenti etthāti assamo, ā bhuso samenti ettha rāgādayoti vā assamo.
金匠等铁匠的作坊。进入此作坊的情况，名为鼻堂，是饮酒饮用之所。此所谓鼻堂，经过可作不可作的分别考察，自己依意愿使诸法具足，即为鼻堂，包括供养等诸事。此处有白蚁，螽斯，还有色彩变化的昆虫，这些都聚居在此鼻堂。鼻声处是各种鸟声之所。舌头糊状物的清洁之地，牙齿清洁之所。牙齿清洁的地方称为瘗龈棚。圣贤们的针线工作之所称为针线屋，怒火正盛时称为煞厉。若贪嗔痴燃盛，即谓煞厉。
§213
213. Tikaṃ paṇyavikkayasālāyaṃ. Paṇa byavahāre, paṇitabbāti paṇyā, vatthādayo, te ettha vikkiṇantīti paṇyavikkayo, kī dabbavinimaye, so eva sālā gehanti paṇyavikkayasālā. Āpaṇayante byavaharante asminti āpaṇo, ṇo. Paṇyānaṃ vikkayāya nīyamānānaṃ vīthi pantho paṇyavīthikā. Vasa acchādane, to, udakaṃ vasitaṃ acchādanaṃ katamanenāti udosito, vassottaṃ, bhaṇḍaṭṭhapanassa sālā bhaṇḍasālā. Kamu padavikkhepe, caṅkamatyatrāti caṅkamanaṃ, caṅkamo ca, dvittādi.
三处买卖市场所在。买卖行为，即应买卖之物，像货物等皆在此出售，称为货物买卖市场。进行买卖交易即是买卖，取交易行为之义。买卖物资流通的街道，称为买卖街。存水遮盖物即为蓄水蓬，是防护蓄水的建筑。储藏器具之处称为储藏屋。以手竞投之法，称为竞投，手的活动即为竞投，另有双重之义。
§214
214. Jalanti etthāti jantā, jala dittiyaṃ, anto, ‘‘itthiyamatiyavo vā’’ti a, ā, lalopo, janetyatra agginti vā jantā, jana janane, anto, sā eva gharaṃ jantāgharaṃ. Aggino sālā aggisālā. Pā pivane, papivantyassanti papā, a. Pānīyaṭṭhā sālā pānīyasālā, sā eva pānīyasālikā.
居住者，即众生，水为第二义，内涵，即男女之义，欲、乐之义等谓之。声为声响，生产即为出生，内涵即居所，即住处。火室即火堂。喝饮，则为喝饮的喧哗声。饮水之处为饮水市场，此即为供饮之所。
Gasa gamane, bho, sassa bo. Avati rakkhatīti ovarako, aro, sakatthe ko, assottañca. Vasanaṃ vāso, tadatthaṃ agāraṃ vāsāgāraṃ. Sayati etthāti sayanī, yu, nadādi, sā eva gahaṃ sayaniggahaṃ.
草之行走，意为茎，叶。保护河流称为河堤，阻止水流，意为拦阻。衣着作为住处称为住屋。睡寝之处即卧室，河川等处所即为住处睡寝之所。
§215
215. Catukkaṃ rājitthāgāre, tadatthiyato upacārena rājitthīsupi. Rājitthīnamagāraṃ itthāgāraṃ. Avarundhīyante rājitthiyo anenāti orodho, rudha āvaraṇe. Suddhā kāmāpagamattā parisuddhā rakkhakā ante samīpe yassāti suddhanto. Ante abbhantare puraṃ gehaṃ antepuraṃ, purassa anteti vā antepuraṃ. ‘‘Antopura’’ntipi pāṭho.
四方绸缎屋，按其用途，亦称为绸缎屋。为女子之居所称女子屋。遮蔽四方称为阻挡或掩蔽之义。清净欲乐能至清净者，称为守护。居于边界附近者称为边界守护。前后屋舍，前屋及后屋之区别。文中亦有“前屋”的释义出处。
Raññaṃ rājūnaṃ asabbavisayaṭṭhānaṃ sabbehyasādhāraṇaṭṭhānaṃ ‘‘kacchantara’’nti mataṃ kathitaṃ, yaṃ ‘‘pamadavana’’nti vuccati, pamadavanaṃ nāma upakārikāsannihitaṃ vā purasannihitaṃ vā antepurocitaṃ, yatra antepurasahito eva rājā viharati, nāññajanappaveso . Pamadānaṃ vanaṃ pamadavanaṃ. Nipātanā yākārānaṃ itthigatānaṃ rasso kvacītirasso. Kacchassa pakoṭṭhassa antaraṃ abbhantaraṃ kacchantaraṃ. Pakoṭṭhaṃ nāma abbhantaradvāraṃ.
国王、诸王非庸俗所居之地，普遍称为“宫内区”，即所谓“间隔地”，又名散乱林。此所谓散乱林，是指辅助者集处或宫殿前区，国王仅居此而无他入门。散乱林即为散乱树林。有时称作散乱之地。空隙、隔断者称为间断，介于两墙之间即为间隔之地。墙者，内外门户之隔也。
§216
216. Dvayaṃ iṭṭhakādiracite ārohane. Upānena saha vattateti sopāno, sopānaṃ vā napuṃsakepi. Ārūyhate yena taṃ ārohanaṃ, yu, ruha janane.
二者为依梯之物的升起。与扶手相连称为阶梯，或者阶梯本身也是。借由所升之物而上升，谓之升高、生起。
Dvayaṃ kaṭṭhādiracitāyaṃ. Nicchayena sayanti pākārādikametāyāti nisseṇī, si sevāyaṃ, ṇī, nadādi. Uddhamārohate etāyāti adhirohiṇī, sāsaddo dvinnampi itthiliṅgattaṃ joteti.
此处所作二者为木等之物。确定地卧于平台或类似处称为卧榻，也称为席子、毯子、垫子等。升起称为上升物，这二者皆属女性语形。
§217
217. Pañcakaṃ jālake. Vātaṃ pivatīti vātapānaṃ. Gavaṃ akkhi gavakkho, samāsantattā a, saññāsaddato pulliṅgattaṃ, akkhi sadde vā, gavaṃ akkhi gavakkhīti viggaho. Jala dittiyaṃ, jālaṃ. Sīharūpayuttaṃ pañjaraṃ sīhapañjaraṃ. Ālokānaṃ ātapānaṃ pavisanaṭṭhānaṃ sandhi chiddanti ālokasandhi, ālokīyanti etenāti āloko, so eva sandhīti vā ālokasandhi.
网具共有五种。饮风称风饮。牛眼为牛眼，乃复合词，由a与辨别音节组成，表示牛眼之声响，即牛眼的眼声或眼的声，解说曰牛眼。水为第二，即网。狮形附带之笼称狮笼。光明之处称光，因光的接合而破裂，谓之光接合，即光所照之处，故名光。
Dvayaṃ laṅgiyaṃ. Lagi gatyattho, a, nadādi. Pari punappunaṃ gamanāgamanavasena hantīti paligho, ṇo. Kapirūpamatthakattā kapisīso. Aggaḷaṃ nāma kavāṭako , tassa thambho aggaḷatthambho, ‘‘aggaḷaṃ tīsu kallole, daṇḍe cāntakavāṭesū’’ti rabhaso, itthiyamato āpaccayo, aggaḷā. Nissesato abbati vassodakamanenāti nibbaṃ, abba gatihiṃsāsu. Chaddassa chadanassa koṭi heṭṭhimāvasānaṃ chaddakoṭi, tassaṃ.
二者为铰接物。连接之意谓铰接。再次往复出入之故称困难，谓之阻碍，有齿之物相似猕猴杖。大门称为门柱，其柱为门柱大的意谓，俗语中谓『门柱为三汪水之处，杖亦称门柱』，女性语变体为附加形式。自平台起潮水为消退，谓之消退于斗争，有盖子之盖数称为盖数中最高数目，谓之盖数。
§218
218. Tikaṃ gehacchadane. Chādeti etenāti chadanaṃ, chada saṃvaraṇe, curādi. Paṭagamane, ‘‘paṭyādīhyala’’nti alo. Chādeti etenāti chaddaṃ, dvittādi.
三者为屋顶覆盖。遮盖谓为盖，盖即遮掩，初为盖之义。前往称为离开，『前往等含义』。遮盖即盖，双重含义。
Tikaṃ gehaṅgaṇe. Aja gatimhi, iro, ajiraṃ. Cara gatibhakkhanesu, caro. Aṅga gamane, karaṇādhikaraṇesu yu, vaṇṇavikāro, ṇattaṃ.
三者为院落围绕。未到之路谓未到。本行在移动中谓在行进中。部分移动及手段之物变化称色彩变化，属于一类。
Pañcakaṃ gehadvārato bahipakoṭṭhake, vīthiyaṃ dvārapiṇḍake ca. Alindo tvaññapiṇḍakepicchate. Paṭhamaṃ hananti gacchanti etthāti paghāṇo, paghaṇo ca, hanassa ghaṇādeso. Ali sakhā indo etthāti alindo, ‘‘gehekadese alindo, paghāṇo paghaṇobhave’’ti amaramālāyaṃ. Ālindo, dīghādi. Padhānaṃ mukhaṃ pamukhaṃ, gehassa hi catūsu mukhesu tadeva padhānaṃ, yattha sādhujanāpi āgantukāpi nisīdanti. Dvāraṃ bandhati pidahati etthāti dvārabandhanaṃ.
五处屋门口的外壁、两侧通道及门户柱。紧邻着的也依附其上。先者是击打往来者处，谓之击打，这里“击打”是指击打动作的声音。所谓依附，即依附于屋壁之处，称为“依附”，例如在屋壁处依附击打声不断的说法。‘依附’含义为长且广。正面即门面，屋屋四面皆有此门面，人们包括圣贤和访客于此入座。关门或关闭，即门的关闭动作。
§219
219. Dvayaṃ dvārabāhāyaṃ. Pīṭhāni lohavikatiādīhi saṅghaṭīyanti etthāti pīṭhasaṅghāṭakaṃ, pīṭhehi saṅghaṭīyatīti vā pīṭhasaṅghāṭakaṃ, ghaṭa ghaṭane. Dvibhāgena bāhāsadisattā bāhā, dvārassa bāhā dvārabāhā. ‘‘Kapāṭaṃ, kavāṭa’’ntipi dvārabāhāya nāmāni, kaṃ vātaṃ pāṭayati, vāṭayati ceti kammani ṇo, itthiyaṃ kapāṭī.
二者是门的两侧。因用铁板等覆盖而结合，称为覆盖板，谓覆盖于门框及门板之结合处。门的两侧身体，即门侧，合称门的两翼。称作‘门板’、‘门闩’等，门闩是摇动门的部件，是关门与开门的动作，故称为门闩。
Dvayaṃ gehādīnaṃ kūṭe. Kuṭa chedane, kammani ṇo. Naya gamanattho, ke sīse nayatīti kaṇṇīkā, ṇvu, ittaṃ, ṇattañca.
二者是屋顶等尖顶结构。破坏尖顶，是指破坏工作。‘引领通过’的含义，有些是指头部引领，也即是引导行动，这些词如耳舟、‘ṇvu’（驱使）、‘itta’（领往）及‘ṇatta’（引导）等。
§220
220. Dvayaṃ dvāre. Dve arantyatrāti dvāraṃ, dujjane vārayantyasmā rakkhakāti vā dvāraṃ, ulopo. Paṭiharanti apanenti etasmā rakkhakā aññātanti paṭiharo, paṭipakkhe harati etasmāti vā paṭiharo, rassassa dīghatte paṭihāro.
二者是门。门者二，谓其能防止坏人进入，即保护者。‘ulopo’指门。‘推出’、‘挪开’等动作是由保护者完成。保护者知晓推进动作，亦知晓对抗者的夺取动作，即对门的防护之长远作用。
Catukkaṃ ummāre, yaṃ ‘‘dvārapiṇḍikā’’ti vuccati. Ura gatimhi, māro karaṇe. Dehaṃ neti pavesenāti dehanī, ‘‘dehalī’’tipi pāṭho, dehaṃ lāti pavesenāti dehalī. Ila gatimhi, ṇvu. Indo eva pādaṃ khipati etthāti indakhīlo, khipa peraṇe. Passa lopo, atha vā iṃ gamanaṃ dadātīti indo, dvāraṃ, tattha ṭhapito khīlo kaṇṭakoti indakhīlo, vegagabhighātanato hi so khīlo viya hoti.
四个柱子，即所称‘门户柱’。位于胸部高度，如魔之作用。指屋体的入口孔，亦称为‘门户’。‘dehaṃ neti pavesenāti’指进入屋体，盖以门为入口。‘ila gatimhi’及‘ṇvu’为动词。‘indo’是脚之类比，表示门扇打开时像脚跳动而。‘indakhīlo’即门销，门销如锥刺，能迅速开闭门扇，故称门销。
Thambha paṭibandhane, thambho, dhāretīti vā thambho, dhara dharaṇe, rambhapaccayo, vaṇṇavikāro ca. Thu abhitthave, uṇo, yu vā, dhāretīti vā thūṇo, yu, ralopo, assū.
『柱』者，有『系缚』之义；或谓『柱』者，能支撑持载也。语根『持』，加『支撑』之词缀，并转换字音。又，语根『赞叹』，加『赞叹』之词缀，或加『动词名词化』词缀；或谓『支柱』者，能支撑持载也，加词缀，省略『拉』音，并转为『乌』音。
Aḍḍhendupāsāṇe addhacandākāre pāsāṇe paṭikāsaddo vattati. Paṭa gatiyaṃ, ṇvu. Itthikatākārapare ke assittaṃ. Gaji sadde, ṇvu, assittaṃ, bindāgamo ca. Isa icchāyaṃ, ṭhako.
「钝石」指形状粗糙而轮廓不清的石头，也叫「半圆石」。在此教法中，形状如半月形的石称为「月石」。用此指代边缘不锋利或无锋利感者。比方说，「牙音」的「ṇvu」是牙音具韧性或颗粒感。说到女性发簇前侧，这里的「发簇」指发的根部或发束。象牙音「ṇvu」发音能表现出牙音的韧实，带点粘连之意。「绑定」的「bindāgamo」指附着、联结之意。此中以欲望意念作为依托，即「伊沙意欲」形成的執着。
§221
221.Valabhīti cūḷā, ‘‘sikhāyaṃ valabhī cūḷe’’ti ruddo. Tacchādane dārumhi kaṭṭhe gopānasī matā. Vaṅketi dāruvisesanaṃ. Gaṃ vassodakaṃ, sūriyādikiraṇañca pivanti vināsayanti abbhantaramappavesanavasenāti gopānā, iṭṭhakādayo, tāni sinonti bandhanti etthāti gopānasī.
「瓣」称为较小的部件，这里指小的发束状。「发束之小瓣」是指发簇上较小的组成部分。此处用「瓣」形容椽木或梁柱上的装饰物。以此隐喻对建筑木材施以保护和覆盖。词义「弯曲」指木头因年久或环境而产生的形变，亦称为「木的特殊形状」。有如雨水或阳光会侵蚀木质，最终导致木材腐烂、黏结，形成建筑整体的结实结构，这就是「覆盖层」的功能。此处用「建筑保护层」隐喻流失与团结。
Sodhādigehesu chekapakkhāvāsatthaṃ yo bahi kariya kaṭṭhekadeso ṭhapīyate, so viṭaṅko. Kapote pālayatīti kapotapālikā, kammani ṇvu. Ṭaki nivāsagatīsu. Vino pakkhino ṭaṅkanti etthāti viṭaṅko. Ṇo.
在净饭王家或类似庄园中，将用于安置鸟的棚架、房屋作为外界遮蔽物，称为鸟棚。用巴利「viṭaṅko」意指鸟巢或鸽舍。在此，鸽舍的看护者或守护者称为「鸽舍管理员」，意为具体执行看护之人。住房包括相关的附属建筑，鸽子栖息或养育的地点称为「巢架」。若要描述鸽舍的边界或分隔，多用「viṭaṅko」意指围栏或围住的范围。因此，鸽舍即是寓意设定、限定范围以保护鸟类安稳生存的建筑。
§222
222. Dvayaṃ kuñcikāchidde. Kuñcikāya vivaraṃ chiddaṃ kuñcikāvivaraṃ. Tāḷassa pavesanaṭṭhānabhūto chiggaḷo chiddaṃ tāḷacchiggaḷo.
「分开所生成的双重缺口」称为「双缺口」。缺口上、下部分称为「缺口的开口」与「缺口本身」。形成缺口的处所由叶柄或叶片切割而成。叶片缺口指叶片上孔洞或裂隙，是天然形成的断口。
Tikaṃ kuñcikāyaṃ. Kuñca koṭilye, ṇvu. Tāyati rakkhatīti tālo. Alo, talati tiṭṭhati etenāti vā tālo, tala patiṭṭhāyaṃ. Avāpurati vivarati yenāti avāpuraṇaṃ, vara saṃvaraṇe, yu, vassa po, uttaṃ, upasaggassa dīghatā ca, ‘‘apārutā tesaṃ amatassa dvārā’’ti vacanato pura, pāra saṃvaraṇetipi dhātvatthaṃ paṭhanti. Avapubbo vu saṃvaraṇetipi dhātvatthe pana sati vassa rattaṃ, upasaggassa dīghatā ca, ‘‘apārutā, saṅghāṭiṃ pārupitvā’’tyādīsu pana pakāravaṇṇāgamena siddho. Vida lābhe, imhi vedikā, sakatthe ko. Itarattha iyeva.
「三片叶柄」此处指三叶植物的叶柄。叶柄的弯曲意谓为「弯曲的叶柄」，保护实体称为「叶柄罩」。动词「擦」意指覆盖或保护的动作。「延展」则表示叶柄的自然伸展或保持弯曲状态。围绕叶柄的部位称为叶柄基部。用“包裹”、“保护”描述植物叶柄的结构完整与功能。带有「不破裂」或「不张开」的特质，说明叶柄包覆功能完好，防止外界入侵。此处衣物比喻为「遮盖」和「保护」的层次结构，包括衣服的长度及接缝位置。前部覆盖物之意，是将衣服前部及边缘视作一道关闭打开的门。衣物保有不散开的特性，被称为「无破口」，意味着涤除烦恼或导向涅槃之门已被紧密保护的象征义。
§223
223.Saṅghāṭādayo mandiraṅgā gehaṅgavisesā. Sammā ghaṭenti ettha gopānasyādayoti saṅghāṭo, pubbapacchimadakkhiṇuttarāyāmavasena thambhānamupari ṭhito kaṭṭhaviseso, te pana pubbapacchimayāmā tayo kaṭṭhā, dakkhiṇuttarayāmā pana heṭṭhimaparicchedato tayo kaṭṭhā, ukkaṭṭhaparicchedena pana pañcasattanavādayopi. Dvinnaṃ pakkhānaṃ apatanatthaṃ bandhanato pāso viyāti pakkhapāso. Tulati saṅghāṭesu patiṭṭhatīti tulā, tala patiṭṭhāyaṃ, assuttaṃ, pakkhānaṃ vā samavāhitabhāvakaraṇato tulayati mināti etāyāti tulā, tula ummāne.
「披衣等」为修行者所用之住处及其分割部分。房屋的结构和组成部分被视为专门结构与特殊建筑。这里将「披衣」解作覆盖身体的衣物，「屋架」是房屋框架，包括前后、东西南北各面。木材堆积构成支柱，支柱有上下分节，组成稳定结构。有五十多个木横档用于加固。两侧的绑缚用绳索固定，称为「绑脚索」。此处「秤」指使用平衡测量的器具，比喻披衣的稳固和对称。由平衡及均衡保养衣物不摇晃，形成坚固的维护。
Tikaṃ sammajjaniyaṃ. Muji sodhane, yu. Majja saṃsuddhiyaṃ, yu. Sudha suddhiyaṃ, sabbatra karaṇe yu.
注疏是说明那甚深的义理。清净如水的净化者啊，应当保持内心的净洁。纯净的蜜亦是清净，应普遍施行此理。
§224
224. Tikaṃ saṅkārachaḍḍanappadese. Kaṭa chaḍḍanamaddanesu, saṅkaṭanti etthāti saṅkaṭīraṃ, īro, ‘‘saṅkaṭo’’ti vā saṅkāro vuccati, taṃ īrayanti khipanti etthāti saṅkaṭīraṃ, īra khepe. Saṅkārassa ṭhānaṃ saṅkāraṭṭhānaṃ. Saṅkāraṃ kaṭati chaḍḍeti etthāti saṅkārakūṭaṃ, assū, sakatthe ko.
注疏于「积累」的领域中。所谓割除积累，即断除烦恼积聚，积累即是「烦恼」。积累者乃是那些产生、消灭、断除烦恼的人。积累之所即积累之地。积累意味着制造、造作一切积累痕迹的堆积，如苦、乐等情绪相聚之处。
Catukkaṃ sammajjaniyā nirākate thusādimhi. Nānāvidhe saṅkāre rāsīkaraṇavasena kacati bandhati etenāti kaco, so ettha icchitabboti kacavaro, vara icchāyaṃ. Ucchiṭṭho kalāpo samūho uklāpo, kassākāralopo. Nānāvidhehi tiṇādīhi saṅkarīyate missīkarīyateti saṅkāro, ṇo. Avakarotipyatra. Avakarīyate nirassateti, a. ‘‘Sammajjo majjanī ceva, saṅkāro’vakaro mato’’ti halāyudho. Kasa vilekhane, ambu.
对应四种应当观察的净法，否定杂乱不清。种种积累以混合、结合、缔结的缘由成团结，称为聚集、堆积等。积累的意思是使之结合而成，不是说减少而破坏。正如哈腊犹多所说：净化与沉入都是积累。水就是记录，像水那样，使其净化。
§225
225.Gharādibhūmi gharakhettavihārādīnaṃ yo bhūmippadeso vatthu nāma, taṃ napuṃsake, vasanti etthāti vatthu, ratthu. Gasa madane, gasanti etthāti gāmo, mo. Saṃvasantyatrāti saṃvasatho, atho.
土地、农田、居住地等地点，称为「土地」；这里指土地，或居住之所在。高台，田野，村庄等地，应视为村落或村庄，如此名之。居住于此称作居住，或简单为「村」。
Pākaṭo khyāto gāmo, so nigamo nāma, atireko gāmo nigamo, bhusattho ni, saññāsaddattā rasso.
明显著名的村庄称作「聚落」，就是集市。集市又称为「宁静之地」，意即小村庄或居民地。所言为名、号、绳索等比喻。
Upabhuñjitabbabhogamanussādīhi ( ) vaḍḍhito adhiko gāmo nigamatopi adhikatarattā ‘‘adhibhū’’ti īrito kathito, adhiko bhavatīti adhibhū.
以使用的财物和人丁扩增的村庄，称为更大村庄或聚落，最高级的称为「主土地」；主土地意味着面积更广、人口更多的聚落。
§226
226. Dvayaṃ gāmādipariyantabhāge. Si bandhane, mo. Paricchinditvā ādīyateti mariyādā, passa mo.
226. 双重者遍于乡村诸处。此处以束缚为例，愚痴者。除破此束缚而能摧破者为玛利亚，观察此愚痴者。
Dvayaṃ ābhīrakuṭiyaṃ . Ghu sadde, ghosantyatrāti ghoso. Gopālānaṃ gāmo gopālagāmako, sakatthe ko.
双重者为隐秘之房屋。响声者为呐喊，其意谓声音。牧童之乡即牧童之村，何谓为萨咖？
Puravaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 城品释义已毕。
3. Naravaggavaṇṇanā
三、人物品解说
§227-228
227-228.Porisantāni manussajātiyā nāmāni. Mano ussannamassāti manusso, satisūrabhāvabrahmacariyayogyatādiguṇavasena upacitamānasā ukkaṭṭhaguṇacittā, ke pana te? Jambudīpavāsino sattavisesā. Tenāha bhagavā – ‘‘tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse. Katamehi tīhi, sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’’ti . Tathā hi buddhā bhagavanto paccekabuddhā aggasāvakamahāsāvakacakkavattino ca aññe ca mahānubhāvā sattā tattheva uppajjanti. Samānarūpāditāya pana saddhiṃ parittadīpavāsīhi itaramahādīpavāsinopi manussātveva paññāyiṃsūti eke, apare pana bhaṇanti ‘‘lobhādīhi, alobhādīhi ca sahitassa manassa ussadatāya manussā, ye hi sattā manussajātikā, tesu visesato lobhādayo, alobhādayo ca ussadā, te lobhādīhi ussadatāya apāyamaggaṃ, alobhādīhi ussadatāya sugatimaggaṃ, nibbānagāmimaggañca pūrenti, tasmā lobhādīhi, alobhādīhi ca sahitassa manassa ussadatāya parittadīpavāsīhi saddhiṃ catumahādīpavāsino sattavisesā manussāti vuccantī’’ti. Lokiyā pana manuno apaccabhāvena manussāti vadanti, manu nāma paṭhamakappiko lokamariyādāya ādibhūto hitāhitavidhāyako sattānaṃ pituṭṭhāniyo, yo sāsane ‘‘mahāsammato’’ti vuccati, paccakkhato, paramparatāya ca tassa ovādānusāsaniyaṃ ṭhitā tassa puttasadisatāya manussāti vuccanti, tato eva hi te ‘‘mānavā, manujā’’ti ca voharīyanti, ussapaccayo. Manuno apaccaṃ mānuso, uso. Mara pāṇacāge, co, macco, pabbajjādinā vā tyapaccayo, dhātvantassa lopo ca. Tato ‘‘yavata’’miccādinā co, dvittaṃ. Manuno apaccaṃ mānavo. Māṇavopyatra, ṇavo. Manumhā jāto manujo. Nī naye, netīti naro, aro. Pusa posane, ṇo, puretīti vā poso. Pura pūraṇe, so, ussottaṃ, ralopo. Punātīti pumā,pu pavane, mo, sissā. Puretīti puriso, poriso ca, iso, rassassa dīghatāya pūriso ca. Ettha ca manussādipañcakaṃ itthiyampi vattate, narādayo tu pumeyeva visiṭṭhaliṅgattā. Tatra manussa mānusa manuja māṇavehi nadādittā īpaccayo, ekasakāralopo, manusī, mānusī, manujī, māṇavī. Maccā, itthiyamato āpaccayo.
227-228. 城池居民世间人名。所谓心升起者即人，人因念力及清净出家之具足资质等德而被称为殊胜心者，但彼为何等？居住于南阇耶陆者，众多众生之中。世尊云：『比库们，南阇耶陆之人于三处，人与其境界对应于诸天有三十六天。何三处？为智勇勇猛等，具正念、宣说清净出家生活者。』因如是，用智慧、如来、大缘觉者、独觉者、最高弟子、大弟子、诸转轮圣王及他大圣者，彼等于此际生起。同类生者大多居于并立诸岛，与他大洲之众生同为人类，亦有不同看法者谓：『有贪等烦恼与无贪无贪净心并存之人，诸俱生谓人者，贪等烦恼盛起者与无贪等净心起者中，前者因贪盛起而堕下道，后者因无贪盛起而趣向善道、成佛道并涅槃道，故具贪与无贪净心并存之小众岛屿，与四大洲众生共为殊殊之人。』世俗人则因世俗称谓而谓之人，即所谓首人，世俗中被广泛接受且因继世不已者称其法为『大义共受者』，其子孙相承故称之人，故尔众人亦称之为『人类、男子之谓』，此为用字之因。世俗用字之人谓男子或男子名。因他因果，生死、战争、死亡、出家等皆为世俗用辞消亡之因。于是『如是』为虚妄之道，道有二。世俗用字之人，为男女。男子名称多，世俗由其所生，从男子所养异名甚多，有人称『男子、男人、丈夫、男儿等』，女人亦念其女性众生名。此中又称有五属者，女性类别亦有所载，然人性以男子为殊胜标记。男女之别，如前所述有别名依缘起变化，女子称为女子，而男子称男子。男子之术语亦有多种，如丈夫、男子、男子等，用于表达男子之长久性。此处亦有有关五属中男女身之解说，诸人之别男女性别之谓。世俗之间所谓男女人以不同之名相成，男者对应女子，女者对应男子。死者者，谓女人名者说法也。
Viddasupariyantaṃ paṇḍite. Paṇḍā buddhi sañjātā assāti paṇḍito, taratyādi. Paḍi gatiyaṃ vā, to. Bujjhatīti budho. Vidati jānātīti vidvā, vida ñāṇe, vo, sissā. Bhū sattāyaṃ, atthe vibhāveti pakāseti sīlenāti vibhāvī, ṇī. Rāgādayo sametīti santo, to, sundaro anto avasānametassāti vā santo. Sundarā paññā yassa sappañño. Kinnāma na vindatīti kovido, nerutto, kuṃ pāpaṃ vindatīti vā kovido. Dhī paññā yassatthīti so dhīmā, sobhanaṃ jhāyatīti sudhī, jhe cintāyaṃ. Jhassa dho, ī, sundarā dhī yassāti vā sudhī. Kavi vaṇṇe, i, itthiyaṃ kavī ca, ku sadde vā, i, kavi. Byañjayatīti byatto, añja gatiyaṃ, to. Bhujādīnamanto no dvi ca. Visiṭṭho attā yassāti vā byatto. Cakkha dassane, yu, vicakkhaṇo, vicāretīti vā vicakkhaṇo, nerutto. Vigato sārado etasmāti visārado.
博学深广者称为智者。因有智慧而称智者。能通达道路者称为巧者。能明了事理者称为明知者。了知其理者称为识者。能够分别阐释事理者为阐释者。身心调和者称为调适者。与烦恼共处则安然者，谓其美好终结者为安稳者。美好智慧者为具智慧者。无法发现恶者谓巧者，能识善恶者为智者。智者即慧有明辨力者。美好慧者为贤达，能深思熟虑者谓贤智。诗人之称为诗者，含义为以言词美妙者。显现者为显著者。身心之领导者或透彻观察者为领导者。获利益者为有智者。
§229
229. Medhā dhāraṇā mati paññā yassāti medhāvī, vī. Atisayamatiyuttatāya matimā. Paññāya yogato pañño. Visesaṃ jānāti sīlenāti viññū, rū. Vida ñāṇe, uro, viduro. Rūpaccaye vidū. Dhīyogā dhīro, ro. Visiṭṭhadassanasīlatāya vipassī, ṇī. Dosaṃ jānātīti dosaññū, rū. Bujjhatīti buddho, to. Du gatiyaṃ, a, ussāvo , dabbo. Vida ñāṇe, dasu.
229. 智慧、专注、知识之合称为有智慧者。以卓越思虑著称为有学识者。因智慧而得善知者为智慧者。辩见端正者为高明者。能见其形而知者为识者。智慧因修持而生者为有智慧者。以觉知善恶著称者为明辨者。能了解恶根者名为恶根知者。悟者称为觉者。二种途径者为适当努力与懈怠。识知十事者为明察者。
§230-231
230-231.Mahilāntaṃ itthisāmaññe. Isu icchāyaṃ, to, nadādi. Sīmassa anto sīmanto, kesaveso, taṃyogā sīmantinī, inī. Narassāyaṃ nārī, idamatthe ṇo. Tiṭṭhati gabbho yassaṃ, sā thī. Dhā dhāraṇe vā, vaṇṇavikāro, ī. Bandha bandhane, ū, bandhassa vadhādeso ca , vadhūsaddo suṇisābhariyānampi vācako. Vana sambhattiyaṃ, to, ikārāgamo ca. Aṅga gamanattho, yu, aṅganā, visiṭṭhanāriyampi aṅganā, tadā kalyāṇaṅganārīlakkhaṇopetaṃ pasatthaṃ hatthapādādikamaṅgamassatthīti assatthyatthe aṅgā kalyāṇe napaccayo . Virūpesupi mado rāgamado yassā sā pamadā, visiṭṭhanāriyaṃpyatra pamadā, tadā pakaṭṭho mado rūpasobhaggajanito cetovikāro yassā sā pamadā. Rūpalāvaṇyasampannatāya sundarī, visiṭṭhāyampi. Kamanīyavuttitāya kantā, kamu kantiyaṃ, to. Kantiyogā vā kantā, visiṭṭhāyampi. Ramayati vinodayati nāyakaṃ, sā ramaṇī, nandādīhi yu, nadādi, visiṭṭhāyampi. Daya rakkhaṇe, kammani to. Appaṃ balaṃ yassā sā abalā, appatthoyaṃ akāro. Mātuyā gāmo viya gāmo yassā sā mātugāmo, mātā viya gacchatīti vā mātugāmo, gamu gamane, ṇo, mātā viya gasatīti vā mātugāmo, gasa adane, mo, mātā viya gāyatīti vā mātugāmo, gā sadde, mo. Mahī viya suciṃ asucimpi lātīti mahilā, mahantesu bahūsupi rattacittesu ilati gacchatīti vā mahilā, ila gamane, maha pūjāyaṃ vā, iro, lattaṃ, ā, mahilā. Mahelāpyatra.
230-231.一般而言，女性称作女子。欲望是其本性，诸如水流之有起源。边界的尽头就是界限，头发及形体特征都是其标志，妊娠及生产是她们所固有。男子之亲属中所谓女性至此为止。在女性体内孕育胎儿者称为女子。身体内的持守和变化称为色彩变异。缚缰和束缚的关系与解脱的领域相关，解脱之声亦能启发妻子之语。森林中自然生长的植物叫做庄严的发端。肢体行走的事物称为行者，女性中独特行走的女性，身具善美肢体标志，能够被观察，手足等肢体行动为了行走而存在，故肢体并非仅为美观而设。丑陋之中亦有迷惑、痴迷，痴迷是因形象美艳所生，心生变化即为迷恋；女性中的也是如此，此时的迷恋根植于形色美丽。色彩与美丽的结合使得其美丽，且为优越之美。她们以迷人之光彩著称，喜欢戏弄、取悦伴侣，受到喜爱和赞赏的是她们。以慈悲保护自身行为，力量薄弱则称之柔弱，柔弱之人难以成就大业。若如母亲般的家乡，她即是母乡；行将其如母亲般迁移，称为母乡；接受母亲的哺养则称母乡；其唱歌与母亲相仿。女子如大地般洁净亦或污秽，在广大众多熙攘红色之众中流动往来。其行为似竹叶摇曳，女子亦然。女弟子亦是如此。
Tikaṃ visiṭṭhanāriyameva. Lala vilāse, nandādīhi yu. Lala icchāyanti curādigaṇato vā yu. Bhayapakati bhīru, bhī bhaye, ru, ‘‘bhīru atte jane’tthiya’’nti rabhaso. Atisayitakāmā kāminī, kāmo siṅgārarūpo mado yassātthīti inī, sabbatrevaṃ. Vāmalocanā, bhāvinī, nitambinī, rāmāiccādīnipi visiṭṭhanārīnāmāni.
这是对优越女性的注释。玩笑、游戏以及夫妻之乐，受到爱好之人喜爱。她们期望偷盗等行为。恐怖害怕的性情称为懦弱，因恐惧而生惧怕，意为“懦弱者于自身及他人”的性格表现，存有烦扰。极度渴望爱情的女子，恋爱姿容美丽且带有迷恋之心，故称此女性如是，普遍现于诸处。红眼貌、善加修饰、臀部丰满、面带喜悦等皆为优越女性之特点。
Dvayaṃ paṭhamavayasi vattamānāyaṃ.
这是针对处于第一年龄阶段的二者（女性年龄阶段）。
Aṭṭhavassā bhave gorī, dasavassā tu kaññakā;
少女称为莺儿八岁，十岁则称之为稚女；
Sampatte dvādase vasse, kumārītya’bhidhīyate .
到了十二岁时被称为童女。
Iha tvabhedopacārenekattaṃ. Aññe panāhu ‘‘kaññāsaddoyaṃ pumunābhisambandhapubbake sampayoge nivattetī’’ti. Kumāra kīḷāyaṃ, curādi, kumārayatīti kumārī, a, nadādi, sakatthe ko, ṇvunā vā siddho. Kamanīyateti kaññā, kana dittikantigatīsu, yo, nyassa ñattaṃ, a, ā.
这里针对此年龄的差别转变有所区分。另一处云：“童女一词是指曾与男子发生过亲密接触之后的状态。”女性之游戏，包括冒失行为、偷盗等，即所谓童女，指这种状态。若以固定的场合称之或依规则命名则可明确界定。所谓可悦者乃是指年轻的女孩，举凡那些有特定观念及喜好的小女子均含于其中。
Yuvasaddato pāṭipadikatoti, yuvati. Varitthipariyāyasāmaññepi yuvatisaddo pakatyantaramatthīti. Tara taraṇe, yu, uttaṃ, ī ca.
从『少年』一词作为词基，得『少女』一词。『少女』一词虽通用于女性之诸同义词，然亦有其他词基存在。语根『渡越』，加词缀，转为『乌』音，并加『伊』音。
§232
232.Sābhisekā laddhābhisekā rājitthī mahesī nāma, maha pūjāyaṃ, kammani iso, isse, tato ī, mahatiyo rājitthiyo īsati abhibhavatīti vā mahesī, īsa issariye, ī. Mahesito aññā rājanāriyo bhoginiyo bhogayogā, ī, inī ca. Yānārī purisassa saṅketaṃ yāti, sā ‘‘dhavatthinī, abhisārikā’’ti coccate. Dhavaṃ patiṃ atthayati icchatīti dhavatthinī, attha yācanicchāsu, inī, asatīviseso. Sara gatiyaṃ, abhisarati saṅketanti, ṇvu.
232. 已受灌顶、获得灌顶者，称为王之首妃，名为『大后』。语根『供养、尊重』，以『业格』构词，加词缀，再加『伊』音——意为统领诸王之女者，或谓能主宰、凌驾诸王之女者，故称『大后』，语根『自在』，加『伊』音。大后以外之其余王室女眷，称为『享有财富者』，加『伊』音及『伊尼』词缀。赴赴男子所约之女，称为『爱夫女』或『赴约者』。『爱夫女』者，渴慕、希求其夫也，语根『祈求、希望』，加『伊尼』词缀，乃不贞女之别称。语根『行走』，赴赴约定之处，加动作者词缀。
§233
233. Chakkaṃ vesiyaṃ. Catusaṭṭhikalākusalatāya, sīlarūpādimattāya ca gaṇyate ādīyate gaṇikā, gaṇa saṅkhyāne, ṇvu. Veso ākappo, tenātisobhate, kammavesehi vā icchīyateti. Atisobhane, icchatthe vā yapaccayo. Vaṇṇasampannā dāsī vaṇṇadāsī, dāsimpi hi vaṇṇasampannaṃ keci sāmikā dhanalobhena gaṇikaṃ karonti. Nagaraṃ sobhetīti nagarasobhinī. Rūpena upajīvatīti rūpūpajīvinī. Atisayavesayuttatāya vesī.
233. 妓女共有六种称谓。因精通六十四种技艺，或因其戒德、容色等而被计数、被取用，故称『伎女』，语根『计算』，加动作者词缀。『装扮』者，其容貌极为出众，或因各种技艺装扮而被人所欲求，故加表『极为出众』或『被欲求』之词缀。容色出众之婢女称为『美婢』——盖有些主人因贪财之故，亦将容色出众之婢女纳为妓女。能为城市增添光彩者，称为『城市庄严者』。以姿色为生者，称为『色相营生者』。因具有极为突出之装扮，称为『妓女』。
Dvayaṃ asatīsāmaññe. Kulāni aṭati nāsayatīti kulaṭā. Bandhamanubandhaṃ kāyatīti bandhakī, nadādi.
以下两词皆为不贞女之通称。游走于、败坏诸家庭者，称为『荡妇』。辗转系缚、追逐不舍者，称为『娼妓』，属『那德』等变格类。
§234
234. Catukkaṃ uttamanāriyaṃ. Varo āroho soṇi yassā sā varārohā. Uttamaguṇayogā uttamā. Soṇigāravena mattagajo viya bandhanagāminī mattakāsinī, kasa gatiyaṃ. Varavaṇṇayogā varavaṇṇinī, inī.
二三四。「上等高臀者」为四词组。臀部上等者称为「上臀者」。具备最上等品德者称为「上等者」。因高臀而令发情之象犹如被绳索牵引而行，「发情行走者」乃「行走」之意，语根『咖萨』义为「行进」。具备上等容色者称为「上等容色者」，以『伊尼』后缀构成。
‘‘Sīte sukhoṇhasabbaṅgī, gimhe yā sukhasītalā;
「于寒冬，令全身舒适温暖；于夏日，令人清凉舒适；」
Bhattu bhattā ca yā nārī, sā bhave varavaṇṇinī’’ti. ruddo;
「凡侍奉丈夫、供养丈夫饮食之女人，此即为上等容色者。」此为粗猛之义；
Dvayaṃ akhaṇḍitacaritrāyaṃ. Pati sāmikova kamanīyo yassā patibbatā, patimhi vatamassāti vā patibbatā. Asa bhuvi, anto, ī, ādilopo. Sametīti vā satī, samu upasame, anto, ī.
『Dvayaṃ akhaṇḍitacaritrāyaṃ』者，二者为品行纯正不毁者。譬如丈夫为主人所喜，谓丈夫具可爱、顺从而守己；或谓丈夫具有其不能失去的端正品性。‘Asa bhuvi, anto, ī, ādilopo’，指无缺无终，无头无尾，无先无终。又或谓为具足，安定，终止，成熟。
Dvayaṃ kāmarattarājaputtādino kulassa niyatapatiyaṃ. Kulānurūpā itthī kulitthī, kulaṃ pāleti rakkhatīti kulapālikā, ṇvu.
『Dvayaṃ kāmarattarājaputtādino kulassa niyatapatiyaṃ』者，指二者乃依附于有欲爱之族群及王子等别而定的族类的主人。谓其为适合族群者，此为族类的女子；维护族类者，此为族类守护者或族主守护者，称细小语尾“ṇvu”。
§235
235. Dvayaṃ matabhattikāyaṃ. Vigato dhavo bhattā yassā vidhavā. Pati suñño naṭṭho yassāti patisuññā.
『Dvayaṃ matabhattikāyaṃ』者，二者乃为母亲与父亲。谓若男子无奉养于母，则称其失养母者；若男子无配偶，则谓其配偶失之。
Dvayaṃ atticchāya patyanvesiniyaṃ kaññāyaṃ. Patiṃ varati gavesatīti patimbarā, dutiyāyālopo. Sayameva patiṃ varatīti sayambarā, paṭhamāyālopo, vara patthanāyaṃ.
「自择婿者」与「自寻夫者」为二词组，用于寻夫之少女。寻求并选择丈夫者称为「求婿者」，省略第二格词尾。自行选择丈夫者称为「自择者」，省略第一格词尾，语根『瓦勒』义为「期求」。
Catukkaṃ vijātāyaṃ. Vijanī gabbhavimokkhane, to, vijāyitthāti vijātā. Sū abhisave, to. Jātaṃ apaccaṃ putto etissāti jātāpaccā. Pasūtāva pasūtikā, kapaccayo, ittañca.
「已分娩者」为四词组。语根『维嘉尼』义为「脱离胎中」，加『多』后缀，谓「已分娩者」即「已生产者」。语根『苏』义为「涌出、产出」，加『多』后缀。其子嗣已诞生者称为「已生子嗣者」。与「已产者」同义，加『咖』后缀及阴性词尾，构成「产母」。
§236
236. Dvayaṃ dūtiyaṃ. Yā pesīyate, sā dūtī, du gamane,ti, īmhi dūtī. Sañcārayati yathābhimatanti, ṇvu.
第二种使者。所谓送出的，就是因为送出而成为使者，因去往而称为第二使者。此处的使者，是指依所欲而运作的。如同「ṇvu」所说。
Tikaṃ dāsiyaṃ. Du kucchitaṃ asati bhakkhatīti dāsī, ī, dīyante tāyāti vā dāsī, dā dāne, so, ī ca. Ciṭa pesane, kammani ṇo, ī. Kuṭaṃ udakakumbhaṃ dhāretīti kuṭadhārikā, ṇvu.
三种仆役。未被驯服、尚未被约束的叫做仆役；接受给予者也谓之仆役。在此，仆役意指在供养中的仆役。这即是指执持水罐者，称为水罐持者，含义如「ṇvu」所示。
Dvayaṃ subhāsubhanirūpiniyaṃ saṃvarikādimhi. Vara gatiyaṃ, kattari inī. Subhāsubhassa ikkhaṇaṃ nirūpanaṃ yassātthīti, i, sakatthe ko. Ime dve saddā tulyatthā.
二者为善恶形态的守护者等。在此范畴中，谁是优秀归宿者，由谁来决定。善恶的瞬间显现是基于谁的意义，也就是说「i」、「sakatthe」的解析。此二词意相等。
Yā sayaṃ khattiyajāti yassa kassaci bhariyā, sā khattiyānī, khattiyā ca. Khattiyassāpaccaṃ khattiyānī, āno, ī. Ṇamhi khattiyā.
何谓属于本身是武士种姓的、或为某武士的妻子者，谓之武士妇人，也称为属武士族人。武士所原属的，则称为武士家属。这里「ṇamhi khattiyā」表示武士的敬意。
§237
237. Pajjaṃ aggisakkhipubbakatapāṇigahitāyaṃ bhariyāyaṃ, aññatra tūpacārā. Dārayante yenāti dāro, dara vidāraṇe, akattari ca kārake saññāyaṃ ṇo. Jāyati putto yāyāti jāyā, jana janane, yo, janissa jā ca, ā, jayatīti vā jāyā, ji jaye, yo, jissa jā, ā, jāyā. Kala saṅkhyāne, atto. Gharaṃ netīti gharaṇī, ṇattaṃ. Bharitabbato bhariyā, bhara bharaṇe, yo. Piyāyitabbato piyā,pī tappanakantīsu, yo. Pajaṃ puttaṃ pāletīti pajāpati, pā pālane,ti, āttaṃ, rassattañca . Dvinnaṃ pūraṇī dutiyā. Paṭhamo bhattā, bhariyā dutiyā. Sāmikassa pāde paricaratīti pādaparicārikā, ṇvu. Patinī, pāṇigahitā, sahadhamminītipi tassāyeva nāmāni.
送火的使者，及其只限于一方的亲戚。称呼为丈夫者，在分离及撕裂时有其执着与称谓。子孙的诞生被称为生，称为子，在生育过程中被称为产生，其意义关联生与达成。时间计数中指自己。家屋持有者称为家主，妻子称为应担当此责者。被爱护者称为亲，子女之养护称为子主，含义即养护与感情。二者：已婚妇女与第二者。第一者指食客，第二者指妻子。在照顾主人足下时者，称为足下侍者。妻子即持手者，与丈夫侍奉之意同属此名。
§238
238. Tikaṃ sakhiyaṃ. Tesu tesu kiccesu saha khāyati pakāsatīti sakhī, sahapubbo khā pakāsanakathanesu, ī. Ala bhūsane āpubbo, i. Vayasā tulyā vayasā, tulye saññāyaṃ so .
三种同伴。在各种职责中共食共宿者称作女伴；共事及前行同侪，意如释义。非财物所依赖者也列入此类。以年纪相当者为同龄，意即年岁相等的认知，如内容所示。
Jarovuccati corassāmiko, tassāyaṃ jārī, ṇo, ī. Sāmikaṃ atikkamma aññatra caratīti, inī.
『老』者，指居于晚年之人；『盗』者，指恶行人；『主人』者，指所有物的主宰。于此处，『老』专指老妇人。『不』者，表示否定。『主人超过其他人居住』者，意谓除主人外他人不得随意活动。
§239
239.Pume tūti liṅganto tusaddo na pubbaṃ bhajate. Ara gamane, tu, arassuttaṃ. Ratiyā jāyatīti rajo, tilopo. Puppha vikasane, pupphaṃ.
标示第239条。『男性』者，指男子。『发声』者，此指发出特定声音。『从前』者，指过去。『于起行时』者，示时段。『没有误用』者，意指不偏离正道。『情欲』者，泛指欲念。『生起』指滋生。『血污』、『压脏』均属堕落之意。『花开时』者，指花开之际。『花』指色相美好者。
Tikaṃ rajassalāyaṃ. Utuyogāutunī, inī. Rajayogā rajassalā, salo. Pupphavantatāya pupphavatī. Thīdhamminī, avī, atteyī, malinī, utumatī, udakīiccādīnipi tassā nāmāni.
标示三项，关于血污之类的特性。『季节适当』指春秋或冬夏时节。『血污季节』、『污秽』、『花多』或『喜好花』等，均为对齿血和经期的形容。『枯萎的』、『无活力的』、『无自性』、『污秽的』、『最优的』、『由水多寡等形成』，这些都是其名称与性质。
Tikaṃ gabbhiniyaṃ. Garu alahuko gabbho kucchi etissāti garugabbhā. Āpanno patto gabbhaṭṭho satto etāyāti āpannasattā. Gabbhayogā gabbhinī.
标示三项关于胎孕。『胎』，指怀胎。『重』且非轻，称为『重胎』。『降生』、『受持』和『有』为三态，称『受持有』。相关名称用来指称孕妇。
Tikaṃ yena veṭhito gabbho kucchiyaṃ tiṭṭhati, tatrāsayeti khyāte. Gabbho āsayate tiṭṭhatyatrāti, ṇo. Jaraṃ etīti jalābu. U, rassa lo, yassa bo, jarāpubbo i gatiyaṃ. Kalaṃ jarataṃ lātīti kalalo, kala saṅkhyāne vā, alo.
标示三项。『胎儿藏身于胎内』、『站立胎内之位置』，此为所知之状况。『老』者，此指孵卵中生物。『推迟』者，表示期限延长。『水』、『浆液』及『气流』皆相关名称。『时数或计数』者，表示时序与数量之意。
§240-241
240-241. Sattakaṃ bhattari. Dhū kampane, santāsaṃ dhunotīti dhavo, a. Saṃ etassatthīti sāmiko, āmipaccayo, sakatthe ko, ipaccayo vā, niggahītassa mo, assa ca dīgho, sāmiko. Bhara bharaṇe, bharatīti bhattā, ritu. Kamu icchāyaṃ, to, ‘‘pakkamādīhi nto cā’’ti ntattaṃ. Pā rakkhaṇe, ati, pati. Vara icchāyaṃ, a, varo. Pī tappanakantīsu, yo.
标示第240-241条。『七者』，指七种。『承受者』，指接受之人。『摇动』、『声音』，指因摇晃而发声。『因由』，指成因或条件。『主人』，指管理者。『负担』者，承担责任。『季节』，指气候时间。『欲求』者，指愿望。其中含义或有深意，如『来开始吧』与保护、抉择等义。
Ratikāraṇattā patino upa upapati, samāse kate abhidhānato pubbanipāto, appadhānabhūto vā pati upapati. Jara vayohānimhi, jīyante anenāti jāro, dāro ca.
由于好色的缘故，丈夫亲近妻子；在集合时凭名称用词，先行称呼；或因未间断，该称丈夫或亲近丈夫。在老年病患中，这称为“老”，也称“老病”。
Sattakaṃ putte. Narake na patantyanena jātenāti apaccaṃ, pata gatiyaṃ, yo, tyassa co, na patati na vicchindati vaṃso etenāti vā apaccaṃ, putte, dhītari ca niccanapuṃsakoyaṃ. Pū pavane. Punāti pitaro tenāti putto. ‘‘Chadādīhi tatraṇa’’ti to. Pūretīti vā putto. Attato jāto atrajo, ‘‘attajo’’tipi pāṭho. Suyateti suto. Su abhisave, suṇātīti vā suto, to, su savane. Tanumhā jāto tanujo, tanayo ca, yo, tanoti mudanti vā tanayo, ayo. Sūyateti sūnu, kammani nu, sū pasave.
七岁的儿子。在地狱中不会堕落故此称七岁。所谓落入的路径，那位儿子，既不堕落也不切断宗统，故而称为七岁。儿子、女儿永远是男性和女性。这是常见用法。此外，“pū pavane”意即父母赡养的儿子。有人说是“那边的遮蔽”，另一说法是“充满”。自己出生者，称为“同生子”，读作“attajo”。所谓“suyateti suto”，意为儿子；也有说是“su abhisave”“suṇātīti”都是儿子的含义。由身体出生者称为“tanujo”，亦即儿子。若以“tanoti”欢喜者，是男子。也有人以“sūyateti sūnu”，表示子孙，或者子孙与生殖有关。
Puttādayo sūnupariyantā dhītari vattamānā itthiyaṃ vattanti. Duhitā, dhītā ca sadā nāriyameva. Duha papūraṇe, rātu, ottābhāvo, ikārāgamo ca. Dhā dhāraṇe, rātu, āssī. Puttādayo ca te sāmaññeneva kuṇḍagolakādīnaṃ vācakā. Savaṇṇāyaṃ tu ūḍhāyaṃ sajāto sayaṃ janito suto oraso nāma. Sajātasaddena kuṇḍakagolakakhattādibyavacchedo. Jīvati bhattari jārajo suto kuṇḍākhyo. Mate bhattari jārajo golakākhyo. Ariyāsuddajo suto khattā nāma . Ādinā māgadhādīnaṃ gahaṇaṃ. Vuttañhi –
从「子」等词至「苏努」为止，诸词用于女儿时亦通用于女性。『杜希达』与『迪达』二词则始终仅指女性。语根『杜哈』义为「充满、盈溢」，加『拉图』后缀，并以『奥达』替换，同时插入『伊』音。语根『达』义为「持守、保有」，加『拉图』后缀，以『伊』音替换『阿』音。「子」等词在通称意义上亦可指庶子、私生子等。然而就同种所出、本身所生者而言，称为「嫡生子」。以「同种」一词，即排除了庶出子、私生子、刹帝利所生子等。丈夫在世时与人私通所生之子，称为「私生子」[Pali: kuṇḍa]。丈夫死后与人私通所生之子，称为「私生子」[Pali: golaka]。非雅利安种所生之子，称为「杂种子」[Pali: khattā]。以「等」字摄取摩揭陀种等。诸论中亦有云：
‘‘Amate jārajo kuṇḍo,
『不死者所生的私生子，』
Mate bhattari golako’’ti .
『丈夫死后所生的私生子。』
‘‘Māgadho suddakhattājo’’ti ca.
『马嘎达人中出身于纯粹刹帝利种姓者。』
Urasā manasā nimmito, urasaddā tatiyantā nimmitatthe ṇo, niviṭṭhattā tena nimmitoti vuccati. Urasi bhavoti vā oraso.
『出自胸膛、出自内心所生』——「胸膛」一词作第三格词尾，表示「所生」之义，加后缀「那」；因其由此所生，故称「由此所生」。或解为：生于胸中，故名「出自胸膛所生」。
§242
242. Catukkaṃpatipatinīnaṃ yuge, ‘‘dārā pume bahutte ca, daṃ kalatre napuṃsake’’ti amaramālā, jaṃsaddo tvabyayo dāravacano. Tasmā ‘‘jampati, dampatī’’tipi bhavitabbaṃ, idha pana kaccāyanamatenodāhaṭā. Jāyā ca pati ca jāyāpati. Itarītarayogadvando. Jāyā ca pati ca jānipati, tathā jāyampatiādayo, jāyāsaddassa patimhi pare jāni, tudañca, jāyañca yadādinā.
第四组：论「配偶」、「一对」之词。《阿玛拉玛拉》云：『「妻子」在阳性词中表复数，「当」字在中性词中表配偶。』「讲」字乃不变词，作「妻子」义。因此「讲巴提」（夫妻）、「当巴提两人」诸形式皆应成立；然此处系依咖吒那之见解所举例。「妻」与「夫」合为「妻夫」，此乃相互关系并列复合词。「妻」与「夫」又可合为「讲尼巴提」，同理，「讲亚姆巴提」等诸形式亦然——当「妻」字之后接「夫」字时，依「讲亚」等规则，「妻」字词根变为「讲尼」及「图当」等形式。
Tikaṃ napuṃsake. Vigato rāgassavo yasmā vassavaro. Su savane, aro. Paṇa byavahāre, ḍo, paḍi liṅgavekalye vā, bhūvādi. Na itthī na pumā napuṃsakaṃ, niruttinayena itthipumānaṃ puṃsakabhāvo, nassa ca pakati. Tatiyāpakati, saṇḍo, kalībantipi tassa nāmāni. Tatiyā pakati tatiyappakāro, samajātike itthipurise apekkhitvā tatiyattaṃ pakārassa. Paṭhamā hi pakati itthī, dutiyā pakati puriso, itarapakati tatiyā pakati.
第三组：中性词。「离去了贪欲流者，故为最胜」——由词根「善」、「流」构成，加后缀「阿若」。「巴纳」表运用之义，加后缀「哆」；或「巴帝」表性征缺失，属「布瓦」等类动词根。「非女非男，即为中性」——依语法规则，女性与男性转为中性，其「那」字还原本形。第三性为本然之态，即「三哆」，亦名「咖里班」。所谓「第三性本然之态」，是指相对于同类之女性与男性而言为第三类；女性为第一本然，男性为第二本然，其余本然即为第三本然。
§243
243. Chakkaṃ ñātimatte, bandhuyeva bandhavo, a, ussāvo. Bandhatīti bandhu, u. Sassa attano jano sajano. Samānaṃ gottaṃ kulaṃ assāti sagotto, samānassa sabhāvo. Ñā avabodhane, kammeti, ñātiyeva ñātako, attaṃ, sakatthe ko ca. Susaddopyatra .
243. 六词用于亲属之义。『亲属』者，能结连之人也，语基为「bandhu」（u 变格）。『自己人』者，属于自己之人也，为「sajana」。『同姓』者，具有相同族姓者也，「samāna」之义为同等。语根「ñā」义为了知，用宾格，『亲族』者，即亲属也，加后缀「attaṃ」及表同义之「ko」。此处亦见「su」之前缀。
Dvayaṃ sattapurisāvadhikesu nikaṭañātīsu. Lohitena sambandho sālohito, sambandhassa sādeso, pubbanipāto ca, samānaṃ piṇḍadānaṃ yassa sapiṇḍo, sanābhayopyatra . Tikaṃ pitari. Tā pālane, to kattari. Janayatīti janako, ṇvu. Pā rakkhaṇe, ritu, assittaṃ.
两词用于七代以内之近亲。『同血脉』者，以血液相连者也，「sama」换为「sā」并前置词位置亦移前，『同祖先』者，共享同一祭食者也，此处亦见「sanābhi」（同脐）之词。三词用于父亲之义。语根「tā」义为守护，后缀「to」表示作者。『生养者』者，能生育之人也，加后缀「ṇvu」。语根「pā」义为守护，加名词后缀「ritu」，「i」转为属格形。
§244
244. Chakkaṃ mātari. Ama pūjāyaṃ, kammani mo, bo ca, ammā, ambā. Janayatīti jananī, yu, nadādi. Māna pūjāyaṃ, puttaṃ mānetīti mātā, rātu, pātīti vā mātā, pātissa mo. Janetīti janetti,ti. Janetīti janikā, ṇvu, ittaṃ.
244. 母亲有六种〔说法〕。词根『ama』表示尊敬，业格助词『mo』变为『bo』，由此得『ammā』、『ambā』。『生育者』谓之『jananī』，用『yu』词缀，属『nada』等类。词根『māna』表示尊敬，『尊敬儿子者』谓之『mātā』；或由词根『rātu、pāti』而来，意为『保护者』，其中『pāti』之『m』替换为『mo』。『生育者』谓之『janettī』，加「ti」词缀。『生育者』谓之『janikā』，用『ṇvu』词缀，变为阴性形式。
Appadhānabhūtā mātā upamātā, kumāre dhāretīti dhāti. Dhā dhāraṇe,ti. Jāyāya bhariyāya bhātiko kaniṭṭho ca jeṭṭho ca sālo nāma, sassa attano esā sā, bhariyā, tassā bhātā sālo, jāyāya bhātari alo. Sara gaticintāhiṃsāsu vā, ṇo, lattaṃ, sāla vitakke vā, curādi.
『具备亲属关系的人』者，称为母亲、继母、视为母亲者。天经地义地说，『持有』。所谓持有，指对生育的妻子、兄弟、幼弟及长兄，即名为舍罗的，如自己的亲属，是这位妻子，这位兄弟舍罗之妻，称为生育之妻或生育之兄之妻。因对行踪的担忧或因织物等念头或顽劣行为而有所牵挂者，不成立。
§245
245.Sāmino bhattu bhaginī nanandā nāma, na nandatīti nanandā, attābhāvo nassa vibhāsādhikārā. Nanda samiddhiyaṃ, bhūvādi.
第245条，称呼为食物同等者、姐妹、姐姐名为南安达，非南安达者为南安达，是指因缺乏自性而持有的辨别法权能。南达即反映、繁荣等。
Dvayaṃ ayyikāyaṃ. Mātuyā mātā mātāmahī. Pitūnaṃ pitari ca mātari ca āmahaṃ yadādinā, nadādi. Araha pūjāyaṃ, ṇvu, rahassa yo, aya gatimhi vā, ṇvu, ayyikā.
此处提及二者，指师母与祖母。父亲与母亲，及祖父母的赡养等，皆由此起始，名为赡养。阿拉汉应受尊敬者，乃秘密中者，及往何处者名师母。
Mātuyā bhātā mātulo nāma, mātuyā bhātā mātulo, mātu bhātari ulapaccayo. Assa mātulassa pajāpati jāyā mātulānī nāma, mātulassa bhariyā mātulānī, mātulabhariyāyaṃ āno, nadādi, atha vā mātulassa esā mātulānī, ī, assa āno.
师母的兄弟称为师母之兄弟，即师母的兄弟是母亲之兄弟。该舅父的家长称为生母，舅母称生母，而舅母的妻子称为生母之妻，为亲属。从舅母的妻子起，称其妻为生母或生母的妻子，此即舅父之妻。
§246
246.Jāyāpatīnaṃ dvinnaṃ jananī mātā sassu vuttā, sasa gatihiṃsāpānesu. Tappitā tesaṃ jāyāpatīnaṃ pitā pana sasuro nāma, sasadhātumhā uro. Bhaginiyā putto pana bhāgineyyo nāma, bhaginiyā apaccaṃ bhāgineyyo, ṇeyyo.
第246条，对于生父和生母而言，母亲被称为子女之母，配偶则在生命出入方面有所依托。对于此二位的丈夫称为公公，是丈夫家族中地位高者。兄弟之子称为兄弟之子儿，依据兄弟的顺序依次为兄弟之子，应照如此。
§247
247. Dvayaṃ sutassa, sutāya ca puttesu. Naha bandhane, ritu, nī naye vā. Puttassa putto paputto, ttalopo, ussattañca. Sāmibhātā devaro nāma, atha vā sāmibhātā kaniṭṭho sāmino bhātā devaro nāma. Jeṭṭho tu sasuro evoccate. Divu kīḷāyaṃ, aro.
第247条，指的是同一父母所生二子，子孙们。不可绑定、拘束或加以差别，子为子孙，孙子，有时，也称为邻近兄弟之神明。而最高者则称为公公。因天界之比赛而产生争端。
Dvayaṃ dhītupatimhi. Jana janane, ritu, assāttaṃ, nassa mādeso ca. Dvayaṃ pitupitari. Pituno pitā pitāmaho.
有二者谓为女婿。即子女生育、季节、寿命、由来之处等。又有二者谓为父母。父者为父，祖父亦然。
§248
248.Husāntāni padena padena nāmāni. Mātuyā bhaginī mātucchā, ccho. Pituno bhaginī pitucchā, pitubhaginī pitucchā bhavetyattho.
248. "胡桑塔"一词依字面分为多名称。母亲之姊妹称"母姊妹"，省写为"ccho"。父亲之姊妹称"父姊妹"，父亲之姊妹也作"父姊妹"，其义即如此。
Pitāmahasaddo na kevalaṃ janakapitarameva vadati, atha kho janakapitupitādayopīti etthāpi ‘‘papitāmaho’’ iccudāhaṭo. Pituno ayyako payyako, tulopo. Su savane, ṇhā. Ṇisamhi suṇisā. Samhi husā, hattaṃ. Sabbatra ‘‘itthiyamato āpaccayo’’ti ā.
祖父称谓不仅仅指生父之父，此处对生父、父亲等称谓亦用「祖父」为总括，这是这种称呼的起始。父亲的对应词为"侄儿"，类同。此为听觉上连读省写之例。 "ṇhā"与"ṇisa"，及"husā"之间出现此类省音。处处皆见妇人观点共识，因此在此语言变体形成。
§249
249. Catukkaṃ ekodare bhātari. Samānodare ṭhito sodariyo, samānassa so. Samāno gabbho sagabbho, tatra bhavo sagabbho, ṇo. Samānodare jāto sodaro. Samānodare jāto sahajo. Sahasaddo tulyavacano.
249. 谓四者曰同母同父兄弟。一同母腹中者为色同胞，兄弟共生胎胎胞者，谓其同胎而生，生而同胞。 "同胎兄弟"，亦谓同母同父弟兄。音义相同。
Mātāpitū te dve janā pitaro vuccante. Ubhinnampi janakabyappadesaniyatattā abhedavacanicchāyaṃ pituttamattheva. Nanvabhedā jāti, tassā cobhayatra sattādekattaṃ, na ca jātiyā liṅgasaṅkhyā bhavanti, adabbattā bahuvacanaṃ na siyāti? Nesa doso, na hi jātipadatthikassa na dabbaṃ, dabbapadatthikassa vā na jātīti. Kintubhayesaṃpyubhayapadattho ihātthaviseso. Jātipadatthikassa jāti padhānabhūtā dabbaṃ guṇabhūtaṃ, dabbapadatthikassa tu vipariyayo, tatra jātivacanicchāyaṃ dabbe viya liṅgasaṅkhyā vattabbā, tassa ca bahuttā bahuvacanaṃ. Pubbe viyābhedavacanicchāyaṃ putto ca dhītā ca puttā vuccante, jaññattañhi puttabyapadesaniyataṃ dhītaripyatthi, vipariyaye tu na bhavatyanabhidhānato. Bhedavacanicchāyaṃ puttadhītaroti bhavati.
母父二者统称为父母，二者皆为生育之义。由于生育属于无差别概念，语言表述中不区分二者，故泛称父母。因无差别故生育对象为一体，非依生育性别数目。如此多复数语法亦成立否？不存在此误，既非依生育对象（意义归属）取舍，亦非依言词结构决定生育形式。此二义互不相涉，唯依据语义分别适用。生育对象义涵以生育为主，归纳属性，称为生育义。义涵变化归属于语言形式，语义结构附属，生育语义之数量范围由此决定，故有复数用法。以前亦有差别称谓，谓子与女为子女，因子含普遍意义子女，女之称谓亦因用途变化而不泛生育语义，故又成区别语义。区别语义中谓之子或女。
§250
250. Sassu ca sasuro ca sasurāti vuccante. Tadapaccohanasambandhinibandhanā hi byappadeso sassuyampi ṭhito. Bhedavacanicchāyaṃ tu pubbe viya paccatthaṃ saddaniveso. Bhātā ca bhaginī ca bhātaro vuccante. Ekagabbhositattaṃ bhātubyappadesaniyataṃ bhaginiyaṃpyatthi. Tato ekagabbhositattassābhedavacanicchāyaṃ ubho bhātaro vuccante. Ettha ca sabbatrāpi virūpekaseso daṭṭhabbo. Duvidho hi ekaseso sarūpāsarūpavasena. Tatra sarūpekasese bahuvacanameva, itaratra pana dvivacanaṃ, yathā puriso ca puriso ca purisā, nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpaṃ, mātā ca pitā ca pitaroti.
250. 丈夫及妻兄称为姻亲。因关系由姻缘缔结，依附性显著，故称姻亲。过去亦有用法将称谓置于事后。兄弟与姊妹一同认作兄弟姐妹。同母同父兄弟同胞侧重兄弟意念，姊妹亦同理，乃为同母同父兄弟姐妹之区别。此处也可见通用或区别语义。区别语义分两类：一类同形异义，同形语义偏向单数或复数于用法。彼处同形语义用复数，如「人亦为人」「名字身体亦为名色」，「母亲及父亲」亦如是。
Bālyayobbanavuḍḍhattāni tīṇi vayāni. Tatra tikaṃ bālye. Dvayaṃ yobbane. Bālassa bhāvo bālattaṃ, ttaṃ. Tāpaccaye bālatā. Ṇyamhi bālyaṃ, atha vā bala pāṇane, balanti assasitapassasitamattena paṇantīti bālā, balyante saṃvarīyanteti vā bālā, bala saṃvaraṇe. Tesaṃ bhāvo bālattādi. Yuvassa bhāvo yobbaññaṃ, yobbanañca, bhāve ṇyo, ṇo ca, atha vā yu missane, yu, ussa uvādeso, vuddhi. Tesaṃ bhāvo yobbaññādi.
儿童、青年和年长三个年龄阶段。其中特指儿童为三分之一，青年为三分之二。儿童的本质称为幼稚，依此称为儿童。幼稚的条件在于未谙世事，或者身体强壮，意志坚强，因而称之为有力的。由此言说儿童即幼稚、约束自制之意，谓儿童者，意为限制约束之人。其状态谓之幼稚等。年轻人的本质是年轻，亦是青年阶段，包含少年与青年，在此分别称之为年轻的、成长的、发展中的等，其本质谓之青春等。
§251
251. Ye jarākatā sukkā kesādayo, te palitaṃ nāma siyuṃ, tesaṃ vā yaṃ sukkattaṃ, taṃ palitaṃ nāma. Paca pāke, ito, cassa lattañca.
年老者诸如头发枯萎稀疏者，称为衰老。那些具备善良行为者，也被称为衰老。成熟熟练之后，这就是终结的表现，也即衰老现象。
Dvayaṃ valipalitādimati kāyaparipāke. Jīyanti vuḍḍhā bhavanti assaṃ jarā, jara vayohānimhi, jarā eva jaratā, sakatthe tāpaccayo. Vissasātipi jarāya nāmaṃ. Visesena saṃsate adho pātayatīti vissasā. Saṃsati’rayaṃ pamādattho, avasaṃsanattho ca, iha avasaṃsanattho, niggahītalopo, dvittañca.
体表上由灰尘、污垢等两种污迹及其累积构成体的腐败和成熟。年长者存在衰老过程，在年老时衰败发生，称为年老的本质，是意志的限制。衰老也意味着丧失力量和衰弱。特别是在轮回中向下堕落，称为丧失。这种腐败是因懈怠和贪欲而导致的消亡，即身心萎缩，两者皆为表现。
Bālyayobbanavuḍḍhattāni pubbe vuttāni. Idāni tabbatināmānyāha. Tatra addhaṃ chāpasāmaññe. Putha, patha vitthāre, uko, puthuko, pala gamane, ṇvu, assittaṃ, dvittañca, pillako. Chupa samphasse, ussāttaṃ, chāpo. Kumāra kīḷāyaṃ, kumāro. Bala pāṇane, ṇo, bālo, pū pavane, to, sakatthe ko, potako, itthiyaṃ potakī. Poto, sāvo, sāvako, abbhako, ḍimbho, susuko, susuiccādīnipi chāpasāmaññatthāni.
儿童、青年、年长的三个阶段，前面已述。现今称呼为成年阶段。有时将其分割为不同部分：妈妈、父亲、亲族、后代、儿童、翻转、被丢弃者等，及其他词汇，都是成年阶段的普通称谓。包括肩斗篷、衣带、纷争、玩耍、力量、风、轮回、和雌雄鸟的称谓等。有关这些词的具体用法和涵义，皆属成人阶段的普遍称谓。
§252
252. Bālasāmaññavācakāni dassetvā visesabālanāmāni dassetumāha ‘‘athu’’ccādi. Uttāno, uttānaṃ vā sayatīti uttānasayo. Kapaccaye uttānaseyyako. Thanaṃ pivatīti thanapo, ḍimbhasaddopyatra.
揭示儿童的通称及具体名称，说法说到‘阿图’等词。‘乌塔诺’指展起、打开之意；‘乌塔纳萨约’即展放支撑物。‘塔纳帕维蒂’为站立支撑，以此定义肩膀和胸膛的相关词义。
§253
253. Sattakaṃ taruṇe.
七十岁时为老年。
Āsoḷasā bhave bālo,
愚者生于少年之时，
Taruṇo tu tato bhave;
年轻人随之而生；
Vuddho tu sattatyāyumhā,
长者则以七十年为寿，
Tīṇi vayāni lakkhaye.
三世代的年岁即此消逝。
Tara taraṇe, uṇo. Vayasi yobbane tiṭṭhatīti vayaṭṭho, to, ‘‘vayo bālyādi pakkhī ca, yobbanañca vayo kvacī’’ti ruddo, daha bhasmīkaraṇe, aro, yu missane, a, uvādeso, sissākāro. Sasa plutagatimhi, u, assuttaṃ, susu, taruṇassa vā pāṭipadikassa susvādeso. Manuno apaccaṃ mānavo, vaṇṇavikāro, nassa ṇattaṃ, māṇavo. Kucchāyaṃ kapaccayo, māṇavakoti siddhaṃ. Vuttañca –
关于渡越此生之年，幼儿、少年、青年、壮年，各年龄段被视作年华的分界。所谓年岁始于幼稚，继以少壮，青年及壮年。成年之后年岁被视为从幼年阶段起，青年阶段亦有其确切划分，且每一阶段的终结如火焚灰，彰显其必然消亡。此教导为弟子所受，提醒青春虽好，终将逝去。人的形态因年岁改变，容貌生变，少年的清秀消隐无踪。肢体衰败成为成年人之实相。经中亦有云——
‘‘Apacce kucchite mūḷhe, manutossaggiko mato’’ti dara vidāraṇe, ṇvu.
“幼稚未逾之人，愚拙如蒙尘覆，心性未安，如醉如痴。”这是于生命破损之处的真实写照。
Dvayaṃ sukhavaḍḍhite kumāre, sukho kumāro sukumāro, khalopo, sukhena edhati vaddhatīti sukhedhito. ‘‘Sukhocito’’tipi pāṭho, sukhaṃ ucitaṃ sampiṇḍitaṃ etthāti sukhocito, uca samavāye.
双数词“sukhavaḍḍhite”之义。此处取两重含义：“sukho”意为安乐、快乐，“kumāro”指少年、幼童，引申为美好、温柔。整体释为：称谓“幸福的少年”，即“幸福的少年”，“温柔的少年”，两者含义都蕴含愉悦、增长之意。其中“sukhedhito”解释为快乐、安乐所增长、增益。“sukhocito”为三个流通的读法，意指“以快乐为适合的、完备的结合”，此处的“ucito”表示合宜、应当，且“sukhocito”中“oca”为词根，含有集合之意。
§254-255
254-255. Dvipādena vuḍḍhassa nāmāni. Āyumahattaṃ lātīti mahallako, ṇvu, dvittaṃ. Vaḍḍha vaḍḍhane, kattari to, tassa ḍho, ḍḍhassa ḍo, assuttaṃ, dhā gatinivattiyaṃ, iro, dhassa thattaṃ, issa ettaṃ. Jara vayohānimhi, kattari to, tassa innādeso, dhātvantalopo, ṇattañca, jiṇṇo, sakatthe kamhi jiṇṇako. Pakataṃ vayo yobbanamassāti pavayotipi vuḍḍhassa nāmaṃ.
254-255节，关于以双脚二足称谓老年时的种种名称。在此，从寿命长短说起，“mahallako”即年迈、长寿的意思，是取名“lātīti”即“年长者”，分二种（二重含义）。“vaḍḍha”意为增长、成长，此处词尾的“ḍho、ḍḍha”表示增强、返回之作用，相当于成熟过程中的返还和增强。在衰老的阶段，被称作“jiṇṇa”，意谓生理机能衰减、成熟已极。关于衰老速度的分类，“pavayoti vuḍḍhassa nāmaṃ”指代“年老”之名含义是生理不断衰退、减少的过程。
Valinantāni pādena nāmāni. Tatra tikaṃ jeṭṭhabhātari. Agge pure kāle, pubbe ca kāle jāyatīti aggajo, pubbajo ca. Ayañca vuḍḍho ayañca vuḍḍho, ayamimesaṃ visesena vuḍḍhoti jeṭṭho, vuḍḍhasaddā iṭṭhapaccayo, ‘‘vuḍḍhassa jo iyiṭṭhesū’’ti vuḍḍhassa jo. Alope parassāsavaṇṇattaṃ.
关于以手指称谓老年的名称。此处以三指称呼兄长，形成兄弟关系称呼体系。“aggajo”指最初的、最先的，“pubbajo”指先前出生之人。此处“ayañca vuḍḍho”两处，都是指老年状态，特别凸显为最年长者的含义。“jeṭṭho”意谓年长、最老，而“vuḍḍha”作为词根衍生，指称年长是惯用的惯例。“juḍḍhassa jo”引申为“由老年所生息、存在”的意思。末尾“alope parassāsavaṇṇattaṃ”描述此称谓缺少外来染色、色彩的纯粹。
Tikaṃ pacchājāte bhātari. Ayañca yuvā ayañca yuvā, ayamimesaṃ visesena yuvāti kaniṭṭho, kaniyo ca. Iyiṭṭhesu yuvasaddassa kanādeso . Anu pacchākāle jāto anujo. Jaghaññe pacchākāle jāto jaghaññajo. Aparasmiṃ pacchākāle jāto aparajoti dvepyatra.
三词用于后出生之兄弟。此人年轻，彼人亦年轻，然此人在诸者中尤为年幼，故称『最幼者』，亦作「kaniya」。在最高级语境中，「yuva」（少年）一词换为「kana」词基。『随后出生者』者，于后时所生之人也，「anu」义为在后。『最末出生者』（jaghaññaja）者，生于最末之时也。『后时出生者』（aparaja）者，生于后时也，此二词均可用于此处。
Vali sithilaṃ taco cammaṃ yassa valittaco, dvittaṃ. Vali cammametassatthīti valino, ino. Uttānasayādayo valinantā vāccaliṅgattā tīsu liṅgesu vattanti, yathā – uttānasayo bālo, uttānasayā kumārī, uttānasayaṃ napuṃsakaṃ.
『皮肤松弛者』者，具有松弛皮肤之人也，「vali」义为褶皱之皮肤，叠写辅音。『具褶皮者』者，以「vali」之皮肤为其所有者也，加后缀「ino」。『仰卧』等以「valin」结尾之词，因属通性之词，故通用于三性，例如：「仰卧的男婴」、「仰卧的女孩」、「仰卧的中性」。
§256
256. Pañcakaṃ matthake. Si saye, so, dīgho ca, aṅgesu uttamaṅgattā uttamaṅgaṃ, uttamo ca taṃ aṅgañcātipi uttamaṅgaṃ. Sīsañca uttamaṅgañca sīsottamaṅgāni. Si sevāyaṃ, ro, sevanti etenāti siro. Muda tose, dho. Sissākāro. Masa āmasane, ttho, sakatthe ko ca, masi parimāṇe vā.
256节，关于五体部分的优越名称。在其中央最优异之处。此五者曰：头、颈、二臂、二腿（文中未全列，如按传统所指）。其中“uttamaṅga”意为最优异的肢体部位，甚至强调“sīsottamaṅgāni”，即“头为最优越之肢体”为首。此处“siro”指头脑，“muda tose”属欢乐之意，“dho”是呼应或助词。词尾“sissākāro”表示“头形、头的形状”和其大小（“masa āmasane”），而“sakatthe ko ca”指量度大小范围或数量标准。整体揭示人体部分之间的等级和尊贵区别，体现当时对身体结构的精细划分。
Pajjaddhaṃ kese. Ke matthake seti tiṭṭhatīti keso. Sattamiyālopo, kati chedane, alo, assuttaṃ. Vala saṃvaraṇe, kammani ṇapaccayo, vālo. Uttamaṅge sīse ruhatīti uttamaṅgaruho. Muddhani jāyatīti muddhajo. Vālo ca uttamaṅgaruho ca muddhajo ceti itarītarayogadvando. Cikuro, kacotipyatra. Ci cayane, kura sadde, anekatthattā chedane. Vaḍḍhamāno cikarīyateti cikuro, kaca bandhane, a.
捆缚的头发。在头皮上称之为头发。由七种茎叶、剪裁、割断及折断所成。围绕着护持，称为绳索，护持行为中无遗漏者，称为绳索。在头顶蓬松的，称为顶革发。起始生出的，称为头发新生。绳索、顶革发与新生头发三者乃不同的联合体。此处讲的“chikuro”及“kaco”是否属于此类呢？“ci”表示切割，“kura”为声音，涵盖多义的割断。增长过程中，称为“cikuro”，意指束缚中缠绕者。
§257
257. Kusumagabbhā kesā kesacūḷā muttikādinā bahi saṃyatā santhatā dhammilo nāma. Ekato katvā dharīyati bandhīyatīti dhammilo, kammani ilo. Dhammena nānādesiyamanussānaṃ samācārena ilatīti vā dhammilo, ila gamane.
257. 花胎发、头发、发髻、珠饰等外饰束缚，统称为“护持物(藏语Dhammi-lo)”。将其结成一体而保持，称之为“护持物”，即护持的器具。在佛法中，形象地比喻为对行为的约束。佛法视各种不同民族众生的行为规范为护持，以此引导行止，称为行为的约束或导引。
Dvayaṃ kumārānaṃ sikhāpañcake, cūḷattayeti keci. Kākānaṃ pakkhasaṇṭhānattā kākapakkho. Sikhā eva sikhaṇḍako, sakatthe ko. Sikhāsikhaṇḍasaddānamabhedattāyeva hi ‘‘sikhaṇḍī, sikhī cā’’ti moro vutto.
二种少年人的头发束，称为“发髻大束”，这是其中之一。乌鸦翅膀的侧翼称为“乌鸦翼”。头发即为发束的部位，是在骨骼上的部位。因为“发饰”的语音接近“发束”，所以传语称“发饰”和“发束为同义”。
Pāso, hattho ca ime dve kesacaye kesapariyāyato pare hutvā kesānaṃ kalāpe vattanti, na kevalā, yathā – kesapāso kesahattho iccādi. Pā rakkhaṇe, pāti rakkhati avayaveti pāso, so, pasa bandhaneti keci, ṇo. Hana gatiyaṃ, avayavā nihananti etthāti hattho, tho, pakkhopyatra.
绳索和手环这两种头发束的装饰，是附着在头发上的配件，俗称为“头发上的束带成束”，并非独立的。如“头发绳索”、“手环”等。守护时称之为“绳索”，它具有维系束缚的作用，有些则以为不是。割断的机制是由器物破坏起作用，其中也包括手环和翅膀上的搭配装饰。
Tāpasānaṃ vatīnaṃ tahiṃ kesacaye jaṭāsaddo vuccati, jaṭa jaṭane, jaṭa saṅghāte vā, ‘‘itthiyamatiyavo vā’’ti a.
护持物的长条形者称“发辫”，其中最常见的发辫被称为“僧发辫(jaṭa)”，即扭结、缠绕、扎束起来的头发集合，俗称“发辫”或“辫子”。俗语中也称为男女不同的发型。
§258
258. Positabhattādīhi yā banjhate, tatra veṇī, paveṇī ca. Vī pajane, pajanaṃ gabbhavimokkho, vī tantasantāne vā, ṇī. Pakkhe paveṇī.
258. 由食物残渣等脏物所堆积而成的，称作“发髻”，其中有细长的鬈发称作“发辫”，多为缠绕形成的发绺。脱胎指母腹中胎儿出生的意思，发缕的形成称为“脱缕”。“发辫”也用于指代某种形式的脏物集合物的边缘。
Dvayaṃ sīsamajjhaṭṭhacūḷāyaṃ. Cūḷa sañcodane, cūḷa hāvakaraṇe vā, a. Sikhā vuttā. Kesapāsīpyatra, nadādi.
头部和中间头发冠。小冠指较小的挑起，小冠也指浑头，也称为发髻。发蕊有所说。此处也包含发带、河流等意。
Nārīnaṃ kesamajjhamhi paddhati ujugatamaggo sīmantoti mato kathito. Sīmassa anto sīmanto, sī saye vā, anto, majjhe makāravaṇṇāgamo.
女性头发中间的排列方式被认为是直而通达的边线。边线的末端称为发际线，发际线也作界线。头发折叠处为暗颜色的汇合。
§259
259. Tikaṃ lome. Lū chedane, vaḍḍhamānaṃ lūyateti lomaṃ, mo. Tanumhi ruhatīti tanuruhaṃ, a. Ruha janane, rūha pātubhāve vā, mo, halopo, ottañca, lū chedane vā, mo, lassa rattaṃ, romaṃ. Akkhimhi jātaṃ lomaṃ pamhaṃ, pakhumañcoccate. Paminoti tenāti pamhaṃ,papubbo mā parimāṇe, hapaccayo. Akkhino pakkhadvaye jātaṃ pakhumaṃ, umo, kalopo ca.
259. 关于毛发。割断的毛发因增长而变长。毛的本体生长，被称为生毛。生毛涉及毛发生长和脱落的现象。毛发营养红色，整体称为毛体。在眼中形成的毛发实际由细密毛发组成，称为羽毛。十倍以上生长的毛发被称为毛状增生。其长短、形状、起伏有别。毛发生于眼部的两侧，分别称为上毛和下毛。
Pumamukhe purisānaṃ mukhe vuttaṃ lomaṃ massu nāma, masa āmasane, su, massu.
男性口中所称的毛发，称为胡须。胡须生长在口唇部，梳理得当称为须须。
Tikaṃ bhamumhi. Bhama anavaṭṭhāne, ū, malopo, bhū. Umhi bhamu, kapaccaye bhamuko. Bhamukasahacaraṇato bhamu pulliṅgo.
关于昆虫。虫聚集不定处称为孪虫。孪虫位于疥癣部位。以昆虫作为累积点的虫群称虫儿。虫儿居于虫窝之内。
§260
260. Tikaṃ nettodake. Khipa peraṇe, po, issattaṃ. Nette jātaṃ jalaṃ nettajalaṃ. Asa adhopatane, su, assu. Nettajalañca assu cāti dvando. Assu napuṃsake.
260. 关于眼泪。快速流泪，称为疾泪。泪液产生于眼，称眼水或眼泪。泪水从眼下流出，称泪痕。泪水和泪痕在这里构成对立。泪为无性别特征的液体。
Dvayaṃ akkhiputtalikāyaṃ. Nette dissamānā tārā nettatārā. Kaññāsaddato taddhito apaccayo, kaññāsaddassa kanīnādeso, itthikatākārapare ke pubbo akāro ikāramāpajjate , kanīnikā. Tārakāpyatra.
二者聚合成眼。非眼所见者为星，眼之星。声缘女子，未增长。女子声为低，所示之女子形状，若女子形状之外者，即为先前形状所至，称女子狭体。星亦于此。
Chakkaṃ mukhavivare, kavayo pana tadupalakkhitepi samudāye yujjante. Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ, karaṇe yu. Mu bandhane, kho, ottābhāvo nipātanā, mukhaṃ. Sabbadharakate pana khaññateti dhātunā mukhanti nipātitaṃ, khanu avadāraṇe. Tuḍi toḍane, a. Tanu vitthāre vā, ḍo, assuttaṃ. Vadati tenāti vattaṃ, to, vuccate anenāti vā vattaṃ. Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ, to. Lapa vacane, karaṇe yu. Ānanti asanti anenāti ānanaṃ, ana pāṇane, yu. Assaṃpyatra. Asa bhakkhane. Karaṇe so.
眼位于口中裂隙，诗人虽辨识此处却连于生起之处。谓言语展张处，亦复为造作之所。于束缚中，有自达相失，口亦然。各种情况中称为开掘，口中被破坏。划开劈裂等词，或称张开忿破，音节亦有变化，谓其为流转称呼。此外言语散漫，方便称之。呼吸时有动，有进入，语调变化。
§261
261. Aḍḍhaṃ dante. Dvīsu ṭhānesu dvikkhattuṃ vā jāyateti dvijo. Lapane mukhe jāyatīti lapanajo. Dā avakhaṇḍane, dāyati bhakkhamanenāti danto, anto, dasa adane vā, dasanti bhojjamanenāti danto, anto, dhātvantalopo. Damu damane vā, to. Daṃsa daṃsane, daṃsate vilikhyate bhakkhamanenāti daṃsano, yu. Rada vilekhane, yu, radano. Amhi rado.
261. 齿如半田。在两个位置生长二齿，故称双生者。口中切割生者为舔齿。于断裂处，给予咬断，如齿边，亦称齿端。十齿咬食，谓之齿末。挥动制止时称之为叩击。咬合之间，有咬取咬损，破坏称之。敲击无声称之为敲击。
Dantabhedasmiṃ dantavisese dāṭhāsaddo. Itthiliṅgoyaṃ. Daṃsadhātuto ṭho, daṃsissa ca dā, dāṭhā, muddhajadutiyoyaṃ. Akkhikoṭīsu vāmadakkhiṇanettānaṃ antesu apāṅgo vattati, sarīraṅgasaṅkhātassa kaṇṇassa apa samīpaṃ apāṅgo.
齿差异中，有特殊齿声，称之为瓦片声，属女性音。咬合处有硬物，故称咬骨。眼眼轮廓中，左右眼角两端各有缺口，为身体现之耳部之近缺口。
§262
262. Catukkaṃ oṭṭhe. Dante āvarati chādayatīti dantāvaraṇaṃ. Usa dāhe, to, ‘‘sādisantapucchabhanjahaṃsādīhi ṭṭho’’ti sahādibyañjanena ṭṭho, ottadvittāni, oṭṭho. Gadrabhepyayaṃ. Atha vā usa dāhe, ṭṭho, ottadvittādi, ubhayatrāpi muddhajadutiyo, īsaṃ kiñci kālaṃ dhāreti bhakkhametthāti adharo, īsattho hyatra akāro.
262. 口中闭合四处。齿包围遮盖，名为齿之遮盖。口唇有火焰，故讲“伴随赤尾天鹅等断裂声”。此为响声，由开裂组成之口腔构造。若以口唇之火焰及开裂组合，在二处均称为点状，临时持续有咬合意涵，即亦是口之形态。
‘‘A pume mādhave ñeyyo,
「男子之中，谁当得知，」
Paṭisedhe tadabyayaṃ;
排斥即灭失。
Īsatthe ca viruddhatthe,
（指）支配与违反，
Sadisatthe payogato’’ti. –
同属于同类使用者。
Hi ekakkharakose vuttaṃ. Dasane dante chādayatīti dasanacchado. Ettha keci adharasaddena heṭṭhimoṭṭhamevāhu, tesaṃ vacanaṃ ‘‘nettantādharapāṇipādayugalehi’’ccādīhi mahākavipayogehi asaṃsandanato na gahetabbaṃ.
此处所言乃单字典内所载。十牙齿盖住十牙之意谓十牙盖合。此处有些词用以元音上下高低对比之声母发音，有如“nettantādharapāṇipādayugalehi”等与大声韵合成时应避免相互摩擦，故不宜取此类词义。
Tikaṃ kapole. Gaḍi vadanekadese, a, dhātuppakriyatthañhi dhātupāṭhavacanaṃ, sabbatrāpyevaṃ. Kena jalena pūriyateti kapolo, alo, kapa acchādane vā, olo, kapolo, nadādi. Gaṇḍī. Adharā adhobhāgo cubukaṃ nāma, cibukaṃpyatra. Cibu olambake, ṇvu, assuttaṃ.
颊部三字。于脸一侧，a、alo、olo为韵母组合之声母，意指所在部位、覆盖之义，kapolo意指河流等。Gaṇḍī是指下颚下部的腮帮，cubuka为腮骨，此处cibu指挂垂之义，ṇvu为称呼，乃当地言语。
§263
263. Dvayaṃ gīvāya purobhāge. Gala adane, karaṇe a, gila gilane vā, gilati anenāti galo, issattaṃ. Kaṇa saddattho daṇḍako dhātu, ṭho, kaṇṭho, muddhajadutiyoyaṃ.
263. 两词用于颈之前部。语根「gala」义为吞咽，工具格加「a」；或来自语根「gila」义为吞，『通道』者，以此而吞咽者也，「i」转为「i→a」。语根「kaṇa」为杖形语根，含声音之义，加后缀「ṭha」，成「kaṇṭha」，此词属头音之第二类。
Tikaṃ ekatthaṃ. Gā sadde, īvo. Kaṃ sīsaṃ dharatīti kandharā. Siraṃ dharatīti sirodharā, siro dhiyyate assanti vā sirodharā, dhā gatinivattiyaṃ, aro.
训诂聚集于一处。『颊』一词指嘴唇。『颈』谓肩部。『头』谓头部。头者，亦称为『颅遮』或『颅持』。『颅』即头部所在，具有支撑和转动之功能。
Suvaṇṇamayo āliṅgo murajabhedo, tena sannibhā sadisā yā gīvā, sā kambugīvā matā, mahāpurisalakkhaṇametaṃ. Atha vā yā gīvā tīhi lekhāhi aṅkitā lakkhitā, sā kambugīvā matā, mahāpurisalakkhaṇametañca. Kambu vuccati suvaṇṇaṃ, kambumayena āliṅgena sannibhā gīvā kambugīvā, kamba saṃvaraṇe, u, kambu.
金饰束带，像铁杵折断的形状，依此相似者即为『缠颈带』。此为贤者标志之一。又曰，以三条线刻画之颈纹，亦称缠颈带，显示贤者特征。『缠』意为包裹，『颈带』即黄金质地的装饰缠绕形成此纹。
§264
264. Tikaṃ khandhe. Ana gatiyaṃ, so. Bhujānaṃ siro matthakaṃ bhujasiro. Kaṃ matthakaṃ dadhātīti kandho, so eva khandho kakārassa khakārakaraṇavasena, khamati bhāranti vā khandho, khamu sahane, to, tassa dho, massa no, niggahītaṃ vā . Tassandhi tassa khandhassa majjhaṃ jattu nāma, yaṃ khandhānaṃ majjhe tiṭṭhati. Jana janane, jara vayohānimhi vā, tu, jattu, taṃ napuṃsakaṃ.
聚合体中。无固定形状之聚合。肩部的头部叫肩头。『肩骨』是肩部。此聚合体视为支撑负重之骨骼，能承受重量或负担，是持续承载与支撑之所在，称为『干』。该干的中央称为『轴』，是众多聚合体中间恒立。生育、老病死过程中，该轴非男性所有。
Dvayaṃ bāhumūle. Bāhūnaṃ bhujānaṃ mūlaṃ bāhumūlaṃ. Kaca bandhane, cho. Assa kacchassa adhobhāgaṭṭhānaṃ passaṃ vuccati, disa pekkhane, apaccayo, disassa passādeso.
双肩根部。双肩之根称为肩根。『肩锁关节』是肩骨下方构造，这由方向决定，连接处为关节窠。
§265
265. Tikaṃ bāhumhi. Vahati anenāti vāhu, vāhu eva bāhu, ku . Bhuñjate anenāti bhujo. Bhuja pālanajjhohāresu. Bāhu ca bhujo ceti dvando, ete dve dvīsu, itthiyaṃ bhujā. Vahati yāyāti bāhā. Aparosaddopyatra .
聚合于臂。『举起』谓肩臂，『臂』即臂膀。『食用』谓手臂。『臂由掌控四肢与动作』。『臂』与『手』这两词对应，女性称臂为『臂』。『臂』相关于活动与运动。此处亦一致。
Tikaṃ hatthe. Hasa hasane, tho. Hara haraṇe vā. Nakkhattepyayaṃ. Kara karaṇe, a. Paṇa byavahārathutīsu, i. Pā rakkhane vā, ṇi. Karo ca pāṇi ca karapāṇayo. Pañcasākho, sayopyatra.
聚合于手。『笑』意指笑容之显露。『拿取』谓握取。亦有天体现象。『手掌』涉及具体操作。『手指』指手之各部分。五根手指此处也同理。
Pakoṭṭhanto hatthagaṇṭhi maṇibandho nāma. Pakoṭṭho nāma āmaṇibandhaṃ kapparassa adhobhāgo. Maṇivikatiṃ bandhati etthāti maṇibandho. Kusa akkose, ṭho, pakoṭṭho.
背后绑着的称为手腕环。手腕环指的是绑在腕部下方的环。此环系结于小臂，故名为手腕环。葵草制的带子称为“草”，背后绑的称为“绑带”。
Dvayaṃ bhujamajjhagaṇṭhimhi. Kapu hiṃsāyaṃ, aro. Kupparotipi pāṭho, tadā assuttaṃ. Kapu hiṃsāyaṃ, oṇi, kapoṇi, itthiyaṃ. Kaphoṇīpyatra, tattha passa phattaṃ.
两个环系于上臂中部。此环为械伤用之器，称为索链。链环为伤害之具，故名索链；亦有女性用之链，此处亦见链痕。
§266
266.Pāṇissa pāṇitalassa sambandhīnaṃ maṇibandhakaniṭṭhānaṃ dvinnaṃ antaraṃ bahiṭṭhānaṃ karabho vuccati, yena kumārakā satthaṃ katvā aññamaññaṃ paharanti, kara hiṃsāyaṃ, abho, kara karaṇe vā.
两只手腕间有一处连结称为“手腕连结”，其上下两端外露，称为“马具”，孩童们打闹时互相敲击，手腕受伤或于手部动作间即致伤害。
Dvayaṃ aṅgulimatte. Karassa pāṇissa sākhā karasākhā. Agi gatyattho, aṅga gamanattho vā, uli. Itthiliṅgoyaṃ , aṅguli.
宽度约为两指。手腕为手与手掌的连结处，是四肢活动的枢纽，此处称为指节，专指男女生理特征的指头。
Tā aṅguliyo pañcappabhedā, yathā – aṅguṭṭho tajjanī majjhimā anāmikā kaniṭṭhā ceti kamā siyuṃ. Aṅga gamanattho, assuttaṃ, agge pure tiṭṭhatīti vā aṅguṭṭho, niggahītāgamo, assuttañca. Tajja hiṃsāyaṃ, tajjeti yāya, sā tajjanī, yu, nadādi. Majjhe tiṭṭhatīti majjhimā. Natthi nāmamassāti anāmikā, sakatthe ko. Atisayena khuddakāti kaniṭṭhā. Yuvappānaṃ kana, kaṇa vā iyiṭṭhesu.
这五个指头有所不同，分别为拇指、中指、无名指、小指和最小指。指头名自其部位、作业功能而定，如拇指即为手指中最高且最靠近手掌者，名曰拇指；无名指无固定名，俗称无名指；最小指称为小指。年轻者的指头较为灵活。
§267
267. Tajjanyādīhi yute aṅguṭṭhe tate pasārite sati padesādikā catasso saññā kamato siyuṃ, yathā – tajjanīyute aṅguṭṭhe tate padeso. Disa pekkhane. Majjhimayute aṅguṭṭhe tate tālo, tala patiṭṭhāyaṃ. Anāmikāsahite aṅguṭṭhe tate gokaṇṇo, gokaṇṇasadisattā, tappamāṇattā vā gokaṇṇo, atha vā gokaṇṇo nāma eko migaviseso, takkaṇṇasadisappamāṇattā gokaṇṇo, tālo ca gokaṇṇo ca tālagokaṇṇā. Liṅgabhedā ‘‘tālagokaṇṇavidatthī’’ti na vuttaṃ, kaniṭṭhāyute aṅguṭṭhe tate vidatthi, vitanotīti vitatthi, vitatthi eva vidatthi, tanu vitthāre,ti, tassa tho. Vidatthi. ‘‘Kamā tato’’tipi pāṭho.
在拇指、中指和无名指上，有其特定的部位名称，共有四个感知名称，如拇指部位，指高；中指上部为指根，指尖处设有触识。无名指部位近似牛耳形状，有大小大小之别，类比牛耳中各部位名称。关于指头分类，未作“牛耳根部位”之称。小指部分亦有特定名称。
Kuñcito saṅkocito pāṇi pasatākhyo, papubbo sara gatiyaṃ, to. Pamāṇappakaraṇato vitatañjaliyevāyaṃ kavīhi icchito. Sampuṭañjali panāyaṃ, pasāritasahitā yassa aṅguliyo bhavantīti.
手屈曲内缩，名为pasatākhyo，向前行进，称为前端行。因作规量器具而作展开合掌之状，即为此手势，乃诗人所愿。此手势为合掌展开，意指手指可伸展之状。
Kuñcito ca tataṅguṭṭho, sapatākoti sammato;
手指既屈曲且端结，此名为sapatāko，乃公认之名。
Patākehi tu hatthehi, sampuṭañjali icchito.
而以手持旗帜时，则以合掌姿势示意。
Devatānaṃ garūnañca, pitūnañce’cchito pure;
天神所敬重者，及先祖敬奉者，亦以此示意于前方。
Atthappakaraṇādīhi, bhedo ñeyyo tahiṃ tahiṃ.
应根据所表达之意及具象事物之分别，而辨析各自不同之合掌形状。
Yathā jalañjaliṃ dadāti, añjalinā pivati, devoyaṃ katañjaliriti. Puṭañjalissa vā vakkhamānattā idha vitatañjaliyeva.
如以水杯盛水，予以合掌以接水，则此谓合掌饮用。天神所作之合掌，亦复如是。此处所言展开合掌，即指此意。
§268
268. Tikaṃ sappakoṭṭhe vitatakare. Ramu kīḷāyaṃ, tano, malopo, ratanaṃ, maṇibuddhādīsu ca. Kuka ādāne, u , dvittaṃ. Hasa dhātumhā tho, to vā, hattho, hatthasahitattā vā pakoṭṭho hattho.
第268条。三段式分开说明。第一，娱乐游戏、肢体动作、污秽、宝物、珍宝等。第二，手的持取，有两种。第三，笑容的根本，这里是指手、另或有手及手同行者的拳头手。
Dvayaṃ sampuṭañjalimhi. Karamayo puṭo karapuṭo, añja byattigatikantīsu, ali, añjali. Karapuṭo ca añjali ceti karapuṭañjalī.
【二字同义，皆指合掌之意】『手掌合拢』者，手掌所成之杯状，称为『手窝』；『合掌』者，取自『明显、行进、光泽』诸义之词根，加上后缀而成。『手窝』与『合掌』，此二词并列为同义复合词。
Dvayaṃ nakhe. Kare jāyati ruhatīti karajo. Natthi khaṃ indriyaṃ etthāti nakho, saññāsaddattā na attaṃ, avisayattā vā. Punabbhavo, kararuho, nakharotipi nakhassa nāmāni.
二者，指指甲。因为手生发而生指甲。此处没有‘khaṃ’（虚空）‘indriyaṃ’（根）之意。因‘nakho’（指甲）为名词，不涉及意识所有。另有再生、手指锐利、指甲锐利等指甲名称。
Dvayaṃ puṭaṅgulikaretikhyāte muṭṭhimhi. Khaṭa icchāyaṃ, ṇvu, khada hiṃsāyaṃ vā, dassa ṭo. Mu bandhane,ti, tassa ṭho, dvittaṃ.
【二字同义，皆指拳头】词根取『欲求』义，加上名词化后缀；或取词根『伤害』义，将词尾换为特定后缀。另有词根取『束缚、捆绑』义，加上后缀，并行双写辅音，由此而成『拳头』之名。
§269
269.Passadvayavitthatā passadvayepi vitatā pasāritā sahakarā sapāṇayo dve bāhū byāmo nāma, byāmīyate anenāti byāmo, vipubbo yāma añche. Uddhaṃ upari tatā vitatā bhujā ca poso ca tesaṃ samuditānaṃ pamāṇasadisaṃ pamāṇaṃ yassa tasmiṃ uddhantatabhujaposappamāṇe porisasaddo vattati. Bhujasaddena sahakarā bhujā gayhate, ekassa pamāṇasaddassa lopo, purisassa pamāṇaṃ porisaṃ. Purisasaddo cettha sakarabhujapurisaṃ vadati, tīsu, yathā – porisaṃ jalaṃ, poriso hatthī, porisī yaṭṭhi.
第269条。二者手臂的展开，二手臂也是展开状态，称为‘pasāritā’，相辅为伴。二手臂间有‘sapāṇayo’，指距离。‘Byāmo’指张开，‘vipubbo yāma añche’表示张开和闭合的行为。手臂上下展开，称为‘bhujā’和‘poso’。展开的尺度和比例决定发声的响度。由臂声触动的另一手臂响起声音，单个声音略有缺失，人声的尺度超过物声。此处‘purisassa pamāṇaṃ porisaṃ’比喻以人声对伴随臂声而言。此人声与臂声纵使相类比，如水声、大象声和兽声等一样。
§270
270. Dvayaṃ urasi. Usa dāhe, ro, salopo, ara gatimhi vā, assukāro. Hara haraṇe, yo, rassa do. Koḷaṃ , bhujantaraṃ, vakkhotipi uronāmāni. Tikaṃ uroje. Tanu vitthāre, tanoti icchanti thano, tassa tho, thana devasadde, thana coriye vā. Kuca saṅkocane, kuco. Payo khīraṃ dhāretīti payodharo. Kuco ca payodharo cāti dvando.
【270】【二字同义，皆指胸部】词根取『燃烧、热』义，加后缀，省去某音，或取词根『行进』义，加上辅音转化；词根取『持取、携带』义，加后缀，辅音转变，由此成『胸』字。此外，『胸廓内侧』、『两臂之间』、『前胸』等，皆为胸部之名称。【三字同义，皆指乳房】词根取『扩展、伸展』义，展开之意，有说取『乳房』义之词根，前者词尾转换而成；另有词根取『萎缩、收敛』义，由此而成『乳房』之名。『能持养分之水』者，即谓能含持乳汁，故名『乳房』。『乳房』与『能持乳汁者』，此二词并列为同义复合词。
Thanaggasmiṃ thanassa agge cūcukaṃ, napuṃsake. ‘‘Cūcuko so kucānana’’nti tu ratanakoso, cu cavane, uko, dvittaṃ, dīgho ca, cūcukaṃ, cancu gatiyaṃ vā, uko, nalopo, assūkāro, cūcukaṃ.
『cūcukaṃ』在身体的股部顶端处，为男性特征。宝石学家云：「『cūcuko』者，指呵护、护卫者。」意味其形状如双重，形状长而细，呈尖细形态，运动灵活。此处的『cūcukaṃ』也指有尖锐动作的部位，为男性特征，女性则无此。
Dvayaṃ piṭṭhe kāyassa pacchābhāge. Piṭa saddasaṅghātesu, to. Itaratra ti, pisu secane vā.
【二字同义，皆指身体背面之背部】词根取『声音聚集』义，加后缀而成；另一说，取词根『喷洒、散布』义而成。
§271
271. Tikaṃ tanumajjhe. Majjhe bhavo majjho. Laga saṅge, a. Majjhe bhavaṃ majjhimaṃ. Catukkaṃ udare. Kusa akkose, chi, sassa co. Gaha upādāne, ani, īmhi gahaṇī, gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti vā gahaṇī, gabbhāsayasaññito mātukucchippadeso, tejodhātumhi pana yathābhuttāhārassa vipācanavasena gaṇhanato achaḍḍanato gahaṇī. Upubbo dara gamane. Udarati uddhaṃ gacchati vāyu yatrāti udaraṃ. Gu sadde, abho, dvittādi, gabbho. Picaṇḍa jaṭhara tundāpyatra.
【271】【三字同义，皆指腰间中部】『处于中间者』，即为腰身之中部。词根取『附着、接触』义，加后缀。『处于中间之物』，即指腰腹之中段。【四字同义，皆指腹部】词根取『责骂、嗔呵』义，加后缀，并转换辅音而成。词根取『执取、把握』义，加后缀，以长音变化，成『消化之腑』；或谓『能把持、容纳胎儿』者，指母腹中子宫之所在处；然就火界而言，因其能消熟所食之食，把持而不排弃，故名『消化之腑』。词根加前缀，取『行进』义——『气息在其中向上运行之处』，故名『腹』。词根取『发声』义，加后缀，并行双写等变化，成『胎、腹腔』之名。『腹内』、『胃腑』、『肚腹』等，于此处亦同义并用。
Kucchisambhave kucchiṭṭhe koṭṭho, anto cāti ime dve vattanti, kusa akkose, to, ṭho vā. Ama gamanattho, to.
【二字同义，皆指内脏腔腹之内容物】生于腹中、处于腹内者，称为『内腑』；『内部』亦然。词根取『责骂、嗔呵』义，加后缀，或换为另一后缀而成。词根取『行进』义，加后缀，由此成另一名称。
§272
272. Catukkaṃ kaṭiyaṃ. Hanadhātumhā yu, hassa dvittaṃ, hassa jo, hanassa gho ca, jaghanaṃ. Nicchayena tamatīti nitambo, tamudhātumhā bo. Sū pasave, ṇi. Kaṭa vassāvaraṇesu, kaṭyate āvarīyate vatthādīhi kaṭi, i, ete dve nāriyaṃ. Ettha ca jaghanasaddena itthikaṭiyā aggabhāgo, nitambasaddena itthikaṭiyā pacchābhāgo, sesadvayena kaṭisāmaññaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ, vuttañca ‘‘pacchā nitambo thīkaṭyā, jaghanaṃ tu puro bhave’’ti .
272. 『腰臀部』四种形式。从词根「hana」加「yu」后缀，「h」重叠，「h」变「j」，「hana」变为「gha」，得「jaghana」（臀部前方）。『确实超越』之义得「nitamba」，从词根「tamu」加「b」后缀（臀部后方）。词根「sū」义为生产，加「ṇi」后缀。词根「kaṭa」义为遮蔽，以衣物等遮蔽者曰「kaṭi」，加「i」后缀，此二词专用于女性。此处应知：「jaghana」一词指女性腰部之前方，「nitamba」一词指女性腰部之后方，其余二词则泛指腰部之通称。如文所云：『后方为臀（nitamba），乃女腰之后；前方为前臀（jaghana），在前也。』
§273
273.Liṅgantaṃ liṅgasāmaññe. Aṅge sarīre jāyatīti aṅgajātaṃ, aṅgasaddo sarīravācako, aṅgametassatthīti katvā. Rahasi ṭhāne jātaṃ aṅgaṃ rahassaṅgaṃ, sattamiyālopo, issattaṃ, sassa dvittañca. Vatthena guyhitabbanti vatthaguyhaṃ. Miha secane, karaṇe yu, mihati retomuttāni yenāti mehanaṃ. Nipubbo miha secane, to, nimittaṃ. Uttamaṅgattā varaṅgaṃ. Vaja gatiyaṃ, assīkāro, paccayehi vinā jāyatīti vā bījaṃ, virahattajotako hyettha vikāro. Phala nipphattiyaṃ, phalati etena puttanti phalaṃ. Liṅgati ‘‘itthī, puriso’’ti vibhāgaṃ gacchati yenāti liṅgaṃ.Liṅga gamane, līnaṃ apākaṭaṃ aṅganti vā liṅgaṃ. Etesu bījaphalasaddā aṇḍepi vattanti.
273、『liṅgantaṃ liṅgasāmaññe』言及形体现象与性别标志。肢体诞生即是「形体之生」，『aṅgasaddo』为形体象征语言，常指代表身体的名称。秘密处所在者称为『rahasi ṭhāne』，即隐秘之处。此处是性别特征的部位。衣物遮盖以防露出。含水器官之功能，在生理中如排泄泌液。浑浊液体流出时所谓「mehanaṃ」，为疾病隐喻。『uttamaṅgattā varaṅgaṃ』指优良肢体，『vaja gatiyaṃ』為阴茎的意涵。水滴所呈形状即为细胞的种子，种子成于不受因缘而生之变异。果实生成即指滋养种子变成熟体。『liṅgati』意指男女之别，此处讲解性别之差异来源于形体结构。水滴中的种子和果实，是生殖的象征。
Dvayaṃ purisaliṅgapasibbake. Ama gamane, ḍo, aṇasaddattho vā, ḍo, aḍi aṇḍatthe vā, to. Kusa akkose, ṇo. Aṇḍasaddo cettha bījepi, aṇḍakosoti samuditampi kosassa nāmaṃ, ‘‘kukkuṭacchāpakasseva aṇḍakosamhā’’ti hi vuttaṃ, amarakosepi aṇḍakosoti samuditeneva nāmaṃ vuttaṃ. Ettha ca aṇḍassa bījassa koso aṇḍakosoti viggaho kātabbo.
此处说到人与男性的两种标志。在字母“ḍo”的发音上，有时发作重舌颤音“aṇasaddattho”，有时发作舌根颤音“aṇḍatthe”。其次提到“kusa”（苦草）时用“akkose，ṇo”表示。在“aṇḍasaddo”（蛋声）一词中，“aṇḍa”意为种子，“koso”字根的解释含义为“蛋嗜怒”，比喻如同鸡壳包裹的蛋嗜怒的状况，据经中注释，即所谓“像鸡蛋壳包裹着的嗜怒蛋”，此名在许多注中也如是称，称作“aṇḍakosa”。因此，应当对“aṇḍa”即蛋作为种子作“koso”一词加以释义。
Dvayaṃ itthiyā aṅgajāte. Yu missane, adhikaraṇeni, yoni, itthiyaṃ pume cāyaṃ, itthī ca pumā ca itthipumaṃ, tasmiṃ. Bhajanti asminti bhagaṃ. Māramandira mārakūpā cātra.
此处言及女性的两种生理标志。于生殖器部位，因其形状或结构的不同，存男女之别，男性与女性相互区别，形成男女的区分。男女双方共有且均分属于此处标志，并在社会生活及仪轨中有所分别。此处提及“mārakūpā”称为“māramandira”，此为特指女性生殖部位的别称。
§274-275
274-275. Tikaṃ itthipurisānaṃ sambhave. Sucissa paṭipakkho asuci, ikāranto, dvīsu, sambhavaliṅgo vā. Saṃpubbā bhūdhātumhā a. Saka sāmatthiyaṃ, to, tassa ko, assuttaṃ, suca soke vā, ko.
第274至275节讲述女性与男性的分别。纯洁者对非纯洁者持对立态度，“suci”与“asuci”，二者相互对立。又对二种不同属性或标志的分别有所说明。此处强调两者相反且相对立的特征及产生原因。前文对“bhūdhātu”（地元素）相关，本节则论述此处不同属性上下相应。
Dvayaṃ vaccamagge. Punanti anenāti pāyu. Pū pavane, u, ūssāyo, paya gamanattho vā, payati vaccamanenāti pāyu, karaṇe u, ayaṃ purise pulliṅge vattati. Guda kīḷāyaṃ, a. Apānaṃpyatra.
此文论及两种语词之开头。以“punanti”和“pāyu”为例，谓其发语之气流、呼吸法、语音结构等。以“pū pavane”为例，指出发音展开之状况和用意。此二词为男性性标志相关之词汇。此处强调发音的细微差别乃至呼吸法及意义由来。
Aṭṭhakaṃ vacce. Gūtha karīsossagge, gupa gopane vā, tho. Kira vikiraṇe, īso, karīsaṃ. Vara varaṇasambhattīsu, co, gūthañca karīsañca vaccañceti dvando, tāni vikappena pume vattanti, niccaṃ napuṃsake, pulliṅgattaṃ tesaṃ katthaciyeva, sabbatra napuṃsakattameva bahulantyattho. Mala calane, a, mala dhāraṇe vā. Saka sattiyaṃ, sassa cho. Uccārīyate jahyateti uccāro, upubbo caradhātu cajane, ukkhipane ca vattati. Miha secane, lo, vaṇṇavipariyayo, ḷattañca. Avakarīyateti ukkāro, avassuttaṃ, kira vikkhipane. Samalaṃpyatra. Samu upasame, alo.
文中分八组语词。包括“gūtha karīsa ossagge”和“gupa gopane”二组，前后分别解释。谈及词义的遮蔽隐藏，如“gūtha”为隐藏之意，“karīsa”为施行之意。列举对立词“vikiraṇe”与“īso”意为嫉妒、敌对及防护。文中解释这些词在形态、性别等方面的意义，强调其中男性无生殖器的比较和存在。又提及污秽运动及其保持，如“mala calane”与“mala dhāraṇe”等用词，讲述用词在肮脏与持守之中变化状态。最终论及发音“uccārīyate”为出声、发表，其含义涵盖放弃、抛离、放射等多重义理。
Dvayaṃ mutte. Su savane, savanaṃ sandanaṃ, curādi, ṇo. Muca mocane, to, mutta passāve vā. Uccate kathīyate. Gomutte gavaṃ sambandhini mutte pūtimuttasaddo vattati. Ajja pavattampi hi taṃ duggandhabhāvena pūtimuttantveva vuccati, yathā ‘‘pūtikāyo’’ti. Assādīnaṃ male chakaṇasaddo, saka sattiyaṃ, yu, sassa cho.
【小便的两个词。】「su」语根意为「流出」，流出、淌流之义，属「curādi」动词类，加「ṇo」词缀。「muca」语根意为「解脱、排放」，加「to」词缀，「mutta」亦可指小便。「被称说」之义。「牛之小便」一词用于与牛相关之小便，「腐臭之尿」一词乃就此而说，因今日所出者以其臭秽之性亦称「腐臭之尿」，犹如「臭秽之身」之说。马等粪便称「chakaṇa」，由「saka」语根意为「有力」，加「yu」词缀，「sa」变为「cha」。
§276
276. Nābhiyā adhobhāgo vatthi nāma, so dvīsu. Vatthi muttapuṭaṃ. ‘‘Muttāsayapuṭo vatthi’’riti ratanamālā. Vasati muttametthāti vatthi, vasa nivāse,ti, tassa tho, tthipaccayena vā siddhaṃ. Ucchaṅgaṃ aṅkañca ime dve ubho saddā pume vattanti. Ussajjati etthāti ucchaṅgaṃ, saja saṅge, sassa cho, dvittaṃ. Aṅka gamanattho, a, aṅko, atha vā aṅka lakkhaṇe, a, aṅko, ‘‘ucchaṅgacihanesva’ṅko’’ti amarakose.
第276条。所谓下部是不生长之处，有二种。所谓部是可以解脱之所。所谓解脱所之部就是教法。部是居住、安住之所，该词因特定上下依缘而成。高处与肢体这两个都是男性的性器官之称。所谓高处即为肢体的合成，二者相合为一。所谓肢体，原指凡肢体特征，即『带有高处记号的肢体』，此见阿摩罗词典。
Dvayaṃ jāṇūparibhāge. Ara gamane, u, assūkāro. Sanja saṅge, āsajjati vatthamatrāti satthi, thi. Ūru ca satthi ceti dvando, napuṃsakepi.
膝关节有二。外部的关节称为『u』，表示不纯的。内里的合成部分称为『satthi』之部，即『士』音。大腿亦称为『satthi』，此二词兼指男女。
Tikaṃ jāṇumhi, ūruno pabbaṃ gaṇṭhi ūrupabbaṃ. Jana janane, ṇu. Dvitte jaṇṇu.
【膝部的三个词。】大腿的关节、骨节，即大腿之节。「jana」语根意为「生起」，加「ṇu」词缀。重叠则成「jaṇṇu」（膝）。
§277
277. Dvayaṃ pādagaṇṭhimhi. Gupa rakkhaṇe pho, sakatthe ko. Pādassa gaṇṭhi pādagaṇṭhi. Ghuṭikāpyatra. Ghuṭa parivattane, ghuṭyate aneneti ghuṭikā, ṇvu.
277. 脚踝有两种〔说法〕。词根『gupa』表示守护，加『pho』词缀，再加表自身含义的『ko』词缀。脚之关节即为『pādagaṇṭhi』（脚踝）。此处亦可用『ghuṭikā』。词根『ghuṭa』表示旋转，『以此旋转者』谓之『ghuṭikā』，用『ṇvu』词缀。
Dvayaṃ pādassa pacchābhāge gopphakassādho bhāge. Pume tūti tvantaṃ liṅgapadaṃ. Pasa bādhanaphusanesu,ti, tassa ṇo, sassa ho, vaṇṇavipariyayo, ṇipaccayena vā siddhaṃ. Sakāravaṇṇāgame vuddhiyañca pāsaṇhi. Elipyatra, ila gatiyaṃ,ti, talopo.
『脚后部』及『脚踝下部』二种形式。男性则加「tu」字，属阳性词形。词根「pasa」义为压迫与接触，加「ti」后缀，「t」变「ṇ」，「s」变「h」，元音互换，或以「ṇi」后缀成立。加「s」音及元音增益，得「pāsaṇhi」。此处亦有「elī」一形，词根「ila」义为行走，加「ti」后缀，「ta」省略。
Dvayaṃ pādagge. Pādassa aggaṃ pādaggaṃ. Pakaṭṭhaṃ padaṃ papadanti kammadhārayo. ‘‘Papado’’tipi pāṭho. Tikaṃ pāde. Pada gatimhi, ṇo, pajjateti pādo. Pajjate gacchatīti, a. Caramhā karaṇe yu, caraṇaṃ, idaṃ pume vikappena, niccaṃ napuṃsake. Aṅghipyatra, ahi gatiyaṃ. I, hassa gho.
脚趾有二。脚上的最高点称为『pādaggaṃ』。动作时称为『pakaṭṭhaṃ padaṃ』，即动作所依的脚趾。也有读作『papado』。脚有三趾。行走时音为『pajjateti pādo』，意即脚部活动。脚是施事之器官，生理中此为男性常用部位。肿胀部位称为『aṅghi』，指其运行路径，也称之为『ahi gatiyaṃ』。字母虽摘，含义不变。
§278
278. Dvayaṃ hatthādyavayave. Aṅgi gatyattho, a. Avapubbo yu missane, a. Patīko, apaghanopyatra. Patipubbā imhā ko. Apapubbā hanimhā a, ghanādeso ca.
278. 两种手及其诸部位。所谓四肢者，谓前臂。前臂者，手臂之下部，不能犯戒。前臂之上者，何为？指手背部。手背以下者及臂上部，称为肘膊之处。
Dvayaṃ passaṭṭhimhi. Pā rakkhaṇe, su, ḷikāravaṇṇāgamo, sakatthe ko, passa pho. Aḷāgame phāsukā. ‘‘Pāsuḷikā, pāsukā’’tipi pāṭho. Phusa samphassetipi dhātu, tadā upaccayādi.
两种观察。于保护法则时，色、声、香、味、触等五根所摄五尘，各何所见？有不同读诵。有说是“条理，锁链”，亦有说“锁链相连”，意即一种“触”根。此处指相续之义，及其聚集等。
Dvayaṃ aṭṭhimatte. Asu khepane, i, sassa ṭṭho, aṭṭhi, idaṃ paṇḍake napuṃsake vattati. Dhā dhāraṇe, tu, itthī. Kīkasaṃ, kullaṃpyatra. Galassa kaṇṭhassa heṭṭhimante jātamaṭṭhi galantaṭṭhi. Aka gamane, kho, sakatthe ko.
两种骨质。快速破碎时，所谓骨，是指男性壮年。女性则指守护的母体中之骨。有腹部、肚中等处之骨。颈部下方者，前颈骨，属颅骨。随行受伤处，属于护体骨。
§279-280
279-280. Dvayaṃ sirasoṭṭhikhaṇḍe. Samudite tu karoṭi, itthī . Kapu sāmatthiye, aro, kaṃ sīsaṃ pāletīti vā kapparo, rasso, lassa rattañca. Kaṃ pālayatīti , kammādimhi ṇo. ‘‘Siroṭṭhimhi kapālo’thī, ghaṭādisakalepice’’ti ruddo. Kapālo athīti chedo. Kapālasaddo vikappena pulliṅgo. Kaḍi chede, aro. Mahatī sirā mahāsirā, sirāti ca. Si bandhane, ro.
279-280. 头骨及头顶骨段。头部外露时，女性为首盖。在调臣等仪式中，称为“头盖”，含血脉脂等物。为何守护？因头骨是五蕴之首。头骨一词，指头骨碎裂。盖之音带有男性色彩。若断割，则不给予。大而重要者，称为头、头颅。受束缚者，亦称为“头”字。
Tikaṃ susiravatyaṃ vāyuvahantasirāyaṃ. Tividhā hi kāyasirā ekā vāyuvahā, aparā suttamivāṭṭhibandhinī, aññā āhāravāhinī antakhyā. Tatra tatiyena paṭhamā, paṭhamadutiyehi dutiyā ca dīpitā, tatiyā pana parato vakkhati. Naha bandhane, aru. Si bandhane, ro. Dhama sadde, yu. Nadādi, ani vā, dhamanī.
分为三种呼吸气脉。人体之气脉有三种，一是风气流通者，二似丝绳般缠绕者，三是输送饮食者，名为中脉。第三种中，前两称为第一、第二气脉，第三另作说明。其绕索者即绑带。通达声响，因水脉等故，皆称为血脉。
Tatiyaṃ dassetumāha ‘‘rasaggasā’’tyādi. Rasaṃ gasatīti rasaggasā, gasa adane. Rasaṃ harati netīti rasaharaṇī, yu, nadādi.
第三气脉指称“汁脉”等。所谓汁脉者，意谓摄取汁液。为汁取行者，即汁之输送。名为血脉者，如水流动之道。
Tikaṃ maṃse. Mana ñāṇe, so. Misa sadde, āpubbo āmasane vā. Pisa avayave, to. Palalaṃ, kabbaṃpyatra.
这段讲三种肉。首先谓为猪肉。言其脾识知——即心识为猪的标志。所谓合成之声，或发自初使唤之时。次为犬肉，其肢体为犬。还有猫肉，狗、羊等诸肉亦同理。
Dvayaṃ ātapādinā sukkhamaṃse. Tiliṅgakantūti tvantaṃ liṅgapadaṃ. Vala, valla saṃvaraṇe, ūro, itthiyaṃ ‘‘itthiyamato āpaccayo’’ti ā, vallūrā. Uddhaṃ tattaṃ uttattaṃ. Tapa santāpe, to.
这里说两种热烈肉。‘三点标记’指字面之标识。‘褥’，意为阻防、笼罩；‘胴’，指胸膛。女性处称‘女性脂采’即脂肉皮肤，谓为‘脂青春肉’。又说上下运动，如上下呼吸的煎熬之痛。
§281
281. Catukkaṃ lohite. Ruha janane, to, ito vā. Runjhate cammenāti rudhiraṃ, iro. Soṇa vaṇṇe, to. Rañja rāge, to. Asaṃ, khatajaṃpyatra .
281、四种赤色肉。指生血者，血尚新鲜或血糜互杂之肉。变化为红色，即血色。赤呈鲜艳红色者。也有猩红色，与颜色黯淡者均列此处。
Tikaṃ kheḷe. Lā ādāne, alo, itthiyamā, lala icchāyaṃ vā, itthiyamā. Khela gatiyaṃ, a. Khala calane, sañcaye vā, ṇo, ḷattaṃ, khaṃ vā ākāsaṃ ilatīti kheḷo. Ila gatiyaṃ, kammani ṇo, ila gatimhi vā, a, isse.
三种游戏之肉。取物之乐，或因欲而来，意也在此。游戏运动指间断流动、集聚。也比作火焰波动、如天空广阔无边，形容不断变化无常的状态。
Dvayaṃ pitte. Mā parimāṇe, dhu. Mada ummāde vā, ṇu, dassa dho. Māyūti pāṭhe maya gatiyaṃ, ṇu. Mādhumāyusaddā dve purise pulliṅge. Apidadhātīti pittaṃ. Apipubbo dhā pidhāne, to, alopo, bhujādi, pittaṃ, napuṃsake.
两种胆汁之肉。不可多食，谆谆告诫。含酒醉洒意气之言。用‘莫尤’二字形容其性质。称其为‘甜蜜胆汁之声’出自男性阴茎两性。谓为胆汁，乃其含义。凡生前积存，来源少，肢手等并为胆汁肉，皆无阳刚之气。
Dvayaṃ semhe. Silisa silesane, curādi, silisyate atreti semho, mana, lisassa ho, vaṇṇavipariyayo. Itaratra umo, silesumo. Kaphopyatra, kena toyena phāti vuddhi yassa kapho, nerutto.
两种痰液之肉。因湿痰产生，猿猴类变化，痰性恶劣，色变异常。痰液增长及其破裂，称为痰。喻意湿气所导致，且变质恶化。其他场合又称为痰，意指湿淤之物。
§282-283
282-283. Vilīno vibhūto sneho vasātyuccate, vasa nivāse, ā. Dvayaṃ avilīnasnehe. Mida snehane, ṇo. Vapa bījasantāne, a, vapā. ‘‘Vapā vivaramedesū’’ti nānatthasaṅgahe, amarakose pana medādīnamekatthatā dīpitā, vuttañhi tattha ‘‘medo tu vapā vasā’’ti .
282-283. 「肥厚之物」意谓依附而滋养生长，称为『脂肪』，又称『脂湿』。二者不同的是非依附之脂和依附之脂。此处脂指萌发种子之脂，即称为脂。对此有多种义项解释，『阿摩罗迦词典』中将此类脂肪统一为一种，解释为『脂肪乃脂湿，脂湿即脂』。
Tikaṃ candanasuvaṇṇādyalaṅkārakatasarīrasobhāyaṃ. Kapu sāmatthiye, ākappanaṃ ākappo, ṇo. ‘‘Nepacche gehamatte ca, veso vesyāgahepi ce’’ti rabhaso. Vasa kantiyaṃ, visi byāpane vā, ṇo. Nissesato pathanaṃ pakhyānaṃ nepacchaṃ, patha pakhyāne ghyaṇa. Paṭikammaṃ, pasādhanaṃpyatra.
指代檀香、金色等装饰使身体光彩夺目。『咖布』意为平静消除烦恼，『阿迦婆』意为消除烦恼者。又有言『不净之家和娼妓之家均为困苦之处』。『脂肪』指美丽光泽，或因香脂让人忍受不适。依止于某处的阐述或传说未完全清晰，但与卸脂、涂脂及其用途有关。
Chakkaṃ hārādyābharaṇe. Maḍi bhūsāyaṃ, karaṇe yu. Sādha saṃsiddhiyaṃ, yu, sāṭha saṅkhāragatīsu vā, pasāṭhanaṃ, muddhajadutiyotra. Bhūsa alaṅkāre, karaṇeyeva yu. Ābhariyyate tanti ābharaṇaṃ, bhara bharaṇe, kammani yu. Alaṃ vibhūsanaṃ kariyyateneneti alaṅkāro, ṇo. Piḷandha bhūsane, karaṇe yu. Parikkhāropyatra .
指项链及其他装饰物。『马提』指饰物，『卡拉』指佩戴物。为了成功完成某事或用于欺诈的情况，称为抛弃者或放弃者。装饰的佩戴仅限为装饰，装饰即为装饰物。『披李达』指饰具配戴，或者监护等义也与装饰相关。
Dvayaṃ makuṭe. Kira vikiraṇe, īṭo. Maki maṇḍane, uṭo. Mukuṭotipi pāṭho, ete dve anitthī.
「二种冠饰」或称为头冠、头饰。疑似说成光亮发散的饰物。此二饰被视为不吉利或不适当者。
Dvayaṃ makuṭaggaṭṭhe nāyakamaṇimhi. Makuṭacūḷāyaṃ cumbitā maṇi cūḷāmaṇi. Makuṭasirasi cumbitā maṇi siromaṇi.
二种冠桂头饰。在王冠之上所镶嵌的宝石即冠顶的宝珠。戴在冠首的宝珠即称冠上的宝珠冠饰。
§284
284. Dvayaṃ uṇhīsapaṭṭe. Siraso veṭhanaṃ siroveṭhanaṃ. Upubbo naha bandhane, īso, vaṇṇavikāro. Yaṃ bahukālaṃ debyāmanussesvapi bhavati, tatra kaṇṇābharaṇe kuṇḍalādidvayaṃ. Kuḍi dāhe, alo. Veṭha veṭhane, kaṇṇassa veṭhanaṃ kaṇṇaveṭhanaṃ, muddhajadutiyoyaṃ.
284. 二种酷热布带。头部的缠绕为头绷带。前方作为固定用具，称为绑带或绷带，用于美化变化颜色。虽然多次出现在天人及凡人之间，但在耳饰上则有成对的环形饰物。此处详细描述绑带、缠绕的头部装饰，乃第二种头饰范畴。
Tikaṃ tāḷakākhye kaṇṇābharaṇe. Kaṇṇānaṃ bhūsanaṃ kaṇṇikā, kaṇṇā bhūsane bahulalakkhaṇe ṇiko. Kaṇṇacchadanaṃ pūrati yena so kaṇṇapūro. Kaṇṇassa vibhūsanaṃ kaṇṇavibhūsanaṃ, karaṇe yu. Tālapattaṃpyatra.
注疏曰：铁钉饰于头骨之上，谓之钉饰耳饰。耳饰乃指耳朵的装饰物，其中以小耳环为最。耳饰多样，耳垂被称作耳垂罩，因其覆盖充满而谓耳充满。耳饰装饰耳朵，使之华美，此即耳饰之名，位置于耳部。此处亦有叶形装饰。
§285
285. Dvayaṃ gīvābharaṇe. Kaṇṭhassa bhūsā kaṇṭhabhūsā, thī. Gīvāyaṃ bhavaṃ gīveyyaṃ, bhavatthe eyyo, gīvāya ābharaṇaṃ vā gīveyyaṃ, gīvato ābharaṇe eyyo.
第285条：颈部佩戴二种饰物。脖子上的饰物称为颈饰，女子所用。脖子有其本体，应以其为依托，或成其装饰，谓之颈饰，作用于脖颈之上。
Dvayaṃ muttāvaliyaṃ. Harīyate mano yena hāro. Muttānaṃ āvali panti muttāvali. Hārāsaddopyatra.
佩戴二种珍珠项链。项链有系挂之形，如同挂饰。珍珠项链多串珍珠，谓之珍珠串。此亦是项链之声音出处。
Catukkaṃ pakoṭṭhābharaṇe. Pakoṭṭho nāma kapparassādhobhāgo. Nī naye, uro, iyādeso. Vala saṃvaraṇe, ayo, anitthī, niyuropi. Kaṭa vasāvaraṇagatīsu, ṇvu. Pari samantato harati cittaṃ yanti parihārakaṃ, ṇvu. Avāpakopyatra.
佩戴四种护胸饰物，护胸名为胸甲部分。胸部以下、胸腹间皆属此处。锁链有束缚之意，金属材质，非美观。金属护罩围绕，鞭卷也不可。胸甲用作胸部保护，全方位环绕护身，能令心意安稳，此处有言完善保护。
§286-287
286-287. Dvayaṃ muttādighaṭitavalayavikatyābharaṇe. Kā sadde, kaṇapaccayo, kaṇa sadde vā, dvittaṃ, kaṅkaṇaṃ, kaki gatyatthe vā, yu, kaki lolye vā, kaṅkati yenāti kaṅkaṇaṃ, karaṇe yu. Karassa bhūsā karabhūsā, thī.
第286-287条：佩戴二种长且宽之环形饰物。关于声音与环扣关系，言有声响或无声响，成双成对，称作环。于手臂上佩戴环饰，有时因动作晃动会响，故名环饰。手饰即指此环，女子所戴。
Dvayaṃ khuddaghaṇṭikāyaṃ. Kiṃ kucchitaṃ kaṇatīti kiṅkaṇī, nadādi. Kiṅkiṇītipi pāṭhantaraṃ, tadā yadādi. Khuddā eva ghaṇṭā khuddaghaṇṭikā, sakatthe ko, ghaṭa calane.
佩戴二种小铃铛饰物。小铃铛，又名脚铃或侍铃，自然发声。铃铛乃短小之钵形，置于脚或四肢，用以伴随动作，钟声清脆，此为动作之声。
Dvayaṃ aṅgulyābharaṇe. Aṅguliyaṃ bhavaṃ aṅgulīyakaṃ, īyo, sakatthe ko, aṅgulīnamābharaṇaṃ aṅgulyābharaṇaṃ. Ummikāpyatra. Tamevāṅgulīyakaṃ sākkharamakkharavantaṃ ‘‘muddikā, aṅgulimuddā’’ti coccate. Muda tose, ṇvu, ā, muddikā, phalavisesepyayaṃ. Aṅguliyaṃ bhavā muddā aṅgulimuddā.
二者指指环。指环者，指体或指饰。铁制的，谁称之为指环饰物，即指环。这里也有指甲。此指甲饰物固有音：“无蒂卡”、“指环扣”。“姆达”表喜悦、愉快，即“姆武”、“阿”、“姆蒂卡”，特指果实的种类。指体即为“姆达”，指环扣即是“指环姆达”。
Dvayaṃ itthikaṭyābharaṇe. Rasa sadde, kattari yu, ā, rasanā. Sāyeva inīmhi rasanī. ‘‘Sāre dhanimhi rasanaṃ, jivhāyaṃ rasanā na so’’ti ruddo. Mehanassa khassa mālā mekhalāti nirutti, mehanindriyassa mālātyattho. Kāñcī sattakī, sārasanaṃpyatra.
二者指女子腰带装饰。声息中“卡塔利”、“阿”，即舌头。此处特指舌头。传说“舌头在身体内有味觉，但非真正的味觉”。是指尿感官的装饰，亦即项链和腰带。“尿”指感觉器官，项链的本义。锦缎七重，亦有味觉之义。
Ekayaṭṭhi bhave kāñcī, mekhalā tva’ṭṭhayaṭṭhikā;
一种带子是锦缎材质，腰带则为八皮带；
Rasanā soḷasā ñeyyā, kalāpā pañcavīsati .
味觉有十六种可知，物体集合则为二十五种。
Tikaṃ sovaṇṇe pagaṇḍabhūsane. Pagaṇḍo nāma kapparassoparibhāgo. Ke sadde, uro, yāgamo. Aṅga gamane. Do. Bāhumūlassa, bāhumūle vā bhavaṃ vibhūsanaṃ bāhumūlavibhūsanaṃ.
三种装饰用于金器。金器之称谓“帕干陀”蕴含工匠分属。声音上“乌若”、“雅迦莫”指肢体动作。二者皆指手臂根部装饰，当作手臂根部饰物。
§288
288. Catukkaṃ itthicaraṇavibhūsane. Aṅgadākāraṃ pādabhūsanaṃ pādaṅgadaṃ. Maji saddattho, īro, pāde kaṭakaṃ pādakaṭakaṃ. Ūnaṃ pādaṃ pūretīti nūpuro, vaṇṇavipariyayo. Pādakaṭako ca nūpuro ceti kaṭakasaddassa pulliṅgepi pavattanato dvandasamāso. Tulākoṭi, haṃsakopyatra. Tula gatikoṭilye. Kuṭilakoṭittā tulākoṭi, pume. Haṃsagatittā haṃsako.
四种女子脚踝饰物。肢体形状称为脚饰，脚环。字义中“意罗”、“帕达卡塔卡”是脚踝。充满脚部者即铃铛，颜色颠倒。脚环和铃铛均含脚环名称，其单数指语是双结合体。称为重量单位“图拉柯提”，亦含有天鹅之义。天鹅行动移动称为天鹅神；弯曲称为曲纹，天鹅神称作。
§289
289. Mukhaphullādayo alaṅkārappabhedā siyuṃ. Mukhaphullaṃ nāma suvaṇṇamayo mukhālaṅkāro, mukhe phullatīti mukhaphullaṃ, phulla vikasane, dantādīsu suvaṇṇamayālaṅkāropi mukhaphullameva. Uṇṇataṃ suvaṇṇādiracitaṃ nalāṭābharaṇaṃ, upubbo namu namane. Ettha ca mukhaphulluṇṇatānaṃ visesaṃ vipariyayenāpīti vadanti. Gāvīnaṃ thanākārattā gatthanaṃ, ossattaṃ, tameva uttamattā uggatthanaṃ, catuyaṭṭhiko hārabhedo. Gamu gamane, ṇvu, dvittaṃ, assittañca, giṅgamakaṃ, bāttiṃsayaṭṭhiko hārabhedova. Ādinā addhahāro, māṇavako, ekāvalī, nakkhattamālādayo hārabhedā ca saṅgayhanti .
289. 面花等是装饰品的种类。所谓面花，是指由黄金制成的面部装饰，因装饰在脸上如花般绽放而得名。花开时如花朵盛放，牙齿等处亦饰以金制装饰，即为面花。额部隆起的黄金等装饰品称为额饰，是向前伸出的装饰物。此处所谓面花的满布，当说为其特别且相反的变化。以牛为例，形态为胎体，胎内胎芽，亦称为顶端的附属物，是由四十多种装饰断面组成。行走时，层叠、积累、双重及附体状、三角状的装饰断面相似。由此引申出门闩、缀带、单条饰带以及星辰状串饰等为装饰品种类，汇聚合为一体。
§290
290. Pajjaṃ vatthamatte. Cila vassane, cilyate acchādīyateti, ṇo, thiyaṃ celī. Chada saṃvaraṇe, āpubbo karaṇe, yu. Vasa acchādane, vasyate acchādīyateti vatthaṃ, tho. Ṇamhi vāso. Yumhi vasanaṃ. Ama gamane, karaṇe yu, aṃsukaṃ, raṃsipariyāyopyayaṃ. Amba sadde, kattari aro. Paṭa gamane, karaṇe a, sobhanacelepyayaṃ. Du gamane, karaṇe so, dvittaṃ, durūpaṃ asati khepatīti vā dussaṃ, durūpaṃ asati dīpetīti vā dussaṃ, dupubbo asa dittiyaṃ . Cala vasane, assottaṃ, ḷattañca. Saṭa rujāvisaraṇagatyāvasānesu, ṇvu.
290. 围巾即衣物的大小。称“秋季衣”，指在雨季被覆盖使用，意为遮盖、覆盖。也称为维护遮掩。则用作保护其的物件，俗称衣物。又称服饰。使用于出行、操作等场合，如裹身物及毛织品等。声音如“雨”，犹如切割声。织布时之工艺。织物混合使用。突出色彩鲜艳，具有装饰性。不同织物各异色彩、质地。秋季穿着时，用以保护身体的各类衣物和裤裳，遵循特定样式以适应不同天气与环境。完成六十次穿脉，方停止纺织。
§291
291. Pajjaṃ vatthabhede. Tatrādidvayaṃ dukūlakhye vatthe. Khu sadde, mo, khumasaddā vikāre ṇo, khumāya vikāro khomaṃ, khumā nāma atasī, tabbakkalasambhavaṃ vatthaṃ, vāccaliṅgoyaṃ. Kūla āvaraṇe, dukkhena kulyateti dukūlaṃ, dumehi jātaṃ kūlanti vā dukūlaṃ. Keci pana ‘‘dukūlampi ekaṃ vatthantaraṃ, na khomanāma’’nti vadanti. Taṃ ‘‘khoma’maṭṭe dukūle ca, atasīvasanepi ca’’, ‘‘khoma’maṭṭe dukūlecā’’ti nānatthasaṅgahatikaṇḍasesesu vuttattā na gahetabbaṃ. Koso nāma kimigabbho, tato jātattā koseyyaṃ, eyyo, ‘‘koseyyaṃ kimikosottha’’nti hi vuttaṃ. Koseyyameva dhotaṃ paṭṭuṇṇaṃ nāma, vuttañca ‘‘paṭṭuṇṇaṃ dhotakoseyya’’nti . Pattuṇṇantipi pāṭhantaraṃ. Paṭṭuṇṇaraṭṭhe jātattā paṭṭuṇṇantipi vadanti. Kamu kantiyaṃ, kamanīyattā kambalo, raṅkunāmakassa hariṇavisesassa lomenasañjātavatthaṃ , alo, vāgamo ca majjhe. Vāsaddo kambalasaddassa napuṃsakattaṃ samuccinoti. Rallakopi kambalapariyāyo. Saṇa sadde, kattari a, saṇo nāma thirattaco eko rukkhayoni, yassa tacena kevaṭṭādayo jālādīni karonti, saṇassa vikāro sāṇaṃ, vatthaṃ. Migalomāni koṭṭetvā sukhumāni katvā katamambaraṃ koṭumbaraṃ, kuṭa chedane, usso, assu, koṭumbaraṭṭhejātattā vā koṭumbaraṃ. Bhaṅgaṃ nāma khomādīni sabbāni ekajjhāni vomissetvā katavatthaṃ, bhanja avamaddane, atha vā bhaṅgaṃ nāma sāṇaphalaṃ, tabbikārattā vatthaṃ bhaṅgaṃ, vuttañca nānatthasaṅgahe ‘‘bhaṅgā sāṇākhyasassepī’’ti. Sassasaddena cettha phalaṃ vuttaṃ, ‘‘rukkhādīnaṃ phalaṃ sassa’’nti vacanato. Bhaṅgampi vākamayamevāti keci. Vatthantaraṃ vatthaviseso. Ādinā kappāsādayopi gahitā.
291. 围巾衣物种类中，有一种称为“毒蔟”的双面织物。形似蝎毒的声音，称为“蝎声”，是一种特殊织物的变化，名叫“蝎”，即因材料为天然纤维产生不同质感。此物名为“蝎”，源于它制作原料来自菟丝子，特殊生成缠绕于织物上，俗称代表磨损累积现象。织物外层称为“毒蔟”，也被说作“毒蔟即一类衣物，非‘蝎’之名”。因其多样性，虽名“蝎”，但并非同一种纤维织物。世间称“籽”者，为刺孢、荚果之意，来自原始性质。此“籽”即称“织物”，有论及“包织、覆织、块织”等工艺。古语称“包织、覆盖”称作织物的统称。又如“布”、“披肩”是织物之类。织物因毛发来源不同，产生特殊称呼，如羚羊毛制成的布料有异于常。称“荚声”，指一种特定树木的变体纹理声，即植物果实声，也称作衣料的一种。举例以捕猎网具制作、细腻织物的耗费、棚架搭建与衣物裁剪等相关，称之为“破损”，为织物因使用所致裂纹。此名与织物关联，故谓“破损即织物的一种”，并有记录称“破损为荚果之声”。某些解释中，将“荚果”说作果实的声音。衣物种类之外，亦包括草席等织物。
§292-293
292-293. Catukkaṃ paridhānabhūte adhovatthe. Adhobhāge vasīyateti nivāsanaṃ, nisaddo adhobhāgassa jotako. Vasa acchādane, kammani yu. Bāhulyena antare majjhe bhavaṃ antarīyaṃ, īyo. Samānaliṅgattā dvando. Antare bhavaṃ antaraṃ, ṇo. Antare majjhe bhavo vāso antaravāsako, sakatthe ko. Upasaṃbyānaṃpyatra .
292-293. 四种覆盖衣物，位于下部。一切依附于下侧，称为住所或坐具的底部。遮覆身体、穿着的衣物。在这里所指的为中间层次，存在于外层与内层之间。因各类相似纹理、层次交联，乃成统一整体。内层即衣物之内，非外露者。此为衣物间相互覆盖之区域。
Pañcakaṃ uparidhāne. Vara acchādane, papubbo, kammani ṇo, ubhayatrāpi vuddhi, pāvāro. Uttarasmiṃ dehabhāge āsajjateti uttarāsaṅgo, ā pubbo sañja saṅge. Upari saṃvīyate pidhīyate bāhulyenāti, yu. Upasaṃpubbo vī tantasantāne. Uttarasmiṃ dehabhāge bhavaṃ vijjamānaṃ uttaraṃ, uttarīyañca, ṇo, īyo ca. Saṃbyānaṃpyatra.
五种外覆盖衣物。拂拭遮盖，向前覆盖的衣物。作用于两侧，彼此并行，有递增及传播作用。称为上衣部分，系于身体上半部，上下层相接处。穿着、保护身体之作用，覆盖使用。其叠厚及固定性广泛且明显。包括正面、后面之部分交错层叠。此处说明外层衣物由多个部分组合而成，变化多端。
Navaṃ vatthaṃ ahatanti mataṃ kathitaṃ, na haññati yaṃ pāsāṇādīhīti ahataṃ. Tantato aciramāharitaṃ vatthaṃ. Anāhataṃ, nippavāṇi, tantakaṃpyatra. Vuttañca ‘‘anāhataṃ nippavāṇi, tantakañca navambare’’ti .
新衣物被破坏的说法，应指尚未损坏者，如石块等不能破坏的物。即尚未受损的状态。未被破坏，已完成织造的布匹亦包括在内。有说“未破坏、无残破的布匹”。语中记载“未破坏、已完成织物，新织及布匹”。其中“新织”指未经过穿用的织物。织物本身因来源、制作等因素而有所差异。某些织物因毛发细长而特异，有别于普通织物。本处是指织物完整无损、未经穿用，状况良好。
Dvayaṃ cirakālattā niddase jiṇṇavatthe. Natthi anto dasā yassa nantakaṃ, sakatthe ko. Kucchito paṭo kappaṭo, kappa vitakke vā, aṭo. Dvayaṃ athiravatthe, jiṇṇavasanaṃ athiraṃ vatthaṃ. ‘‘Paṭa’’iti carati phoṭatīti paṭaccaraṃ, paṭaccarameva paḷaccaraṃ, ḷattaṃ.
二者常被称为久远之际使用的席子。无穷无尽者为止，无边无际者为何？粗糙恶劣、有苇秆制成的席子，无论是编织还是思虑皆属粗陋。此二尤为沉重久用且附有破旧之布。所谓“席”者，意为片状、破碎，亦指编织用的草、叶片等。
§294
294. Dvayaṃ koṭikādisannāhe, coḷe ca. Kaca bandhane, uko, niggahītāgamo ca. Vāṇaṃ saraṃ vārayatīti vāravāṇo, kammani ṇo, abhidhānato vārassa pubbanipāto, anitthiyamete. Vatthassa avayave dasāsaddo itthī. ‘‘Dasā vatyamavatthāyaṃ, vatthaṃse bahumhi dvisū’’ti rabhaso. Dā chedane, kammani so, rasso.
第294条，关于二者如细丝绳等的束缚与限制。在绳索束缚、打结、拴系等行为之中，亦含包罗限制用语“阻挡”、“关闭”等表达。此为行事目的之前置部分。此布料的组成部分有十称谓。“十”指十种相应事物，布料种类众多且分为两类之说有误解。有阻断行为者，即是绳索。
Uttamaṅgamhi sīse yo kañcuko suvaṇṇādimayo, so ‘‘nāḷipatto’’ti kathito. Nāḷipatto taṃsaṇṭhāno suvaṇṇādipaṭo nāḷipatto. Sīsakaṃ, siriyaṃ, sirohantipi tassa nāmāni.
顶级门户上所戴的具有黄金或其他贵金属装饰的护首，称为“管帽”。“管帽”指以管状结构组成的黄金等饰品。头部保护器具被称为护顶、头罩等。
§295
295. Tikaṃ dīghatte. Āpubbo yamu uparame, ṇo. Ā bhuso yāti gacchatīti vā āyāmo, yā gatipāpuṇesu, mo. Dīghassa bhāvo dīghatā. Ruha janane, ṇo.
第295条，讲述长度。以前、上、末端等等的展开。所谓移往更远，即延伸；所及用词体现长度的涵义。新生起始处的长度称为长度。
Dvayaṃ vitthāre. Vatthavisaye ‘‘osāro’’ti rūḷhe. Samantato nayhatīti pariṇāho, naha bandhane, ṇo. Vitthārena saraṇaṃ visāro, so eva visālatā.
二者说开阔处。在布料方面称“落差”。全面横向连接称为变化，接合点亦是连接处。宽度依靠展开，广阔即如此。
§296
296. Catukkaṃ cīvare. Arahataṃ dhajo arahaddhajo, rūḷhiyā tadaññacīvaresu. Kasāyena, kasāvena ca rattaṃ kāsāyaṃ, kāsāvañca, samānaliṅgattā dvando. Ci caye, īvaro. Vatthakhandhehi cīyateti cīvaraṃ.
第296条，四件袈裟。阿拉汉所持的法旗即指法袍。厚织衣料类似枷笼袈裟。染色与所染的色调相符，二者表现统一性。如消除，除非另有说明取代。布料组合称袈裟。
Maṇḍalādayo tadaṅgāni samūhabhūtassa cīvarassa avayavāni. Maḍi bhūsāyaṃ, alo, maṇḍalaṃ. Cīvarapariyantoyaṃ mahāpathaviyā cakkavāḷapabbato viya cīvarassa samantato tiṭṭhati. Vivaṭṭo nāma cīvaramajjhagatamaggo, so hi visuṃ visuṃ vaṭṭatīti vivaṭṭoti vuccati, vaṭṭa āvaṭṭane. Kusi nāma maggānaṃ majjhagatavatthakhaṇḍaṃ, kusa chedane, kammani i, kusi, pumitthiyaṃ.
袈裟等各部位是缮整整体袈裟的各个构成部分。坩地指袈裟的下缘，厚地为坩地，邠指袈裟内缘。袈裟整体如大地之围，如轮廓山脉一般，袈裟自上至下环绕四周。袈裟中央圆形部分名为「围圈」，此圆圈环绕且循环呈圈形。梳纱为袈裟中间狭长的条段，即为梳裁处，所作功夫称为梳纱，长度宽度均属重要。
§297
297. Phalādīnaṃ yāni cattāri santi, etā vatthassa yoniyo kāraṇāni tato taduppattito. Kappāsikaṃ vatthaṃ phālaṃ nāma phalavikārattā, vikāre ṇo, tīsu. Yathā – phālo paṭo, phālā celī, phālaṃ vatthaṃ. Khomādayo pana paṭā tacabbhavā tacato sañjātā.
果实等四种布料存在，这些都是布料的根源原因，由此演变而成。棉布称为果布，是因果实变化缘起，有三种变化，分别为果实绒毛、果皮枯萎及果布本身。粗麻等则由叶茎产生，叶茎不同之处导致粗麻种类的多样性。
§298
298. Koseyyaṃ vatthaṃ kimijaṃ nāma. Migalomamayantu kambalaṃ. Dvayaṃ byavadhāyakapaṭe, kaṇḍapaṭepīti keci. Samānatthā ete dve tulyatthātyattho. Ju gatiyaṃ, bhūvādi, ju bandhane vā, yu, anakādeso, sā itthī. Tiro karīyati pidhīyati yāya, sā tirokaraṇī, yu. Patisīrāpyatra. Patipubbo si bandhane, ro.
布料中称为绵布的是什么？它是由毛茸茸的毯子制成。存在二种称呼，用于割断布块的刀片或工具。二者意义相近，但略有区别。女性发饰中的修饰物称为“ju”，为束带或装饰物。能开合折叠的物件称为“tirokaraṇī”，此处“ti”表示向下，“ro”表示关合。出现两种用法，一为绑扎处，二为在锁定后形成的结构。
§299
299. Dvayaṃ uparibandhapaṭe, athasaddotra liṅgādijotako. Uddhaṃ locate bandhīyateti ullocaṃ, luca dassane. Candātape vitanyateti vitānaṃ, tanu vitthāre, ṇo, curādi. Dvayampi punnapuṃsakanti īritaṃ kathitaṃ.
两种上部绑带即为有声音并带有标志性的装饰。向上看时即称为“绑定”，此乃可见之物。遮阳之布因受阳光曝晒而呈现张开的形状，具有细长伸展特征，不同于普通布料。以上两种称为主要的洁净人织物，已被详述完毕。
Dvayaṃ sināne. Naha soce, karaṇe yu, sinā soce, karaṇe yu, ‘‘sināne’’ti sattamyantaṃ padaṃ. Dvayaṃ kulyādinā aṅganimmalīkaraṇe. Ubbattīyate visārīyate malamaneneti ubbattanaṃ, vatu vattane, bhūvādi. Majja suddhiyaṃ, yu. Samanti dvayamidaṃ samānatthaṃ.
两个清洗用的器具。前后为「洗涤用器」，后者亦为「洗涤用具」，此处“sattamyantaṃ padaṃ”为第七位置词。两个用以清扫房间等处的用具。在去污净化时用，称作「上升器具」及「下降器具」。内外清洁之意。二者的用途相同且相近。
§300
300. Tikaṃ nalāṭakate cittake. Tilakākati tilako. Cittakākati cittakaṃ. Cakārena tamālapattākati tamālapattaṃ. Sāmaññena visesakaṃ, ubho visesakatilakā anitthī, sesadvayaṃ napuṃsakaṃ .
三种印记部位名称。额部印记称为「额印」，心印称为「心印」。茶叶形涂饰称为「茶叶印记」。通常称为特殊印记，二者均为印记但不良，余留两样为无性印记。
Tikaṃ candane, cadi hilādane, hilādanaṃ sukhāpanaṃ, yu. Gandhānaṃ sāro uttamo gandhasāro, gandhayutto sāro thiraṃso vā gandhasāro. Malayadīpagirimhi jāyatīti malayajo. Bhaddasirīpyatra.
三种檀香：首先是檀香，其次是喜檀香，第三是喜檀香能使人安乐。香气之精华为极上香精，带香者为精华，长久保持香气的为持香精华。称为马来山出产者为马来香。钵特西利（Bhaddasirī）也是此类。
§301
301. Tikaṃ pītacandane. ‘‘Gosīsa’’iti pabbate malaye dese jātaṃ gosīsaṃ, go viya jalaṃ viya sītanti vā gosītaṃ, tadeva tassa sakāraṃ katvā gosīsaṃ. Tilapaṇṇappamāṇapaṇṇayuttatāya telapaṇṇikaṃ. Manaṃ haratīti hari, tameva candananti haricandanaṃ. Pītasāru, susītaṃpyatra. Gosīsādayo tayo pume, napuṃsake ca vattanti.
黄色檀香注释：称为“苦涂沙”者，出于马来山中一山，因其如牛乳如水般清凉，所以称为苦涂沙。此香叶薄似芝麻叶，含油质。‘Hari’生义为夺取，此香名为‘Haricandana’，即‘夺取香’。黄色檀香质地良好，亦称为熟香。苦涂沙等三类常被视为雄香。
Catukkaṃ rattacandane. Tilapaṇṇappamāṇapaṇṇayuttatāya tilapaṇṇī. Purimena bhedakaraṇatthaṃ na vuddhi. Pattamaṅgamasseti pattaṅgaṃ, khuddapaṇṇatāya appadhānapattamiccattho. ‘‘Aṅgaṃ gattanti kopāya-patīkesvappadhānake’’ti hi nānatthasaṅgahe. Rañja rāge, hetukattari yu. Rattavaṇṇatāya rattañca taṃ candanañceti rattacandanaṃ, amarakose pana ‘‘gosīsādīni rattacandanantāni visese vattantī’’ti vuttāni. Tatra gosīsassa yathāvuttoyevattho. Dhavalaṃ, susītalaṃ, candanaṃ, telapaṇṇikaṃ malayapabbatadesajameva. Hari maṇḍūko, tadākāre pabbate jātaṃ candanaṃ haricandanaṃ. Pakkambaphalagandhi pītavaṇṇaṃ. Tilapaṇṇīpattaṅgāni rattacandanasadisassa rattasārassa ekassa candanassa nāmāni.
四种赤檀香：叶薄如芝麻叶、含油脂者名芝麻叶香。由古代变异未成熟者，不为成熟。称“叶蚂蚁”为叶薄小者之意。又因红色而得名，属于能造红色的香木，故称赤檀香。阿摩罗字典称“苦涂沙等为赤檀香中之特别者”。其中苦涂沙如出一辙。质色洁白精良之檀香，乃马来山产。俗名“Harīmaṇḍūka”，即“青蛙”型，出于山中即“Haricandana”名。香味芬芳，黄色带赤色。香叶类于赤檀香之中，仅为一种香。
Dvayaṃ rattacandane. Atha vā tilapaṇyādīni cattāri lohitacandanasadisassa rattasārassa ekassa candanavisesassa nāmāni. Kucandanaṃpyatra. ‘‘Pattaṅgaṃ rañjanaṃ rattaṃ, patraṅgañca kucandana’’nti ratanamālāyaṃ.
二种赤檀香：芝麻及诸叶之类共有四种，皆归于赤檀主要香木之一。苦檀香亦名叶蚂蚁红，蜜竹般花叶之类亦属其类，见《宝石珠宝集》。
§302
302. Dvayaṃ vaṇijādīnaṃ ‘‘kāḷeyā’’iti rūḷhepītakaṭṭhe. Kāḷavaṇṇaṃ anusarati sīlenāti kāḷānusārī, kāḷavaṇṇajanakotyattho. Kāḷaṃ janetīti kāḷiyaṃ, ‘‘kāḷīyakantu kāḷeyaṃ, vaṇṇadaṃ kantijāsaka’’nti byāḍi.
商人名为“黑花”的二种注释：黑花者，因色如黑故名。与品行相合名为“黑行者”。产自黑色植物种。黑此义为产生黑色的，谓之黑花或黑色引光者，如此宣说。
Tikaṃ agarusāmaññe. Lū chedane, ho. Lahunāmattā agaru. Rassa latte agalu, dvayaṃ pume. Vaṃsikaṃ, rājārahaṃ, kimijaṃ, joṅgakaṃpyatra.
三种较粗香木佐料称为粗香：砍伐后轻微不粗糙。如甘蔗梗一般，无味或带汁液者均为粗香。二类多为男性姓氏之物。如竹管香、王竹香、青姜等亦包括于此。
Asmiṃ agarumhi kāḷe sati ‘‘kāḷāgarū’’tyuccate. Mallikāpupphagandhi agaru pana maṅgalyoccate.
在此「加噜」一词于「黑」时称为「黑加噜」。玛丽嘉花香而被称为「加噜」，则称为「吉祥」。
Dvayaṃ sallakīdave. Turukkho vutto. Piḍi saṅghāte, ṇvu. Sihalo, yāvaṇopyatra.
二物为「萨拉基」树。被称为「托洛果」。在聚集中发出声响，称为「努」。在锡兰与雅惹国等地也称如此。
§303
303. Dvayaṃ miganābhiyaṃ. Kattha silāghāyaṃ, ūro, nadādi, sakatthe ko. Migassa mado migamado, migo marati yenāti vā migamaro, so eva migamado.
三百零三条：两物属「猪脖胃」。何处为长石骸，胸、河等处，有何目的。猪之怒为猪怒，猪死则为猪死者，乃称猪怒。
Dvayaṃ kuṭṭhe. Kuṭa chedane, ṭho, to vā, ‘‘kuṭādīhi ṭho’’ti ṭho, kuṭṭhaṃ, rogabhedepi. Attano chāyūpagate aje pāletīti ajapālakaṃ, ṇvu. Pāribhābyaṃ, pākalaṃ , uppalaṃ, vāppaṃpyatra.
二物属「疹」。分割疹、止痛疹等，有「托」、「托」、「黑疹」等称，疹亦分为病类。自身影子处得病不照顾，称为不照顾者「努」。亦有侵害、干涸、莲花状、粗糙等。
Dvayaṃ piḍaṅge. Rogaṃ lunanto aṅgati gacchatīti lavaṅgo. Devānaṃ kusumaṃ pupphaṃ devakusumaṃ. Sirisaññaṃpyatra.
二物属「瘤积」病。瘟疫病其身，行其体，称之为麻线。天人之花，即天花。亦有名为「锡莉萨尼」者。
Dvayaṃ kuṅkume. Kasmīraraṭṭhe jātaṃ kasmīrajaṃ. Aggisikhaṃ, varaṃ, vallīkaṃ, pītanaṃ, rattasaṅkocaṃ, pisunaṃ, dhīraṃ lohitacandanaṃpyatra.
二物属「库库密」。生于克什米尔国，称为克什米尔者。有火焰形、极上、蔓延、黄色、血缩、小虫、坚固之红檀香等。
§304
304. Dvayaṃ dhunake. Yakkhehi kato dhūpo yakkhadhūpo, yakkho devo. Sajjarukkhassa sileso sajjulaso. Assu, silopo, essattañca, sajjassa raso davo sajjulaso, assu, lattañca. Sajjarasotipi pāṭho. Rālo, sabbaraso, bahurūpopyatra.
304. 双重之物。由夜叉们所制的香为夜叉香，夜叉之香即为香。坚挺树的树脂坚硬芳香。树脂、树脂的质地、以及其味道均坚硬芳香，还有树藤。坚挺树脂亦称香汁。灰烬是所有树脂的根源，许多形态均于此见。
Tikaṃ takkole. Takka vitakke, olo. Kula saṅkhyāne, ṇvu. Kosayuttaṃ phalametassāti kosaphalaṃ. Dvayaṃ jātiphale. Kosasahitaṃ jātiphalametassāti jātikosaṃ. Jātiphalametassa, na kittimanti jātiphalaṃ.
竹的节。竹节意指关节、接合处。族立数中多指竹子。以梭行动界而言，则以竹节为果，名为竹果。双重的出生果。带果的竹筐意即带有竹果的出生果。所谓出生果非指名号，而是出生果实本身。
§305
305. Pajjaddhaṃ kappūre, ghano hutvā saratīti ghanasāro. Abbhamiva sitaṃ sitabbho, abhidhānato pubbanipāto, kappa sāmatthiye, ūro. Candasañño, himavāluko, himāvhayopyatra.
用帕结杯，凝聚成堆即盛满。凝聚后成为坚实的物质。犹如蜂蜜凝成块的坚韧状态，在林中诸佛教义先传部中称为“杯”或“坚实体”。月亮形态如冰块，亦包括冰晶和冰块。
Pajjaddhaṃ lākhāyaṃ, ā bhuso rattaṃ karotīti alattako, lattaṃ, kvi. Yu missane, ṇvu. Lākha sosane, a, lā ādāne vā, kho. Jana janane, tu, nalopo. Dumāmayopyatra.
用竹束缚，用竹叶染色就是染色。竹叶，何所依赖？竹叶软弱，也能依赖。染料采集，或采摘竹叶，乃众生诞生之时。此处亦有草类。
§306
306. Dvayaṃ saraladdave. Siriyā lakkhiyā āvāso sirivāso. Saralanāmakassa rukkhassa davo raso saraladdavo. Pāyaso, vakadhūpo, siriveṭṭhopyatra. ‘‘Sirivāse paramanne ca, pāyaso sammato pume’’ti ruddo. Dvayaṃ añjane. Añju byattimakkhanagatikantīsu, yu. Kajja byasane. Kajjati roganti kajjalaṃ, alo.
306. 双重的珍宝酒。用尊贵的乳香居住之处称为珍宝宅。被称为“珍宝酒”的那树结的树脂即为珍宝酒。奶、主香、尊贵乳香等均相似。『有云：在珍宝宅中最上等者，是以奶为正当之物』。双重涂抹物。涂抹剂与稠膏涂抹之物，示以。涂抹剂因能治病，在此以稠膏论之。
Dvayaṃ gandhagāhāpanacuṇṇe, vasa hiṃsattho, vasati duggandhanti vāso, ṇo, vāsa upasevāyaṃ vā, vasa nivāse vā. So eva cuṇṇaṃ. Yuja yoge, kammani ṇo, vāso eva yogo vāsayogo. Dvayaṃ vilepanamatte. Vaṇṇa vaṇṇakriyāvitthāraguṇavacanesu, curādi. Vaṇṇayatīti vaṇṇakaṃ. Ṇvu. Lipa upadehe. Vilepīyateti vilepanaṃ, kammani yu.
双重的香料、抹剂和盐。居所为害，常居臭气之处即为居所，既可作为涂抹物，亦可供居住所需。盐即为此涂剂。配合或行为所须，则称为涂料及涂抹物。双重以涂抹为度的物质。颜色及其相关活动的展开特性即色彩。称色彩。涂抹于器物表面即为涂抹作用。涂抹即涂饰，为行为结合所用。
§307
307. Yo gandhamālyadhūpādīhi vatthatambulādīnaṃ saṅkhāro, taṃ ‘‘vāsana’’mityuccate, vāsa upasevāyaṃ, vāsīyate saṅkharīyateti vāsanaṃ, yu.
307. 由香花、花环、香、用布包裹物等构成的聚合物，称为『气味』。『气味』是指用来覆盖之物，因覆盖而称为『气味』。
Tikaṃ pupphadāme. Mā māne, lo, mala dhāraṇe vā, a. Mālova mālyaṃ. Dama gatiyaṃ, pupphāni damantyatreti pupphadāmaṃ, pupphānaṃ rāsikaraṇaṭṭhānamiccattho. Dā lavane vā, mo. Amarakose pana ‘‘mālāmālyāni muddhani pavattāya mālāya nāmānī’’ti vadati. Mālamālyasaddā pupphepi, ‘‘mālā mālyaṃ pasune’’ti hi nānatthasaṅgahe. Dvayaṃ gandhaggāhite vatthādo. Bhū sattāyaṃ, kammani to, vuddhādi. Vāsāpeti gandhaṃ gāhāpeti yanti vāsitaṃ, vasa nivāse, kamme to, tīsu, yathā – bhāvito paṭo, bhāvitā celī, bhāvitaṃ vatthaṃ. Vāsito, vāsitā, vāsitaṃ vatthaṃ.
这是花的装饰。不论是戴在身上，抑或是用来遮盖污秽的，都称为花环或者花饰。又根据功用不同，称为花环饰，用于供养。花环乃聚集花朵作饰物之处。若是用于盐（盐水）等处，即称为『mo』。《阿摩罗词典》中说：“花环是将花串成的环带”。『花环』这一词，即使是花，也不尽相同。《花环花饰》是有多义的词。香味所附着之衣物，因其供养、覆盖之功能有所不同，故称为『气味』。从动物、众生、因业力而增长的影响来看，覆盖称为居住、生活，业力的作用如同耕作、培养庄稼、培养布料。因经常穿着、覆盖，而称作穿着之衣物。
§308
308. Pañcakaṃ muddhamālāyaṃ. Tasi alaṅkāre, bhūvādi. Uddhaṃ tasīyateti uttaṃso. Sikhāyaṃ jāto sekharo, ro. Muddhaṃ avati rakkhatīti aveḷā, ava rakkhaṇe, elo, ḷattaṃ. ‘‘Āveḷā’’tipi pāṭho, dīghattaṃ. Sekharo ca āveḷā cāti dvando. Muddhani alaṅkataṃ mālyaṃ muddhamālyaṃ, tasmiṃ. Avapubbo tasi alaṅkāre, uddhaṃ tasīyateti avataṃso, so eva vaṭaṃsako, sakatthe ko, tassa ṭo, anekatthattā upasagganipātānaṃ uddhaṃbhāvajotako cettha avasaddoti tathottaṃ.
308。【头饰五词】。『塔西』（tasi）义为装饰，属菩瓦底类动词。向上装饰者，谓之『优坦萨』（uttaṃsa，顶饰）。生于发髻者，谓之『谢卡拉』（sekhara，冠饰），加『罗』（ra）后缀。守护、保护头顶者，谓之『阿韦拉』（aveḷā），取『阿瓦』（ava，保护义）加『伊拉』（ela）后缀，再转为『拉』（ḷa）。另有读作『阿韦拉』（āveḷā）者，为长音变体。『谢卡拉』与『阿韦拉』构成并列复合词。装饰于头顶之花鬘，名为『头顶花鬘』（muddhamālya），此词即用于该义。以『阿瓦』为前置词、取『塔西』之装饰义，向上装饰者谓之『阿瓦坦萨』（avataṃsa），亦即『瓦坦萨咖』（vaṭaṃsaka），加自义后缀『咖』（ka），其『咖』转为『陀』（ṭa）。由于前置词与助词具有多义性，此处『阿瓦』一词亦具表示向上之义，故而得此形。
Tikaṃ seyyāyaṃ. Sayantyassaṃ seyyā, yo. Sayantyatreti sayanaṃ, senañca. Ubhayatrapi adhikaraṇe yu, isse, e aya, itaratra ettaṃ, ‘‘vā paro asarūpā’’ti alopo ca, sayanīpyatra.
『卧』有三词。『卧处』者，卧于其中之处也。『卧所』者，卧之行为及卧具也。两词皆于处格用「yu」词缀；前者用「issa」变化，以「e」代「aya」；后者用「etta」变化，依「后续异形音节可省略」之规则而不省略辅音；『卧榻』一词亦属此类。
Dvayaṃ mañce. Paripubbo aki lakkhaṇe, ṇo, ilopo, rassa lattaṃ. Maci dhāraṇocchāyapūjanesu, bhūvādi a, sakatthe ko. Khaṭāpyatra, khaṭyate ākaṅkhate sayanatthikehīti khaṭā, khaṭa ākaṅkhāyaṃ.
床铺分两种。一种为前部带绑绳的，名中有省略『no』的。另一种是缺少绑绳的。例如，在遮阴物和供奉物品中使用的，有时会带绑绳，称为『sakatthe ko』。『khaṭāpyatra』指绑绳，此处牵引考虑寝具用途，因此称为绑绳、绑带或牵引绳。
§309
309. Dvayaṃ mañcādhāre. Mañcassa ādhāro mañcādhāro. Paṭipajjati pavattati seyyā yena, so paṭipādo. Mañcaṅge mañcāvayave aṭanisaddo itthiyaṃ, aṭa gamanattho, ani, yu vā, nadādi, rasso.
『床座』有二词。『床之支承』者，即床之台座也。『令卧行进流转之具』者，即床之踏脚也。『床足』者，床之构件、床之部分也；语根「aṭa」含行进义，加阴性词缀「ani」或「yu」，属「nada」等类，短化韵母。
§310
310. Kuḷīrapādādayo ime cattāro mañcantarā mañcabhedā siyuṃ. Tattha kuḷīro kakkaṭako tassa saṇṭhānapādattā kuḷīrapādo. Aṭaniyaṃ āhacco, āhacca vā pādo tiṭṭhati yassāti āhaccapādo, pubbapakkhe ‘‘riccā’’ti yogavibhāgena riccapaccayanto āhaccasaddo, parapakkhe tu tvāpaccayanto, yassa aṭanichidde pādo pavisitvā tiṭṭhati, so āhaccapādo. Masa āmasane, āro, sakatthe ko. Yassa pādacchidde aṭani pavisitvā tiṭṭhati, so masārako. Bundena pādena saha ekābaddhā aṭani yassa so bundikābaddho, ekārassittaṃ. Ettha ca majjhe dvinnaṃ mañcānaṃ lakkhaṇaṃ vipariyayenāpi vadanti.
310. 脚掌部位共有四种床位类型和床裂形态。其中国脚掌指的是猴子的，因其由骨节连接称为脚掌骨。脚掌的正确称谓为脚掌，所谓脚掌是指能够站立的部分，初期被称为‘空闲’，此为位置界分，以产生对应的脚掌声。后期则是承接，指接触地面并支撑身体站立的脚掌。指指甲、关节、骨头、指骨均包括在内。脚掌被连接并绑缚的骨节称为绑带骨节或单根寂静骨节。此处还提到两种床的特征，即使形式有变化依然适用。
§311
311. Dvayaṃ sīsādhāre. Visesena sīsaṃ vahatīti bibbohanaṃ, yu, battaṃ, assottañca. Upadhīyate sīsāsanaṃ karīyateti upadhānaṃ, yu, dhā dhāraṇe.
311. 头座有二。特别是能够承载头部的，即为支撑头部之座，包括枕头和靠背。头座是指能够支撑头部而可当作坐具的部分，因此又称为依靠、保持之处。
Tikaṃ sāmaññapīṭhe. Pīṭha hiṃsāsaṃkilesesu, bhūvādi, ṇvu, ā. Yadādinā ke paccaye itthikatākāre pare pubbo akāro ikāramāpajjate, ‘‘ke’’ti kiṃ? Cetanā. ‘‘Paccaye’’ti kiṃ? Bakā. ‘‘Itthī’’ti kiṃ? Pācakā. ‘‘Kata’’iti kiṃ? Vuttakammā, kammapaccayoyaṃ, tapaccaye pīṭhaṃ . Āsate asminti āsanaṃ.
312. 三种普通座位。座位对粗暴污秽之物以及地面等具有依赖性。依赖条件不同，女性特征之座位相随变化，之前状态与之后状态互换。这里“什么”是指意志，“依赖”是指基础，“女性”是指使者，“行为”是指已述行为，是条件中的条件。从而立座，乃为所坐所处。
Dvayaṃ uttamārahapīṭhe. Kuca saṃpaccanakoṭilyapatithambhavilekhanesu, cho. Bhaddaṃ kalyāṇaṃ pīṭhaṃ bhaddapīṭhaṃ. Gajadantādimayakesamajjaniyampi dvayamidamāhu. Tadā pasādhanī, kaṅkatikāpyatra. Pīṭhantare dīghapīṭhe āsandī matā. Sada visaraṇagatyāvasānesu, nadādi, bindāgamo ca.
313. 两种优良师者的座位。卷曲胸骨、颈椎处以浅刻痕识别。良善美好的师位称为吉祥座，也称吉祥坐具。象牙等坚硬材料制成的座位被视为其中之一。此地仍有可供安心的席位以及修饰。座位之间为长形座，坐者认为舒适。室内设有通风和排水设备，如河流和漏水槽。
§312
312. Āyāmavitthāravasena mahanto āsanappabhedo ‘‘kojavo’’ti mato, kuju theyyakaraṇe, ṇo, kuyaṃ pathaviyaṃ javatīti vā kojavo, ju gatiyaṃ. Dīghena lomena yutto āsanappabhedo ‘‘gonako’’ti mato, gu sadde, yu, sakatthe ko, ussottaṃ.
314. 以大小尺寸和面积为准的大型座位称为‘强壮’。强壮意指僧侣作痛苦姿势时，土壤不会轻易塌陷，其移动性强。长毛被整合在座位结构中，称为‘骨节’，音义相近，作支撑、连接及靠垫用。
Dvayaṃ attharaṇe. Migalomapuṇṇatāya jātaṃ uṇṇāmayaṃ. Thara santharaṇe, pādipubbova, na kadācipi pādirahito, ā bhuso tharīyateti attharaṇaṃ, yu.
315. 两种起源于装饰的掉落物。由长毛覆盖形成的厚实软垫称为‘鼯鼠毛’，在熊爪上方；而在支撑骨节前部永不缺失的部位，称为‘鞭毛’。这些装饰部位被认为是重要的支持和保护结构。
Dvayaṃ saṃsibbanacittake. Cittarūpamassatthīti cittakaṃ. Bāhulyena na ikārāgamo. Vānena saṃsibbanena sañjātaṃ cittarūpamassāti vānacittakaṃ, sakatthe ko.
二者为心所染着的心。以心的外形为义者称为心所。因广泛性非纯色欲。依风即心所染着所生的、有如风之心所外形者，称为风心所，在此与其它同类相别。
§313
313. Dvayaṃ nirantarapupphapaṭe. Ghanaṃ sandhibhūtaṃ puppharūpametthāti ghanapupphaṃ. Paṭalametissātthīti paṭalikā, iko. Dvayaṃ bahumudulome setavatthe. Si sevāyaṃ, sivatthikehi sevīyateti seto, to. Paṭa gamane, ṇvu, paṭikā, addhendupāsāṇepi.
313. 二者为无间花瓣中的花朵形态。云集凝聚形成的花朵形态称为云花。花瓣是指花瓣体，彼此相隔者。二者为多毛柔顺的白色毛。此谓以纯白为务，称‘白’。花叶运动，如风声，乃叶、芽及小石之类。
Dvīsupi pariyantesu yassā dasā santi, sā uddalomī, uditaṃ dvīsu lomaṃ dasā yassā sā uddalomī, issattaṃ, dvittañca. Ekasmiṃ pariyanteyeva dasā yassā ekantalomī, ekasmiṃ ante pariyante lomaṃ dasā yassātthīti ekantalomī, uddalomī ca ekantalomī ceti uddalomiekantalomino, ‘‘padānaṃ sandhi vatticchāto, na samāsantaragesū’’ti vuttepi gāthābhāvato chandohānibhayā visandhi. Yattha pana gāthāyampi visandhi ‘‘dhammasaṃvaṇṇanāya’ntiādimāhā’’tyādīsu, tattha kathanti? ‘‘Na samāsantaraṅgesū’’ti imassāniccattā tatthāpi na doso, ‘‘nena niddiṭṭhamanicca’’nti hi paribhāsitaṃ .
其次，在围绕两根毛上有十处，即是上扬毛；上升于两根毛上的有十处，即上扬毛。十处中在一根毛外围者，称单侧毛；一根毛末端的毛称单侧毛。所谓单侧毛与上扬毛相类，即是脚趾连接处的裂纹，非两部分相合之处。故有歌谣中所说的裂痕，因韵律断开而不同。至于歌谣中说‘为法所述’等者，何意？谓非两部分相合之处之无常，此中亦无谬误。因“如所示为无常”已被定义。
§314
314.Tadeva yathāvuttadvayameva soḷasannaṃ itthīnaṃ naccayoggaṃ naccassa yogyaṭṭhānabhūtaṃ ‘‘kuttaka’’mityuccate. Hi padapūraṇe. ‘‘Naccayogyamhī’’tipi pāṭho, tadā bhāvasattamī. Karonti ettha naccanti kuttakaṃ, kara karaṇe, to, assu, bhujādi, sakatthe ko.
314. 就如所说的两者，十六位女子所适合跳舞的场所称作“kuttaka”。此谓词充满其辞，一说为“适合跳舞场所”，昔时如此称呼。此处以跳舞为“kuttaka”，盖指做动作、举手、脚等，乃舞蹈之意，特定含义。
Sīhādirūpehi vicittarūpaṃ vatthaṃ, āsanaṃ vā vikatikā nāma bhave, ekasseva hi kattuno pakativikatisaṅkhātāvatthāvasena dvittaṃ, vatticchāvasena liṅgasaṅkhyāvibhattibhedañca hoti, yathā – manussā yakkhabhattaṃ ahesuṃ, sattappakaraṇāni abhidhammo nāma bhavanti, devadatto rajjaṃ pāpuṇātīti. Yatra hi pakatiyā vā vikatiyā vāti dvinnampi vuttatā siyā, tatra vācako pakatiyāyeva saṅkhyaṃ gaṇhāti, netarassa tannissitabhāvenāppadhānato . Yadā pana pakatiyā sambandhādibhāvaṃ vattumicchati, tadā attanā vattabbassa aññatthassābhāvā vikatipyuccate vācakena, yathā – devadattassa rajjaṃ pāpuṇāti, idha pana liṅgabhedeneva vuttaṃ ‘‘cittaṃ vikatikā bhave’’ti. Vikarīyateti vikati.
如狮子等形形色色之衣物、坐具，称为变体衣，或称为搁置物。一刀工匠制作时，因改变刀法，形成两种变化，一种是裂纹形态，另一种是数符号分明的分别，如人和夜叉成为祭品，分为七部分称阿毗达摩，天尊获得帝王。因刀法或改变导致二种变化，也称为变化者。言辞是指刀法变化数目，不因另者而变异。欲述变化相关性时，因本身必言所述，若不言则称为变异。此意谓“衣物变体”，变即指变化。
§315
315. Kaṭṭissakoseyyasaṅkhātānaṃ dvinnamattharaṇānaṃ karaṇappakāraṃ dassetuṃ ariyāsāmaññamāha ‘‘kaṭṭissa’’miccādi. Kosiyakaṭṭissamayaṃ kosiyasuttakaṭṭissavākehi pakatamattharaṇaṃ kaṭṭissaṃ nāma, virūpekasesavasena kosiyañca kaṭṭissañca kaṭṭissāni, tehi pakataṃ attharaṇaṃ kaṭṭissaṃ. Kosiyasuttena pakatantu attharaṇaṃ koseyyaṃ nāma. Ratanapatisibbitanti idaṃ dvinnampi visesanaṃ, attharaṇañca iti kamā kamato ‘‘bhave’’ti ajjhāharitabbaṃ. Attharaṇasaddassānuṇṇāmayesvapi pavattanato etthāpi ‘‘attharaṇa’’nti vuttaṃ, yathā – suttaṃ kammanti. Ettha ca cakāro pādantattā garūsu gaṇhitabbo, teneva hi sattapaññāsamattā paripuṇṇā honti, ariyāya hi paṭhamapāde dvādasamattā, tathā tatiye, dutiye aṭṭhārasa, catutthe pannarasamattāti sampiṇḍitā sattapaññāsamattā honti.
315. 有关被称为刀工匠铺下的两个相似成品，不同制作方法的事，圣众曾共知称之为“刀工”（kaṭṭissa）。位于Kosiyaka刀工领域，Kosiyaka称刀工，刀工用语称其为刀工圈，且其工艺呈现差异，分别列出亦为刀工制作。Kosiyakasutta提及此制作名与包括刀工的制作流程。刀工因制作而有特征，且需记录在案。词“刀工”依其字面含义看，如“经文”即法。此处工匠按脚趾数量统计，因为其数量达到七十五。因圣者第一阶段为十二足，第三阶段为十八，第二为十八，第四为十五，合计七十五。
§316
316. Tikaṃ dīpe. Dīpa dittiyaṃ, divādi. Dippatīti dīpo, ṇo. ‘‘Padīpo’’ti aññapadanivattanatthaṃ upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Juti dittiyaṃ, bhūvādi, ṇo.
『灯』有三词。语根「dīpa」含光明义，属「diva」等类。『能发光者』即「灯」，加「ṇa」词缀。『明灯』者，为区别其余词语，以前缀扩充成词。语根「juti」含光明义，属「bhū」等类，加「ṇa」词缀。
Dvayaṃ ādāse. ‘‘Pume tū’’ti tvantaṃ liṅgapadaṃ. Ādissate asminti ādāso, ṇo, āpubbo disa pekkhane, issā. Dippati etthāti dappaṇo, yu, issattaṃ. Makuropyatra.
双重指示。“Pume tū”是指该词为指示代词。此处说的“ādāsa”为指示，相非方向指示，是渴望之意。此处的“dippati”是dappaṇa的和语，是表现渴望的意念，并非此地所说。这里不属于嫉妒之意。
Dvayaṃ cammamayakīḷāguḷake. Vāsabhavanehi yuvatīhi saha kīḷāsambhavā ñeyyā, tappakkamenassābhidhānaṃ. Guḍi vedhane, ṇuko, usse, gudda kīḷāyameva vā, tadā dassa ṇḍo. Kadi avhāne rodane ca, ṇuko, kudda kīḷāyameva vā, ussattaṃ, pubbadassa no.
两种霜冻之类的病害。于象屋或与象屋少女们的玩耍发生时，称为tappakkama（霜冻症）。伤口穿刺处，不是用“usse”，而是“gudda kīḷā”指病害。病痛如痛哭时，不是“avhāne”，也非“rodane”，而是称为“kudda kīḷā”，即伤口上的病害，是表现病痛的词。
Dvayaṃ bījanīmatte. Vaṭi vibhājane, tālavaṇṭehi katattā tālavaṇṭaṃ. Vaṇṭaṃ nāma bījanādikaraṇatthaṃ visuṃ bhājito tālapattāvayavo, tālavaṇṭasaddassa yathāvuttavacanatthayogepi sati saññāsaddattā bījanīsāmaññe pavatti veditabbā. Yadā pana tālavaṇṭehi katabījanimeva vattumicchati, tadā ekena tālasaddena visesetvā ‘‘tālatālavaṇṭa’’nti vattabbaṃ. Yathā – tilassa telaṃ, sugatassa sugatacīvaranti. Bijanti vāyunā yojayanti yāya , sā bījanī, yu, nadādi, yuja yoge, yassa vo, ussī, vaja gatiyaṃ vā assī. Byajanaṃpyatra.
两种种子之类的物质。在水边分离，称为tālavaṇṭa。tālavaṇṭa是由种子起的构成部分，是由风分散种子，分成如莲叶的部分，是有义理的词。若以莲叶表现种子，则以‘tālasaddena’特指为“莲叶种子”。如芝麻油，蜜授之袈裟即是如此。种子由风结合，称之为bīja，是由流转、结合而成的。这里的分开也是如此。
§317
317. Dvayaṃ caṅkoṭake. Kuṭa chedane, sakatthe ko. Karaḍi bhājanatthe, ko. Dvayaṃ kappūrādisampuṭe . Samuggacchatīti samuggo, kvi. Puṭa saṃsilesane, bhūvādi, a.
317. 两种指夹器。去除屋顶的双重器具，如箱盖。称之为sakatthe。手指拨动用具称为karaḍi。两种藏香粉的匣子。samugga是合缀的名词。去除遮盖是puṭa，引申义为去除。
Pajjaddhaṃ methune. Gāmavāsīnaṃ dhammo ācāro gāmadhammo, gāmasaddena cettha gāmavāsino vuttā, yathā ‘‘gāmo āgato’’ti. Asataṃ asappurisānaṃ dhammo, saddhammapaṭipakkhattā vā asaddhammo. Byaya khaye, byayati balametenāti byavāyo, majjhe vāgamo, atha vā vigato ayo vuḍḍhi tasmāti avāyo, atisayo avāyo byavāyo. Mithunānaṃ itthipurisānaṃ samānacchandānaṃ ācāro methunaṃ, tadaññesu upacāro, ramu ramane, bhāve, karaṇe vāti.
有关情侣关系。村民的行为规范称为gāmadhamma，此处是说村民行为准则。村庄的称呼就是村民的名称，如“村庄来了”。不合适的恶行或者不良行为称为asata或asaddhamma。byavāyo为消亡、消退之意，如铁的消耗，称为vastu的衰减状态。男女双方的愿望相合即为“methuna”，婚配的行为、享乐、培育等都是所谓的methuna的意义。
§318
318. Catukkaṃ vivāhe. Vaha pāpuṇe, ṇo. Upapubbo yamu uparame, a. Aññamaññassa pāṇino gahaṇaṃ pāṇiggaho. Nī naye, a. Ubbāho, pāṇipīḷanaṃpyatra.
318. 关于四重婚姻。丈夫得子，妻不得子。此谓初与末婚。乃夫妻之间掌握刀剑，施以胁迫。不可放纵。涉及动手伤害之事。
Dhammakāmatthā tayo vaggā vuccante. Āgamaniddiṭṭho samācāro dhammo. Visayavisayisannipātajaṃ sukhaṃ kāmo. Sabbopakaraṇaṃ attho. Samokkhakā mokkhasahitā dhammakāmatthā catubbaggo vuccante. Tivaggena visaṃyutto mokkho nibbānaṃ. Tulyabalehi pana dhammādīhi catūhi padhānehi catubhadra muccate.
为达成法意，称三类为法门：一、以来龙去脉见为基础的行为规范，此谓法；二、以各个对象相互依存、聚合而生起之幸乐渴欲；三、所有工具、手段总称为利益。将法意分为四类分别促进解脱，称四种法意种类。三种归为解脱道，即涅槃。与其他法门同样功德不相上下，四大善法使修行者获四重解脱。
§319-320
319-320. Dvayaṃ khujje. Kucchitaṃ vajjatīti khujjo, kassa kho, valopo, ṇo. Gaḍi nindāyaṃ, ulo.
319—320. 两种跛。弯曲时践踏地面之跛，谓坠足或非。此谓窝足，因鄙视而称之为跛。
Tikaṃ rassasarīre puggale. Rasa sadde, so. Byāmappamāṇaṃ na lātīti vāmano, nerutto. Rasso ca vāmano ceti dvando. Lakuḍi vāmanatthe, a, sakatthe ko, laku viya ghaṭikā viya ḍeti pavattetīti vā lakuṇḍako.
三种绳索身体障碍之人。绳音为绳索。长度异常不具标准，谓短者；绳和短两种并存。用于钓鱼的橡木类似小桶，摇动时发声，谓小桶绳索。
Pañcakaṃ paṅguḷajane. Parena aṅgatīti paṅguḷo, ulo. Pīṭhena sappati sīlenāti pīṭhasappī, sappa gamane, upaccaye paṅgu, dvīsu. Chinno gamanādiiriyāpatho yassāti so chinniriyāpatho. Vigatā akkhasadisā jaṅghā yassāti pakkho, yathā hi rathassa akkhe bhinne gamanaṃ na sijjhati, tatheva tassāpi akkhajaṅghāya bhinnāyāti opammasaṃsandanaṃ.
五种手指脚趾有残缺者。谓因伤残失去其肢体者。损坏行走能力，谓残疾。被砍掉肢体称断行道。断离四肢无骨医治将导致残缺状况。似车轮破损而行驶困难，比喻腿骨断裂，行路不便，比喻残腿。
Dvayaṃ khañje. Khaji gativekalye, bhūvādi, khañjatīti, a. Khoḍi gatipaṭighāte, ko.
两种跛行者。跛是因单足伤残，包括跛行、跛足等。膝盖动作阻碍者，谓运动不便。
Dvayaṃ avākye. Vattumasakkuṇeyyattā migasadisoti mūgo, issū. Suññaṃ vaco yassāti so suññavaco.
关于两个词语不言明的解释。依照所行可被称为“愚人”和“嫉恨者”。空言者，是指言语空无意义者。
Hatthādivaṅko puriso ‘‘kuṇī’’tyuccate. Kuṇanaṃ kuṇo hatthādivekalyaṃ, tametassatthīti kuṇī, atha vā kuṇa saṅkocane, ī, kucchitaṃ nayatīti vā kuṇī, ṇattaṃ, ‘‘hatthena kuṇī, pādena kuṇī’’iccādipayogā. Dvayaṃ apāṅgadassane jane. Vala saṃvaraṇe, iro. Kucchitaṃ karotīti kekaro, usse.
“曲折如象”的人称为“弯曲者”。“Kuṇana”意为像象前肢那样的弯曲，此含义即“Kuṇī”。又或“Kuṇa”是指收缩、缩短、弯曲，故又称“Kuṇī”。还有“弯曲、弯折”之意，例如用手弯曲、用脚弯曲等，这些表达都与“Kuṇī”相关。人们对这两个词的理解较为宽泛。在束缚戒律里，有忿恨的意义。“弯曲、弯折”作意蕴，称为“kekaro”，意为弯曲、翘起。
§321
321. Dvayaṃ nikkesasīse. Nikkesaṃ sīsametassa, khala khalane, sañcaye ca, āṭo, nikkesattā khaṃ tucchaṃ sīsaṃ lātīti khallāṭo, ṭo.
『秃顶之首』有二词。『无发之头』者，语根「khala」含刮擦、聚集义，加「āṭa」词缀；因无发而头顶空秃，取空虚之义，故称『秃头』，加「ṭa」词缀。
Tikaṃ khuramuṇḍasīse. Muṇḍa khaṇḍane, bhūvādi, a. Bhaṇḍa paribhāsane, u, sakatthe ko, muṇḍako, muṇḍikopyatra.
『剃度光头』有三词。语根「muṇḍa」含削除义，属「bhū」等类，加「a」词缀。语根「bhaṇḍa」含毁损义，加「u」词缀，再加同义词缀「ka」，成『光头者』；『剃头者』亦属此类。
Akkhīnaṃ majjhe ekenākkhinā suñño kāṇo nāma, kaṇa saddagatinimīlanesu, ṇo, kaṇati nimīlatīti kāṇo, taṃ panassa nimīlanaṃ ekenevakkhinā. Aṭṭhakathādīsu pana ‘‘kāṇoti ekacchikāṇo, ubhayacchikāṇo vā’’ti vuttaṃ. Dvayena akkhidvayena suñño andho nāma, andha dassanūpasaṃhāre, a.
单眼中间称为空的部分为“kāṇo”，是指声音路径关闭之处“kaṇa”。此处特指单眼的闭合。注疏中称“kāṇo”为单眼，也有称为单眼或双眼的。有两眼者合称为“andha”，意为盲者，暗示无见识者的近义词。
§322
322. Dvayaṃ naṭṭhasotappasāde. Bandha bandhane, iro. Nalopo. Suti kaṇṇo hīno vikalo yassāti sutihīno. Eḷopyatra.
『失聪之耳根』有二词。语根「bandha」含束缚义，加「ira」词缀，去「n」音。『耳根残缺不全者』者，即耳官缺损之人也。『耳聋者』亦属此类。
Tikaṃ gilānasāmaññe. Gila hāsakkhaye, yu, byādhirogosañjāto yassa byādhito. Ata sātaccagamane, adhikaraṇe, kattari vā uro, āturo, dīghādi. Āmayāvī, vikato, apaṭu, abbhamito, abbhāntopyatra.
疠病论一般。疠，即疾病消亡之义。所谓因为疾病而生起痛苦者，即病患也。故于此顺行依场，担任者，病患者，且为久者。病体衰弱，变形，恶劣，不适，难以忍受，且此处亦是如此。
Ummādo vātādipakopo rogaviseso, tabbati ummatto, mada ummāde, uggatehi vātādidosehi madayatīti ummādo, ṇo. Khujjādayo ummattantā vāccaliṅge yuttatāya vāccaliṅgikā, yathā – khujjo puriso, khujjā itthī, khujjaṃ napuṃsakaṃ. Ummatto puriso, ummattā itthī, ummattaṃ napuṃsakaṃ.
昏乱为风等所激发之病特征。昏乱者，失去正智者也。酒醉为昏乱之因，风等激疾令其心狂乱。故昏乱非也。包括各种形态之跛行及口齿不清，合于口齿障碍。如男跛者，女跛者，缺男子之跛者等。狂乱男子，狂乱女子，狂乱无性者。
§323
323. Navakaṃ rogamatte. Taki kicchajīvane, bhūvādi, ā bhuso taṅkatīti ātaṅko, a. Ama roge, yo, maya gatimhi vā, atha vā ama roge, curādi, āmayati rujjatīti āmayo, a, kāritalopābhāvo. Vidha vijjhane, vijjhatīti byādhi, i, akāravaṇṇāgamo, bādha vibādhāyaṃ vā, tadā yāgamo, vividhā vā ādhayo manopīḷā yasmiṃsa byādhi, ‘‘pume ādhi mānasī byathā’’ti hi amarakose vuttaṃ. Rogegado, kuverāyudhe gadā, gado bhātharikaṇhassa, ‘‘āmaye cāyudhe gadā’’ti hi nānatthasaṅgahe. Ruja roge, kattari ṇo, rujā itthī. Gilānassa bhāvo gelaññaṃ. Kala gatisaṅkhyānesu, na kalati yena taṃ akalaṃ, tameva akallaṃ, lo. Bādha vibādhāyaṃ, bhūvādi, a. Upatāpopyatra.
三百二十三、九种病类。生存艰难如蔓延之毒灶等，令人痛苦，称作忧惧，即病也。病痛者，病体中有或无不适。包括各种带状病症与心理病痛，于此病中称为“人心之苦”。这是阿摩罗词典所说。疾病工具如武器，武器是病恶之喻。痛苦病痛者，当属病苦之体。如女性痛苦言之。病体部分即脓脓瘤。在计算生病日期时不将非日期计入，唯计已定之日期。痛苦病症痛苦，如土体疾病也。亦含附加之痛苦。
Dvayaṃ khayaroge, rasādisattadhātuyo sosayatīti soso, susa sosane, divādi, ṇo. Khi khaye, khayatīti, a. Yakkhā, rājayakkhāpyatra. Yakkha pūjāyaṃ, curādi.
二种消亡病，因液体根本而耗损。耗损，即消亡之义。包括两类，非也。夜叉、王夜叉等亦属此。为夜叉供养等如上文所述。
§324
324. Dvayaṃ nāsaroge. Apihitā nāsā anenāti pīnāso, pīnasopi. Upasaggato nāsāya bahubbīhimhi nasādesaṃ kubbanti , apissākāralopo vaṇṇanāso, rassassa dīghatā. ‘‘Soso yakkhā rājayakkhā, patīssāyo tu pīnaso, āpīnaso patissāyo’’ti rabhaso. Patissayopyatra. Vejjaganthe imesaṃ pīnasapatissāyānaṃ bhedo abhihito –
三百二十四、二种鼻病。鼻塞、鼻涕涝流，即鼻枯塞病。鼻涕流塞、鼻塞异常变化，描述鼻孔处异常，鼻黏液之久留。此谓：夜叉、王夜叉，感受痛苦，得救痛苦如涕流。此谓痛苦之性质分述如医论中所说。
Ānahyate yassa visussate ca,
止泻现象，若有清净者，...
Kilidyate dhūpati ceva nāsā;
鼻孔被堵塞，难以通气；
Na ñāyate gandharase ca jantu,
感官中亦无任何香气被认识，
Duṭṭhaṃ vijaññā tamapīnasenāti.
即便是阴暗的臭气也不能被感知。
Ānaddhā pihitā nāsā,
鼻孔封闭不通，
Tanusāvappasekinī;
身体微微散发着腐臭之气；
Galatāloṭṭhasoso ca,
而且口中充满涎液，嘴唇外翻，
Nittodo saṅkhakadvaye;
『无刺』者，于螺贝二者之中也；
Bhave saro paghāto ca,
『有声』者，击打也；
Patissāyoti lakkhitoti.
『回响』者，此为其相也。
Iha tvabhedenottaṃ. Patipubbo sidhātu rujatyattho. Nāsikāya jāto rogo nāsikārogo.
此处以差别说明『Patipubbo』（先行因缘）生起病痛之理。鼻中既生病，则疾不除。
Ghāne pavatto assavo siṅghānikā nāma, siṅgha āghāne, bhūvādi, siṅghatīti siṅghānaṃ, yu, tattha jātā siṅghānikā. Ā punappunaṃ savati sandatīti assavo, sū abhisave. Dvayaṃ vaṇamatte. Ara gamane, u, aru, napuṃsakeyeva. Vaṇa gattavicuṇṇane, curādi, a, vaṇo, anitthī. Dvayaṃ phoṭe. Phuṭa saṃsilesane, bhūvādi, phoṭo, ṇo. Pīḷa vibādhāyaṃ, curādi, ṇvu, ‘‘itthiyamato āpaccayo’’ti ā, pīḷako, pīḷakā, pīḷakaṃ, tīsvapi, tathā phoṭo.
云：「鼻（ghāna）上生吹气（pavatta）的脓液称为siṅghānikā。『siṅgha』者，鼻孔也。鼻孔乃地等诸根所生之处。『siṅghānikā』乃鼻孔内生脓肿。『assavo』意为脓液，复为脓瘤。此二者中，脓液用'a'音，表示接触与不变者；鼻孔以'u'音标示阳性无性。声母中'a'为连接音，表示不稳定。音节拆分则呈现三种异常：『phuṭa』即散破，『pīḷa』即压迫所致痛苦。压迫即『āpaccayo』，妇女尤多见。『pīḷaka』意为压迫物或肿块，亦有三种。」
§325
325. Dvayaṃ pakkavaṇādīsu sañjātaduggandhavisese. Pubba pūraṇe, bhūvādi, a. Pūya visaraṇe, duggandhe ca, bhūvādi.
三百二十五章：遇有两种成熟脓肿，或恶臭杂然者。前者为『pūya』即脓液溢出，故名腐坏；后者为恶臭之脓汁排泄，俱生脓肿。
Dvayaṃ lohitanissaraṇaroge. Rattassa lohitassa saṇṭhānamatikkamitvā saraṇaṃ gamanaṃ rattātisāro. Pakkhandati nissaratīti pakkhandikā. Kamu padavikkhepe. ‘‘Itthiyamatiyavo vā’’titi. ‘‘Pakkamādīhinto ce’’ti ettha cakārena tissanti, dhātvantalopo ca, sakatthe ko. Dvitte. Yadādinā parakakārassa kho, pakkhandikā.
两种与血液排出疾病相关的说法。首先关于夜间血液脉络通过超越而进入避难所的过度症状。称为离散的为已散去者。骨骼跌落称为坑陷。“‘就如是种类’”为此说。“‘此处离散越过’”为这处病变，是血液成分的缺失，并且是同类（病变）中的一种。其次，当他人之作（恶业）发生时，称为先前散去的。
Dvayaṃ apamāre. Saraṇaṃ sāro, apagato sāro yena apamāro, sassa mo. Itaratra makārāgamo. Dvayaṃ pādabhede. Pādassa phoṭo bhedanaṃ daraṇaṃ pādaphoṭo, phuṭa bhede. Virūpo pādo etāya hetubhūtāyāti vipādikā. Samāsante ko, pubbākārassittaṃ, vidārīyamānattā vipajjamāno pādo assanti vā vipādikā.
两种轻忽懈怠。避难所的精要，以及远离避难所作为懈怠，乃是迷惑。其他则为腐败混乱。两种脚部疾病。脚部破裂为断裂，刺痛为脚部破裂。脚部畸形，由于这些原因称为损伤者。末端部分，即先前形成时的中断、破坏脚者，都称为损伤者。
§326
326. Dvayaṃ vuḍḍhippattaṇḍakosaroge. Vuḍḍhippatto rogo vuḍḍhirogo. Vātapūritaṃ aṇḍaṃ koso vātaṇḍaṃ. Dvayaṃ thūlapādaroge. Ghanābhāvato sithilaṃ padaṃ sīpadaṃ, vaṇṇanāso, dīghādi. Bhāro pādo yassa, tassa bhāvo bhārapādatā.
三百二十六、两种筋骨坏疽疾病。筋骨坏疽疾病即坏烂疾病。搀杂风邪的疮或风疮。两种脚趾肿胀疾病。由于凝结性质，脚趾松弛肿胀，状如蜜蜂窝，伴有色变及长短不同。负重的脚，称为负重脚。
Pañcakaṃ kaṇḍuyaṃ. Kaṇḍa bhedane, u, dīghe kaṇḍū, vadhūsaddova. Timhi kaṇḍūti, assū, curādittā yamhi kaṇḍūyā, yalopābhāvo. Khajja theyyakaraṇabyathanesu, bhūvādi, u. Yumhi kaṇḍūvanaṃ, assū. Uvādeso, dīgho ca.
五种疥癣。指分裂的疥癣，长疥癣，以及像杀声一样的扎刺声。三种疥癣，即疥癣、炽热燃烧及疥癣覆失（消失）。剁割造成的疼痛部位，如身体各处。疥癣病带发炎部位称为疥癣伤区。涂抹膏药的部位，长的部位。
§327
327. Tikaṃ kacchuyaṃ. Yā ‘‘khasurogo’’ti vuccati. Pātyattānanti pāmaṃ, mana, pāmāpyatthi, pulliṅgo, rājādi, visesena tacchati kāsanti vitacchikā, taccha tanukaraṇe, ṇvu , ‘‘vivacchikā’’ tipi pāṭho. Vaccha paribhāsanatajjanesu, bhūvādi. Kaca bandhane, u, cassa chattaṃ, dvittādi. Tilakāḷakantaṃ dvayaṃ dvayaṃ samatthaṃ. Tatra dvayaṃ sothe. Su gativuḍḍhīsu, bhūvādi, tho. Thupaccaye sayathu, ussattaṃ, yāgamo ca. Sophopyatra. Sokaṃ phāyati bahulaṃ karotīti sopho, phāya vuḍḍhiyaṃ, phāyassa pho, nerutto.
三百二十七、三种甲病。所谓指甲病。包括指甲之损伤、破裂、血斑、皮肤剥落等。阳性表现，特别强调拉长和破裂。包括三种读音版本。牲口及其他生者的相关说法，包含身体各部、污垢、色变等。甲的连接处，破裂等现象。色斑坚硬发育，均有两种两重之分。适合于多愁善感者，以及由于风寒积压引发的。有悲伤影响，常见的悲伤，导致伤口等。
Dvayaṃ arisaroge. Amaṅgalatāya du ninditaṃ nāmamassa dunnāmaṃ, sakatthe, kucchāyaṃ vā ko, dīghakosikāyaṃ dunnāmā, itthī. Ari viya sasati hiṃ satīti arisaṃ, sasa hiṃsāyaṃ, kvi, ara gamane vā, iso. Dvayaṃ vamanaroge. Chadda vamane, curādi, ṇvu. Vamu uggiraṇe, thu. Vamidhupyatra. Chaddikā, vami itthiyaṃ, vamathu pume.
两种恶人之病。因逆境和嗤笑而得名不好的恶名者，是恶名者，在后背，或长疮者，被称为不良之名女子。类似恶人，称作伤害恶意者，其行为表现为逆行和嫉妒。两种呕吐疾病。覆盖性呕吐，包括各种炽热相关症状。呕吐的激烈现象。呕吐在此。覆盖呕吐，多为女性所患，呕吐则多见于男性。
§328-329
328-329. Dvayaṃ paritāpe. Du paritāpe, tanādi, thu. Paritapanaṃ santāpanaṃ paritāpo. Dvayaṃ tilakāḷake. Tilasaṇṭhānaṃ viya jāyatīti tilako. Tilaṃ viya kāḷo hutvā jāyatīti tilakāḷako.
328-329. 二种苦恼。二种苦恼，言其根本，如是说。苦恼为苦痛与烦恼，苦恼之义同苦痛。二种称为“种子的黑点”。犹如芝麻附着而生，称为种子黑点。比喻如芝麻作黑色而生，故名种子黑点。
Mahāvireko ‘‘visūcikā’’tyuccate. Nissesato sucati gacchatīti sūcikā. Suci, suca gatiyaṃ, bhūvādi. Suca soceyye vā, nissesato socetīti visūcikā, visesena sūci viya vijjhatīti vā visūcikā. Bahumosaraṇattā mahanto vireko mahāvireko, rica viyojanasampucchanesu, ṇo.
大寂静者称为“针刺者”。因其灭除而净化故名针刺者。净、清浄及运动等义皆含之。净者为应当清净者，故因除去污秽而称大净刺者。又特别如针刺之细微而锋利，称针刺者。因诸缘离散之巨大寂静，谓之大寂静者，非空洞离合之义也。
Bhagandalādayo satta āmayantarā rogabhedā bhavanti. Tatra gudasamīpajo vaṇaviseso bhagandalā, itthī. Bhagaṃ yoni, taṃ dārayatīti rūḷhīto apaccayanto nipātito. Dara vidāraṇe, bhūvādi, latte bhagandalā. Bhagandaropyatra. Meho muttameho, so ca bahumuttatāya madhumeho, rattameho, sukkamehotyanekavidho. Miha secane, bhūvādi, mihati muttanti meho, ṇo. Jara roge. Bhūvādi, jaratīti, a. Jaro pasiddho. Kāsa saddakucchāyaṃ, dittiyañca, bhūvādi, kāsatīti kāso, ṇo, kucchitaṃ asatīti vā kāso, kuāpubbo. Sasa pāṇane, sasanaṃ sāso, bhusaṃ sasanametassatthīti vā sāso, kuṭa chedane, ṭho, kuṭṭhaṃ. Sāmaññena tacovikāre. Sukke tu sittaṃ. Sūla rujāyaṃ, bhūvādi, sūlaṃ. Viddadhi, asmarī, muttakicchādayopyanekā rogabhedā.
如疮疡等七种疾病自内中产生。其中特称附肿疮且生于女性者为疮肿。肿乃根之生长，故名坚硬且坏死垂落。破裂称“裂”，根等生长称“疮肿”是也。还有水肿之类诸种病症。水肿多种，有多水肿、糖尿水肿、夜间水肿、干水肿等多种。此皆因水液积聚而生。老病，即衰老病，一切因衰老而生的疾病。咳嗽由喉咙有痰与脓等积聚所致，名为咳嗽。白色痂疮为痂，是裹伤之物。痂生于裂口愈合之处，亦有俗称为疮病。一般干燥之疾。干裂脚皮。针刺病痛等多病类病。
Pajjaddhaṃ vejje. Āyubbedasaṅkhātaṃ vijjaṃ jānātīti vejjo, ‘‘ṇa rāgā tassedamaññatthesu cā’’ti ṇo, vida ñāṇe vā, vindatīti vejjo, ṇyo, dyassa jo. Bhisajjati cikicchatīti bhisakko, a, jassa ko. Rogaṃ harati sīlenāti rogahārī, ṇī. Harasaddoyaṃ kevalopi ānayanāpanayanesu vattati ‘‘manoharo, dukkhaharo’’iccādīsu, idha apanayane. Kita rogāpanayane, bhūvādi. Tikicchatīti tikicchako, chapaccayo, ṇvu, dvittādi. Agadakaropyatra, agadaṃ arogaṃ pāṇīnaṃ karotīti agadakaro, kammādimhi ṇo.
有医者名。知名为寿命疾病者为医，即于烦恼等他病有智慧，能知之者，谓医。医能诊断并发现各种疾病，故称医。医能治病者即医生，其所治何病即何病。因行为习染析除疾病之者谓治疗者。此中‘去病’仅指病之消除与停止，如“悦人、除苦”等，是指疾病消除。所谓去除疾病者，如药治疾病等。能治疗者名为治疗者，彼等谓章程或方法有二三等。此中解毒者，药能断尽病痛者，在功用上也称解毒者。
§330
330. Dvayaṃ sallanīharaṇe vejje. Kāye paviṭṭhasarādisallassa nīharaṇo vejjo sallavejjo. Yathāvuttaṃ sallaṃ nīharaṇavasena kantati chindatīti sallakatto, kati chedane, to. Dvayaṃ paṭikāre. Tikicchanaṃ tikicchā, bhāve a. Patipubbo karoti tikicchāyaṃ, karato ririyā.
330. 医者有两种取取锦瑟。如身上有割伤裂口除去绷带者，称缠布医者。医者如实拿去绷带，以便割破，称割绷医者。两种对应。治疗者，即为医疗。如癒治治疗疾病者，如行法修习治疗法。
Catukkaṃ osadhe. Bhisajānamidaṃ bhesajjaṃ, ṇya. Na vijjate gado yasminti agado. Bhisajānamidaṃ bhesajaṃ, ṇo. Usa dāhe. Rogamosāpetīti osadhaṃ, dho, atha vā osadhī nāma asaṃyogadabbaṃ, tehi saṃyojitaṃ osadhaṃ. Jāyupyatra. Ji jaye, ṇu.
四种药物。医者此为药物，即所指者也。无作用者为无药。医者此为药物。日光治火。灭病魔者即药。未连接药物称药者，此谓用诸药物相合之药。如生动处。Ji jaye，意为「生长」之意。
§331
331. Tikaṃ ārogye. Anatthakārakattā kucchitākārena sarīre sentīti kusā, rogā, te lunāti chindatīti kusalaṃ. Āmayassābhāvo anāmayaṃ, abyayībhāvo. Arogassa bhāvo ārogyaṃ. Kusalānāmayārogyanti samāhāradvando. Dvayaṃ anāmayajane. Kala gatisaṅkhyānesu. Kalati yathāsukhaṃ sabbiriyāpathesūti kallo, lo. ‘‘Kālaṃ khamatīti kalyaṃ, arogatā, tassaṃ niyutto kalyo’’ti aṅguttaranikāyaṭīkāyaṃ. Natthi āmayo yasmiṃ nirāmayo. Vuttopyatra. Vutti jīvitavutti pasatthā assatthīti vutto. Rogato niggatajane pana ullāgho, lāgha sāmatthiye, usaddoyaṃ rogavimutyattho. Narādittā, narappadhānattā ca naravaggo.
331. 关于健康。由于无益而杂乱无章，以弯曲的形态存在于身体中称为病痛，即称为恶疾，是疾病，能使人衰败，断裂的恶疾是有益的。没有病称为无病，称为不灭存在。健康的状态称为健康。善恶病痛合称为病类。造成无病者有两因：一是时间推移的自然变化，二是依照自身意愿随心所欲地作事。在《中部经钦那》注中说：“时间能忍受者可称为吉祥，健康稳定者是吉祥。”没有疾病意味着完全无病。这一点在这里也被说明。寿命的延续是为生存，为了生命的保持。疾病导致生命消亡，轻重于平静之时，医治是为了脱离疾病。人有善恶之分，人属人类。
Naravaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 人品释义已毕。
4. Catubbaṇṇavaggavaṇṇanā
4. 四族品的说明
§332
332.Santatipariyantaṃ vaṃse. Kula santānabandhūsu, bhūvādi, ṇo, kulaṃ, vana sambhattiyaṃ, so. Saṃtanu vitthāre, ṇo. Abhimukhaṃ janetīti abhijano, ṇo. Go vuccati abhidhānaṃ, buddhi ca, te tāyatīti gottaṃ. Gotrampi. Gavaṃ saddaṃ tāyatīti vā gottaṃ, tā pālane. Anupubbo i gatiyaṃ, karaṇe a. Tanotismāti, santati, nalopo, itthiyaṃ.
332. 关于传承世系。族系中子孙的相续及诸根本事物，不称之为族，而称其为由祖先延续的家族或村落。关于传承世系的详细阐释在这里也有。前往未来而产生者称为出生。牛的称呼是“牛”，在心意语言中称为“世系”。世系，也称为家，牛声亦表示照看牯牛的家系。世系有渐次变化之义。世系即为血脉的延续，女性群体为世系所涵盖。
Santati pantivitthāra-gottesu kavibhī matā;
传承世系对于该领域诸世系有诗人们的见解；
Paramparā bhave cāpi, puttakaññāsu santati.
还有说法认为是逐代相承的，也适用于男孩和女孩的传承；
Khattiyādayo khattiyabrāhmaṇavessasuddā cattāro vaṇṇā kulāni bhavanti, ete hi aññamaññamasaṅkarato vaṇṇetabbato ṭhapetabbato vaṇṇāti vuccante. Vaṇṇa ṭhapane.
刹帝利等属刹帝利和婆罗门两清净种姓，合计共有四族，这些族群因为需要彼此区别，必须确立区分品级，故称为族群的确立。族群的确立即是划分种姓。
§333-334
333-334. Chakkaṃ kulīne. Kulassāpaccaṃ kulino, ino apacce. Sobhano jano sajjano. Saparatthaṃ sādhetīti sādhu, sādha saṃsiddhimhi, u. Sabhāyaṃ sādhu sabhyo. Sādhvatthe yo. Aya gatiyaṃ. Ayitabbo upagantabboti ayyo, kammani yo. Mahākulassāpaccaṃ mahākulo, ṇo.
333-334章。尊贵家族中。由家族首领传承者而为高贵者；若非由首领传承，则非高贵。贤良人物为品行端正者。为达成各种目的，称『善』者，在成就善法中称为『善』。于议会中为贤善的人所认可。于行善之时适用之意。此为行道之法。应当至此而求，应当前往学习者，便是尊者，因其善行也。大贵族家族由大贵族所承传，不能违背。
Bhūbhujantaṃ rājasāmaññe. Atitejavantatāya visesena rājate dibbateti rājā, rāja dittiyaṃ. Bhuyā bhūmiyā pati bhūpati, bhuṃ pāletīti vā bhūpati, pā rakkhaṇe,ti, rasso. Pathaviyā issaro patthivo, ṇo, dvittaṃ, ittañca. Jagatiṃ bhūmiṃ pāletīti jagatipālo, kammani ṇo. Disānaṃ pati disampati, disā, disaṭṭhe vā pāletīti disampati, rassattaṃ, niggahītāgamo ca. Bhuṃ bhūmiṃ bhuñjatīti bhūbhujo, bhuja pālanajjhoharaṇesu, idha pālane, rudhādi. Mahikhitopyatra. Khi nivāsagatīsu, mahiṃ akhi gatavā mahīkhito.
居于土地之上乃称王家沙门。因其光耀炽盛而特殊，谓之天子王，是第二位王者。大多数国土上的统治者称为国王，负责看护保卫土地者谓为地王。以土地为主的统治者谓之主宰地界者，无二无别，亦如此称呼。治理宇宙大地者称为宇宙保护者，亦有其行为标准。守护四方者称为四方王，守护境界者，以此名称传承收录。实际居住地主享用土地者称为拥有土地者，在守护财产中负责掌权、挽回、制止妄作等。牧者亦同理。牧羊人之居住行为如牧场管理者。
§335
335. Pajjaddhaṃ muddhābhisitte jātikhattiye, ‘‘rājajacce ca khattiye’’ti vacanato. Rañño khattiyassāpaccaṃ rājañño, ñño apacce. ‘‘Khattiyo tu virā khattaṃ, rājaññadvijaliṅgano’’ti rabhasa, ratanakosesu pariyāyā. Khattassāpaccaṃ khattiyo, apacce iyapaccayo dissate, khettānaṃ adhipatibhūtattā vā khattiyotiādikappikarājā vuccati, tappabhavattā pana muddhābhisittesvapi taṃsamaññā, essattaṃ. Khattassāpaccaṃ khattaṃ, ṇo. Rajjāropanasamaye dakkhiṇāvaṭṭasaṅkhodakena gaṅgānītena muddhani khattiyakaññādīhi abhisittattā muddhābhisitto, paṭhamakhattiyo. Tappabhavatāya pana anabhisittā ca muddhābhisittākhyā, yathā – brahmabāhujassa vaṃse jātassāpi brahmabāhujo. Brahmabāhuto jātattā bāhujoti hi nikāyantarikānaṃ laddhi. Yasmiṃ pana rājini asesā sāmantā paṇamanti, so adhissarākhyo . Saṃ satto laggo anto yassā sā samantā, savisayānantarā bhūmi, samantāya ime sāmantā, anantararājāno.
于王族武士出生时，称为有束缚加冕者，意指『擒拿』加冕者。所谓王族武士，系由王者传承者，若非受传承则不称。『武士即王族武士，未加冕者不算武士』之说见于宝藏结集内说明。受武士传承者称武士；若非传承者则不算。举例说，编织绳索加冕时，南方用绳环束缚，以示凡受加冕者，皆为武士。即使成为武士，由于附属关系，仍可称为未加冕者或加冕者，见于《泥洹经》。武士即由继承血统而成为武士。行王族职责者，所有臣服者称为属主，最小者是界内诸属，而其臣属即为属主之属，称为属主连环。
Dvayaṃ cakkavattini. Sabbabhūmiyā issaro sabbabhummo, ṇyo. Puññopanītena cakkaratanena vattate asādhudamanikādirājavattaṃ anutiṭṭhatīti cakkavattī, ṇī, cakkaratanaṃ vatteti ākāse attano purato gamayatīti vā cakkavattī, puññacakkaṃ, catucakkaṃ vā sattesu vatteti, te vā asmiṃ vattetīti cakkavattī, cakkaratanuppādanatthaṃ dvādasavassacaritaṃ dasarājadhammaṃ vattametassatthīti vā cakkavattī. Tattha antojanasmiṃ balakāye dhammikārakkhāvaraṇaguttiyā saṃvidhānaṃ, khattiyesu, anuyuttesu, brāhmaṇagahapatikesu, negamajānapadesu, samaṇabrāhmaṇesu, migapakkhīsu, adhammakārapaṭikkhepo, adhanānaṃ dhanuppādanaṃ, samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhapucchananti idaṃ dasavidhaṃ cakkavattivattaṃ, idameva ca gahapatike, pakkhijāte ca visuṃ katvā gahaṇavasena dvādasavidhampi dīpesu. Catūsvapi dīpesu āṇādhammacakkāni sattesu pavattetīti vā cakkavattī. Añño asabbabhummo anavakāso sāmanto bhūpo maṇḍalissaro nāma. Sayamāṇāpavattiṭṭhānavasena paricchinnasseva maṇḍalassa issaro, na sabbamaṇḍalassāti maṇḍalissarotipi. Ettha ca ‘‘sabbabhummo, cakkavattī’’ti dvīhi nāmehi catudīpissaro rājā dīpito, idhānāgatepi saṅgahetvā kathitena adhissarapadena ekadīpissaro rājā, maṇḍalissarapadena padesissaro rājā dīpito. Atha vā maṇḍalissarapadena ekadīpissaro rājā, sesehi rājarājaññādīhi bāhujapariyantehi padesissaro dīpito.
两种转轮圣王。统治诸国土之主即称为万国领主。由功德所生，转轮威德及诸如珍宝璎珞等宝饰皆由转轮圣王所拥有，因而转轮圣王的名号名闻遐迩，意谓『转轮王』。能使转轮延续运转，一般称之为转轮圣王，佛法传入后谓其转轮为四宝轮，或三、四、七轮之转轮圣王。此为延续十二年法，治国十年法的转轮圣王。如内外臣子，由武士、婆罗门、居士、村民、沙门、婆罗门、飞禽走兽组成的组织，共同维系佛法的施行，令转轮不寂灭。居士及族类并置十二种礼仪等于转轮继续常存。四方之中成立防范邪恶轮，是为转轮圣王。还有一种不是统治全境者，谓之诸侯或区域君主，称为诸侯领主之名。虽掌握部分势力，但未统治全部区域，不称为转轮王。有时一人被称三名，或局域内权威共享时，则分称为一地领主。
§336
336. Dvayaṃ rājabhede. Sukhumatāya līnā apākaṭā chaviyo yesaṃ te licchavino. Licchavī ca vajjī cāti dvando. Dvayaṃ sammāsambuddhakule rājini. Purimatarasambhūte sakyakule sañjātattā sakyo, ṇo. Sakkopi. Sakye bhavo sākiyo, iyo, yalopo, dīgho ca.
两种王权对立。微妙隐晦而未公开的势力称为领主，这些多为利差、利差之子等利差出身者。利差是维集族的称谓，与迦毗罗卫族对立。释迦族的创始人名为释迦，是长者中的一员。释迦族人也被称为释迦，表示长者之意，亦称长寿且为尊者。
Pañcakaṃ buddhaputtassāyasmato rāhulassa mātari. Bhadda kalyāṇe, sokhye ca. Kulācārarūpādivasena kalyāṇattā bhaddā. Kaccassāpaccaṃ kaccānā, apaccasaddoyaṃ niccaṃ napuṃsake putte, puttiyañca bhavatīti. ‘‘Rāhu viya candaṃ mama nikkhamanaṃ lātukāmo cāyaṃ me puttoti rāhuloti nāmena bhavitabba’’nti manasi katvā ‘‘rāhu jāto, bandhanaṃ jāta’’nti pitarā vutto sikkhākāmo āyasmā rāhuloyevettha rāhulo, tassa mātā rāhulamātā, bimbaṃ vuccati sarīraṃ, atisayavaṇṇasarīrayuttatāya bimbā, vamidhātumhā vā bo, vassa battaṃ. Yaso vuccati parivāro, kitti ca, te dhāretīti yasodharā, manādittā asso.
为佛陀五位子弟之母的五位尊者中的摩诃罗胡拉。她贤德美好，品行谦恭端庄。其家族始于迦仓族，故名摩诃迦仓，意谓大迦仓家族。名字常称作拉胡罗，与其意愿相符，意谓渴望放弃此子。因其子如月亮般诞生，父亲心愿其为忠诚之子，故称其为拉胡罗。其母名为摩诃果德弥拉胡罗母。其身形美丽卓著，肤色极其光滑，称为光轮，可以当作服饰或饮食用品。她以其声誉和名望被尊崇，亦被称为雅素陀罗及玛娜迪塔、阿索等。
§337-339
337-339. Yesaṃ khattiyānaṃ dhanaṃ sataṃ hoti, kīdisaṃ taṃ dhanaṃ? Nidhānagaṃ pathavādīsu nidhānavasena gataṃ pavattaṃ, tesaṃ dhanānaṃ sataṃ kahāpaṇānaṃ, kittakappamāṇānaṃ? Koṭīnaṃ sataṃ. Kena paricchedena? Heṭṭhimantena heṭṭhimakoṭṭhāsena, heṭṭhimaparicchedena vā koṭīnaṃ sataṃ hoti. Divasavaḷañjo divase divase vaḷañjitabbo pana kahāpaṇo vīsatambaṇamattaṃ hoti, te khattiyā ‘‘khattiyamahāsālā’’tyuccante. Mahanto dhanasāro yesante mahāsālā, lattaṃ, ambaṇamatra ekādasadoṇamattaṃ.
337-339. 诸王种族家中财富若达百计，其财富如何计算？视其财富如藏库、土地众多，按藏库数量计算财富为百计之货币，按周期计算为百万千万。以何种分类？以管家数量为分类，管家的数量即为百万之基。每日所积逐日计算，货币达二十万为限，这等族群号为“贵族大庄园”。大如财富聚积者，庄园如同枝繁叶茂的树木，十一万至十五万不等。
Yesaṃ dvijānaṃ brāhmaṇānaṃ nidhānagāni nidhānavasena pavattāni asītikoṭidhanāni honti, divasavaḷañjo pana kahāpaṇo dasambaṇamattaṃ hoti, te dvijā ‘‘dvijamahāsālā’’tyuccante.
若是出生三姓婆罗门之族，其藏库与财富如积累之财共达八十千万，日常所积货币限于十万，此类如出生三姓者被称为“婆罗门大庄园”。
Nidhānage, vaḷañje ca dhane tadupaḍḍhe tesaṃ dvijamahāsālānaṃ dhanassa upaḍḍhabhāge sati gahapatimahāsālā nāma siyuṃ, ubhayatrāpi heṭṭhimanteneva dhanaparicchedo.
在藏库与积累财富处，当此婆罗门大庄园财富分类之中，有富农庄园存在，皆属管家财富分类之列。
§340
340. Yo na hīno, na cukkaṭṭho, majjhimādhikārabyavaṭṭhito rājaputtasenāpatimahākaṇittharādi, so mahāmatto. Mahatī mattā paricchedo yassa mahāmatto, rūpabhedena paṭṭhānaṃ klīvaṃ.
340. 彼非卑劣，非残恶，居中有权之王子、军阀、上级官吏，乃为大臣。大臣所辖财富以大规模区分，随资产种类组成之家园称作庄园。
‘‘Pakatiyaṃ mahāmatte, paññāyaṃ paramattani;
对大臣胸怀，智慧最高者，
Napuṃsakaṃ padhānaṃ taṃ, ekatte tu’ttame sadā’’ti.
此为无性主导者，常独一无二，以至尊之位一贯守护之。”
Rabhaso ca. ‘‘Mahāmatto, paṭṭhāno cā’’ti tu puṃsakaṇḍe vopālito. Pakaṭṭhe tiṭṭhatīti paṭṭhānaṃ, yu .
【腊帕萨等词】。另，『玛哈玛托』（mahāmatto）与『巴坦那』（paṭṭhāna）二词，据伍巴离师所述，应归入中性词章。『卓越地站立者』，谓之『巴坦那』（paṭṭhāna），加『余』（yu）后缀。
Pañcakaṃ mantinimhi. Matippadhāno sacivo sahāyo. Itikattabbatāvadhāraṇaṃ manto, taṃyogā mantinī. Assatthyatthe inī, atha vā mantena nayatīti mantinī, atha vā mantayogā manti, netīti nī, manti ca nī cāti mantinī. ‘‘Matisacivamantinī’’tipi pāṭho, tadā dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā dvando. Raññā saha jīvatīti sajīvo. Sacate samaveto bhavatīti sacivo. Saca samavāye, vo, ikārāgamo ca. Sabbakiccesu raññā mantena amā saha bhavatīti amacco, amāsaddoyaṃ nipāto sahatthe ccapaccayo. Sajīvamatte cāmaccasaddo vattati. Dvayaṃ senāpatimhi. Senaṃ nayatīti senānī. Camūnaṃ senānaṃ pati camūpati.
五种导师中的词。『matippadhāna』者，是秘书、助手。『mantinī』为掌握教理、用以辩解之论者。解释其含义：有时指诵持真理者，或导师，有时指论理的帮助者、合谋者。『matisacivamantinī』为词典文本，一时有二三种对立解。与国王同生死谓之『sajīva』。『sacīva』即助手、属下。『vo』 指师徒间的调和教约。『amacco』、『amāsaddo』为助辅之词，强调教经中的教理一致。二者合用如同军队中的将军。『senānī』为统领军队者，『camūpati』为军队队长的辅佐。
§341
341.Nyāsādīnaṃ iṇādānadāyavibhāgādīnaṃ vivādānaṃ vohārānaṃ upadaṭṭhari upadassite akkhadasso, akkhe vohāre passatīti akkhadasso, ṇo, dhammādhikaraṇiyo. Pucchāvivāko, pañhavivākopyatra.
341条。有关争议之事，如财产赈济、赠与与接受的法律纠纷与用词规范。『akkhadasso』指法律或戒律中有明确记载的文字，能够在典籍注释中加以寻证。此处强调调解及质疑的作用，并纳入辩论之中。
Pajjaḍḍhaṃ paṭihāre. Dvāre niyutto dovāriko, ṇiko, okārāgamo. Paṭiharati viññāyati tenāti paṭihāro, ṇo. Dvāre tiṭṭhatīti dvāraṭṭho, sakatthe ko. Dvārapālako. Dvāraṭṭhito, dassakopyatra.
【巴迦达等词属守门类】。任职于门者，谓之『多瓦里咖』（dovāriko，守门人），加『尼咖』（ṇika）后缀，并插入『哦』（o）音。凭借彼而得以辨认通报者，谓之『巴提哈拉』（paṭihāra，通报者），加『纳』（ṇa）后缀。站立于门者，谓之『德瓦拉陀』（dvāraṭṭha），加自义后缀『咖』（ka）。另有『门卫』（dvārapālaka）一词。又『德瓦拉提陀』（dvāraṭṭhita）亦见用，义同。
§342
342. Rājūnaṃ aṅgarakkhagaṇo anīkaṭṭhoti mato. ‘‘Rakkhivaggo tu yo raññaṃ, so’nīkaṭṭho’bhidhīyate’’ti amaramālāyañca, anīkena samūhena tiṭṭhatīti anīkaṭṭho, ṇo.
342. 国王的护卫队众被称为『阵军住者』。《阿玛拉玛喇》[Pali: amaramālā]中亦云：『护卫诸王者之队，彼被称为阵军住者。』『以军队、以众多而住立』者，即『阵军住者』，接尾词为『纳』[Pali: ṇo]。
Dvayaṃ mahallake. Kañcukaṃ coḷaṃ, taṃyogā kañcukī. Sokaṃ vindatīti sovidallo. Vida lobhe, lo, kalopo. Thāpati, sovidopyatra. Dvayaṃ sevake. Pabhuno pacchā jīvatīti anujīvī, ṇī. Seva sevane, bhū, ṇvu. Atthīpyatra. Attha yācanāyaṃ. Atthanamattho, āsīso, taṃyogā atthī.
两词指老者。『袈裟外套』与『布衣』，因与之相关，故称『着外套者』。『得忧愁』故称『苦者』，词根为『知』，附加词缀『洛』与『咖喇巴』。另有『置于此』之义。两词指侍从。『活在主人之后』故称『随活者』，附加词缀『尼』。词根为『侍奉』，附加词缀『布』、『努乌』。另有『此处亦可用』之义。词根『阿他』用于『乞求』义。『利益即为求』，乃祈愿之意，因与之相关，故称『求利者』。
§343
343. Dvayaṃ adhikamatte. Gāmesu adhikattā adhikā ikkhā anubhavanametassa ajjhakkho, issattaṃ. Adhikaṃ karotīti adhikato. Idaṃ dvayaṃ thāyukagopānaṃ dvinnampi nāmaṃ. Tatra ekagāme adhikato thāyuko, bahūsu gāmesvadhikato gopo. Vuttañcāmarakose ‘‘thāyukodhikato gāme, gopo gāmesu bhūrisū’’ti. Ruddenāpi vuttaṃ ‘‘gāmesvadhikate gopo, goṭṭhajjhakkhepi vallabho’’ti .
343. 有二义，谓多、过多。在村落中，多者或多者所体验者者，有权势、有力量者也。“多增”谓自增也。此二义是守护村庄者的名称。其间一村有多守护者，许多村落中有多守护者。《阿摩罗阇经》中说：“村中多者为守护者，守护者在各村中众多。”《卢庭经》中亦称：“多守护者的村落中，守护者在宗族首领中亦为所爱。”
Dvayaṃ suvaṇṇarajatajjhakkhānaṃ dvinnampi nāmaṃ. Hiraññaṃ vuccati akatasuvaṇṇādi, tatra niyutto heraññiko. Kana dittigatikantīsu, nipubbo, kho, nikkho, suvaṇṇādivikāro, tatra niyogo nikkhiko. Visesato pana suvaṇṇajjhakkhe bhoriko. Bhūrisaddo suvaṇṇe, taṃyogā bhoriko. Rūpyājjhakkhenikkhiko, tasmā’ya’mubhayatrāpi heraññikoti sāmaññasmiṃyeva. Vuttañca –
有二义，谓掌握黄金和白银者为名。黄金者谓无造作的黄金等物，附属者称为黄金掌者。于某些变异之见中，有降伏、守护、解除等与黄金有关的分别，此中所说为解除者。特别于黄金掌者有护持者。黄金之声甚盛，其关联即为护持者。白银掌者为解除者，故此两者皆为黄金掌者的同类。在通说中如此说──
‘‘Bhoriko kanakājjhakkho,
“护持者为金掌者，
Rūpyā’jjhakkho tu nikkhiko’’ti .
白银掌者则为解除者。”
Sassa attano vijigīsabhūtassa desānantaro samantato maṇḍalībhūto rājā satturuccate ekatthābhinivesitattā. Tato paraṃ vijigīsabhūmyekantariko mitto ekatthakārittanopakārattā. Arivijigīsamittānaṃ pana maṇḍalānaṃ bahibhūto dūramaṇḍalaṭṭho vijigīsabhūmiyā accantabyavahito balādhikopi yo nāpakarotyupakāroti vā, sa udāsīno dūramaṇḍalattenopakārattā. Dūramaṇḍale āsatīti udāsīno, upubbo āsa upasevane, yu, assi, dāgamo ca. Sattumabhiyuñjamānassa vijigīsassa sattuhitāya yo paṇhiṃ gaṇhati piṭṭhito vattati, so paṇhiggāho. ‘‘Paṇhi pacchā padaṃ vijigīsassā’’ti ratanakose. ‘‘Paṇhipāde byūhapiṭṭhe’’ti tikaṇḍaseso. ‘‘Paṇhi pacchimabhāge ca, pādamūlomadiṭṭhisu. Senāpiṭṭhe kumbhiyañce’’ti tu nānatthasaṅgahe.
当某人渴望胜过他人时，周围出现诸多群体聚合成环绕其身的势力，这时有称为敌国的君主，因心念聚合而集中一处。其后因争夺之心而产生友敌关系，友人与之联合为一体，互为助缘。相反，敌国之外的友军多为分散较远的外围势力，这因疏离而不予助力。位于远方的敌国称为疏远者，为冷淡、不亲近，其处于前线，修好、联结、守卫也。战斗中煽动敌意者称为敌扰者。古译典籍有云：“敌扰者乃敌人之后步”，以及《三结经》等注疏：“敌扰者位于敌人后方、敌军步战营中。”但对此义尚无统一解释。
§344-345
344-345.Diṭṭhantaṃ ripumhi. Mittapaṭipakkhattā amitto, rapatyavaṇṇaṃ rajateti ripu, u, ittaṃ, rapa, lapa, japa, jappa vacane vā. Veraṃ virodho yassatthīti verī, ī, dukkhahetuttā sapatti iva sapatto, ivatthe akārapaccayo. Ara gamane,ti, bhūvādittā āgamo. Sada sādane, tu, bhūvādi, sattu, yavādicuṇṇepi. Ara gamane, veramaratīti ari, rassanto i. Sapattādīnaṃ catunnaṃ dvando, ‘‘byañjano ca visaṃyogo’’ti sutte caggahaṇena ekatakārassa lopo ca. Patiyamatthanaṃ paccattho, taṃyogā paccatthiko, patiyaṃ viparītagamanaṃ. Pantha gatiyaṃ, curādi. Paripantho parissavaṭṭhānaṃ, taṃyogā paripanthī. Paṭiviruddho pakkho sahāyo paṭipakkho, tathā vipakkho. Na hito ahito. Hiṃsāyaṃ ramatīti paro, kvi. Paṭipakkhabhāvena amati gacchatīti paccāmitto, ama gamane, to, dvittaṃ. Natthi etasmā īti upaddavoti anīto , mitto, tappaṭipakkho paccanīto, so eva paccanīko, tassa ko, yathā niyako. Virodhossatthīti virodhī, ī. Disa, dusa appītiyaṃ, divādi. Vidussanasīlatāya viddesī, dvittaṃ, issettaṃ. Dussatīti diso, a. Tapaccaye diṭṭho, dhātvantena saha ṭṭhādeso. Dvesaṇo, duhadayo, dassu, sāttavo, abhighātīpyatra.
344-345. 搏斗中之范例。正反双方为友敌，敌意使事情呈现银白色之状。敌字含有“u”等字母，此字根指称不和、敌对、敌意之意。此敌对缘起于苦恼，似四种苦的集合体。动因亦含生之意，又含往来之义。面对敌意，具有生命及其化生者如谷麦之尘。敌意的变化，谓战斗的激烈与缓和。诸敌对之关系有四种：接触、相违、逆行和道路之行。路径运动曰“路”，包围之状为“包路”。对立和同伴为敌我关系，有共依伴随之说。杀伤与否非敌意所关。乐于伤害他者为“他者”，在敌对间称“对方”。敌意如影随形，随自我而动，名为“敌对伴随”，其因果关系难定。反对者谓敌，带来困难与不适。相关名词含方位、方向，经过领悟而区别称呼。看见敌意时，显现为心识与所在地点。嗔恨、痛恨、憎恶、益惧、侵害诸状皆含于内。
Dvayaṃ anukūlane. Anurodhanaṃ anurodho, ṇo. Rudha āvaraṇe. Anurūpaṃ pavattanaṃ anuvattanaṃ, vatu vattane, bhū, yu.
「二者」谓顺利。请求乃请求，「不」也。阻碍为障碍。合适法施行为随行，愿如所行，愿为，愿是。
§346
346. Pañcakaṃ mittasāmaññe. Mida snehe, bhūvādi, to, vayasā tulyo vayaso, mūlavayosaddehi saññāyaṃ sapaccayo , sabbakāriyesu saha vayatīti vā vayaso, vaya gamane, sahassa so vaṇṇavipariyayo. Saha ayati kiccesūti sahāyo, aya gamane, sahassa sābhāvo, yathā sahadhammiko. Saha vā hāni, ayo vā vuḍḍhi yassa sahāyo, tipadabahubbīhi, yathā parakkamādhigatasampadā. Atha vā hāni ca āyo ca hāyā, nilopo, te yassa atthi, so sahāyo, ‘‘sapakkhako, salomako’’tyādīsu viya sasaddassa vijjamānatthattā. Sundaraṃ hadayametassāti suhadayo, alopo, dyassa jo, sova suhajjo. Saha parisahane. Parisahanaṃ adussanaṃ, kho, halopo, sakhā, rājādi, samāno khyāto patīto vā sakhā, yalopo, samānassa ca sabhāvo. Siniddho, sniddho, savayopyatra. Sakhyasattapadinā pana mettiyaṃ vattanti. Sakhimhi bhavaṃ sakhyaṃ. Sattahi padehi avagamyateti sattapadinaṃ, ino.
三四六。五种朋友之通说。此谓亲爱，或谓从本性等，其以年岁相等，因缘相应，或与诸业共增减，或为岁月增减，或为渐行，千万色相变化。与一起业，即同伴，一起行则和合如同法伴。或谓增损，若有帮助即为伴侣，或以三足及多足而言，如勇猛修得功德。或有损益，损若小，依附者存，彼为伴侣，如带义、柔顺等词指共相。美好之心即同心，少有，光明亮，善乐。共忍则忍，忍难者少，如友、王等同意，若不然，则关系破裂，彼伴帮助。已确立、已坚固者，同理也。友谊用七足比喻，以示理解七种缘故。
Dvayaṃ abhejjamitte. Sabbakālaṃ bhajatīti sambhatto, bhaja sevāyaṃ, bhūvādi. Daḷho thiro mitto daḷhamitto. Dvayaṃ diṭṭhamattamitte. Kiñci kālaṃ passitabboti sandiṭṭho. Saṃsaddoyamappattho. Disa pekkhane, dassanaṃ diṭṭhaṃ, taṃ mattā pamāṇametassa diṭṭhamattako, sakatthe ko.
「二者」谓不舍朋友。始终与之同住，事物之人生等。坚固坚定朋友，谓坚强之友。各见所见之朋友，谓所观者。此语相应，见所见以视，量此视为标准。何须别论。
§347
347. Dvayaṃ carapurise tāpasādirūpena caramatte. Carati jānāti paracakkanti caro, a, cāropi, ṇo. Guḷhapuriso guttapuriso. Yathārahavaṇṇo, paṇidhi, appasapo, phassopyatra. Tatrādidvayaṃ vāṇijakasibalaliṅgabhikkhukaccāyanādilesena thāyinicare. Itare idhāgatasadisatthe. Vaṇṇo pakāro, yathārahavaṇṇo yathārahappakāro. Yena paracakkaṃ sakkā ñātuṃ tappakāravā iccattho. Paṇidhiyyate ñeyyamasmiṃ paṇidhi, i. Apakaṭṭhaṃ sappati caratīti apasappo, a. Phusa bādhanaphusanesu, a, phasso.
三四七。二者谓游人以行苦等为业。行者、知者、异行者与行有关。粗俗人、隐士人。如野猪色，须髯，甚至触不净。于此二者，游商、贩民、阁主、比库、行者等常住。余处多有人。颜色、形象，如野猪或其形状。愿能知异行者之理，心愿教之。因缘规定，必遵守。无赖者谓不守道，犯触害等，恶行。
Tikaṃ pathike. Pathe gacchatīti pathāvī, vī, dīgho. Iko, pathiko. Addhani magge gacchati sīlenāti addhagū. Addhagopyatra.
三者谓途人。行在路上，谓道路或长路。彼为途人。穿越中途行，谓短途。
Dvayaṃ dūte. Du paritāpe, to. Sandesaṃ vācikaṃ haratyaneneti .
二者谓信使。二者之苦，谓受之苦。口口承传，用言语带去。
Dvayaṃ jotisike. Gaṇayatīti gaṇako, ṇvu. Muhuttaṃ kālavisesaṃ jānātīti muhuttiko, vāggahaṇena na vuddhi. Saṃvaccharo, jotisiko, devaññū, mohutto, ñāṇiko, kātantikopyatra. Katanto devamattaṃ, taṃ jānātīti kātantiko.
两词指占星师。『能计算者』故称『算数师』，附加词缀『努乌』。『知悉须臾时分之特别时刻者』故称『时刻师』，依句义之收录，元音不升级。另有『年份』、『星象师』、『知天者』、『时分师』、『智者』、『咖当帝咖』等词亦见于此处。『咖当』指诸天之分，『知此者』故称『咖当帝咖』。
§348
348. Dvayaṃ lekhake. Likha lekhane, bhū, ṇvu. Lipena masyopadesena bhavatīti lipi, i, vaṇṇasaṇṭhāno, taṃ karotīti lipikāro. Akkharacaṇo, akkharacuñcupyatra. Cana dāne, bhū. Cañcu gatiyaṃ.
348. 两词指书写者。词根『书写』，附加词缀『布』、『努乌』。『凭借墨水之教导而成形者』故称『字形』，附加词缀『伊』，乃字母之形态，『制作此者』故称『写字者』。另有『字母善者』、『字母精通者』亦见于此处。词根『赐予』，附加词缀『布』。另有词根『行进』。
Melānandā masimaṇi, melandhu vaṇṇakūpikā;
墨、墨珠称『墨水宝』，墨砚称『颜色容器』；
Masijalantu melā ca, pattañjanaṃ masi dvisu.
墨汁、调色盘，以及『帕特』之眼药膏，『玛西』一词通用于两者。
Lekhanī vaṇṇatūlī ca, vaṇṇakakkharatūlikā;
书写笔、颜料棉束，以及颜料粗刷；
Vaṇṇadūto sotthimukho, lekho vācikahārako.
『梵天使者』者，乃传递吉祥音讯之信使；『书信』者，乃传递口头信息之载体也。
Kācanakitaliko ca, kācanaṃ tannibandhanaṃ;
若干轻微附着物，或某种与之相连的物；
Lekhyaṭṭhānaṃ ganthakuṭi, muddā paccayakārinī .
书写之处、书简、册子、卷轴，或触摸产生因缘的载体。
Dvayaṃ vaṇṇe. Vaṇṇīyati pakāsīyati attho yena, so vaṇṇo, vaṇṇa pakāsane. Na kharati na khīyatīti akkharo, khara vināse, khi khaye vā, tadā aro. Likhanaṃ, lipi, likhi ime vaṇṇasaṇṭhāne vattanti. Lipilikhiyo itthiyaṃ.
二者为色。所谓显现并被显示其义者即为色，即颜色。文字非粗糙非腐坏者为字，因粗糙而损坏，或腐烂，则非字。书写、文字即此颜色的结合体。书写文字之人为书写者。
Bhedādayo ime caturo upāyā sattuvijayakāraṇāni. Sattuvijayamupagacchanti etehīti upāyā. Parasmā visilesanaṃ bhedo.
变异及其他此四种分别方法为感官胜利的因缘。因缘至感官胜利故称为手段。彼此不同称为分异。
Sneharāgāpanayanaṃ , saṃhāsoppādanaṃ tathā;
由油脂、欲爱引导，及由调和造成；
Santajjanañca bhedoyaṃ, viññūhi tividho mato .
由生育及区别，此谓分异，智者三种意见。
Tatrāyaṃ tavānuggatena pavuddho pāsādataravo viya attānañcocchindissatīti saṅkāyaṃ janitāyaṃ snehabhattiñcāpanayati. Abhibhavanañcopādayati . Aññassa ca pariyapaccāmittānuggahaṇassa maraṇamevanto bhavissatītyevaṃpakāramabhibhayanaṃ santajjanaṃ.
在此，若依侍者之情意，激增如水波般，自我将被割断，迷惑因而生起，此则为情爱依附之缚，导致恩爱迷惑，牵引而生。此亦生起征服之意，促使未觉者驱使他人相助。因对相互帮助之缘起，必定生死如是，因而生起畏惧之心，令众生忌惮不安。
Vadhotthaggahaṇañceva, parikleso tatheva ca;
杀害、俘获以及纠缠烦恼等，亦属此类。
Iti daṇḍavidhaññūhi, daṇḍopi tividho mato .
是故，明了刑罚者谓刑罚亦有三种。
Parikleso bandhanatāḷanādi.
烦恼则为拘缚、禁锢及折磨等。
Aññamaññopakārānaṃ, dassanaṃ guṇakittanaṃ;
彼此互助者，为相见教导及称扬功德。
Sambandhassa samakkhānaṃ, āyatiṃ sampakāsanaṃ.
结缘相会者，为延续未来及相互启发。
Vācā pesalayā sādhu, tavāhamiti cappaṇaṃ;
言语上的馈赠是善巧的，称为‘这是为你而作’的赞语；
Iti sāmavidhaññūhi, sāmaṃ pañcavidhaṃ mataṃ .
由此，称为调和五者的调和五种奉献。
‘‘Asmiṃ evaṃ kate idaṃ amhākaṃ bhavissatī’’ti āsādassanaṃ āyatisampakāsanaṃ. Appaṇamityaṅgassa dānaṃ.
“这样作，下世必为我所感应”的自他感应为长远之因，称为付法的赠与。
Dānañca pañcadhā sārassāsārassa ca dabbassa gahitassa samappaṇaṃ, tathāgahitassānumodanaṃ, tathā apubbadānaṃ, tathā ‘‘amussa dabbaṃ gaṇhāhi, tatheva bhavissatī’’ti parasesu sayaṃ gāhappavattanaṃ, tathā iṇappamocanañceti. Yathāha –
布施分为五种：有实质与无实质之物的赠与，觉者的称赞，先前辅助布施，对他人传授‘取此物，必得如是’，以及束缚之解脱。如言：
‘‘Yo sampattadhanossaggo, uttamamajjhimādhamo;
‘谁于财产富足，位居上、中、下层；
Patidānaṃ tathā tassa, gahitassānumodanaṃ.
必受彼人赠与，且受相应赞许。’
Dabbadāna’mapubbañca , sayaṃ gāhappavattanaṃ;
赐物果的前因，乃自发起行施法；
Deyyassa paṭimokkho ca, dānaṃ pañcavidhaṃ mata’’nti .
或称之为可施断戒，施法被分为五种。
Ete cattāro upāyā māyādīsvevantogadhā, tathā hi māyopekkhā ca daṇḍantogadhā. Indajālañca bhede antogadhaṃ. Keci panāhu
此五种法门，如魔术、宽容、威严、根基、变幻。魔术与宽容为根基，威严为约束，变化为分离。亦有他说：
‘‘Sāmaṃ dānañca bhedo ca, daṇḍo ceti catukkakaṃ;
「施法与施法所生之分，约束即四种法；魔术、宽容、根基、变化，七种法门著名」。
Māyopekkhindajālañca, sattopāyā pakittitā’’ti .
这即是他说的四法之别，魔术、宽容、根基及变化七种法门。
§349
349. Nāmamattena vuttānaṃ bhedādīnamidāni pariyāyānyāha. Tatra dvayaṃ bhede. Japa mānase ca , bhū, ṇo. Bhidi dvidhākaraṇe, ṇo.
以名不同说明此等种别的多种说法，其中有两种分法，以口头念诵与心念为一分法；以二种原因分解为另一。
Tikaṃ daṇḍe. Daṇḍa nipātane, curādi. Saho vuccati balaṃ, tabbhavaṃ sāhasaṃ. Damanaṃ damo, dīghapaṭisedho.
第三章论刑罚。刑罚的消灭，包括窃盗等罪。勇武称为力量，勇敢称为胆识。驯服称为驯服，漫长的惩罚称为长久的处罚。
§350
350. Sāmaṃ suddavagge, dānañca brāhmaṇavagge kathessati. Sāmyādayo sattarevācariyamate. Paramparopakārittā rajjassaṅgāni. Pakaṭṭhamupakubbanti rajjanti pakatiyoti coccante. Vuttañca kāmandakīye –
第三百五十节。在净法品和婆罗门品中将论施舍。关于“平等”(Sāmya)等七种行为，认为是过激举止。传承上互相伤害，呈现纠缠不清的网状关系。明显显示彼此互相挑衅、互相编织纠结，可谓纠缠纷乱。又在《欲界经》中说道——
‘‘Sāmya’maccañca raṭṭhañca, duggaṃ koso balaṃ sakhā;
“所谓平等，与国土，苦难、国土、力量、友伴有关；
Paramparopakārīdaṃ, sattaṅgaṃ rajjamuccate .
这是互相伤害，七重网状关系构成之说。
Amaccaraṭṭhaduggāni , koso daṇḍo ca pañcamo;
他们互相伤害国土，苦难不已，力量及惩罚构成第五重；
Etā pakatiyo vuttā, vijigīsassa rājino.
这些互相纠缠的关系被指出，是君主为争夺权势而产生的。”
Etā pañca tathā mittaṃ, sattamo pathavīpati;
这些五种类型都是这样，称为“第七地界”；
Sattappakatikaṃ rajjaṃ, iccāha sūrapūjito’’ti.
这是称为“七七相连的国度”，意即“被贤者所尊崇”。
Tatra poraseṇīnaṃ padhānabhāvepi sati raṭṭhaggahaṇena, balaggahaṇena vā gahaṇasiddhanti neha visuṃ gahaṇaṃ kataṃ, amarakose pana dvīhi gahaṇe siddhepi padhānattākhyāpanatthaṃ visuṃ gahitā. Vuttañhi tatra –
关于他国侨民的主管职务，虽有国界的设立和兵力的配置，但并非在此地执行全面的统治权；在《不灭辞典》中，虽在双重主管权成立时，仍置其为主管职务。正如经中所说：
‘‘Sāmya’macco sakhā koso, rajjaduggabalāni ca;
“统辖平等的守卫、盟友和军队，以及缚国力的守护；
Rajjaṅgāni pakatayo, porānaṃ seṇiyopi ce’’ti .
统辖者和诸州长老也同此体制。”
Esañca sāmyamaccaraṭṭhaduggakosabalasakhīnaṃ pubbatarassa garuttaṃ viññeyyaṃ, iha tu nāmaliṅgānusāsane abhidhānasatthe anupayogato yathākkamaṃ garuttaṃ na vattumicchatīti byatikkamenopaññāso kato.
这就是对统辖平等守护、国家守力和盟友的解释，前文已细述其重要性；但这里由于名称法则的缘故，不适合在定义条目中赘述完整对应义，故仅略表其大意。
Suvaṇṇādimayabhaṇḍāgāraṃ koso, pabbatodakarukkhādīhi duggamaṃ puraṃ duggaṃ, vijitaṃ janapadavatī bhūmi, balaṃ cakkaṃ, tañca molabhataseṇisahāyāmittāṭavikabhedena chabbidhaṃ. Tatra kamāgataṃ molaṃ, vetanasambandhaṃ bhataṃ, poraṃ balaṃ seṇī, sahāyabhūtaṃ sahāyo, amittabhūtaṃ amittaṃ, aṭavikaṃ aṭavisahāyo mittaṃ. Tadapi sahajjaṃ, pākataṃ, kittimañceti tividhaṃ. ‘‘Liṅge sabhāve pakati, porāmaccādiyonisu. Tiliṅgaṃ guṇasāmyepī’’ti ruddo.
黄金及诸贵重财物所在的仓库称为“国库”，居于山川、湖泊、森林等难以到达之地，是难以征服的城池，征服其所在之地的国家，连城池、势力与辖区分为六种，即：国库所依托之根本、与臣属有关的属下、部众的势力、军队、助伴、敌友、森林与森林助伴及友伴。即便如此，根本、亲族、名望三者仍为本质自然之固有法，众属与长辈等皆有相对差异，三种标记互为性质上的等同性，这便是经典所说。
§351
351. Pabhāvādīnaṃ vasā sattiyo nāma tisso bhavanti. Saka sattiyaṃ,ti. Tatra yaṃ sandhādīnaṃ, bhedādīnañca yāthāvato avaṭṭhāpanaṃ, taṃ ñāṇabalaṃ mantasatti, sakasampattuppattiyaṃ kosadaṇḍā pabhūsatti, tesaṃyeva pabhuttasampādane sāmatthiyato. Vuttañca ‘‘kosadaṇḍabalaṃ pabhūsatti’’riti . Balavatī ussāhaceṭṭhā ussāhasatti. Vuttañca ‘‘vikkamabalamussāhasatti’’riti .
关于“光辉”等诸性质，虽称七种，但实际上有三种，称为“性质七”（sattiyaṃ）。其中，对相关的结合与差异做了详尽的说明，这种认识是智慧力量，即观念能力。它主要用于产生国土管理和军政统治的威严力量，称为“国柱威力”，这是实现强盛的基础。经中亦云“国柱威力光辉”，指的是力量丰沛、精进最胜和勇猛的力量。又云“疾行战力”，此亦属军力勇进之说。
Pabhāvādīnaṃ sakāraṇaṃ sarūpaṃ dassetumāha ‘‘pabhāvo’’ccādi. Damanaṃ daṇḍo, tadatthiyā balampi daṇḍo. Tato jātaṃ yaṃ tejo, taṃ pabhāvo. Tato jāto yo tejo, so ‘‘pabhāvo’’tipi pulliṅgena yojanīyaṃ. Pabhavanti tejassino aneneti pabhāvo, ṇo. Pakaṭṭho vā bhāvo pabhāvo. Koso dhanaṃ, tato jāto yo tejo, so pabhāvo nāma. Tathā kosajo tejo dhanena sattūnamupakaraṇaṃ. Patapanti tejassino bhavantyaneneti patāpo, ṇo.
说“光辉”等名称，是为了表现某种本质相同的状态。镇压、权杖（杖法）为其目的，力量也表现为权杖。由此而产生的火焰，即称为“光辉”。此火焰被阳性词所结合，凡发光之事称作“光辉”，而非阴性。生于国库财物的火，便是此“光辉”。基于此国库之火，国土财富和众生得以辅助。由此显现的光辉亦即“国柱”，如说“助持君王之火轮”，谓之“光辉”；威严的火光以此显耀。
§352
352. Dvayaṃ mante. Mantā vuccati paññā, sā etasmiṃ vijjati tāya nipphādetabbattāti manto, atha vā manta guttabhāsane, bhāve ṇo. Itaratra bhāve yu.
“曼陀”说法。曼陀即智慧，此智慧存在于此，是应当排除一切障碍之法。又曰曼陀系指口头提法，而非指事物本身。其他场合则指示意义光明。
So manto dvigocaro dvinnaṃ janānaṃ visayabhūto catukkaṇṇo nāma. Cattāro kaṇṇā ettha catukkaṇṇo. So manto tigocaro tiṇṇaṃ janānaṃ visayabhūto chakkaṇṇo nāma. Manto nāma catukkaṇṇo vā chakkaṇṇo vā kattabbo, na tato paranti dvinnamevettha gahaṇaṃ. Amarakose pana chakkaṇṇopi paṭikkhitto. Vuttañhi tattha ‘‘achakkaṇṇo, yo tatiyādyagocaro’’ti .
此“曼陀”有双类。被称为“加双目”者，是具备两个对象的四目眼，即有四只眼睛。这里所谓四目即这四只。另一称为“三目”，即具三对象的六目眼，名为“比目”。“曼陀”应指四目或六目，二者之上无更多。阿摩罗阇所著辞书中记载也仅此六目。经中说“非六目者，乃三种中第二类”，说明了其分类。
Sabbapārisadattā byākaraṇassa sotūnaṃ samayantaresvapi paṭubhāvajananatthaṃ idhānāgatāpi chagguṇādayo ānetvā kathetabbā. Vuttañhi –
为了解释文法之音节，更好地培养理解力，即使在时间间隔内，也应提供诸种音节等内容，并详加说明。经中曾说——
‘‘Sabbapārisadaṃ hidaṃ, sabbasattha’mato mataṃ;
『一切和合者』者，此即一切实体之道理所归也；
Nissīyate kvaci kiñci, sabbesa’matra vādina’’nti.
『任凭何处所立』者，此乃唯以一切为本之言也。」
Yathā chagguṇā sandhi viggahayānāsanadvedhāsayā . Tatra sandhi upahāralakkhaṇo tividho kosadaṇḍabhūmippadānahetuko. Apahāralakkhaṇo viggaho, sopi tividho pakāsayuddhaṃ kūṭayuddhaṃ tuṇhiyuddhanti.
如同诸和合因于谤恨怨恚之故而生，和合之相有三：诱因、根、所依；解离之相亦有三：争斗、明辨、混战。
Parabyasanatāsapattidesakālātyudayāvāpayānamattena sāddhe parasmiṃ katācarassa guṇānurattapakatissa vijigīsassa yātrā yānaṃ, tañca viggayhayānaṃ sandhāyayānaṃ sambhūyayānaṃ pasaṅgayānaṃ upekkhiyayānamiti pañcavidhaṃ. Patiggāhīnaṃ niggayha, sandhāya, upekkhiya vā yaṃ yānaṃ, taṃ viggayhayānādi. Yadā na sakkoti, tadā sāmantehi sahekībhūya yānaṃ sambhūyayānaṃ. Aññatra gantabbe aññasmiṃ pasaṅgato gamanaṃ pasaṅgayānaṃ.
以四因缘——异习、宿业、时节、兴起——绝对为限，欲求者对他人所为之事，乃执著依止，或攀缘追随，生渴望行旅。此旅可分为五种：识取者，即执著而摄取；依止者，即和合而守护；生起者，即生发和续；结缘者，即结合；放弃者，即舍弃不取。未能摄取时则与敌联合组成共事之旅，此谓生起之旅。若不欲往其他处，谓之结缘之旅。
‘‘Na maṃ paro hantuṃ samattho, nāhampi para’’miti kālādike parikkhitvā vijigīsassa duggādīni vaḍḍhayato ṭhiti āsanaṃ, tadapi viggayhāsanasandhāyāsanādibhedena pañcavidhaṃ. Balīnaṃ sattūnaṃ majjhe kākakkhivā’lakkhitasso’bhayatra vacanenattano samappaṇaṃ dvedhaṃ. Aññatarena vā balavatarena sandhi, aññatarena abalena viggaho dvedhaṃ. Sattuno vā pakatīhi sandhāya yo tena viggaho, sattuneva vā yo sandhiviggahasamudāyahetuko duggāsayassa byāpāro, sopi dvedhaṃ. Parasantānamapyobhayavedanānaṃ ubhayato vutti dvedhamuccate.
「我不能杀彼，彼亦不能杀我」者，为时节等缘结束时，渴望者怒恨增长而起立处所；是处所即根据和合、座位等别，有五种。强壮众中，称为「无畏如乌」之辈，其言辞使敌分裂，作两分。或有强者为和合，弱者为解离，两分。为众合和所用者为和合，为和合散解所因者为解离，解离亦两分。彼此敌对众的痛苦往来，名为互通之痛苦，亦两分。
‘‘Ucchijjamāno ripunā nirupāya patikriyo. Sattihīno samāsiyate’’ti hīnenāññassa balavatarassa dhammavijayino samāsayanaṃ , tasseva vā balino sattuno kosādippadānena āsayanaṃ āsayo vuccate. Ete chagguṇā.
「被敌击破，无计可施」者，由弱者接触强者得胜之事，称为屈服。被强者及众之诱因所屈服，称为坐处。此二即三和合之相。
Yasmiñca guṇe ṭhito vijigīso sakkotyattano aṭṭhavaggiyakammāni pavattayituṃ, parassa cetānyupahantuṃ, guṇamādhiṭṭheyya, sā vuḍḍhi.
凡于某种品质中恒久立定而生渴求者，即为萨咖，具足八类行为力，能运转于世，扰他心意，而专注于此品质，此即增长。
Kasi vaṇijjaṃ patho duggaṃ, setu kuñjarabandhanaṃ;
如迦尸国商路艰难，如象桥般难跨越；
Khanyākaradhanādānaṃ, suññānañca nivesanaṃ .
如此砂匿所宝及赠施，及虚空般无所安置；
Ityeso aṭṭhavaggo.
如是，此为八品。
Yasmiṃ vā guṇe ṭhito sakammānaṃ vuḍḍhi, khayaṃ vā nābhipassati, taṃ ṭhānaṃ, yasmiṃ vā guṇe ṭhito sakammānamupaghātaṃ passati, tasmiṃ na tiṭṭheyya, so khayo, ayaṃ nītivedīnaṃ tivaggo . Itaresaṃ dhammatthakāmā tivaggo.
若于某种品质中恒久立定者，则善业增长，恶业不见止息；若察见某品质中善业趋于衰退，则于彼不应久留，此为三类知识者中第一。余余意者为第二三类。
Dvayaṃ guyhe. Rahasi bhavaṃ rahassaṃ, so, rahe vā bhavaṃ rahassaṃ. Guha saṃvaraṇe, kammani yo. Idaṃ dvayaṃ tīsu. Rahasso manto, rahassā vācā, rahassaṃ mantanaṃ.
有二秘事：于秘密中生死，或秘密中为生死。密穴闭锁，因业所摄。此二存在于三者中：秘密谋议，秘密语言，秘密谋划。
§353
353. Pañcakaṃ vijane. Viji puthabhāve, bhū, to ca. Vici vivecane, puthubhāve ca vā. ‘‘Vivittaṃ tīsu vijane, asaṃpakkapavittesū’’ti ruddo. Vigato jano asmāti vijano. Chādetīti channo. Chada saṃvaraṇe. Vittamarahatīti raho, raha cāge, ramante asminti vā raho, vaṇṇavikāro. ‘‘Raho nidhuvane cāpi, raho guyhe napuṃsaka’’nti rabhaso. Dutiyo rahosaddo abyayaṃ. Nissalākā, upāsupyatra. Nissalākā thī, upāsu abyayaṃ.
五种隐藏。隐藏即在本生本质中，意指地（存在）等诸事。隐藏也可谓在分别（区分）中，或在本质之中。所谓“隐藏于三者中，即未完全显现者”，这是释义。隐藏即“隐藏者”，是与遮蔽相对。遮蔽为掩盖。遮盖即保护之义。“隐藏”还有“秘密”“隐蔽”之意。隐藏如隐蔽林中，或秘密中无男子者，是被谕为“秘密”。“秘密”二字有不变常义。在隐密之地，无显露，是不灭的隐匿。
Dvayaṃ vissāse. Sasa pālane, ṇo. Sambha vissāse. ‘‘Vissambho kelikalahe, vissāse’paṇayepi ce’’ti ruddo.
二者为信赖。兔得以守护、不可乐信。一般信赖。“在嬉戏争论中有不可信者”，此为解释。
Dvayaṃ nyāye. Yuja samādhimhi, samādhi abhyupagamo, to. Upagantabbattā upāyikaṃ. Upāyā sakatthe iko, opāyikaṃ, opayikampi , labbhaṃ, bhajamānaṃ, abhinītaṃ, nyāyaṃ, ñāyaṃpyatra.
二者为理法。结合禅定中，禅定之入受，此为理法。应当到达之对治法为对治之法。此处“对治法”有多解，含指导与受用之义，是辩法中的术语。
§354
354. Silokaṃ ovāde. Avapubbo vada viyattiyaṃ vācāyaṃ, bhāve ṇo. Sāsa anusiṭṭhimhi,ti, āssi, anusiṭṭhi. Anusāsate anusāsanaṃ. Pumavajje itthiyaṃ, napuṃsake ca. Ettha ca ekassevatthassa bhinnaliṅgehi tīhi nāmehi kathanaṃ na kevalaṃ vāccaliṅgoyeva saddo, atha kho vācakaliṅgopyatthīti dīpanatthaṃ.
三行诗劝戒。早先已说辨义之言，此为常理否定。“在善行中行为、持守”，即是规范。以男性女性及无性的分别称谓。此处对一个意义的三个不同性别名称说明，非仅指语言性别的声音，还指发音、语法性别的区别，此处分明指出。
Dvayaṃ āṇāyaṃ. Āṇa pesane, bhāve a, āṇā, itthī. Avavādo, niddeso, siṭṭhipyatra. Dvayaṃ bandhane. Dā dāne, bhāve yu, dā avakhaṇḍane vā, viyogadānato uddānaṃ.
二者呼唤。呼唤在言辞中，女性称呼音“āṇā”。立正、规劝之意亦含。二者为束缚。付出、给予，聚合或分别给予时的断绝，有断赠的含义。
§355-356
355-356. Dvayaṃ aparādhe. Apagacchantyanenāti āgu, ṇu, palopo, rassassa dīghatā, napuṃsake āgu. Apagato rādho yena aparādho, rādha saṃsiddhimhi. Dvayaṃ rājagayhe. Kira vikiraṇe, kattari a, attaṃ. Bala pāṇane, i. Karasāhacariyato bali pulliṅge. Bhāgadheyyopyatra. Bhāgāsakatthe dheyyo , bhāgattena tiṭṭhatīti vā bhāgadheyyo, iyo.
二罪。谓罪过消失时，造成行为的根本原因，及恶行历时之长久。无性者之罪亦包含其中。成就不退转法义时的罪过。二者为国族荣誉。如名誉散失、行为等于自身被践踏。力量掌握于手中。男奴行为中的强制。还有供养等义。供养的两面含义，既作为共享之法，也作为停顿之处。
Dvayaṃ tuṭṭhidāye. Manorathapuṇṇattā pattabbo bhāgo puṇṇapatto. Tussanaṃ tuṭṭho, sossatthīti tuṭṭhī, tena dātabbo dāyo tuṭṭhidāyo, ākārantānamāyo.
满足有二种。本当由心愿圆满得于满足的份，是已圆满的。欢喜满足者，称为满足；为被满足者，是给予满足的义，是使满足者，是消除形态上疾病者。
Chakkaṃ pābhate. Tathā hi –
「六」呈现。正如下——
‘‘Hemaṃ sīhāsanaṃ vesaṃ, vuttaṃ bhaddāsanaṃ tathā;
「金狮子宝座的装饰，称为吉祥宝座；
Upāyana’mupaggayhaṃ, pābhatañco’padā thiya’’nti.
获得了附加装饰，也称为华丽的宝座。」
Silokāddhaṃ nāma amaramālā.
所谓双行诗句，即名为不灭花环。
Upagantvādātabbāti upadā, a, itthī, taṃ tamatthaṃ patthentehi ābharīyate ānīyateti pābhataṃ, patthanatthajotakoyaṃ pasaddo. Upeyyateti upāyanaṃ, ito yu, upagacchati yenāti vā upāyanaṃ. Kuca saṅkocane, ṇo, vigato koco yena ukkoco. Paṇṇena satthapaṇṇena saddhiṃ ākarīyate ānīyateti paṇṇākāro, aññatra upacārā. Pahiṇantyaneneti paheṇakaṃ, hi gatiyaṃ, yu, sakatthe ko. Padesanaṃ, upaggayhaṃ, upahāropyatra.
所谓『前来给予』，即从近处送来。『给予』，女性者，谓当意而视，则称持来、前来，表示前往。『降临』者，即前往，意为向某处前进。小腿收缩无恙无痛，乃因安然获放松。由树叶与树叶相连，谓连接关闭，称树叶所成形，非单纯装饰。『携带进来』谓筑堆的行动，据此可知在正当场所使用。之试穿，取来，均可视为前来、附加、赠予之意。
Gumbādideyyo gumbaghaṭādiko deyyosuṅkaṃ, anitthī, gumbo nāma jalathalamaggādīsu laddhabbabhāgo, tathā ghaṭṭopi, samānatthā hete. Ādinā pābhatampi saṅgaṇhāti. Suṅka gamane, suṅkati yena, taṃ suṅkaṃ. Gamu gamane, bo, assu, gumbo. Dvayaṃ gāmajanapadādito laddhabbabhāge. Aya gamane, ṇo, āyo. Apaccaye ayo. Dhanānaṃ sampattakāle āgamo dhanāgamo.
器皿等应称为器皿器皿缸等为器皿众所共知，不善，器皿名指水底道路等处所得到的部分，缸亦同理，因其意相同。开端部分甚至还聚合在一起。行进称作行进，行进者称为行进者。去行时，如同“无”“有”两者，皆为村落及部族等所能得到的部分。此处行进时，用「aya」和「ṇo」等。减少时用「ayo」。财富增长时称之为财富增长来到。
§357
357. Dvayaṃ chattasāmaññe. Ātapato sūriyālokato tāyatīti ātapattaṃ, to. Chādayatīti chattaṃ, chada apavāraṇe, to, traṇapaccaye chatraṃ, hemaṃ suvaṇṇakhacitaṃ raññaṃ rājūnaṃ āsanaṃ sīhāsanākhyaṃ. Sīhākatippadhānattā sīhākatippadhānaṃ āsananti viggaho.
三五七、伞盖两事。因阳光炽烈照射，称为「晒干的」，即「热晒的」。遮盖时称为伞，在覆盖防护上用此词。干草收割时叫做伞，是由黄金、真金组成的王侯座席，被称作狮座。以狮头为顶饰故名狮顶座。
Dvayaṃ cāmare. Vālena katā bījanī vālabījanī. Camaro migo tassedaṃ cāmarī. ‘‘Cāmarā cāmaraṃ romaṃ, gucchakañcāvacūlaka’’nti tikaṇḍaseso. Pakiṇṇakaṃpyatra. Pakarīyate vikkhipate pakiṇṇakaṃ, sakatthe ko.
伞盖两种。用尾毛制成的毛扇或尾毛扇。扇是其吮毛所用之扇，谓之毛扇。此谓「扇为毛扇，毛为毛扇毛，量束细条插成柄」。另外还有散状构造。会掷出，散布此种散状，用于比喻。
§358
358. Khaggādayo ime pañca rājūnaṃ kakudhabhaṇḍāni bhavanti. Kuka ādāne, dho, vaṇṇavipariyayo. Rañño gamanakāle sadā ādātabbato kakudhāni ca tāni rājadhanattā bhaṇḍāni ceti kakudhabhaṇḍāni.
三五八、尖刃等五物为王侯的头盔装饰品。犬用于采集，有颜色的逆转变化。王出行时须常备这些头盔，且这些均为王族之宝物，称为头盔饰物。
§359
359. Dvayaṃ puṇṇaghaṭe. Jalapuṇṇattā bhaddo kalyāṇo kumbho bhaddakumbho. Dvayaṃ hemabhājane. Bhara bharaṇe, bharaṇaṃ dhāraṇaṃ posanañca, dhāraṇatthassa bharatissa bhiṅgādeso, bharati dadhāti udakanti bhiṅgāro, āro. Karako, kuṇḍikāpyatra.
三五九、两种盛水之器。因盛水而名曰盛器吉祥盛器为吉祥水器。两种金器食用器皿。载重、支撑、供养用的器具，支撑时承载部分称作柄，柄可用以承托或支撑水等，谓之柄。柄也可作罐与器的部分。
Hatthī ca asso ca ratho ca patti ca, tesaṃ samūho hatthissarathapatti caturaṅginī senātyuccate, senaṅgattā samāhāradvandoyaṃ. Cattāri aṅgāni yassaṃ saṃvijjanti, sā caturaṅginī, ī, inī.
象、驴、车、缰绳合称象驴车缰，亦称为四轮军队，因其是四员齐备的军队装备集合物。拥有四个部分者为四轮军队，即象、驴、车、缰绳。
§360
360.Dantyantaṃ hatthini. Kuñjo hanu, danto ca, taṃyogā kuñjaro, atisaye ro, kuṃ pathaviṃ jarāpetīti vā kuñjaro, aluttasamāso, kuñje vā girikūṭe ramati, koñcanādaṃ nadanto vā carati, kuṃ vā pathaviṃ tadāghātena jarayatīti kuñjaro. Vārayati parabalaṃ vāraṇo, nandādīhi yu. Hatthayogā hatthī. Mataṅgassa isino apaccaṃ mātaṅgo, mahantaṃ aṅgaṃ sarīrametassāti vā mātaṅgo, ha nalopo, assākāro ca. Dve radā dantā yassa dvirado, ‘‘rada vilekhane dante’’ti hi nānatthasaṅgahe. Gaja sadde, gajatīti, a. Nago pabbato, so viya dissatīti nāgo, ṇo. Karena, mukhena cāti dvīhi pivatīti dvipo. I gamane, bho. Dantayogā dantī. Saṭṭhihāyano, dantāvalo, anekapo, mataṅgajo, karī, thambheramo, padmī, mahāmigo, pīlu, sindhuro, dīghamāruto, rājīvo, jalakakkho, nilluro, karaṭī, varaṅgo, suppakaṇṇo iccādīnipi hatthino nāmāni. Saṭṭhivassikattā, jātiyā saṭṭhivassakāle thāmena hāyanato vā saṭṭhihāyano.
象牙的末端。象鼻，象牙，这三个合在一起称为“象鼻”，尤为强大。如象会使大地衰老，如老象一般，或在丛林山岗中栖息，发出象的吼声，或在大地上施加压力而使之老迈。象能以强大的力量阻挡，有如护卫。象鼻为象的肢体。象又称象鼻，因为象以鼻啜食。两颗象牙对应称为“双象牙”，其区别在于象牙的分别使用。象声为“嘎嘎”声，如象发出的声音。山峦如巨蛇，故称“蛇”，这是象声的类比。象鼻以口吸饮水故称为“双”之意。象牙合称“象牙”。有六十个品种，象牙长，数量多，由象生，牢固且坚硬。众多象种中，有马象、巨象、尊贵象、莲象、大象、斑象、红色象、长风象、王象、水眼象、修长象、车象、护胫象、音响象等皆属象的名称。象能活六十年。以其出生时刻，或出生后六十年乃至消亡时刻等，均可称为六十岁象。
Vanakarīnaṃ yo yūthajeṭṭho, so sayūthānaṃ jeṭṭhattā yūthajeṭṭho. Sayūthe pāti rakkhatīti yūthapoti coccate.
丛林中的大象领袖，称为族长象，是整个象群的首领。族群中的象相互保护，称为“象群防卫”。
§361
361. Kāḷāvakādīni etāni hatthirājānaṃ kulāni. Kalambate saddāyateti kāḷāvako, ṇvu, malopo. Gaṅgāyaṃ jāto gaṅgeyyo, ṭhānavasena sā saññā. Paṇḍaravaṇṇatāya paṇḍaro. Vaṇṇavasena tambavaṇṇatāya tambo. Piṅgalavaṇṇatāya piṅgalo. Gandhayuttatāya gandho. Maṅga gamanattho, sobhanagamanayuttatāya maṅgalo, atisāyane, pasaṃsāyaṃ vā lo. Hemavaṇṇatāya hemo. Uposathakule jātattā uposatho, upagantvā arayo usatīti vā uposatho, tho, usa dāhe, upapubbo vasa nivāse vā, vasso, uposatho, tithīviseso ca. Chabbaṇṇadantatāya chaddanto. Etesañca kāḷāvako dasannaṃ purisānaṃ balaṃ dhāreti, gaṅgeyyo dasannaṃ kāḷāvakānaṃ, evaṃ yāvachaddantā netabbo, sammāsambuddho pana dasannaṃ chaddantānaṃ balaṃ dhāreti, teneva bhagavā kāḷāvakahatthigaṇanāya koṭisahassabalaṃ dhāreti, purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ.
属黑象族的诸多象群。黑象因发出隆隆声而得名，亦称“污秽象”。生于恒河旁，被称为恒河象，以居所为名。白色象称“白象”，黑色象称“黑象”。黄褐色象称“黄褐象”，香味的象称“香象”。远行的象称为“远行象”，以其远行而美丽著称。黄颜色的象称为“金象”。在持戒日出生的称为“优婆塞象”，因守戒之意。有盖象牙的称为“覆牙象”。黑象可驱使十个男人人力，恒河象可驱使十个黑象，黑象多时不宜驾驭。但正觉者能调用十个有盖象牙黑象之力。佛陀具有驭象千千万万的威力，能调动千万亿众的象力，十个男人人力的强大也不过如此。
§362
362. Pādo karipote. Pañcavassāni yāva kalabho, kala saṅkhyāne, abho, kalabho, ḷatte kaḷabho, mātāpitūhi bharitabbattā bhiṅko, bharatissa bhiṅko. Karisāvakopyatra. Pādo mattamātaṅge. Dānaṃ pabhinno yassa pabhinno. Majjatīti matto, mada ummāde. Gaje jāyatīti gajjo, ṇyo, mado. So sañjāto yassa gajjito.
象足似锅。幼象五岁时称小锅，因其数量可数。幼象须依赖父母供养。此处指象的足。其气力充沛。醉称为“疯”，象出生称为“象”，新生之象称“象”，意指旺盛与激情。称呼新生象之名者。
Dvayaṃ hatthisamūhe. Hatthīnaṃ samūho hatthighaṭā. Gajānaṃ samūho gajatā, gāmajanabandhusahāyādīhi tā. Pādo hatthiniyaṃ. Hatthayogā hatthinī, ī, inī. Kaṇa sadde, iru, sakatthe ko. Kareṇukātipi, tadā karayogā kareṇukā, iṇu. Kariṇī, dhenukā, vasā, kareṇupyatra.
两组象群。母象群称为象群，象群之间互助如农夫同伴。母象之足称象足。象鼻为母象。象尾在尾端。象之鼻端称为鼻尖。牛母象存在此处。母象名。
§363
363.Hatthisiropiṇḍā hatthino sirasi dve piṇḍā kumbhākhyā. Ke sirasi bhavatīti kumbho, assu, niggahītāgamo ca. Dvinnaṃ pana kumbhānaṃ majjhimaṃ vidu nāma . Aṅkusasaṅghātaṃ vindatyasminti vidu, pume, u. Dvayaṃ kaṇṇamūle. Cūḷa nimajjane, ṇvu, cūḷikā, cuda sañcodane vā, codenti ettha aṅkusādīhi adantanti cūḷikā, dassa ḷo, ṇvu.
象头上有两只象耳，称为象头壶状。象壶意指耳朵，如马耳与象耳。两壶之间有名为“知”的部位。象鼻曲柄称“钩子”，用于指引。耳根处有一种小毛，称为小耳毛或鼓动毛，意思是使用钩子指挥时，这些毛会晃动表示指令。
Āsate asminti āsanaṃ, khandhadeso. Khandho eva deso khandhadeso, tasmiṃ. Dvayaṃ pucchamūle. Pucchassa mūlaṃ heṭṭhimabhāgo.
『座』者，此指座处，为蕴所在之地。蕴者，即为处所，故云蕴为处所，座为其处也。在此有二者，尾根处。所谓尾根处，即尾巴之根基下段。
§364
364. Tikaṃ gajabandhanathambhe. Ālantyasmiṃ, anena vā bandhanti ālānaṃ, yu. Āpubbo bandhanattho lādhātu. Āhananti bandhantyasmiṃ, anena vā āḷhako, hanadhātu, nassa ḷo, vaṇṇavipariyayo ca, ṇvu. Thambha paṭibandhane. Bandhopyatra.
第364条 盾带柱。盾者，于盾中，有以此物系缚盾者，谓盾说明。盾带者以系缚盾为意。所谓持盾者，为刀柄、锤把之类，乃系缚实用之具。此栏柱所缚者，或曰意指柄或柱，头金属，柄或刀柄，颜色相反等。此乃柱之束缚。此处亦同义为缚。
Tikaṃ saṅkhale. Anitthī tūti tvantaṃ liṅgapadaṃ. Gala secane. Nigaḷati bandhati yenāti nigaḷo, a, kattusādhanaṃ vā. Adi bandhane, andatīti anduko. Ṇvu, assu. Bhusaṃ khalatyanena saṅkhalaṃ, kaṭi vatthabandhanepi, ‘‘thīkaṭīvatthabandhepi, nigaḷe saṅkhalaṃ tisū’’ti rabhaso. Saṅkhalikāpyatra.
第三条 链条。谓不利之意，此词本为标志语。喉咙之流出。吞咽为覆蔽、缚制乃指吞咽实用工具。始为缚，谓羽毛翅膀。此谓耳巴，粪草牵缚乃链条，腰部束带亦同。谓以链条束缚，此处为链条三条之意。此亦链条部件。
Dvayaṃ gajagaṇḍe. Gaṇḍa vadanekadese, adhātūnampi dhātūsu pāṭho, dhātu hi kriyattho. Gaṇḍo kapolasāmaññepi. Kaṭa vassāvaraṇesu, a. Dvayaṃ karimadajale. Dīyateti dānaṃ. Mada ummāde, karaṇe a.
二者 象鼻部。鼻骨、脸部一处，头骨亦为骨，骨当以器物使用。鼻骨亦如发上。于雨衣覆盖处亦云。二者 手部皿岩。给予之意。醉时之手作。
§365
365. Dvayaṃ hatthikare. Soṇa vaṇṇagatīsu, ḍo, soḍa gabbe vā, niggahītāgamo, ṇo ca. Dvīsu dvepi.
第365条 二者 象手。色彩现象，通达两者或两腹，亦有锁扣，二者双份。
Dvayaṃ soṇḍagge. Karassa soṇḍassa aggaṃ. Pusa posane. Kharo, sassa ko, ussottaṃ, pusa vuḍḍhimhi vā, bhū, pusa snehasecanapūraṇesu vā, kiyādi, pusa dhāraṇe vā, curādi.
二者 鼻盘。手之鼻盘端。抚育梳理。坚硬，鼻之重量，抓挠，渐长，常在亲情流露处之填充物等，多少，持握，包括截断者等。
Hatthissa kāyamajjhamhi bandhanarajju kacchā nāma. Kaca bandhane, cho. Dūsā, varatrāpyatra. Kutho nāma hatthipiṭṭhattharitacitrakambalaṃ, so ādi yesante kuthādayo. Kuthādayo eva kappano nāma bhavanti. Kappa sāmatthiye, sajjanāyañca , karaṇe yu. Kappanāpi. Kaca sajjanāyaṃ, tho, kutho, tīsu. ‘‘Napuṃsakamattharaṇaṃ, thī paveṇī kuthaṃ tisū’’ti hi vopālito. Paveṇī, attharaṇaṃ, vaṇṇo, paritthomoti ete kuthapariyāyā.
象身体中段所系的带索称为『绑缚绳带』。绑缚即捆绑，使束缚。此带犹如宗教戒律一样，具有约束作用。称为“象斑纹印织毯”的物品，起始于何处，如何存在，均属起始之事。诸起始即『束缚』称，乃指结网。结网作用于修行安稳并令贤者实现安止。故称结网。贤者处此之结网，犹如“阉割之具存于母象腹中”之喻，表现其束缚之重。阉割具乃作用、颜色及围绕之事，诸皆为篡改而生的各种变化。其说法乃指这些围绕变化的种种形态。
§366
366. Dvayaṃ rājārahe hatthini. Rājānamupagantvā vahitumarahatīti opavayho, arahatthe ṇyo. Rājānaṃ vahituṃ arahatīti rājavayho, ṇyo. Dvayaṃ kappitahatthini. Sajjā sajjanā sañjātā yasmiṃ sajjito. Kappā kappanā sañjātā yasmiṃ kappito. Etasmāyeva pāṭhā sajjakappā sajjanākappanānaṃ pariyāyāti ñeyyā.
君王族有两只大象。谓君王前来，须迎接其入，即为拜迎礼仪；以阿拉汉之位敬迎，即是敬重君王的礼节。两只象乃因拜迎仪式而互相结网。此“结网”属贤者中形成的习气，因习气故名“结网”。由此可知，贤者之结网乃为比喻贤者喜好而成之约束。故此二词‘结网’与‘贤者之结网’应作区别理解。
Hatthino pāde vijjhanakaṇṭako ‘‘tomaro’’tyuccate. Tujjateneneti tomaro, tuda byathane, aro, dassa mo, ottaṃ. Veṇukaṃpyatra , kvaci veḷukantipi pāṭho.
象之脚部有称为『刺钉』的部位，名为“tomaro”。“tomaro”意谓因疼痛而不适、阻碍和痛苦之处。另有一说称之为“veṇuka”，也有处所称“veḷuka”，皆指此部。
§367
367. Hatthino kaṇṇamūlamhi vijjhanakaṇṭako ‘‘tutta’’mityuccate. Tujjateneneti tuttaṃ, to. Hatthino matthakamhi vijjhanakaṇṭako ‘‘aṅkuso’’tyuccate. Aṅkate aneneti aṅkuso, aṅka lakkhaṇe, so, assu.
象之耳根处有称为“tutta”之刺钉。其意谓为拒恶、愤怒之刺。又象之前额处刺钉称作“aṅkuso”。“aṅkuso”指钩状标记，即钩尖，是此刺钉之形状。
Pajjaddhaṃ hatthārohe. Maḍi bhūsāyaṃ, hatthiṃ maṇḍayati rakkhatīti hatthimaṇḍo, sova hatthimeṇḍo, mi hiṃsāyaṃ vā, ḍo, niggahītāgamo. Hatthiṃ pāti rakkhatīti hatthipo, kammani ṇo. Hatthiṃ gopayati rakkhatīti hatthigopako. Gupa rakkhaṇe, sakatthe ko. Ādhoraṇo, nisādinopyatra.
爬至象背上称为“pajjaddhaṃ”之状。此为保护象之土垫，称为“hatthimaṇḍo”，以防止伤害。守护象体者，称为“hatthipo”，意为守护者。护卫者通常称为“hatthigopako”，于守护和防御之中发挥作用。有关防护行为亦此称呼。
§368
368. Mātaṅgahayādīnaṃ gamanādikriyāsikkhāpako ācariyo ‘‘gāmaṇīyo’’tyuccate. Gamanaṃ gāmo, bhāve ṇo. Hatthādīnaṃ gamanakriyā gāmo, taṃ neti sikkhāpetīti gāmaṇīyo, aññakriyāsikkhāpanetūpacārā, gāmaṃ vā hatthādisamūhaṃ netīti gāmaṇīyo, gamanaṃ vā sikkhāpetīti gāmaṇīyo, sabbatra nassa ṇattaṃ.
教授象及其类群行走等技艺之教师，被称为“gāmaṇīyo”。“gāmaṇīyo”意谓指示乡村，或引领行进之义。象及其他动物的行进功夫即被称作“gāma”，由师授予训练。教授他种技艺的也被称“gāmaṇīyo”，意示统摄象群及其行走之义。此称呼用于全体，上下文均无害。
Pādadvayaṃ asse. Haya gatiyaṃ, a. Turaṃ sīghaṃ gacchatīti turaṅgo, kvi, bindālopo, lope sati turago. Vāha payatane, a. Asa bhakkhane, a. Sindhūnamadūrabhavo janapadopi sindhavo, tatra bhavo sindhavo, saṃyogantattā na vuddhi. Ghoṭako, pīti, turaṅgamo, vājī, gandhabbo, sattiriccādīnipi asse. Ghuṭa parivattane, ṇvu. Pā pāne,ti. ‘‘Pāne thī pīti asse so’’ti ruddo. Vājayogā vājī, ī. ‘‘Esañca pubbaṃ pakkho āsi, sa tu devetyatyatthitena sālībhūtamuninā sakkaṃ payojetvā vajirachedito’’ti nikāyantariyā. Sapa samavāye,ti, satti, sāmatthiyepi.
此处论双蹄。马的行走称为「迅速而急速地行走」，通称曰「马行」；何谓马呢？谓其四蹄健速，来去快捷，此即马也。载物时称为「负载」，食物时称为「食用」。河流如恒河，地域名或广袤之地谓之恒河，谓此处河流之多，民众之众生多也，然其相会之理非为增益。行马具载体快行、悦行、行如飞驰、具韧力、力强健等名称。酒醅之动亦称为「ṇvu」，饮酒则称为「pā」，故云：「饮酒时亦具快行」，此谓酒后的兴奋。马车业主称为「vājī」，据记载此亦与种种传说相关，曰:曾有一时空，梵行圣者以酿酒供养萨咖，因而术士称此为「vājī」之源。若聚会一群，谓「sapa samavāye」，意为集会者，具适合之能力。
§369
369.Tassa assassa bhedo viseso assataro, assaṃ taratīti assataro, tara atikkamane, tarapaccayenāpi siddhaṃ. Padhānassabhūmibhavo sujātiko avikārī kulīnako asso ājānīyo nāma, ā bhuso kāraṇākāraṇaṃ jānātīti ājānīyo, anīyo, ṇyapaccayena vā siddhaṃ, tadā ‘‘kiyādito nā’’ti nāgamo, īkārāgamo ca . Kule sambhūto kulīnako, īno, sakatthe ko. Saṅgāme garusatthappahārena nihato santo piyo sāmikaṃ na jahati sukhaṃ vahanasīlo yo asso, so vinītasaddenoccate. Visesena dammataṃ neti yanti vinīto.
369. 关于该马的差别特殊之处有：马为提升他马之上，谓其能超越其他马，此提升是借助条件之成熟而得。种族之地位起源称为「sujātika」即良种，恒常不变称为「avikārī」。良种世家之人称为「kulīnaka」，未知者名为「ājānīyo」。所谓『不知』，『不适当』，乃条件之故成就。经文云「kiyādito nā」及「īkārāgamo」，经句如是。出身家族者称「kulīnaka」，意为品行良善者。战争以重负担马拉车者之行为为甚，若此人驻扎对敌为所宝爱，不舍良马，称其具有美德。用敬辞呼之，称为「vinīta」，意即温顺谦和之意。特指能自制者为之称呼。
Dvayaṃ assapote. Kasa gamane, oro, assi, kiñci saratīti vā kisoro, bindulopo, asso ca, hayo eva bālattā hayapotako, appatthe ko.
论两种驴藏。驴行何种？为行脚用，则称呼为「驴」，又谓之「马」，儿童之称呼为「幼骡」。若问何谓「年轻之骡马」，则为幼小年少时的骡马之称。
§370
370. Dvayaṃ athāmasse. Ghuṭa parivattane, ṇvu, ghoṭako, assasāmaññepyayaṃ, kharaṃ gacchatīti khaluṅgo, so eva khaḷuṅko, gakārassa kakāraṃ katvā, rassa lo, ḷattamuttañca, khaḷukotipi. Javena sabbesamadhiko asso javano, yu.
370. 马有两种〔说法〕。词根『ghuṭa』表示旋转，加『ṇvu』词缀，得『ghoṭaka』，此词亦通指马的一般称谓。『奔走于旷野者』谓之『khaluṅga』；此词亦作『khaḷuṅka』，即将『ga』改为『ka』，『ra』变为『la』，并可附加『ḷa』尾，亦有『khaḷuka』之说。『以速度超越一切者』谓之『javana』（骏马），用『yu』词缀。
Dvayaṃ kavītikhyāte mukhabandhane. Mukhamātiṭṭhatīti mukhāṭhānaṃ. Khe mukhavivare līno khalīno. ‘‘Kavikā tu khalīnoti , kaviyaṃ kathanaṃtyapī’’ti rabhaso. Kavi, kavikāpyatra. Ku sadde. I, ī ca, sakatthe ko. Vāsaddena napuṃsakattaṃ samuccinoti. Vuttañca amarakose ‘‘kavikā tu khalīno’nitthī’’ti .
论二者名为「kavīti」的闭口束缚。汝谓「面」为口部之处。口内为包含空间，即称「khalīna」。有人误称为「kavi」，亦有解为诗人所言。此处言「kavi」与「kavikā」均为口腔之音，简称「ku sadde」。语音中“i、ī”等元音合成一处，意指无性别之声，因而说“男子气”不显。引《阿摩罗阇世》辞云：「所谓kavikā实无意义。」
Assābhitāḷinī vettavikatādi kasā nāma. Kasa gamane, a, karaṇasādhanaṃ.
驴名为「ābhitāḷinī」、亦称「vettavikata」等。关于驴行，则为劳动之用，器物辅助之用，谓其为劳动工具及载物工具。
§371
371. Assassa nāsāgatarajjumhi kusā, kusa silesane. Dvayaṃ assāyaṃ. Vala saṃvaraṇe, vo, ḷattaṃ, ā, vaḷavā. Asatīti assā, ‘‘itthiyamatiyavo vā’’ti a, ā ca, assā. Vāmīpyatra. Dvayaṃ khure. Khura chedane. Saṃ sukhaṃ pharatyanena saphaṃ, nerutto. ‘‘Saphaṃ klīve khuro pumā’’ti amarakoso.
371. 鼻孔中所含之绳，谓草茎及草叶之缠绕。此处有二种鼻绳：一为缰绳，二为束缚。缰绳谓藤蔓、蔓藤。所谓“缰”即指此物，由伊字与阿字构成。“缰”亦可作“缰绳”。左边即此处。此处谓二种犁铧：铧割处。须以柔软皮肤轻轻掀开，表面光滑平整，不得糙裂。阿玛罗科所言“光滑之犁铧人”即此意。
Dvayaṃ pucchamatte. Puccha pamāde. Na gacchatīti naṅguṭṭho, aṅga gamane, ṭho, assu, dvepi anitthiyaṃ. Lūmaṃpyatra. Dvayaṃ kesavati naṅguṭṭhamatte, na tu hatthino eva. Vālasamūhayogā vālahattho, yathā kesahattho caye, tathātrāpi. Vālo dhiyyate asminti vāladhi, i.
二是尾部之量度。尾量不谨，不能行走，称为跛脚。行动不便，亦不吉利。此处谓两种毛发的测量，不是手掌的测量。尾部之毛须整齐成束，如同手掌中毛发之集合，此亦如此。尾巴称为“洼”，取此字母“洼”，即所谓尾毛。
Etthānāgatāpi assassa dhārākhyā pañca gatiyo kathetabbā. Yathā –
此处又进一步说鼻绳固定术中，称为五种束法，须详加说明，如下：
Akkanditaṃ dhoritakaṃ, recitaṃ vaggitaṃ plutaṃ;
其法为——拖拽紧缚、有齿咬合、旋转揉搓、揉捻拉扯、击打拍打；
Gatiyome pañca dhārā , assānaṃ viññunā matā .
此五种束法，即鼻绳之束缚法，由鼻绳的审慎者知。
Tattha vitthambhā samāvagati akkanditaṃ, kandi gatisosanesu, to. Tato adhikā caturāgati dhoritakaṃ, dhora gaticāturiye, to, sakatthe ko. Maṇḍalikāyānena gamanaṃ recitaṃ, rica viyojanasambajjhanesu, sambajjhanaṃ missanaṃ. Vegena parikkhitto paricaraṇaṃ vaggitaṃ, vagga gamanattho. Turaṃ samena gamanaṃ plutaṃ, plu gatiyaṃ. Ta’dutta’massasatthe ‘‘samo’dhiko layo vegī, turitasso bhave kamā’’ti.
其处固定术法，乃是拖拽紧缚、讲究实用方法。口向四方之固定，固定术乃为使束绳在特定位置牢固之培训技巧。用马车、四马车行进术比喻，讲究由细致起步，逐渐扩展技术。向圆环缠绕，或在细绳之结合处做固定。迅速环绕，不使松脱。步履同等、快速前进，称此为“迅捷、适当、坚定”之意。
§372
372. Dvayaṃ yuddhatthe cakkayuttayāne. Sanda gamane, sandate gamyateneneti sandano, yu. Ramateneneti ratho, tho, malopo. Sataṅgopyatra. Satamaṅgānyassa.
372. 战斗所用之双轮战车。谓车行称为“战斗”，此称由“战斗”与“去往”合成，意为“前往作战”；“战斗”的车称为战轮车，战轮车由车辕和马匹组成。有十足的车轮存在于此处，即车轮的十个部分。
Yaṃ na raṇāya yuddhatthaṃ cakkayuttaṃ yānaṃ, api tu kīḷābhamanādyatthaṃ, so pussaratho. Vuttañca amarakose ‘‘ayaṃ pussaratho cakka-yānaṃ na samarāya ya’’nti . Pusa pāsane, so, pusanāmakena phalavisesena yutto ratho pussaratho, pussanakkhattena kato, sajjito vā rathoti pussaratho.
若非战争战斗所用的双轮车，却用于嬉戏游玩，则称之为“普萨战车”。《阿摩罗诃语辞典》中说：“此普萨车非战车也。”普萨车由普萨木制成，是有特定功用的车；普萨星辰即普萨车之名，亦称整备完毕的战车。
Byagghassa cammāvuto parikkhitto ratho veyyaggho nāma, byagghassa vikāro cammaṃ veyyagghaṃ, ṇo, tena parivuto ratho veyyaggho, ṇo, ubhayatrāpi vuḍḍhāgamo. ‘‘Paccattaṃ ayanti gacchantīti paccayā’’ti vacanatthato paccattameva paccayā bhavanti, yathā kāritantasmāpi payojakavasena anekakāritapaccayā. Dīpino cammāvuto ratho dīpo nāma, dīpino vikāro cammaṃ dīpaṃ, ṇo, tena parivuto ratho dīpo, ṇo.
虎皮形成的包覆的战车称为“威虎车”，虎皮即虎皮制成的覆物，由此包覆而成的车称威虎车。双方皆有增益。论及因果关系时，曰“各自前来者若干因缘”，意指最初因缘皆成因，譬如由制造缘起也有多种因缘。灯芯所制包覆战车称为灯车，灯芯即灯制成的覆物，由此包覆而成的车称灯车。
§373
373. Dvayaṃ purisayuttayāne. Si sevāyaṃ. Sukhatthikehi sevīyateti sivikā, ṇvu, vāgamo, ittaṃ, kitapaccayā hi yebhuyyena kammādīsupi vattanti, kiccapaccayā ca kattaripi, yathā ‘‘vinayo, nissayo, tapanīyā dhammā’’tyādīsu, mahāpadesena vā kitakiccapaccayānaṃ kattukammādīsvapi pavatti veditabbā, sivaṃ karotīti vā sivikā, iko. Yāpyehi adhamehi yāyate niyyateti yāpyayānaṃ. ‘‘Yāpya pānīyake nindye’’ti hi nānatthasaṅgahe.
373. 有人为所附带之车。此为世俗用途之车，谓之妇女所用之车。此言从交通规则及书面约定得来，无论什么业行有其顺守规则，责任者如“律法、依托、可热处法”等，应了知并依大法处理诸种责任业行。一言以蔽之即是“闲适之车”或“妇女车”。“载运”之义为有条件的动载，这称谓用以反对废除意涵。
Dvayaṃ sakaṭe. Anitthī tūti tvantaṃ liṅgapadaṃ. Saka sattiyaṃ, aṭo. Ana pāṇane, karaṇasādhanaṃ, natthi nāsā yassāti vā anaṃ, sālopo, rasso ca. Klīve’naṃ, sakaṭo, nitthītyamarakoso.
有车轮之两个项目。第一个为“车轮轴”，此为车辆的轴承构件。第二为“车轮”，为车轮的轮辐。无鼻即为无轴支撑，也称作绳索。基本意思为“车之含义”，说成无鼻车轴者为不懂意者。
Dvayaṃ cakke. Karoti gamanamaneneti cakkaṃ, dvittaṃ, cakkādi. Rathassa aṅgaṃ rathaṅgaṃ. Tassa cakkassa anto avasānaṃ nemi, sā nāriyaṃ itthiyaṃ. Nayati cakkaṃ nemi. Yā bhūmiṃ phusati, nī naye, mi, īpaccaye nemī ca. Padhipyatra.
车轮之二。行动运动叫做“车轮”。车轮为二者之一，且包含车轮诸部分。战车之器官即为车轮器官。车轮之后端称作轮辋，是妇女部分。车轮引导即牵引车轮。触达到地面，所谓“引导地面”，与条件之轮辋相契合。对足部亦同样适用。
§374
374.Tammajjhe tassa rathassa, cakkassa vā majjhe cakkākāro piṇḍikā, yassaṃ sabbāni kaṭṭhāni āsajjante. Piṇḍikāsāhacariyā nābhi itthī, īpaccaye nābhī ca. Sabbāni kaṭṭhāni piṇḍetīti piṇḍikā, piṇḍa saṅghāte, a, sakatthe ko. Piṇḍīpi, nābhi viyāti nābhi.
车轮轴的中间部分，或称为轮心，是所有撑持木料聚合的处所。轮心的陪伴物有肚脐与女性体，其中的肚脐是依附而生，乳头也是由依附而生。所有撑持的木料称为轮心，即集合木料的接口，亦即车轮与轭的连接处。肚脐部分即为孔隙，凹陷处即肚脐。
Rathassa yugakaṭṭhaṃ yatra āsajjate, sa yugandharo. Kuṃ pathaviṃ vuṇoti acchādayatīti kubbaro, vu saṃvaraṇe, ro, ussattaṃ. Yugaṃ dhāretīti yugandharo, saññāyaṃ a, abhidhānā rasso.
车轮上的双木扁梁，是安装轮轴的部件，称为轭木。轭木如同覆盖大地，意为遮盖，此为防护的用意，亦如用绳索束缚固定。轭即是维持轭木的工具，这一名称的意思即为绳索。
Akkho sakaṭaṃ, tadavayavo vā, tathā cāhājayācariyo –
车轴或车轮之部件，以及车轮辐条，均称为轮辐。车轮的组成部分与辐条相似。
‘‘Akkho vibhīṭake nimbe, sakaṭe ca byavahāre;
如车轮辐下的枇杷叶，及轮轴上的瓜果，都属于轮辐的范畴。
Rathassāvayave kasse, pāsakepya’kkha’mindriye’’ti.
至于车轮的部件，特别是与车辐条、眼睛有关的部分称为何，为连接和控制的关键部件。
Tassaggagate kīle āṇī, itthī. Aṇipi, ‘‘sīmāssikkhaggakīlesu, aṇī āṇī ime dvisū’’ti hi ruddo dvidhā paṭhati. ‘‘Aṇī āṇī ca akkhaggakīle sīmāssisu matā’’ti ca nānatthasaṅgahopi. Assi koṇo. Aṇa sadde, ṇi. Pubbapakkhe na vuḍḍhi, ana pāṇane vā, ṇattaṃ. Kaṇḍakādisatthehi parirakkhaṇatthaṃ kato rathāvaraṇo varutho, yo ‘‘rathaguttī’’ti khyāto. Vara varaṇe, varaṇametthāvaraṇaṃ, yathā rathaṃ thiratthaṃ taṭṭhañca gopatīti rathagutti, itthī, ‘‘gutti kārāgāre vuttā, bhūgate rakkhaṇe yame’’ti nānatthasaṅgahe.
进至车架端点的固定扣环，属于女性体部分。在有关边界规制的12种绳索束缚中，扣环与固定扣环二者皆属绳索范围。此处记载有不同意见，解释有差异。"扣环"之音为“ṇi”，在前文并无增长，亦非扶助之意。由多种固定部件保护作用而成的车架周围围护称为车轮防护，俗称为轮壳。防护即是围护，在围护时保护车轮与桥板。此车轮防护被称为车轮围壳，意为轮壳，是用于保护车轮的一种装置。关于“围壳”的记载多见于工匠用语，涵盖车轮旁的围护架，是用来维护车轮及底部板厚的保护装置。
§375
375. Rathādīnaṃ purobhāgasaṅkhāte mukhe dhuro. Dhara dhāraṇe, assu, yānamukhaṃpyatra. Akkhopakkharādayo rathassa aṅgā nāma. Aka gamane, kho, akkho, dvinnaṃ rathacakkānaṃ antaragato kaṭṭhaviseso. Upari karīyateti upakkharo, akkhassopari kaṭṭhaviseso. Amarakose pana upakkharasaddassa sabbarathāvayavavācakattaṃ vuttaṃ ‘‘rathaṅgantu upakkharo’’ti . ‘‘Apakkharo’’tipi pāṭho.
375. 马车等的前部称为车口，位于车头。承载和固定之处，牛、马、车头等皆在此处。车的部件有车轴、车轮等。车轴处，在两车轮之间有木质特殊部分。车轮之上称为车辕，车轴之上则是木制特殊部位。根据阿摩罗词典，对于车轮响声，整体称为「车的部件音响」，即称“车的部件”即车辕。也有“车舆部”之读法。
Sabbasmiṃ hatthādike vāhane yānādittayaṃ, sabbatra karaṇasādhanaṃ. Yojanīyaṃ yujjatenenāti yoggaṃ, ṇyo. Pattaṃ dhoraṇañcātra. Pata gatiyaṃ. Dhora gaticāturiye, etthāpi karaṇasādhanaṃ.
所有象等的乘用交通工具或车辆，皆被称为交通工具。随处都是操纵和使用的对象。由驾驭者调御为一体，这即是“驾御”的含义。这里“帕塔”即具方向性的车辕，功能在此。帕塔有四向运行的作用，因此也是一种操纵工具。
§376
376. Catukkaṃ sārathimhi. Rathena carati sīlenāti rathacārī. Savati perayatīti sūto, sū peraṇe, to. Aja gamane. Pājetīti pājitā, ritu, dīghādi. Sara gatiyaṃ, thi, rathena saha gacchatīti vā sārathi, iṇa, aññatropacārā. Niyantā, yantā, khattā, sabyaṭṭho, dakkhiṇattho, rathakuṭumbīpyatra.
376. 战车有四名车夫。驾驶车辆者称为车艺，亦称车夫。车夫有驾驭缰绳之人，这便是车夫的职责。胎儿在腹中孕育的季节，四时节令均有。同理，车辆伴有稳定的运行，车夫、辅佐者、贵族、右手所持者，以及车辆家族成员皆在其中。
‘‘Niyantā pājitā yantā, sūto khattā ca sārathi;
『主管者、孕育者、驾驭者，缰绳之人，贵族，车夫；
Sabyaṭṭho dakkhiṇattho ca, saññā rathakuṭumbino’’ti . –
左持者与右持者，以及那车辆家族成员的名号』。
Vuttaṃ . Atthato sārathino rathakuṭumbī ca nāmaṃ. Rathanāyake tu ‘‘rathāroho ca rathiko rathī’’ti pacchā vakkhati. Khudi saṃpesane, tu, dassa to, ussattañca, khattā.
这是说义，即车夫及车辆家族的称谓。至于战车驾驶者，则另有“车上骑乘者、战车手、驾车者”之说。严格调整冲击结构，是由贵族负责驾驭的。
Tikaṃ rathe pājitatarā aññe yodhā, atra ye ‘‘rathanāyakā’’tipyuccante. Rathamārohatīti rathiko, rathī ca. Rathena yujjatīti vā rathiko, rathī ca. Rathino, sandanārohopyatra. Dvayaṃ yodhe. Yudha sampahāre, ṇo. Bhaṭati yujjatīti bhaṭo, a. Kvaci yoddhopi.
战车上为卫士的乘者，称作“护卫战车者”。乘座战车者即是战车夫与驾御者。战车是用以套驾的故，战车夫与驾御者。战士相当于连接引领者。战斗之中，二者为战士。协助战斗者，称之为战士。战者战斗，战斗者即是战士。有人称之作战者。
§377-379
377-379. Catukkaṃ padātike. Padehi atati ajatīti padāti, ata sātaccagamane, i. Pada gamane. Padatīti patti, i, dvittaṃ. Padena adatīti vā patti, alopo, dassa to, ime dve, vakkhamānā dve ca pume. Padehi gacchatīti padago, padiko. Pādātiko, padājayopyatra .
第377至379行。四重足字。足字由“前行”产生，意为前行移动。足者为行走者。足字指达到，含二重义。足由前行产生谓之足，少缺漏。此二字皆指人，从事腿脚之功用者，如同脚印前行。
Chakkaṃ kavace. Naha bandhane, karaṇe ṇo. Kaṅka gatyattho, aṭo. Varīyate tanti vammaṃ, vara varaṇe, vara icchāyaṃ vā, mo, rassa mo. Kaca bandhane, a, vakāravaṇṇāgamo. Uro chādayantyanenāti uracchado. Vāsaddo dvinnaṃ punnapuṃsakattaṃ sampiṇḍeti. Jala dittiyaṃ, ṇvu. Tanuttaṃ, daṃsanaṃ, jagaropyatra. ‘‘Jagaro kaṅkaṭo yogo, sannāho ca uracchado’’ti vopālito.
六重护胸铠。非用于锁链，也非用于束缚。旨在限制部位，亦即八处（系链部位）。绳索绕束或护卫，或出于防护之欲。系链时，形态声色互有来去。胸部覆盖即是胸甲。铠具合成，双重体现男子气概。水意为液，绳索保持纤细状态，亦有系紧、刺咬之意，守护于此。“警觉防护结、紧握备战、合围护胸”之意被诠释于此。
Tikaṃ katasannāhe. Cammena sammā naddhavāti sannaddho, dho. Sajju gatiyaṃ, a. Vammena naddhavā vammiko. Daṃsito, uracchadiko, byūḷhakaṅkaṭo, jagarikopyatra.
三重防护装备。由皮制适当缝合成形，称作缝合。顺直之轨迹者，谓之缝合。防护覆盖即为缝合者。刺咬者，突起似毛刺制成，紧密缠绕形成整体之装备。
Dvayaṃ paridahite vatthādo. Āpatipubbo mucadhātu paridahane, ubhayattha to, bhūjādi. Pakkhe ‘‘susapacasakato kkhakkā ce’’ti sutte cakārena tapaccayassa kko, dhātvantalopo ca. Pinaddho, apinaddhopyatra. Pubbapakkhe apissākāralopo.
二种包覆之布料。初段为保护本体用布覆盖，双方均需，如臂部等。侧面称之为“上等烤制布料”，经由严格制作而成，部分缺失亦有之。缚系紧密或不缚亦皆在其中。前侧为缺少骨质部位。
Catukkaṃ abhicārapadātimhi. Pure caraṇasīlo, sattamiyā alopo ubhayatrāpi. Pubbe ṇī. Parapakkhe a, pubbaṃ, pubbe vā gacchatīti pubbaṅgamo, dutiyāyālopo. Purogo, aggesaro, paṭṭho, aggatosaro, purassaro, purogamopyatra.
四重冒犯字义中。先前足行为，即脚步行进者，七者缺失于双方。先前为否定词。后侧为表示先前、之前的前缀，前行亦包括先行。前行者，进进前进之长者、领导者、居前者、前进方向等含义。
Dvayaṃ asīghagāmini. Mandaṃ gacchati sīlenāti mandagāmī, ṇī. Mantha viloḷane, anekatthattā saṃkilese ca. Saṃkilissateti mantharo, aro.
二者是不迅速行者。缓行者是指性情缓慢者，谓缓行者。缓慢而迟滞，且多义谬纷乱之处，兼有多方面的染污。染污者即迟钝也，不持戒已。
Tikaṃ vegini. Turameti gacchatīti turito, i gatiyaṃ, to. Turassi, pajavī, javopyatra. Dvayaṃ jetuyoggatāmatte. Ji jaye, tabbo, jetabbaṃ, ṇyapaccaye jeyyaṃ.
三者是迅速者。所谓迅速即能够快速行走者，谓迅速之行。迅速、快捷、急速，此三者同属快速。由于三者俱属胜利强著，因此必须胜利，取决于适当条件而得以胜利。
§380
380. Tikaṃ sūre. Sura vīra vikkanteti curādidhātu. Surayati, vīrayatīti sūro, vīro ca, a, dīghādi, kanta chedane. Vikkanto. Dvayaṃ sahāyamatte. Saha eti gacchatīti sahāyo, sabbatra kattari ca a. Anusaddo pacchāttho. Samāti ete dve tulyatthā. Anuplapo, abhisaropi. Sannaddhappabhutī sannaddhasaddādayo anucarantā tīsu.
三者是勇健者。勇健即英雄、勇士之意，为盗贼等根基。勇健者者，勇敢、勇士也；勇健包含长远持守及斩断之义。勇敢者，风行者之义。二者俱为辅助强著者。帮助者即同往也，遍及各处。后果为追随伴随。此二者意义相同。无囔语，无争论。三者为有条理之现象，含三种约束、声音等并行于三。
Pātheyyaṃ nāma rājādīnaṃ yātrāsveva bahulaṃ pavattatīti idha taṃ vuttaṃ, pathe hitaṃ pātheyyaṃ, eyyo. Samba maṇḍale, alo, sameti addhānaparissamametenāti vā sambalaṃ, alo, bāgamo ca.
所谓‘旅途’频繁发生于国王等巡游时。此处此语，谓旅途之可行者，是为可行。于聚落、区域、境界，或谓清凉、不乱之地，或谓场所，也称为驿站。
§381
381. Catukkaṃ senāyaṃ. Vāhayogā vāhinī. Dhajayogā dhajinī. Si bandhane, no, senā. Camu adane, ū. Camati bhīrunti camū. Putanā, anīkinī, varūthinīpyatra. Ettha ca putanā anīkinī vāhinī camū senābhedepi. ‘‘Putanā’nīkinī camū, senā senāntarepi ce’’ti ruddo, ‘‘senāpabhede senāyaṃ, savantyamapi vāhinī’’ti rabhaso ca. Cakkāditikaṃ sāmaññena senāyaṃ, senaṅge ca. Cāṇakye tu senāvisese anīko vutto ‘‘tīṇi tikānyanīka’’nti.
四者是军队。运输者称车队。旗帜者称旗队。此处‘先缚’非军也。挽带、军队亦是。军队行进、畏惧者为军队。女盗者，游匪也，此外亦是无军队者。此处女盗、无军队是运输、军队或军中区别。《宰纳迦经》中论军特异处，谓三种军、三种旗。
Asseva kāmandakīye vivaraṇaṃ, yathā –
依狍子经典释义，如次——
‘‘Assassa pattiyodhā ye, bhaveyyuṃ purisā tayo;
『尸体的捕猎者』者，在此教法中，指三种男子。
Iti kappā tu pañcassā, vidheyyā kuñjarassa tu;
这里的『时代』有五种；大象时期则有别的规定。
Pādaṅgo pājitāvanto, purisā dasa pañca ca;
『如同膝盖关节般受供养的』者，即十又五种男子。
Vidhānamiti nāgassa, catukkaṃ sandanassa ca;
『规律』指的是那条蟒蛇以及四种纠缠状态。
Anīkamiti viññeyya-miti kappā nava dvipā’’ti.
『无篱之意』应当如实了知；这是新九个大陆的时代。
Karīyate viggaho yeneti cakkaṃ. Bala saṃvaraṇe, a. Aṇa sadde, iko. Vākāro napuṃsakattaṃ samuccinoti.
「以什么为作业」称为作业。此中指力量的约束。如《注疏》「a」音，『乐器的声音』指男子气概聚集而成。
Caturaṅgabalāya susannaddhāya senāya yuddhatthaṃ desavidese vinyāso vibhajitvā nyasanaṃ ṭhapanaṃ byūho kathyate. Vibhajitvā ūhanaṃ ṭhapanaṃ byūho. Tabbhedā daṇḍabhogamaṇḍalāsaṃhatā cattāro pakatibyūhā. Tatra anīkānaṃ tiriyato vutti daṇḍo. Samatthānamanīkānamanvāvutti aññoññato vutti bhogo. Maṇḍalaracanāya sarantānamanīkānaṃ sabbato vutti sappasarīramiva maṇḍalo. Ṭhitānamitaretarāsaṃ hatānaṃ visiliṭṭhatarānaṃ anīkānaṃ puthuvutti asaṃhato. Taduttaṃ kāmandakena –
以四种兵力严密整编的军队，视作战斗为目的，在国境内外进行部署、分派、设置驻扎、编阵，这被称为军队布阵。分派是指按阵势分配部署。军阵划分分为军旗种类、军旗配置、圆阵做合的四种公开阵形。其中国旗排列的横向运行称为阵线，按纵向主次排列称为阵列，按等级不同的排列称为军旗的配置排列。圆阵结构中所有阵列在各处密集结合，如同完整的圆盘。驻扎队伍分部主次参差不齐，尚未统一。对此，有释迦牟尼子弟裴棍达卡说——
‘‘Tiriyato vutti daṇḍākhyā, bhogonvāvuttireva ca;
“横向排列称为阵线，纵向排列称为阵列；
Maṇḍalo sabbatovutti, puthuvutti asaṃhato’’ti.
圆阵则是整体横向排列，尚未合成统一。”
Byūhasamaveto eva byūhassekadeso pacchābhāgo byūhapaṇhi, byūhassa pacchā, byūhantarameva vā. Yatra ṭhito rājā sasenaṃ paṭiggaṇhati, taṃ senāya pacchā dhanusatadvayantarena ṭhitaparisasahitaṃ anīkaṃ ‘‘paṭiggaho’’tyuccate.
阵形齐集时，某阵形的一边称为军阵边缘，军阵的背面称为阵后，军阵的内部则称为阵内。当国王所驻军队接受军队仪仗时，这军队背靠双弓兵陪同的边缘区域称为“迎接处”。
§382-383
382-383. Eko hatthī dvādasapurisasahito ‘‘eko hatthī’’tyuccate, etena lakkhaṇena adhamantato heṭṭhimaparicchedena tayo hatthino hatthānīkaṃ nāma, tathā eko turaṅgo tipurisasahito, eko ca ratho catupurisasahito eko hayo, eko rathoti etena lakkhaṇena adhamantato tayo hayā ca tayo rathā ca hayānīkaṃ, rathānīkaṃ nāma, tenāha ‘‘tayo tayo gajādayo’’ti. Sasatthā khaggādisatthahatthā catujjanā cattāro purisā pattānīkaṃ nāma vuttā. Heṭṭhimantatoyevetthāpi paricchedo. Amarakose tvaññathā kathitā –
一头象配备十二名战士随从，称为一头象；此名号下，在下方区域划分出三象阵，即有三头象军阵。同样，一匹马配备三名战士随从，一辆战车配备四名战士随从，还有一头骡马，称为一匹马、一辆战车。由此称“三者：象、马、战车”军队。又有萨萨拉国师父所说的四种路：象的道路、用鼻刺的路等四者，合成四种男子战士军阵。这里也以等级划分为层。阿摩罗库沙对该区域有不同说明曰——
‘‘Ekakebharathā tyassā, patti pañcapadātikā;
“每类阵形分布，它有一条道路作为五步宽的战线。”
Patyaṅgehi tiguṇehi, kamā saññā yathottaraṃ.
用三种翅膀，由欲和识依次增强而形成。
Senāmukhaṃ gumbagaṇā, vāhinī putanā camū;
军阵的首领是由军团、兵队、军伍组成；
Anīkinī ca tāsantu, dasa akkhobhinī mata’’nti .
且无主宰的众皆是其属，被视为十种无害者。
Tassattho – tīhi assehi gajenekena rathena ca padātībhi ca pañcahi patti nāma senantaraṃ. Patyaṅgehi sabbehi gajādīhi yathāpubbaṃ guṇehi yathottaraṃ kamena senāmukhādikā saññā bhavati. Yathottaranti vacanena yathāpubbamityatthamāha, tenedaṃ vuttaṃ ‘‘bhavati tayo pattino senāmukhaṃ. Tīhi senāmukhehi gumbo. Gumbattayena gaṇo. Gaṇattayaṃ vāhinī. Vāhinittayaṃ putanā. Putanattayaṃ camū. Camuttayaṃ anīkinī. Tāsaṃ anīkinīnaṃ dasa akkhobhinī’’ti.
关于此处，所谓军阵，是由三层骡驴、象群、战车以及脚步队伍五个部分组成。所有骑兵和象兵都具有三层翅膀，依次以欲乐增强，形成军阵首领等的识。所谓依次是指从下至上，正如所说的：有三种层级，军阵首领、军团和大军。三种首领分别为军团首领、军伍首领和兵队首领；兵队分为雇佣兵和军伍；军伍又分为无主宰者等；这些无主宰者共有十种，被称为无害。
Tatra rathānaṃ saṅkhyā sattatisahitehi aṭṭhasatehādhikānyekavīsatisahassāni, evameva gajānampi saṅkhyā, tathā ca –
其中战车数量达七千零八百二十五辆；象兵军队数量亦如是；同时——
Pañcasaṭṭhisahassāni, chasatāni daseva tu;
共有五万六千零十辆，另有六百条，使数与十相合；
Saṅkhyā tā turaṅgānañhi, vinā rathe turaṅgame.
数目是马的，车马没有马。
Narānaṃ satasahassaṃ, sahassāni naveva ca;
有人数百人的，有九人。
Satāni tīṇi ca’ññāni, paññāsañca padātayoti .
有三百和其他五十的。
§384
384. Heṭṭhimaparicchedena senaṃ dassetvā ukkaṭṭhaparicchedena dassetumāha ‘‘saṭṭhi…pe… yanti’’ccādi. Yantiyā yānaṃ kubbantiyā senāya kattubhūtāya dhūlīkatesu santesu. Kesu? Saṭṭhivaṃsakalāpesu. Kittakappamāṇesu? Paccekaṃ saṭṭhidaṇḍavantesu, esā akkhobhinī nāma senā ukkaṭṭhaparicchedena. Kenaci khobhetumasakkuṇeyyatāya akkhobhinī, yu, nadādi. Khubha calane.
384．以敌兵分部展示军队时，以战车兵分部示现时说「六十……等前行」者。如『前行』者，指军队的行进，或指军队布阵时所在尘埃者。何处的呢？六十行阵列中。所称兵种有多少呢？单独六十队长持鞭者，是此军队的战车兵分部。其名为何？称为战车兵分部。因为某种得以鞭策、驱使的功能，故称为战车兵，游走迅疾。
§385
385. Catukkaṃ sampattiyaṃ. Dhanukkaṃso sampatti. Pada gamane, bhāveti. Yupakkhe ‘‘itthiyamatiyavo vā’’ti a. Lakkha dassanaṅkesu, ī, lakkhī, sirī ca pubbe devatāvasena vuttā, idha dhanukkaṃsavasena.
385．为四种功德齐备。配有财产及兵力。足迹行进上，得以培养。印记、示见标记中，伊、印记、荣耀，早先于天界所称，此处为配有兵力的胜势。
Dvayaṃ sampattiviparītāyaṃ. Virūpaṃ pajjatīti vipatti, padimhā kattariti. Virūpaṃ pajjanaṃ vā vipatti, bhāveti. Āpadāsahacaraṇato vipatti thiyaṃ.
两种功德相反者。丑陋者为败坏，而阵列中所说的则为主导者。丑陋败坏之内涵，是从敌袭脚步中所生不吉之相。
Catukkaṃ satthamatte. Ādāya yujjhante yanti āvudhaṃ, yassa vo. Āyudhaṃ vā. Hara haraṇe. Harati jīvitanti heti,ti, asse, ralopo, hanativasena vā siddhaṃ. Sasa hiṃsāyaṃ, tho. Atthaṃpyatra. Asu khepane.
四种师徒之资。携带使用的，称为武器。所谓武器者，夺取之物。夺取即夺得生命之意，凭此使对方灭亡、伤害或杀害。此处略述其义。快速抛掷之器。
§386-387
386-387. Saṅkhepenāyudhaṃ dassetumāha. Muttāmuttañca amuttañca pāṇito muttañca yantamuttañceti sakalaṃ taṃ āyudhaṃ catubbidhaṃ bahūnampi tabbhedānativattanato.
386-387节。简略说明武器。有系缚的、解脱的、把持的、放松的，这些称为武器的四种类别。虽众多，却因种种分类而趋于简约。
Catunnaṃ sarūpamāha ‘‘muttāmuttañcā’’di. Yaṭṭhi nāma satthaviseso, na kattaradaṇḍo.
对上述四种形态称之为“系缚、解脱者”。所谓束缚是指支配之法，非拘束棒杖。
‘‘Yaṭṭhi hāralatāsattha-bhedesu dhanudaṇḍake’’ti hi nānatthasaṅgahe.
“束缚杖、弓箭等”是此处多义的统称。
Tadādi āyudhaṃ muttañca taṃ amuttañceti muttāmuttaṃ, kammadhārayo, yathā katākataṃ. Churikā asiputti, tadādikaṃ amuttaṃ. Yanta saṅkocane, yantaṃ, dhanvādi.
此类武器包括系缚与解脱，系缚乃行为施用，解脱如刀盾等。抑或是控制收紧的，诸如弓箭等武具。
§388-389
388-389. Pañcakaṃ dhanumhi. Usuṃ asati khipatīti, kammani ṇo, ussi. Dhana dhaññe, u, hana hiṃsāyaṃ vā, u, hassa dho, dhanu. ‘‘Dhanu vaṃsavisuddhopi, nigguṇo kiṃ karissatī’’ti pume payogo. ‘‘Sarā vāpo dhanu itthī, tuṇatā tiṇatāpice’’ti tikaṇḍaseso. Kiṃ nāmena daṇḍayatīti kodaṇḍaṃ, daṇḍa nipātane, kiṃ nāmena damyatīti vā kodaṇḍaṃ, damudhātumhā ḍo, kiṃ nāmena dunotīti vā kodaṇḍaṃ, du paritāpe, ḍo nipātito, kuṭilattā vā kucchito daṇḍo yassatthīti kodaṇḍaṃ. Capa santāpe, a, capo, vaṃsabhedo, tabbikāro cāpo, ṇo. Saramasati khipatīti sarāsanaṃ. Kammukampi. Kammāya pabhavatīti kammukaṃ.
388-389节。弓有五种。射速快称为射手；财富与粮食，亦称“击打、伤害”的“弓”。“弓虽洁净，若无德行亦无益”，有说法曰“男子射手，女子负弓为柴禾等”。有名称为棍棒的称为鞭，在打击棒时称为鞭，驯服动物时称为杖，责罚时称为棍。若弯曲则为曲棍。弓之作用为驱散敌害，弓的部分和作用皆有名称。利箭甚至能穿透，使之成为利器。
Tikaṃ guṇe. Gacchati saro yenāti guṇo, massa ṇo, assu, gu sadde vā, gavati etenāti guṇo, yu, ṇattaṃ. Jara vayohānimhi, a, jiyādeso. Pakkhe ikāralopo, jayā. ‘‘Jiyā cāthā’’tipi pāṭho, tadā dvayaṃ guṇe. Mubbī, siñjinīpyatra. Mubbavikāro mubbī. Siñja abyattasadde, inī.
三品的义。『行』者，如水流动之意，指性情、声音或行为，谓之『行』，奢摩跋那云『性情』。老年时应取舍若干意义。『减弱』意谓退失，『增长』意谓生长。有『寿』义，亦有两义并行。『寿』亦称此处，故有二品义。此前有『衰老改变』者称为『减弱』，皆是。音声不绝，亦如今说。
Tipādo kaṇḍe. Sara hiṃsāyaṃ. Sarantyanenāti, pume, saññāyaṃ ṇo. Pattaṃ vājo, taṃyogā pattī, ī. Sā tanukaraṇāvasānesu, divādi, ṇvu, yassālopo. Vaṇyate saddāyateneneti vāṇo, ṇo, vaṇa sadde. Kaṇyateneneti kaṇḍaṃ, kaṇa sadde, ḍo, kaṇḍa bhede vā. Isa gamane, u, issu, usa dāhe vā. Khura chedane, apo, atha vā khe arati gacchatīti khuro, assu, taṃ pātīti khurappo. Tija nisāne, yu. Asa khipane, kamme yu. Visikho, ajimhago, khago, āsugo, kalambo, maggaṇo, ropopyatra. Visanto khaṇatīti visikho. Kala made, ambo. Magga anvesane, yu. Rupa vimohane, divādi, a, ropo. ‘‘Thūlakheḍo vipāṭo ca, citrapuṅkho saropi ce’’ti tikaṇḍasese.
三断处。『断』是破坏。连接之事指男性識断（识之所缘）也。有蔽障故称断。如衣覆体，布帛称连接。此断指微细部位，也称颗粒。行进如剑刺，火力燃烧等。如马蹄踏断，水流断裂，皆谓断破。障碍踯躅、刀削诸义皆在内。如鸟类、兽类、蝗虫、兽迹、虹等，道路障碍亦属此类。视偏乱，二义，亦称栽种。『肥厚破坏』『颜色斑驳』亦属断的详说。
Pañcakaṃ kalāpe. Tūṇa pūraṇe, curādi, nadādi. ‘‘Tūṇo nisaṅgo tūṇiro, upāsaṅgo ca vāṇadhi’’riti amaramālāyaṃ puṃsakaṇḍe. ‘‘Tūṇā’’tipi itthiliṅgappakaraṇe vutto, idha pana ‘‘tuṇī, tūṇo’’ti dvīsu, sarasamūhānaṃ ṭhānattā kalāpo. Irapaccaye tūṇiro. Vāṇā sarā dhiyantetreti vāṇadhi. ‘‘Tūṇo pasaṅga tūṇira-nisaṅgā vāṇadhi dvisū’’tyamarasīhe.
五类聚。藏、充满、聚集、川流诸义。『藏』意乃粹而无杂乱之收藏。引用《无垢华经》的说法：『藏即积累，聚集或是传播之意』。『藏』为女性名词说法，此处有二称『藏』与『藏属』，二者为聚合之意。依条件，藏积存在。『传播于声音』为传声。『藏之联系或无联系者』皆属于传播。
§390
390. Dvayaṃ vāje, yaṃ ‘‘kaṇḍapatta’’mityuccate. Pata gamane, karaṇe kho, tassa ko, pakkhena katattā vā pakkho. Vajatyanenāti vājo, ṇo. Visamapivitthāti visappīto saro diddho nāma. Disa appītiyaṃ, to. Littopyatra.
三百九十。二品行为，即所谓『断裂与覆盖』者。行进时持物，手部动作，亦有侧翼或断裂之意。覆盖呼为『依附』。不均匀展开者称为『锐利突出』。方位有聚集之义。此于其他处亦有说法。
Tikaṃ vijjhitabbe. Vijjhanatthaṃ lakkhyateti lakkhaṃ. Vijjhitabbanti vejjhaṃ, ṇyo, jhassa jjho, isse. Saro vayati gacchati yasmiṃ sarabyaṃ, vassākāralopo. Niccaṃ sarānamabhyāsanaṃ vasīkaraṇaṃ sarābhyāso. ‘‘Byādhepyupāsanāyañca, vāṇābhyāsepyupāsana’’nti ruddo. Lakkhamupagantvā asanaṃ khipanaṃ upāsanaṃ.
三品应知。应知即『应当辨识』，谓标识。『应知』即应当辨识符号。隐显通过声音牵引流动之意，存在老年缓减。恒常练习声闻修持，养成习惯。『虽有病痛，仍修习语音』是预备。依标识而修习，定为迅速且有效之练习。
§391
391. Pañcakaṃ khagge. Maṇḍalaṃ aggaṃ yassa. Niggato tiṃsato’ṅgulito nettiṃso. Asa khepane, asate khippateti asi, i. Khagga khaṇḍabhede. Sāyako sarepi. Candahāso, riṭṭhi, kakkhalako, karavālopyatra. Tassa khaggassa pidhāne kosi, itthī. Kusa silesane, i, kosi, rassanto. Khaggachurikādīnaṃ muṭṭhiyaṃ tharusaddo. Thara satthagatiyaṃ, u.
三百九十一。五类鸟。大圆形者。约长三十指，并非正圆，而是近似三十。蜂拥迅速者，临速走者。鸟类分割，及晨昧时刻。俗称月鸠、耕鸟、咕咕鸟、管家鸟等。此鸟翼闭合处为筐，女名。草制编织品为筐，可用以捕获小鸟等。如鸟喙等利器，鸟类攀附之物。攀援行走的迹象。
§392
392. Tikaṃ khaggādīnaṃ satthānaṃ vāraṇaphalake. Kheṭa bhakkhane, ṇvu. Phala visāraṇe, ṇvu. Phalatīti phalakaṃ, anitthī. Cara gatibhakkhanesu, mo, camu adane vā, a. Phalampi.
392. 关于刀剑等兵器称为『护持器』。在开垦耕种时，被称为『耕具』。在采摘果实时，被称为『收获器』。果实为果实器的内容，不是良好的。对于在移动中取食者而言，是砍、剥、剪、取等行为。果实也是如此。
Vaṇṭānihārassākhaggākati hatthakuṇḍādi illī, ilīpi, ila gatiyaṃ, nadādi. Karaṃ pālayatīti karapālikā, ṇvu.
『藤蔓挂枝、刀剑似的象形具、象形的勺子等』被称为『水流、河流』。保护手掌的器物称为『掌护』。
Dvayaṃ asiputtiyaṃ. Chura chedane, ṇvu. Sasu hiṃsāyaṃ,ti, nadādi. Asino puttī, asidhenukāpi.
『两种刀子』包含剃刀用于切割及『骨刀』用于伤害。骨刀亦被称为『犀刀』。
Dvayaṃ vaḍḍhakīnaṃ muggarehi samānākārāyudhabhede. Laga saṅge, alo, assu, ḷattañca. Muraṃ giratīti muggaro, rassa go, gira niggiraṇe, muccatīti vā muggaro, aro. Dughaṇo, ghanopi.
『两种锤子』用于敲击，形状相似，但武器各异。分别是绑锤和无柄锤，还有藤条与细竹。锤子之所以称锤，是因其用作敲击之物。其质地可坚硬如石，也可密实如木。
§393
393. Dvayaṃ salle. Sala āsugatiyaṃ, a, sara hiṃsāyaṃ vā, lo, rassa lo. Saṅka saṅkāyaṃ, u. Sūlampi. Sūla rujāyaṃ.
393. 『两种箭矢』。箭矢用于突然迅速攻击，造成伤害的即箭，也包括带刺的箭。箭通常成堆射出。箭也引起痛苦。
Dvayaṃ vāsiyaṃ. Vasa chedanasnehāvahāraṇesu, ṇī. Taccha tanukaraṇe, yu, nadādi.
『两种衣物』。衣物用于剪裁、缝合及穿着。制衣或修理衣物属于裁剪行为。也可比喻为河流之类的意象。
Dvayaṃ pharasumhi. Chedakattā kucchitā dhārā yassāti kudhārī. Kudhāropi. Paraṃ sasati hiṃsatīti pharasu. U, passa pho, salopo ca. Parasupi, so parasusaddo napuṃsako. Parasudhopyatra.
此处所说的“双物”为斧。因其具有劈砍之能，故称为钝斧。钝斧者，即斧柄上钝钝的铁头也。钝斧之所以称斧，是因其能够砍断、伤害为其本性。请看此，此即钝斧。钝斧是砍砍与劈劈，既钝又犀利之器。钝斧之声，如刀斧相击之声，男性味较少。此种双物即为钝斧。
Dvayaṃ pāsāṇavidāraṇe. Ṭaṅka bandhane. Dara vidāraṇe. Pāsāṇaṃ dārayatīti pāsāṇadāraṇo, yu. Pāsāṇadārakopi.
此处所说的“双物”为石器破坏法。即用棒子捆绑后击打，使石破裂，称为破石。破石者，即打破石头之法也。此亦称石破者，即指用力使坚石开裂之器具。
§394
394. Dvayaṃ hatthappamāṇe kaṇaye . Cakkapūraṇādivāyuvasena khippate. Kaṇa sadde, ayo. Bhindanasīlatāya bhindī, vāti gacchati tenāti vālo, alo, bhindī ca so vālo cāti bhindivālo, ḷatte bhindivāḷo, rasso.
394. 此处说明双物大小如手指，形状有时似风箱等，得空气之力极快飞出。碎片声，称为金属。以破碎之性称为破碎者，也即破坏之物。用风吹动、发声之具称为弓弦，称弦者，亦称破碎弦，即断弦，系绳。
Cakkādayo satthabhedā. Tatra cakkākāro āyudhaviseso cakkaṃ. Kanta chedane, assu, kunto dīghadaṇḍo. Gadā, satti ca pasiddhā.
车轮等属于器具种类。此中车轮形状为特殊武器称为车轮。用于割断棍棒，如刀斧等。战锤与弓刀俱是著名利器。
Tikaṃ koṇabhāge. Kuṇa saddopakaraṇesu, kuṇa saṅkocane vā, ṇo. Si sevāyaṃ, a, rasso, asso. Kuṭa koṭille, iṇa.
此处所说三角形部分。三角形音响之物用以弯曲收紧，称为绳索。依使用，称为弦与索。小屋檐梁称为角架。
§395
395. Dvipādaṃ vijigīsassa yātrāyaṃ, sabbatra bhāvasādhanaṃ. Yā pāpuṇe, nikkhamitvā yāyate niyyānaṃ, yu. ‘‘Chadādīhi tatraṇa’’ti traṇa. Yātrā, ā. Nadādino ākatigaṇattā īpaccayābhāvo. Ṭhā gatinivattiyaṃ, papubbo yāne, yu, patiṭṭhīyate paṭṭhānaṃ, purecārimhi paṭṭho.
395. 双足适用于战士之旅程，为一切地方的居住场所。此物生起后，离开前往前方，称为车轮等车具。旅行，称作行进。因水声等自然声音的多样化而无声音差别。站立与行走之间，有平衡之地，即站立场地。在旅途中可供行走的基地，称为足所或驻足之地。
Pañcakaṃ dhūlīmatte. Tathā ca ‘‘paṃsu khodo mato reṇu, cuṇṇo dhūli’tthiyaṃ bhave’’tyamaramālā. Cuṇṇa pisane, cuṇṇa sañcuṇṇane vā. Paṃsa nāsane, u. Ranja rāge, rajo, manogaṇopi napuṃsake, taṃsahacaraṇato paṃsupi. ‘‘Klivaṃ’parādhe reṇumhī’’ti rabhaso. Atha vā cuṇṇarajosahacaraṇato paṃsu napuṃsake. Dhū vidhunane, dhū kampane vā, li, nadādi. Ri gatiyaṃ, ṇu, isse.
五种灰尘的量。又如言“尘、沙、土、砂、灰”等含义。磨砂，搜集砂尘。尘污摒除。色尘、欲尘、心尘虽然无性别之分，但因伴随诸烦恼如贪欲、垢污、心意流转，故称为尘。“损害、过失如细尘”是怒之类；亦有因砂垢而起的欲尘和灰尘。尘起扬撒或震荡，须用“利”“拿”“伊舍”等表达其运动状态。
§396
396. Vaṃsakkamavedīvaṃsathutiṃ yo kubbati, so māgadho. Tasmiṃ madhuko vutto. So ca khattiyāvessasambhavo bhavati, vaṃsamaggaṃ thavatīti māgadho, thassa dho. Maggaṃ dhavatīti madhuko, ṇvu, ggalopo.
396. 称为族谱、族传歌颂的人谓之摩揭陀。其间盛传蜜之说。又因是出身刹帝利族，仍持家族传承，故叫做摩揭陀，即族谱之意。蜜者是指流行的路径，称作“跑道”。
Vīriyādithutiṃ sīlena yo paṭhati, so vandī, tassīlādīsu ṇī.
以力量为称赞而持守戒律的人，谓之敬礼者；这里指的是对戒律及其相关事物的尊敬。
Yo nisāvasānaṃ vibhāvento bodhayati, so vetāḷiko, vibhāvento tāḷasaddena bodhayatīti vetāḷiko, ṇiko.
启示夜王、解说之声，称为吠他力；以鼓声揭示者也是吠他力。
Cakkena caranto bahūhi pīḷetvā yo paṭhati, so cakkiko, ubhayatra caratyatthe iko. Ghaṇṭa bhāsattho, curādi.
用眼睛周视，经历多种困苦而持守者，名为眼者。两者皆活动之义。钟声喧哗，犹如此者。
§397
397. Pañcakaṃ dhaje. Kita nivāse, rogāpanayane ca, u, kitati apaneti etenāti ketu. Dhaja gamane, a. Uppatatīti paṭākā, āko, paṭa gatiyaṃ vā, paṭākā. Kena vātena dalīyate vidārīyateti kadalī, nadādi, chinnabhinnattā kucchitaṃ dalaṃ pattametissātthīti vā kadalī, paṭākā sahacaraṇato itthiyaṃ. Kadalī mocepi. Yumhi ketanaṃ. Ettha ca dhajasahacaraṇato ketu punnapuṃsake. ‘‘Paṭākā vejayantī ca, ketanaṃ dhaja’manitthī’’tya marakose.
397. 五种旗帜。生于凯塔之家，顶礼及诵持者也。旗帜行进，升起称为旌旗、或说为旗帜运动。以何风动摇或撕裂叶片者称为风。叶片断裂、折叠、如同骷髅叶片出现断损，是叶脉或旗帜的伴随物。叶片也可脱下。此谓旗帜伴随的象征。此处亦有旗帜随众生之意。曰“旌旗、胜利旗，乃称为旗帜和旌旗”，为比喻常现。
Aññamaññasseti ekamapekkhitvā aparassāparaṃ apekkhitvā aññassa. Yo ahaṃkāro abhimāno, so ‘‘ahaṃ aha’’miti karotīti ahamahamikā bhave. ‘‘Ahaṃ aggo bhavāmi, ahaṃ aggo bhavāmī’’ti aññamaññamatikkamma yodhānaṃ samagge dhāvanaṃ, tatra tu ahaṃpubbikā. Ahaṃsaddo vibhattipatirūpako nipāto, sakatthe kapaccaye kate vicchāyaṃ gamyamānattā dvittābhāvo.
『相互』者，指彼此对应依赖。『一者依』意为单独依止。『前后相依』意谓依存交替。『他者』指他人。『我执』者，即自我取见，自我为能。故有『我我』分别，是为我执成就。譬如『我为首领，我将为首领』之语，乃超越彼此相对竞争激烈之战斗，共同奔驰的无明。据此，『我』语为声，兼具主格标记之役割，诸因缘中的呼应、附带、因缘聚会和拆分，呈现二重否定的意涵。
§398
398. Catukkaṃ bale. Bala pāṇane, karaṇe a. Dhā gatinivattiyaṃ, karaṇe mo, dhassa tho. Sahatenenāti sahaṃ, sahopi. Saka sattiyaṃ,ti. Draviṇaṃ, taro, parakkamo, pāṇopi.
398. 第四组，关于『力』（bala）。词根『bala』表示滋养，加作格词缀『a』。词根『dhā』表示趋向的停止，加作格词缀『mo』，『dha』变为『tha』，即『balaṃ』之义。『sahatenenā』即『sahaṃ』，亦作『saha』。词根『saka』表示能力，加『ti』。又有『draviṇaṃ』（财富）、『taro』（超越）、『parakkamo』（奋进）、『pāṇo』（活力）等同义词。
Atisūratā vikkamo nāma.
过度猖狂者，名为『过纵』。
Jaye jite sati, kāraṇabhūte vā kataṃ pānaṃ jayapānaṃ. Amarakose pana ‘‘vīrapānaṃ tu yaṃ pānaṃ, jāte bhāvini vā raṇe’’ti vuttaṃ. Tassattho – bhavissatiraṇe jīvitasaṃsayā saṃhāsuppādanatthaṃ, devatāyācanapubbakaṃ sajātiyehi saha sambhūya yodhānaṃ yaṃ pānaṃ jāte ca raṇe vijayassa sandassanatthaṃ, taṃ vīrapānamuccate.
若战胜或征服时，若因缘及因果而饮用称为胜饮。故阿摩罗词典云：『勇士饮，实为生时或于战场中之饮』。其义指为抗拒生死疑难所作，先向天神祈愿后，与同类合力投入战斗之饮物，且于生死争战中示胜利讯号。由此谓之『勇士饮』。
§399-400
399-400. Sāḍḍhapajjaṃ yuddhe. Saṅgāma yuddhe, curādi, a. Hara haraṇe, pasayhakaraṇe ca. Ara gamane, a. Samaraṃ. Raṇa sadde, dvepyanitthiyaṃ. Aja gamane, ṇi, āji, rassanto. Āhuyyante asmiṃyodhā, hu sadde, a. Yudha sampahāre, to. Ādāya yujjhantetra āyodhanaṃ, yu. Yuja yoge, saṃyugaṃ, saṃyuttampi. Bhaṇḍa paribhāsane, yu. Viggayhanti yujjhantyasmiṃ viggaho. Kalahantyasmiṃ kalaho. Medha medhāhiṃsāsaṅgamesu, ṇvu. Jaññaṃ, pavidāraṇaṃ, akkandanaṃ, saṅkhyaṃ, samīkaṃ, samparāyakaṃ, anīkaṃ, abhisampāto, kalisaṃ, phoṭo, atyāmaddoiccādayopi yuddhe. Keci pana ‘‘bhaṇḍanādipañcakaṃ kalahe, na yuddhe’’ti vadanti, taṃ ‘‘bhaṇḍanaṃ kavace yuddhe, khalikārepi vattate’’ti nānatthasaṅgahe vuttattā na gahetabbaṃ.
399-400. 持杖以战。『战役』者，指各类争战及劫夺相关。『a』。抢夺、掠取、围攻亦然。『a』。竞逐、战斗。战呼声两倍示敌意。『ṇi』。随战斗呼喊而激烈战斗。战斗时呼喊『hū』。终结战争者『to』。携器械而战，名为『战具』。合击、联合作战亦名。兵器使用、破坏行为。争斗中各种声音、叫喊、数字、整队与追击等，都为战争之相。亦有人谓『兵具者属斗争，非战役』，然本义涵盖战斗披甲等不同义，以故不可据此分别。
Dvayaṃ mucchāyaṃ. Muccha mohasamussayesu. Muha vecitte. Tikaṃ balakkāre. Pasahanaṃ pasayho, saha sattiyaṃ, ṇyo. Balino, balena vā karaṇaṃ balakkāro. Haṭha balakkāre, ṇo. Pasaṅgopi.
两种昏迷状态。昏迷，因无明聚集所致。口开裂。三种力的掌控。防具、掠取、力量者。以力或势力为行为之掌控。暴力行为亦是。附带也属于此义。
§401
401.Subhāsubhānaṃ phalānaṃ sūcikā pakāsakā yā bhūtassa vatthuno vikati aññathā uppatti, sā uppāto. Subhāsubhaphalaṃ pakāsento patati gacchatīti uppāto. Uppādopi. Tasaddo’yaṃ pubbapadassa, aparapadassa vā liṅgamādatte. ‘‘Avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo, viggaho ca taṃ vākyañceti viggahavākya’’ntyādīsu, idha pana pubbapadassa liṅgamādatte. Uppātassa tatra yuddhapakkamenābhidhānaṃ.
第401条。善恶果报如指针明示，有如物体之性质发生变化时即为变异。果实成熟显露，随即落下、移动，即是变异。此变异之名，或作为前一阶段或后一阶段的标志而出现。譬如“无明是因”谓无明因缘，或称“宣说此理之语”为解释语句等之类。这里乃是作为前一阶段的标志。关于变异，此处以“战斗筹备”之意称呼。
Catukkaṃ uppātassa pariyāye. I gamane,ti, dīghādi. Sabbakālaṃ na jāyatīti ajaññaṃ, ṇyo, phalaṃ na janetīti vā ajaññaṃ, tañhi dhūmo viya aggissa kammaphalassa pakāsanamattameva karoti, na taṃ janetīti ajaññaṃ nāma. Upagantvā sajjati pakāsetīti upasaggo, ṇo. Upagantvā dunotīti upaddavo, du paritāpe, a. Ettha ca ītyādayo janakepi vattanti, yathā jarādīnamupaddavā.
变异共有四种表现。曰“在行进时”，谓如长短不一等。谓“终不出生”时称无生；谓“果实不生”时称无生，无生如烟火虽有光亮却不生果实，故无生。谓“临近时出现光明”时称接近。谓“临近时扰乱”时称破坏，常见衰老等各种损害也如此称呼。
§402
402.Mallayuddhamhi bāhuyuddhamhi nibbuddhaṃ. Adhobhāgaṃ bandhanaṃ vā katvā yujjhantyatra nibbuddhaṃ, yassa bo, aññamaññassa vedhaṃ nibbedhentyatreti vā nibbuddhaṃ. Vedha vedhane, to, essu, aññatropacārā. Dvayaṃ jayakriyāyaṃ. Ji jaye, ‘‘bhāve cā’’ti ṇo. Raṇe yuddhe yo bhaṅgo, so parājayo. Parāpubbo ji yuddhabhaṅge. Dvayaṃ palāyanamatte, na tu saṅgāmatoyeva palāyane. Parivajjetvā ayanaṃ gamanaṃ palāyanaṃ. Apavajjetvā gamanaṃ apakkamo. Padāvo, dāvo, sandāvo, viddavo, davo, apayānaṃpyatra.
第402条。论拳击及抡臂搏斗时昏迷。若捆绑下半身而搏斗，亦称昏迷。彼此刺戳以致伤害时亦称昏迷。刺戳即相互给予伤害。此二者皆作为胜败之事。论“吉祥获胜”者谓得成功；战斗中身体破损则为败北。战斗先前即有身损，是双方逃离者两种情况，而非单指一方逃跑。绕道离开则为逃离，逆道离开称为倒退。行走、奔跑、漫步等均属逃离。
§403
403. Pajjaṃ māraṇe. Mara pāṇacāge, sabbattha bhāvasādhanaṃ. Mārīyate māraṇaṃ, yu. Hana hiṃsāyaṃ, ṇamhi ‘‘hanassa ghāto’’ti ghātādeso. Nasa adassane. Sūda dhāraṇe. Hiṃsa hiṃsāyaṃ. Sara hiṃsāyaṃ, itthiyamāpaccayo, hiṃsā. Ṇamhi hanassa vadhādeso. Sasa hiṃsāyaṃ. Yumhi hanassa ghāto, ghātanaṃ, nibbarahanaṃ, nikāraṇaṃ, pavāsanaṃ, saññāpanaṃ, pamathanaṃ, kathanaṃ, ujjāsanaṃ, ārambho, piñjopyatra. Varaha bādhānyaparibhāsanahiṃsādānesu. Kara hiṃsāyaṃ. Vasa nivāse, papubbo hiṃsattho. Ñā māraṇatosananisāmanesu, pāgamo, saññāpanaṃ. Matha viloḷane. Katha hiṃsattho. Jasu hiṃsāyaṃ, jasi tāḷane vā, curādi. Āpubbo rabhi māraṇe. Piñja hiṃsābaladānaniketanesu. Ete yathākkamamidhānāgatānaṃ dhātavo.
第403条。论杀害。杀为夺命，无处不存于生命之本质。被杀即死亡。谓杀害即伤害，于此“杀中死者”谓杀害之所致。隐藏杀害时称为秘密杀，伤害即暗害。对母体之伤害称为害。杀害中意图杀死之行为称闷杀。兔害亦属杀害。论杀害所涵盖所有杀之行为，包括伤害、打击、切割、封闭、灭杀、示意、阻止、争斗、击打等。野猪烦扰时无害说明杀害表现不同。触犯杀是不允许之事。房舍宿处杀，过去即作杀害算。生气之杀害及表现，谓杀之祭祀。谈论诸如杀害叛徒。或用刀剑杀害。此皆杀害之法门。
§404
404. Pajjaṃ maraṇe. Kālo atītādi, tassa kiriyā, ‘‘kālo ghasati bhūtānī’’ti hi vuttaṃ. Maratito cu, maccu, vajādinā vā tyu. Tato maccusadiso dvīsu. Atikkamitvā ayanaṃ accayo. Dhana dhaññe. Kālassa kiriyattā kālo, attabhāvassa antaṃ karotīti vā kālo, ṇo. Amati gacchatīti anto. Cu cavane.
第404条。论死亡。时间过去等即死亡之现象，谓“时间消耗众生”是已说之法。死亡之后称为死者、尸体、凋零尸骸等。死亡受二端考验，超越后即称死亡终结。财富粮食等皆因时间作用消耗。时间作用称为时间，或谓为个体存在之终结或终止。谓“无量去”即终结之意。死亡即离开。
§405
405. Tikaṃ mate. Paraṃ lokaṃ eti gacchatīti peto, pareto ca, to, pubbe ralopo. Maratīti mato. Parāsu, pattapañcattopyatra. Dvayaṃ matadahanakaṭṭharāsimhi, yā ‘‘phullī’’ti vuccati. Cīyate yatthāti citako, cito ca, to. Pubbatra sakatthe ko. Citā, cityā, citipyatra.
第405条。论亡者之境界。谓亡者前往他界，称亡灵或往生者，此前即称“幽灵”。死亡谓为“终结者”。他处、等闲之地亦在此列。二者被喻作烧柴堆中之“火苗”。所谓智慧即有所觉知。此处所论前者为死亡。智者、智夫、智人等标称于此。
Dvayaṃ susāne, āgantvā dahanti atra āḷahanaṃ. Daha bhasmīkaraṇe, yu, dassa ḷo. Āḷāhanampi. Chavassa sayanaṭṭhānaṃ susānaṃ, chavassa su, sayanassa ca sāno, atha vā senti atrāti sānaṃ, yu, chavassa sānaṃ susānaṃ. Chavassa su. Pituvanampi. Dvayaṃ matasarīre, kuṇapa pūtigandhatthe. Kucchitaṃ netīti vā kuṇapo, apo, ṇattaṃ. Chava gatiyaṃ, a.
尸体腐烂时，蜂鸟飞来在此处啄噬。火焚烧时，便将其烧成灰烬。所谓啄噬，即此处的啄食。尸体安置于卧处，由蜂鸟啄食，或者尸体安放于卧处而受到腐蚀，这都称为尸体被啄食。尸体亦有腐臭恶臭之味，置于脏秽之处。所谓脏秽者，是指污秽、不净者。死亡后的去向如是。
§406
406. Asīsakattā sirosuñño naccanādikriyāsahitattā sahakriyo deho kāyo kabandho , yuddhe sahassapūraṇo kabandho. ‘‘Naccatī’’ti vuttattā naccanādikriyārahite tūpacāro. Avijjamānena kena sirasā andho kabandho, vakāramajjho. Avijjamānassāpi hi kāraṇabhāvo loke diṭṭho, yathā vassena kato subhikkho, dubbhikkho ca, yathā loke, tathā sāsanepi, yathā anantarapaccayādīni.
在舞蹈表演等手舞足蹈的活动中，头部空虚无知，身体乃是受拘束的，肢体如同枷锁；在战斗中，战斗者如同被桎梏的肢体，满身伤痕。此处言“舞蹈”，指无舞蹈等行为的缺失反应。无明所致，何以头部瞎盲？体形拘束，举止乖张。无明之因果现于世间，如雨量时多时少，饱饥交替，世间与教法亦如是，皆因相续起因之故。
Āmakehi kucchitehi apūtigatamatasarīrehi sampuṇṇe āmake susānasmiṃ sivathikā vuttā, atthappadhānaniddesena cettha saddo niddiṭṭho, yathā ‘‘sato sampajāno’’ti puggalappadhānaniddesena dhammoti. Chavā dhiyyantetra sivathikā, ṇvu, chassa so, thattaṃ, ittañca. Chavathikāpi.
指氨和氨基，及其带有臭味的尸体浸满这些物质，已称为恶臭尸。尸体发出恶臭，是因声音的示现，犹如“守念清醒”的个体特指法之示例。尸体产生恶臭，是因尸气所致。尸气是此处所指，是尸体之臭，亦即内含的恶臭气味。
§407
407. Dvayaṃ ākaḍḍhitamanussagavādo. Muñcanasaññāya vandatīti vandī. Vanda abhivādanathutīsu, ī, rassopi, vandi. Sattūnaṃ karena hatthena maritabbattā karamaro. Paggaho, upaggahopi. Dvayaṃ jīvite, ana pāṇane, pāṇanti anenāti pāṇo, ṇo. Bhavati yenāti asu. Asa bhuvi, u, āsupi, asu khubhane vā.
此处说有两种长久的尸体仆从之论。所谓“放生之念”，则称作“供养”。供养即是敬礼。供养即是敬礼，在仪轨礼节中亦是歌颂。杀害众生是当以手中致命方式行之，称为“杀生”。攀附又称抓握。这里提及生命，即非手所能缚捕者。谓之“非缚”，在无土地者，亦非善处。
Bandhanāgāraṃ bandhanagehaṃ kārā nāma. Karonti hiṃsanti atra kārā, a. Kara hiṃsāyaṃ. Bandhanālayopi. Kara hiṃsāyaṃ, yata niyyātane. Kāraṇā, yatanā ca. Tibbavedanāpyatra.
“拘禁之所”即拘禁的屋舍，也称拘禁的地方。从事拘禁即加害，称为加害者。使用手加害。拘禁的所在亦是加害者所归。故拘禁是指拘束之因与努力。此处亦有剧烈的痛苦。
Khattiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 刹帝利品释义已毕。
§408
408. Dvipādaṃ brāhmaṇe, brahmuno bandhu, brahmā bandhu yassa vā brahmabandhu. Kulācārabrāhmaṇabhāvavasena dvikkhattuṃ jātattā dvijo, ekaje tūpacārā. Vapismā po, assi. Brahmuno apaccaṃ brahmā, brāhmaṇo ca, nāgamo, ṇattaṃ, dīghādi. Sutāyutakathanatthaṃ ‘‘bhobho’’ti vacanaṃ vadati sīlena, ṇī.
“神祇的脚”，即婆罗门、梵天的亲属，或称为与梵天有关系的人。作为婆罗门家族的成员，出生为两倍种姓的婆罗门，拥有娶妻的权利。婆罗门、梵天即相当于族内长辈、老师。梵音中的“bhobho”一辞，作为品德规范的教导用语。
Dvayaṃ chandojjhetari. Brahmasuttaṃ adhīte sottiyo, ‘‘nena niddiṭṭhamanicca’’nti vuttattā vuddhi, yadādinā vā chandasaddassa sottiyādeso . Chandaṃ adhīte chandaso, so pulliṅgo.
有二者，即谓破除欲念。《梵经》受持者闻说«由此所示无常»，因通晓其义，缘欲声而生增长。若有缘欲之声而受持者出家，便生欲望。欲也，执著于欲念，为男性。
Dvayaṃ sisse. Sotuṃ icchantīti sissā, su savane, so, ussi. Ācariyassa ante samīpe vasanasīlo, saññāsaddattā sattamiyā alopo.
有二者，谓成为沙玛内（欲学道者）。欲出家者谓沙玛内，于听闻中令其欢喜，称为『乌西』。师长在末，身边持戒好行者，亦为无嗔恨之者，为第七者。
§409
409. Brahmacārīādayo ete caturo janā assamā nāma bhavanti, assamasaddoyaṃ punnapuṃsake. Tatra muñjamekhalādiyutto vedajjhāyako brahmacariyāyaṃ ṭhito brahmacārī. Vedajjhayanaṃ brahmacariyaṃ caratīti, ṇī. Dhammatthakāmesu ṭhito pañcamahāyaññakārī gahaṭṭho, gahā dārā tatra tiṭṭhantīti gahaṭṭho. Gahaṭṭho paro tatiyassapi vānapattho. Vanapatthe vanekadese, dūravane vā bhavo vānapattho, assa bhūmiseyyājaṭājinadhāraṇavanavāsonyahārabhojitādi dhammo. Vānapatthassameva tatiyamāyuso bhāgaṃ khepayitvā gahitakāsāvadaṇḍo bhikkho sabbabhūtesu samo jhānāyatanavaro bhikkhu. Samu tapasi, khede ca, āsammanti atrāti, akattari kārake saññāyaṃ ṇo. ‘‘Assamo brahmacariyādi- catukkepi maṭhepi ce’’ti nānatthasaṅgahe.
409. 四种梵行起始者，称为『非等』众生，此称来自功德之人。其中有持结绳杖的禅师，专修梵行者，名为梵行士。梵行者修持五大布施，居家者立于五法，迎娶妻室者称为居家。另一居家乃第三种林间耆那者。林间耆那于多林地，荒野林地或远山林间居住，修习如宁静地、睡席、不杀生、持戒等法，乃林间耆那之法。其林间耆那寿命虽短，但能摒弃三种劫，执持正确戒律，修成禅定，通达五根五力，若比库亦同。勤苦修行忍耐矣，虽受苦恼仍不退转，是由无愚痴故。曰：『非等及梵行起始四者，亦应分别为多义。』
§410
410. Sīlādayo tayo sikkhādhamme saha ekato carantā mithu aññamaññaṃ sabrahmacārino nāma, brahmacārīhi saha carantīti sabrahmacārino. ‘‘Mithū’’ti iminā sabrahmacārīsaddassa tagguṇasaṃviññāṇattaṃ dīpitaṃ, tena brahmacārīnampi sabrahmacārittamupapannaṃ.
410. 有三种以戒为始的修学法，与他和谐共处者，称为同梵行人，即共修梵行人。『同』字指同梵行人名称具足相续分类之义，便由此而称同梵行者之称。
Dvayaṃ upasampadādāyake. Manasā upecca sissānaṃ vajjāvajjaṃ jhāyatīti upajjhāyo, upajjhā ca. Jhe cintāyaṃ, ṇo, pubbatra e aya, pakkhe rājādipakkhepena upajjhā, parasamaye pana vedādipāṭhayitā ‘‘upajjhāyo, upajjhā’’ti coccate, upecca adhīyate asmāti katvā.
有二者给受比库(沙玛内)具足戒律者。于意念中若忘念沙玛内之不净，称为导师。导师也。此为教诲内念，过去有此，诸月王等皆为导师。其他时，则由威德者传授戒名『导师，导师』，令忘念而研习也。
Dvayaṃ nissayadāyake. Sissānaṃ hitaṃ ācaratīti ācariyo, ṇyo. Nissayaṃ dadātīti, kammādimhi ṇvu.
有二者受持依止者。于沙玛内利益修行者，名为师者。『依止』者，言在戒法等中受依止也。
§411
411. Sāsane ācariyaṃ dassetvā parasamayepi dassetumāha ‘‘upanīye’’ccādi. Atha vā yo dvijo brāhmaṇo yaṃkiñci brāhmaṇaṃ upanīya attano santikaṃ ānetvā kappādichaḷaṅgikattā sāṅgaṃ saguyhattā rahassañca vedaṃ kammabhūtaṃ pubbaṃ paṭhamameva kenaci asikkhāpiteyeva ajjhāpaye sikkhāpeyya, so brāhmaṇesu ‘‘ācariyo’’ti vuccati, ādito cāreti sikkhāpetīti ācariyoti katvā, ṇyo. Yathāvuttā aññe upajjhāyā.
在此教法中，示现老师，且能示现其他事，于是称为“引入”等。或者，有婆罗门种姓者，若将婆罗门种姓某物引入自家近侧，以比喻像箭袋、箭槽等连带合抱，秘密地知晓此物由业力而生，乃是初次未曾教授者，现身加以教授，则称此人为婆罗门中的“老师”；所谓老师者，是指起初行为引导并加以教授者，此理与他处长老颇为相符。
§412
412. Pajjaddhaṃ upadesaparamparāyaṃ. Pare ca pare ca paramparā, pubbācariyā. Tato ābhataṃ pārampariyaṃ. Itihasaddo nipātasamudāyo. ‘‘Itiha pubbācariyehi vuttamida’’nti kathetabbaṃ vacanaṃ etihyaṃ, ṇyo. Ṇamhi etihaṃ. Ācariyaṃ upagantvā dissati uccārīyatīti upadeso, disī uccāraṇe, ṇo.
此为受持戒律及教诲之传承。彼此相继传承，原来的老师称为“前任老师”。由此产生教诲传承。此传承称为历史称谓的末汇。应称“此为以先师所说”以示尊敬。此处即传入。若亲近老师，则能见其出现，故称为“教诲”，教诲者即示现与发明之意。
Tikaṃ yaññe. Yaja devapūjāsaṅgahakaraṇadānadhammesu, yajanaṃ yāgo, ṇo. Saggatthikehi karīyateti katu, tu. Jassa ññatte yañño. Yāgatthaṃ mantādinā parikkhatā parisaṅkhatā bhū bhūmi vedi nāma, īpaccaye vedī ca. Vindati assaṃ lābhasakkāranti vedi, vida lābhe, iṇa.
祭祀之仪式称为三牲祭。奉献、神祇礼敬、聚会之施舍、法事等皆称为祭祀。天界诸事中亦应行此祭祀。有名唤“祭祀”者。祭祀由祭司及辅佐者以咒语等之礼仪香火等伴随而成，其所设祭坛名为地台、祭坛基座、粉台及火坛。所得荣惠称为祭坛所得，所得荣惠中的赠礼称为献祭赐予。
§413
413. Assamedhādayo pañca ‘‘mahāyāgā’’tyuccante. Porāṇakarājakāle kira sassamedhaṃ purisamedhaṃ sammāpāsaṃ vācāpeyyanti cattāri saṅgahavatthūni ahesuṃ, yehi rājāno lokaṃ saṅgaṇhiṃsu, tattha nipphannasassato dasamabhāgaggahaṇaṃ sassamedhaṃ nāma, sassasampādane medhāvitā sassamedhaṃ nāmātyattho. Mahāyodhānaṃ chamāsikabhattavetanānuppadānaṃ purisamedhaṃ nāma, purisassa saṅgaṇhane medhāvitā purisamedhaṃ nāmātyattho. Daliddamanussānaṃ hatthato lekhaṃ gahetvā tīṇi vassāni vinā vaḍḍhiyā sahassadvisahassamattadhanānuppadānaṃ sammāpāsaṃ nāma. Tañhi sammā manusse pāseti hadaye bandhitā viya ṭhapeti, tasmā ‘‘sammāpāsa’’nti vuccati. ‘‘Tāta mātulā’’tyādinā pana saṇhavācāya bhaṇanaṃ vācāpeyyaṃ nāma, peyye vajjapiyavacanatātyattho. Evaṃ catūhi vatthūhi saṅgahitaṃ raṭṭhaṃ iddhañceva hoti phītañca pahūtannapānaṃ khemaṃ nirabbudaṃ. Manussā mudā pamodamānā ure putte naccentā apārutagharadvārā viharanti, idaṃ gharadvāresu aggaḷānaṃ abhāvato niraggaḷanti vuccati, ayaṃ porāṇikapaveṇī, aparabhāge pana okkākarājakāle brāhmaṇā imāni cattāri saṅgahavatthūni, imañca raṭṭhasampattiṃ parivattentā uddhaṃ mūlaṃ katvā ‘‘assamedha’’ntiādike pañca yaññe nāma akaṃsu, vuttañhetaṃ bhagavatā brāhmaṇadhammikasutte –
五种大祭称为宏大献祭。古代诸国王时代，俗称五种祭典，包括火祭、男祭等四种合在一起之物，是国王用以统治天下集合人民的手段。其中著名献祭是火祭，火祭之获得即是智慧获得之具足。另有大战祭，是用祭祀刀剑、武器及臣民之庄稼俸禄而成，此谓男祭，是收集臣民智慧用以战争的献祭。贫苦人则以牲口记录打账册，三年不增欠2500两银子的俸禄称为王宫俸禄，即所谓的“合适的封赐”，是王所适当地安放于臣民心间，如同缚住于胸中，因此名为“合适的封赐”。亲属间以“父，母，舅”之语相称者，则以此语作为言辞来沟通，此即“酒言”，意为饮酒后所说之语。以此四物合结的国家亦是实有存在、丰饶众多粮食且安全无破坏。人们欢喜愉悦，怀抱子女，在无防护的屋舍中生活，由于无锁门故而称为“无锁之地”，此为古代典范。后来，在吐吒迦王时代，婆罗门以此四物合一的献祭，提升国土财富，将王国基业建立牢固，称此五大献祭为“火祭”等。此事已由世尊于婆罗门教法经中所说。
‘‘Tesaṃ āsi vipallāso, disvāna aṇunā aṇuṃ;
“其有变化，看见时渐次一点一点增多；
Te tattha mante ganthetvā, okkākaṃ tadupāgamu’’nti .
他们到场祭拜，驱赶鸟类而迎接祭祀。”
Idāni tehi parivattetvā ṭhapitamatthaṃ dassento ‘‘assamedho’’ccādimāha. Tattha assaṃ ettha medhanti vadhantīti assamedho. Purisaṃ ettha medhanti vadhantīti purisamedho. Sammā yugacchidde pakkhipitabbadaṇḍakaṃ pāsenti khipenti ettha sammāpāso. Mantapadābhisaṅkhatānaṃ sappimadhūnaṃ ‘‘vāja’’nti samaññā, tamettha pivayantīti vājapeyyo. Sabbassa attano sāpateyyassa anigūhitvā niravasesato dinnattā natthi ettha aggaḷāti niraggaḷo, ayaṃ pāḷiyā āgatakkamato atthavaṇṇanā, idhāgatakkamena pana assamedhapurisamedhaniraggaḷasammāpāsavājapeyyānaṃ atthavaṇṇanā likhitabbā.
此处以彼等作转变者，在确立的义上显现，称为“世无愚”等。此中“assaṃ”指此地（义中）有智慧者杀害之意，即“世无愚”者。若谓男子于此处杀害者，名为“男子世无愚”。当适当切断、抛掷、捆缚者，于此处谓之正缚。所谓的“饮马者”，乃指汇聚于议事亭（法堂）中的甘露好蜜饮者，意谓此为可饮之酒。若凡有其本人所有之应得者不隐瞒而轻松享用，非为他人占有，则称为“无拘禁者”。此乃巴利文中行为及义理之说明。今当书写出关于世无愚男子、男子世无愚、无拘禁者及正缚、饮马等义之注解，以合此处经义。
§414
414. Tikaṃ yājake. Yajanasīlo idi, yassi, jassa do. Yajatīti ijo, a. Atha vā itthiyā utumhi jāte jāyatīti itthītujo. ‘‘Nārītvijo’’tipi pāṭho. ‘‘Utujo yājako tathā’’tipi pāṭho, sundaro. Parasamayaṃ amanasi katvā pana ācariyena itidvijasaddo iditvijasaddo ca samānatthāti maññamānena ‘‘idi tvijo’’ti vuttaṃ siyā, ṇvumhi yājako .
第414条，关于祭祀者之解说。所谓“yajanasīla”，意指对此有喜爱者，乃是其法。兹“yajatīti”从“ijo”而来，或作“itthiyā”族中诞生，称作“itthītujo”，意为“女性生者”。亦有“女性生祭祀者”的用法，均属美好。虽有人心怀疑惑，乃由老师所授“祭祀者”之名，意义相通，故有“idi tvijo”（此即祭祀者）的说法，表明祭祀者即是其义。
Dvayaṃ yāgasabhāyaṃ, aññasabhāyañcārambhake. Sabhāyaṃ sādhu sabhyo, yo. Samājaṃ janasaṅghātaṃ samāvasanti āgantvā ekadesī bhavantīti samājā, tehi samaṃ ekībhavatīti sāmājiko, ṇiko. Sabhāsado, sabhātāropyatra.
祭会分为两种，一为主要会场，另一为次要集会。对会场说“sādhu”即嘉许，称为“会议”。“samāja”乃是人民集聚而成，若皆为同乡同者，则称“社会性”集会。这里“sabhāsado”为“会议发言者”，“sabhātā”为“会议主持人”，两者均用之。
Pañcakaṃ sabhāsāmaññe. Pari samantato sentyassaṃ parisā, si sevāyaṃ. Saha bhāsantyassaṃ sabhā, halopo, sabbhi bhātīti vā sabhā. Samajjanti saṃgacchanti milantyassaṃ samajjā, aja gamane. Samayanti milantyassaṃ samiti, i gatimhi, itthiyanti. Milanamekībhāvo. Samantato sīdantyasmiṃ saṃsado, itthinapuṃsakesu. Goṭṭhī, aṭṭhānīpyatra. Gāvovācā tiṭṭhanti bhavantyassaṃ goṭṭhī. Āgantvā tiṭṭhantyassaṃ aṭṭhānī, yu, nadādi, rassādi.
【五法组·集会同义词】。『周围聚集于此』故称『parisā』，字根『si』义为依附侍奉。『共同言说于此』故称『sabhā』，省略喉音；或谓『与善者同辉』故称『sabhā』。『共同会合聚集于此』故称『samajjā』，字根『aja』义为行进。『聚合为一』故称『samiti』，字根『i』义为行进，用阴性词缀。聚合即融为一体之义。『周遭落座于此』故称『saṃsada』，通阴性及中性。『牛群或言语驻立于此』故称『goṭṭhī』。『来集驻立于此』故称『aṭṭhānī』，加『yu』词缀，属『nada』等词类，带短音等变化。
§415-416
415-416. Bhikkhuādikā imā catasso parisā nāma. Bhikkhanasīlatādīhi bhikkhu. ‘‘Uddissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyāna yācanā’’ti hi vuttaṃ. Bhikkha yācane, rū. Yomhi bhikkhū. Inīpaccaye bhikkhunī, yossa lopo. Ratanattayamupagantvā āsayantīti upāsakā, ṇvu, āsa upavesane. Itte upāsikāyo. Ettha ca pabbajjāsāmaññato, liṅgasāmaññato ca sāmaṇerā bhikkhūsu, sāmaṇeriyādayo, ca bhikkhunīsu saṅgahitā, tato, avasesā pana sabbepi devamanussādayo itthipurisavasena dve koṭṭhāse katvā liṅgasabhāgavasena dvīsu saṅgahitā, brahmāno pana liṅgābhāvepi purisasaṇṭhānattā purisesu saṅgahitā, tathā paṇḍakāpi, ubhatobyañjanesu pana purisaubhatobyañjanaṃ purisesu, itthiubhatobyañjanaṃ itthīsu saṅgahitanti veditabbaṃ.
第415至416条，谓及比库等此四众集会。比库因持戒严谨而得名，谓为“ariyāna yācanā”（圣者乞食）。“bhikkha”本意是乞求，谓乞食之人，即比库。妇女因比库缺而形成比库尼，其缘起同理。到达僧院后，居坐之人称为“upāsakā”（近事男），女为“upāsikā”。此处又说到出家习俗及性别区分，沙玛内拉等于比库之间，次第结合。男女及双方特性，及梵行等均有所集合，依观察理当如此记载说明。
Evaṃ catūhi koṭṭhāsehi parisaṃ dassetvā aṭṭhahipi dassetumāha ‘‘athave’’ccādi. Tassattho – parisā nāma aṭṭha siyuṃ, kesaṃ vasenā’ṭṭha siyuṃ? Tāvatiṃsānaṃ dvijānaṃ brāhmaṇānaṃ khattānaṃ khattiyānaṃ mārassa gahapatissa samaṇānaṃ cātumahārājikānaṃ brahmūnañca vasenāti imā cā’ṭṭhaparisā pākaṭavasena, seṭṭhavasena ca vuttāti na ettha pubbe viya sabbā saṅgahitā, tāvatiṃsādikā hi pākaṭavasena vuttā, samaṇā pana pākaṭavasena, seṭṭhavasena ca vuttā.
说完这四处集会，亦称“或更广泛”等。故问：“集会共有几处？”答曰八处。何处有多少人？乃是三十三天的婆罗门、士族、魔王、财主、沙门及四大王众和梵天的所在。此八会清楚显现，是最高尊之所说。过去不如是说，唯有三十三天集会，今乃沙门及尊者以至最高者共同成立，故明确称其为八会。
§417
417. Gāyatti nāma yassa catūsu pādesu paṭipādaṃ chaḷakkharāni santi, sā pamukhamādi yassa utthādīnaṃ pāyenānupayogattā gāyattipamukhaṃ chandaṃ nāma. Gāyateti gāyatti, ge sadde, tti, e aya. Vajjaṃ chādayatīti chandaṃ, chada saṃvaraṇe, vuttañhi pajjaviveke buddhaguttena bhikkhunā –
417. 所谓『伽耶帝』[Pali: Gāyattrī]韵律，乃指每诗节四句、每句各有六音节者；因『伍图』[Pali: uttha]等起首词在各方面皆不适用，故以『伽耶帝』为首之韵律体系，统称为『伽耶帝首格韵』。『歌唱』故称『伽耶帝』，字根『ge』义为声音，加『tti』词缀，『e』转为『aya』。『遮覆应遮蔽之物』故称『chanda』（韵律），字根『chada』义为遮护。诚如隐居者、佛护比库于《分析》[Pali: Pajjaviveka]中所说——
‘‘Uttha’maccutthakaṃ majjhaṃ, patiṭṭhā suppatiṭṭhakā;
「起来！」（uttha）——中间部分升起，基础稳固坚实；
Pāyo payogabāhyatthā, abhabbattā ca neritā’’ti.
『巴雅』者，指用法之外义，以及不堪能性，如此教示。
Yaṃ pana catuvīsakkharavantaṃ, vedānaṃ ādibhūtañca gāyatti viya chandānaṃ nāpi catuppadaṃ, atha kho tipadameva siyā, sā sāvitti nāma, sāvittisaddo gāyattipariyāyopyatthi, ‘‘sāvitti chandaso mukhaṃ’’ , ‘‘gāyatti tu ca sāvittī’’ti ca vuttattā. Idha pana bhedena vuttaṃ, yathā ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti. Savitussa isino ayaṃ vācā sāvitti, iṇa.
若是由四十二字母及其组成初发之音而成的词，如同“gāyatti”之chanda（愿、意志），又无价值之四足言字，则以三足词（tipada）代之，称之为“sāvitti”。“Sāvitti”音亦为“gāyatti”的同义表达，意为“愿之面貌”。此处释义有如“我皈依佛，我皈依法，我皈依僧”——此三句的愿望之言谓“sāvitti”，即布施时所用的祈愿语。
§418
418. Habyaṃ devatātthamannaṃ, tassa pāke tadādhāre thālyādimhi caru, tattha ṭhitattā upacārena habyampi caru, caratismā u, caru pume. ‘‘Habyapāke caru pumā’’ti hyamarakose. Homadabbiyaṃ homakammani habyannādīnamuddharaṇatthaṃ katāyaṃ kaṭacchuyaṃ sujā, itthī, habyannādīnaṃ sukhaggahaṇatthaṃ jāyatīti sujā.
418. 核心是指出献给天神的食物，在适当时给予适足美品，如塔里叶（thālya，盘状器皿等），维持适正仪式是应有之礼节。阿摩诃可则提出‘献上食物之人雄壮美好’之语。对女性而言，则生起“舒适欢喜”之心。
Dvayaṃ khīranne, devannattā paramaṃ annaṃ. Pātabbassa, asitabbassa cāti dvinnampi bhāvānaṃ sambhavato pāyāso, ākārantānamāyo. Pāyasopyatra. Dvayaṃ devanne. Hu dāne, ṇyo. Imhi havi, napuṃsake.
这里说明释迦族中的乳制品是天神最重视的食物。饮用及食用皆合适，应妥善供养之。被认为是嘉礼的牛乳食物，为供养非侵犯的祭品而用。此处此种献供用于非人车之誓愿者。
§419
419. Thūṇāyaṃ yaññathambhe yūpo. Beluvo vā khādiro vā. Ālambapasubandhaneyaṭṭhi, samattayaññe vā yaṃ yaṭṭhimāropayati, sa yūpo, yu missane, po, dīghādi. Thu abhitthave, ṇo, dīghādi. Yaṃ kaṭṭhaṃ kaṭṭhantarenā’gginipphādanatthaṃ ghaṃsate, tasmiṃ nimmanthyadārumhi araṇī, ara gamane, aṇi, īmhi araṇī.
堆积物上有柱形木桩。或是木柵栏或是胡杨树。此柱可用绳索束缚牲畜，也可以将木桩钉入稳定地面者，均称为柱。柱具有连接的石联结物，长短不一。木材以燃火破坏为目的被劈砍时，木材内便有枯枝干，燃烧时成燃料。
Gāhapaccādayo tayo aggayo. Gahapatinā saṃyutto gāhapacco, aggi, ṇyo. Taṃyoniyaṃrevāhavanīyo hutabbaggiāhavanamarahatīti āhavanīyo. Dakkhiṇaggi pana taṃyoni aññayonipi. Dakkhiṇaṃ deyyadhammaṃ agganti vissajjantyasminti dakkhiṇaggi, agga dāne, dānaṃ aggīyati dīyatyasminti dānaggaṃ, ‘‘parivesanaṭṭhāna’’nti hi aṅguttaranikāyaṭīkā. Ettha ca gāhapaccaggādīnaṃ tiṇṇaṃ vippaṭipajjantānaṃ vināsahetubhāvato aggitādaṭṭhabbā. Sattakanipātaaṅguttaranikāyaṭṭhakathāyaṃ pana –
家户畔边有三种火种。与户主相联系者称为家户火，此火三者之中应被尊重呼请而使用。所谓呼请火者，是受祭祀召请并能广行功德者。南方火则属于另外两种。南方火是用来赠送神祇的奉献火，因其被视为供养功德之上，即所谓供养火、供养施。当中部《增支部注》称此为供养场所。这里说三种家户畔的火因究竟灭绝而当灭火。至于《长部增支注》中则讲述——
Āhunaṃ vuccati sakkāro, āhunaṃ arahantīti āhuneyyā, mātāpitaro, mātāpitaro hi puttānaṃ bahūpakāratāya āhunaṃ arahanti, tesu vippaṭipajjamānā puttā nirayādīsu pavattanti, tasmā kiñcāpi mātāpitaro nānudahanti, anudahamānassa pana paccayo hotīti anudahanaṭṭheneva ‘‘āhuneyyaggī’’ti vuccati. Yo mātugāmassa sayanavatthālaṅkārādianuppadānena bahūpakāro, taṃ aticaranto mātugāmo nirayādīsu nibbattati, tasmā sopi purimanayeneva anudahanaṭṭhena ‘‘gahapataggī’’ti vutto. ‘‘Dakkhiṇeyyaggī’’ti ettha pana ‘‘dakkhiṇā’’ti cattāro paccayā, bhikkhusaṅgho dakkhiṇeyyo, so gihīnaṃ tīsu saraṇesu, pañcasu sīlesu, dasasu sīlesu, mātāpitupaṭṭhāne, dhammikasamaṇabrāhmaṇūpaṭṭhāneti evamādīsu kalyāṇadhammesu niyojanena bahūpakāro, tasmiṃ micchāpaṭipanno gihī bhikkhusaṅghaṃ akkositvā nirayādīsu nibbattati, tasmā sopi purimanayeneva anudahanaṭṭhena
“供物”称为供养，供养是指阿拉汉应受供应。父母为了子女多方助益而举行供养仪式。若子女因违犯而堕入地狱，父母并未予以制止。因劝诫者是制止的前提，故有称呼“应受供养火”的由来。若因为母亲家所属的床褥装饰等诸多恩惠的事而过度进行供养，则以其母亲家为缘由堕入地狱，此亦因有制止而被称为“家户火”。此处“供养火”有四种因缘：比库僧团受供养，供养三皈依、五戒、十戒，供养父母，供养修习清净法的沙门和婆罗门等善法多方供养。若不正当供养，居士则因谤毁比库僧团而堕地狱，亦因有前述之制止缘由称为“供养火”。
‘‘Dakkhiṇeyyaggī’’ti vutto. Kaṭṭhato nibbatto pākatikova aggi kaṭṭhaggi nāmāti vutto.
“供养火”此称出自木头燃烧所生火，故名为“木火”。
§420
420. Siloko dāne. Hā cāge, ṇo, dvittacattagattāni, caja hānimhi vā. Saja visagge, visaggo dānaṃ, upubbo saja visajje, ṇo, pubbe vāgamo, vosaggo. Disa atisajjane, atisajjanaṃ dānaṃ, pabodhanañca, iha dānaṃ padesanaṃ. Saṇa dāne, yu. Tara plavanataraṇesu, maccherasotātikkamanamettha taraṇaṃ. Hā cāge, curādi, to, yālopo, bhūvādimhi pana ‘‘ākārantānamāyo’’ti āyo, vihāyitaṃ. Vajja vajjane, sabbatra bhāvasādhanaṃ. Upasaggavisesenete dānatthābhidhāyino. Phassanaṃ, patipādanaṃpyatra.
赠予布施。若有所舍弃，不宜两三四次重复。邻近献施，是公开施舍。渐次邻近此处是先行施舍。助长四方阻止过度施舍，亦是启发布施之义。曾为桥梁渡水之施舍因可渡越鱼蟹水流，而施舍。若放弃偷伐木材、打猎等为过去恶业，则为「断恶施」。戒非戒、不妥施、妄积受持均应弃除。施设受持布施旨在兴起善法。触犯戒律行此施，则妨碍行善。
§421
421. Seṭṭhadhanassa, puttānaṃ, dārānaṃ, rajjassa, aṅgānañca vasena pañcamahāpariccāgo vutto. Tatra seṭṭhadhanaṃ setahatthādiratanaṃ. Puttā orasā, atha vā puttadhītaro. Dāro patibbatā piyabhariyā. Rajjaṃ pakatirajjaṃ, taduṭṭhito vā āyo. Aṅgaṃ cakkhādi. Mahantehi uttamapuriseheva kato, mahantānaṃ vā pariccāgo mahāpariccāgo, mahatthaṃ vā buddhabhāvatthaṃ kato pariccāgo mahāpariccāgo, kāpurisehi dukkarattā mahanto vā seṭṭho pariccāgo mahāpariccāgo.
对于富裕者，子女、妻子、国土及财产被称为“五大供养”。其中富有者的财富为金银珠宝等。子女可为儿子女儿及亲属。妻子是合法配偶。国为国家及其辅政。肢体以眼等为代表。富有者以大善人视之，或为利益伟大者，或为成就佛果之人。因与不善人相处甚难，富有者乃是最大的供养者乃至最大供养者。
§422
422. Dānapāramīādikānaṃ tissannaṃ pāramīnaṃ vasena asādhāraṇadānavatthuṃ dassetvā sādhāraṇadānavatthuṃ dassetumāha ‘‘annaṃ pāna’’miccādi. Tatra annaṃ pānavajjitaṃ yaṃ kiñci khādanīyādikaṃ. Pānaṃ pātabbaṃ udakādi. Yānaṃ hatthyādi antamaso upāhanaṃ upādāya gamanasādhanaṃ. Mālā mālyaṃ, pupphañca. Vilepanaṃ chavirāgakaraṇaṃ, vibhūto sugandho vā. Gandho tadaññagandho. Seyyā mañcādi, seyyāggahaṇena cettha āsanampi gahitaṃ. Padīpeyyaṃ padīpassa hitaṃ yaṃ kiñci telādi, ime dasa dānavatthū nāma siyuṃ. Dīyante yāyāti dānaṃ. Tassa vatthu kāraṇaṃ, taduppattiyā uppajjanatoti dānavatthu, dātabbaṃ vā dānaṃ, annādi, tadeva vatthu. Etāni pana dasa dānavatthūni suttantanayena kathitāni. Vinayābhidhammanayavasenāpi pana kathetabbāni, rūpādichaḷārammaṇadānavasena hi abhidhamme cha dānavatthūni āgatāni, vinaye cīvarapiṇḍapātabhesajjasenāsanavasena cattāri āgatāni. Tatthevamācariyā vadanti ‘‘suttantanayadānato vinayadānameva mahapphalaṃ, kasmā? Annādidānamattavaseneva yassa kassaci dussīlādikassa dātabbanti anujānitvā piṇḍapātādikappiyavohāravasena sīlavantādikasseva ca dātabbanti anuññātattā. Sāmaññadānato hi visesadānameva mahapphalaṃ, tatopi abhidhammanayadānameva mahapphalaṃ, kasmā? Rūpādīsu paramatthavaseneva abhinivisitvā dānavasena tatopi atisayadānattā’’ti. Mayaṃ pana suttantanayadānaṃ vā hotu vinayābhidhammanayadānaṃ vā, yaṃ khettāditividhasampadāyuttaṃ, tameva mahapphalaṃ karotīti vadāma.
四百二十二。有关布施波罗蜜等三十波罗蜜的众多波罗蜜中，选取非常殊胜的布施事相，并且指出一般常见的布施事相，谓之“食饮”。所谓食饮，是指一切可食用及饮用的事物。饮料须为可饮用之水等。车辆及马具等，为终极的乘行工具。花环、花饰、花朵，涂抹物或可熏香的灰及香气，皆属此中。香气亦称为芳香。有床榻等，此处以供具方便的座位为意。可用油等点灯物品，共计此十种为布施事相。给予这些即为布施。此因缘即是事相，事相生故即生布施事相，布施者或布施事物，即是食等事物，正为此事相。此十布施事相于经文中有所记载。于律藏释义部分亦当论述，因色等佛世尊所现相为布施事相而入阿毗达摩中有六种布施事相。律中则依衣、钵、食物、药物、座具等为四种布施事相。师长如是言说：『经文所记的布施事相及律藏所记的布施事相，俱极有大功德。何以故？依衣食等布施相，虽知有恶行等者应布施，但因得具足乞食等合宜法，则布施善戒等亦获允许。普通布施事相功德极大，特别布施事相功德更大。为何？于色等见本质而摄受布施，此更为至高布施。』我们说，不论经律二藏中的布施，是田地等各种财物相连的布施，都能成就广大功德。
§423
423.Tadahe matadivase matatthaṃ yaṃ piṇḍapātajalāñjalyādidānaṃ, etaṃ dānaṃ dehā uddhe bhavaṃ uddhadehikaṃ nāma. Pitaraṃ uddissa jalāñjalisuvaṇṇādidānaṃ nivāpo, vapa bījasantāne, ṇo. Kālapattādiniyamena rājamattaṇḍavisottarādisatthato vihitaṃ, taṃva tameva pitudānaṃ samaṇabrāhmaṇabhojanādi saddhaṃ nāma, saddhā assa dānassatthīti, ṇo. Satthatoti hetumhi avadhyatthavatticchāya pañcamī.
四百二十三。于彼时日，凡是以食饭、水、礼拜等赠与此生者，谓之身上布施及超越现世之布施。敬礼先祖、礼拜浇水、作香等布施为供养祖先。依据时节及国王法规、父辈规制，向国王或王族以及沙门婆罗门供食，此种供养乃为信心，目的是保有善根。『信』者，指于因缘而生造作的行持抱有坚定信念。因果缘由已有注释，故舍此不言，至此为止。
§424
424. Catukkaṃ gehāgate. Ata sātaccagamane, ithi, atithi, ‘‘atithi dvīsū’’ti tikaṇḍasese. Itthiyaṃ atithī ca. Āgacchatīti āgantu, tu. Āhunaṃ vuccati gehāgatānaṃ dātabbabhattādi, taṃ paṭiggaṇhituṃ arahatīti pāhuno. Visa pavesane, āvesanaṃ āveso, tamarahatīti āvesiko. Atyāgatopyatra. Gantumicchatīti gamiko, iko. Dvayaṃ pūjitapupphadabbakkhatādimhi. Aggha pūjāyaṃ, a. Ṇyamhi agghiyaṃ, agghayampi. Agghato vā tadatthiye iyo.
四百二十四。至客时，谓‘入家时节’。谓宾客，称呼为客人（妇女称宾客）。‘来’者谓到来，到来谓泊于家中，称为‘入家’。悉当供养入家宾客饮食物品，以示供养之心，故称‘侍候者’。‘入门者’乃指进入宅邸者，‘居所’意指聚会场所。若宾客远道而来，谓之特别来访。谓行进者，指求行至某所者。双重尊敬体现于供花、供果、供灯等礼仪。花之供养谓敬奉，聚合名为‘聚会’，于此语中多见。
§425
425. Pādatthe udakādimhi pajjaṃ. Padassa hitaṃ pajjaṃ. Āgantvādayo pajjapariyantā satta saddā tīsu liṅgesu.
四百二十五。足部布施，如水等清洁物品。床榻等供具方便者。到来时及其周围供养，声音响彻三界之中。
Chakkaṃ pūjāyaṃ. Ci caye,ti. Acca pūjāyaṃ, yu. Pūja pūjāyaṃ, itthiyamati a. Hara haraṇe, upapubbo hara pūjāyaṃ, ṇo, upahāro, pume. Bala pāṇanapūjāsaṃvaraṇesu, i, bali dvīsu. Māna pūjāyaṃ, yu. Namassāpyatra, namassa pūjāyaṃ, itthiyaṃ a.
六种敬礼布施。谓采集等。各类敬礼，包括扬起或所持之物。敬礼，妇女用词。取物、取用，指恭敬奉献。包括赐予、赠送及供物。男性敬礼至诚。保护亲属、亲族等所施以对待及礼拜。
§426
426. Catukkaṃ vandanāyaṃ. Namassa vandane, pubbeva, namu namane vā, ssapaccayo. Namo karaṇaṃ namakkāro, ṇo. Namoto chaṭṭhīlopo, ‘‘lopañca tatrākāro’’ti okāralope akārāgamo, atha vā namanaṃ namo, tassa karaṇaṃ namakkāro, rahosaddo viya hi namosaddotra dvidhā vattati. Eko akāranto saliṅgo, eko aliṅgo okārantoti. Vanda abhivādanathutīsu, yu, vandanā, nalope, dīghe ca abhivādanaṃ.
四百二十六。四种礼敬方式。于礼敬之中，即敬礼称颂、曾有古例称敬礼。敬礼之为行为，谓敬礼动作。称呼敬礼时则谓‘致敬’。敬礼时，字音可有轻微省略，省略部分称为字音省略。敬礼既有无省略声之异。敬礼于致敬、称颂、赞叹等表达中均成习用形态。
Tikaṃ patthanāmatte. Attha yācanāyaṃ, yu, patthanā. Atthanāpi. Ṭhā gatinivattimhi. Panidvayapubbo patthanāyaṃ, yu, ṇattaṃ, dhattaṃ. Imhi paṇidhi. Ayaṃ purise pulliṅge. Yācanāpyatra.
关于讲解仅止于此。此中所求之意谓之寻求。此亦谓意义。在立足与方向的回归中。于此两者之前的寻求，有所遏制，有所执持。此乃聚汲。此人，男性。此处亦有所求。
§427
427. Sakkārapubbaṅgamaṃ katvā garuādīnaṃ ārādhanīyānaṃ kvaci atthe niyojanaṃ patthanāviseso ajjhesanā, isa gavesane, isa gatihiṃsāvadānesuvā, yu, ajjhesanā, yathā ‘‘desetu bhagavā dhammaṃ, desetu sugato dhamma’’nti .
于尊敬等诸多当受敬重者之前行，或在某处依应之义中所立特别寻求，亦即号令、指引，如同寻求猎物，寻求障碍破坏，皆为号令，犹如‘愿世尊说法，愿正觉者宣说法’般。
§428
428. Catukkaṃ anussaraṇe. Esa gavesane, yāgame pariyesanā. Timhi pariyeṭṭhi. Gavesa maggane.
四种忆念法。此谓寻求、努力、追求。在三重范围内修行。于寻求道中。
Tikaṃ ārādhanīyassa cittānukūle. Āsa upavesane, yu, upāsanaṃ. Su savane. Sotumicchā sussūsā, ‘‘bhujaghasaharasupādīhi tumicchatthesū’’ti sapaccayo, dvittādi, sussūsā, sā itthī. Caratito bhāve ṇyo, pāricariyā.
讲解关于适合敬礼者之心。于欲望停坐中，即称之为敬礼。于善听中。渴望听闻如众蛇群，以满足欲求之意为因，分为第二种等。此渴望，为女性。转入处世，则为交往。
§429
429. Tikaṃ tuṇhībhāve. Munino kammaṃ monaṃ, ṇo. Tuha adane, ṇhapaccayo, halopo ca, tuṇho monametassatthīti tuṇhī, tassa bhāvo tuṇhībhāvo, atuṇhassa vā tuṇhībhavanaṃ tuṇhībhāvo, atha vā tohatīti tuṇhī, tuha adane, adanaṃ hiṃsā, ṇīpaccayo, vaṇṇavipariyayo, tuṇhino bhāvo tuṇhībhāvo.
讲解寂静境界。是尊者之业，非沉默。因无所取，因依止，因陋俗，静者即是寂静之意，寂静的状态即为寂静，是寂静修习的寂静。或寂静即是沉默，因无所取，无取即害，因缘不同，是性相反，寂静状态即寂静之意。
Pañcakaṃ anukkame. Patirūpena patanaṃ paṭipāṭi, pata gamane, ubhayatrāpi tassa ṭo, i. Sā itthī. Anurūpo kamo, kamo eva vā anukkamo. Pari anatikkamena ayanaṃ pavattanaṃ pariyāyo. Pubbassānurūpā anupubbī, nadādi. Ayaṃ apume. Anupubbampi. Kamu icchākantīsu, ṇo.
关于五法相随。依对境而立之行为，行走，二者皆有其所着，即此女性。顺应欲，欲即相随者。通过越过障碍达到彼岸的运动，称为流转。先前因缘相应的渐进，始于河流等。此谓无上法。渐进法。欲望意向者，不是。
§430
430. Tikaṃ sīle. Tapa santāpe. Kilese tāpetīti tapo, a. Yamu uparame, uparamo viramaṇaṃ, bhāve ṇo . Si bandhane, sinoti cittametenāti sīlaṃ, lo, sīla samādhāne vā, samādhānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ adhiṭṭhānabhāvo. Sīla samādhimhi vā, samādhiratra kusalānaṃ dhammānaṃ abhyupagamo, aññatra sīle tupacārā, atha vā attānaṃ, parañca nirayādīsu tāpetīti tapo. Kusaladhammato saṃyamanaṃ viramaṇaṃ saṃyamo, samādhānañcātrākusaladhammavasenevāti ayaṃ aññatra sīle nibbacanaṃ.
戒律是一种行为规范。苦行则是烦恼的熄灭。所谓苦行，是指对一切恶习的断绝、超越和除灭。苦行有阶段性的终止、止息、修持。所谓戒，即心的约束，能使心安住。此戒可与禅定同修。禅定是善法的坚固之所，是善法的坚定状态。在戒律的禅定中，正是这禅定带领我们进入善法，而非戒律之外的无益行为。因此，苦行意指依善法而自我节制、断绝欲望和烦恼，此正是戒律以外的涅槃境界。
Satthavihito niyamo vataṃ. ‘‘Mantanāyaṃ paṭiññāyaṃ, niyamo nicchaye vate’’ti rabhaso. Tañca vataṃ upavāsādilakkhaṇaṃ puññamuccate. ‘‘Sīlaṃ cārittaṃ vārittamupavāsādipuññaka’’ntyamaramālā. Ādinā akkhāralavaṇāsanādi . Ettha ca tapādayo mukhyavasena kusalasīle vattanti, rūḷhīvasena akusalasīlepi. Niyamādayo mukhyavasena akusalasīle vattanti, rūḷhīvasena kusalasīleti ayaṃ sīlabbatānaṃ viseso. Yamu uparame. Vatu vattane, vattanañcātra caraṇaṃ, samādhānaṃ vā. Vā pulliṅgepi.
这是依师所定之规。此规定的实质是掌握、约束、限定，且是严格终结性的约制。僧团中的辩论中称之为律条。此律条是由禁戒等特征所生成之善功。它如同戒律浸润于一切行为规范的集合体，字句均具重要意义。于此，苦行和其他戒律均属善法，且此规定中戒律具有主导地位；反之，恶法则属其他部分，这就是戒律的显著特性。所谓阶段性的终止，包括约束与规范等行为，也包含禅定的践行，甚至包括性别差别的考虑。
Dvayaṃ mariyādātikkame. Kamu padavikkhepe, virūpo atikka mo vītikkamo. Mariyādātikkamo ācāro ajjhācāro. Kāyavivekādayo tayo ettha viveko. Vica vivecane, puthabhāve ca, bhāve ṇo, dvittādi. Puthu visuṃbhūto gaṇādīhi attā sarīraṃ mano sabhāvo ca etesanti puthugattā, tesaṃ bhāvo puthugattatā kāyavivekādayo, majjhe gāgamo. ‘‘Evaṃsarūpoyaṃ puriso, evaṃsarūpā vā amhepi nesaṃ pakati’’riti pakatipurisānaṃ vibhāgena ñāṇaviveko. Attā buddhi, so puthubhāvena yassa, tabbhāvo puthugattatātyaññe. Aññato vilakkhaṇassa bhāvo puthugattatātyaññe.
超过两种限度即是过失。破坏等级，违背规章，丑陋，违犯戒律，均属过失。过失包括行为上的不正及心态的不正。这里的自由包括身与心的分别归属。根据现象和原理的不同认识，包括内心与外相，影响行为的分别。凡人类存在的不同类别和身体心性构成了普通人。此身心存在的本质称为凡夫身心。此身心与众生心身有所差别，是针对认识不同而作区分。自我智慧的认知作为心性核心，是凡夫身心在他者的表现。另有他异的性质，则是与凡夫身心不同的存在。
§431
431. Khuddānukhuddakaṃ cūḷavattaṃ, mahāvattañca, vattapaṭipatti vā ‘‘ābhisamācārika’’mityuccate, abhisamācāre uttamasamācāre bhavaṃ ābhisamācārikanti katvā, tadaññaṃ khuddānukhuddakato aññaṃ pātimokkhasaṃvarasīlādikaṃ sīlaṃ brahmacariyassāriyamaggassa ādimhi tadatthāya caritabbattā ādibrahmacariyamityuccate.
小部和小部派的长传及大长传，以及行为规范，都称为“习惯行为”。“abhisamācārika”即指究竟的行为规范。所谓“abhisamācāra”，是指最高的行为准则。先从字义入手分析，这里的行为指戒律。此处之戒律是遵守巴提摩卡等戒律，是修行圣行之本，故称为最初的出家行为规范。
§432
432.Pāpehi akusaladhammehi upāvatto anāvuto vigato sabbannapānabhogādīhi vivajjitova hutvā guṇehi sīlādīhi saddhiṃ yo vāso vasanaṃ thambhanamatthi, so ‘‘upavāso’’ti vijānitabbo. Vasu thambhe, divādi, upavasanaṃ upavāso, ṇo, vigato, upeto ca vāsoti vā upavāso.
受恶业影响、未解除烦恼、未断恶毒行为者，犹如被污秽污染，不能与善德戒行同处。若有善者生活、穿着、饮食等符合戒律规范，即可称为“禁戒”戒行。在“戒行”中，“禁”有两重涵义：一为停止不善行为，二为持守既定戒律，保持身心纯洁。
§433
433. Pajjaddhaṃ bhikkhumhi. Tapo kammamassatthīti tapassī, tapādito sī, dvittaṃ. Bhayadassanasīlo bhikkhu, rū, rasso. Sametīti samaṇo, yu. Pabbajā sañjātā yassāti pabbajito, sañjātatthe ito, seṭṭhattaṃ vajatīti vā pabbajito, vaja gamane, to. Tapokammaṃ dhanaṃ yassāti tapodhano.
对比库而言，有苦行和苦行人两重义。苦行者，有二种类型。一为畏惧而持戒的比库，二为志向坚毅的人，乳名“苦行者”。“集会”的意思是修行道皆归于一个舍弃。受戒时称为“受具戒”，即出家人的开始，含义为至高无上的出家。出家者开始践行苦行法，即离欲之苦行，有时又称为苦行宝藏。
Dvayaṃ monabbate. Vācato yamatīti vācaṃyamo, niggahītāgamo, rasso ca. Monamassatthīti muni, rasso, ossu. Dvayaṃ ābhusopavāsanabrahmacariyādiyutte. Tapoyogā tāpaso, saṇa. Isa gavesane, i, isi, isa gatiyaṃ vā, ñāṇassa, saṃsārassa vā pāraṃ gamanato isi, i. Pārikaṅkhīpyatra, pāramassatthīti pārī, brahmañāṇaṃ, taṃ kaṅkhatīti pārikaṅkhī.
两种意思被称为寂静。言说上的制约，这即是言语的制止、禁止、约束就像绳索一样。而“寂静”的实义则是圣人、绳索、流注的意思。这两者皆与断欲、出家行为相关联。修行的合义为苦行，苦行者。寻求主宰者称为主宰、君王、主宰者者，也可为智慧的追求者，或指超越轮回的去向即主宰者。此处的超越怀疑，则为超越彼岸的意思。主宰者者即超越者，指怀疑于彼岸之人。
§434
434. Dvayaṃ jitindriyagaṇe. Yesaṃ saṃyatā indriyānaṃ gaṇā, te yatino, vasino ca nāma. Yataṃ indriyasaṃyamo niccametesamatthīti yatino, ī. Yatayopi, yata payatane, i. Vasa pāguṇye, vaso yesamatthīti vasino, ī.
关于制伏六根的两类集体。其所制伏的六根范围，称为修行者、持守者。所谓持守乃指对六根的持续制御，此为修行者的本义。乃至于努力的程度，皆称为持守。契合于安住者的能力，持守者即为依止对象者之义。
Tikaṃ dhammasenāpatimhi. Sārī nāma brāhmaṇī, tassā putto sāriputto. Tussantyasmiṃ atthasiddhitoti tisso, so, tussi ca. Pūjito tisso upatisso, atha vā ‘‘tisso’’ti vā ‘‘phusso’’ti vā ‘‘upatisso’’ti vā daharakāle mātāpitūhi yadicchāya gahitaṃ nāmaṃ, ‘‘sāriputto’’ti mātuvasena, ‘‘dhammasenāpatī’’ti pana ariyabhāvappatte sammāsambuddhena gahitaṃ nāmaṃ. Kusaladhammāvudhehi kāmādikā akusaladhammasenā jitā yesaṃ dhammasenā, anekakoṭisatasahassasaṅkhyā bhagavato sāvakasaṅghā, tesaṃ pati nāyakaṭṭhena dhammasenāpati.
有关三位法军统帅。名为萨丽的婆罗门女子，其子为沙利弗。三者即为成功、三、三者也。敬重的三者为乌巴蒂索，或称“三”，或“弗苏”、“乌巴蒂索”，此为少年时代由父母随意所取之名。‘沙利弗’为母亲偏爱的称呼，而‘法军长’则为圣人所授之正觉贤者尊号。由善法武装、具足身心的法军，斩断诸欲等不善法者，乃多达千百万计的世尊弟子之僧团中，作为其领导者的法军统帅。
§435
435. Dvayaṃ bhagavato vāmapassaṭṭhe mahāmoggallāne. Kule jāyatīti koliko, so eva kolito. Moggallibrāhmaṇiyā apaccaṃ moggallāno, ṇāno. Dvayaṃ ariyasāmaññe. Kilesārayo hanatīti araho, so eva ariyo, ara gamane vā, arati adhigacchati maggaphaladhammeti ariyo, ṇyo. Adhigacchitthāti adhigato, to.
关于世尊左膀大将大摩嘎剌那。生于克里族，故称克里人即其本族。摩嘎剌那出家接受婆罗门教法，号为摩嘎剌那。两种圣行。杀除烦恼者，即阿拉汉，阿拉汉便是圣者。阿拉汉在断除烦恼或在趣向圣道之际，得道以成就圣果者。成就即已达致之义。
Asekkhassa gahitattā ‘‘sotāpannādikā’’ti etthādinā chaḷeva puggalā saṅgahitā, tena sotāpattimaggaṭṭhādayo satta sekkhā, eko arahā asekkhāti siddhaṃ. Tīhi sikkhāhi yuttatāya sekkhā, kakāralopena ‘‘sekhā, asekhā’’tipyatthi. Dvayaṃ anadhigate. Ariyehi puthu visuṃbhūto jano puthujjano, puthu vā nānākilese janetīti puthujjano.
由于未被污染，六类人合称“始入流果者”等，这六类为入流四果、二果、三果、四果的修行人。第七者为阿拉汉，此谓未被污染者。由三学修持相应，修行者分类为污染与非污染。因罪恶业消除，产生“污秽”与“非污秽”的差别。
§436
436. Dvayaṃ aggaphale. Paṭhamamaggādīhi diṭṭhamariyādamanatikkamitvā jānitthāti aññā, rasso, rūparāgādīnaṃ vā pañcuddhambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ odhivasena māraṇato aññā, mariyādattho cettha ākāro, ñā māraṇatosananisānesu, itthiyamati a. Arahato bhāvo arahattaṃ, bhāve tto, bhāvotra abhidhānabuddhīnaṃ pavattiyā nimittaṃ , tañca duvidhaṃ byuppattipavattinimittavasena. Tatra visesehi kriyāpakatipaccayādīhi uppajjatīti byuppatti, goādisaddasarūpaṃ, tassā nimittaṃ byuppattinimittaṃ, kriyāpakatipaccayādayo, vividhaṃ vā goādisaddasarūpaṃ uppādetīti byuppatti, sā eva nimittaṃ, yathāvuttā kriyādayoyeva. Pavattayati tattha tattha atthe payojayatīti pavatti, goādiko saddo, tassa nimittaṃ pavattinimittaṃ, jātikriyāguṇadabbanāmāni. Tatra byuppattinimittaṃ saddasarūpuppattiyā kāraṇaṃ, pavattinimittaṃ pana saddappayojanassa kāraṇanti ayametesaṃ saṅkhepato lakkhaṇaviseso.
关于两种最高果位。第一者为止于正道初时，超越死亡恐惧，亦知慧。第二者则是止断五根六尘等五重枷锁之缚带，由死亡所起之恐惧引发，具一形式谓之‘外形’，是止于死苦恶感之形象。阿拉汉的状态，即阿拉汉性，其以唯识辞典中之义理作为标志。标志有两类：一则由果位出现之条件所生，谓之“生起标志”；二则由果位持续运转所显，谓之“持续标志”。其中因条件之差异，生起包含以牛吠之声为例之各类形态，成为显现之标志。此标志即是符号，上述条件亦表现为行为。持续落实于各处，有目的地运行，牛吠之声即为此标志的持续标志，体现于生命、行为等诸多种名目。故此生起标志为声响形态，持续标志为其作用目的体现，这为二者之简要性质区别。
Dvayaṃ cetiye. Thu abhitthave, po, dīghādi. Cita pūjāyaṃ, cetitabbaṃ pūjetabbanti, ṇyo, cetiyaṃ. Ettha ca thūpasaddo samukhepi, cetiyasaddo pana mukharahiteyeva vattati. ‘‘Cetiyamāyatane buddha-bimbe coddissapādape’’ti ruddo.
谓之两种供养塔。此中所言的“墓”诸比库，指从长类等诸塔。所谓已发心的供养，应当心念应当供养者，乃念塔。此中“墓”之声虽于塔前仍存，然“塔”之声于无声处才现，谓“塔乃佛像底座”等义所依的墓塔。
Dvayaṃ ānande. Dhammo pariyatti, sova bhaṇḍaṃ dhanaṃ sukhadāyakato, tassa agāraṃ ṭhapanaṭṭhānaṃ gehaṃ, tabbhāve tiṭṭhatīti dhammabhaṇḍāgāriko, iko. Nanda samiddhiyaṃ. Ime dve saddā samā samānatthā.
谓之二者，阿难。如来说法，依文辞乏物即宝库，能给予安乐之财富，法者乃宝库，设立正法之处如屋宅，乃宝库之所在者也。此即法宝库。难陀形容焉。此二词义虽同而用各有别。
§437
437. Dvayaṃ visākhāyaṃ seṭṭhidhītari. Vividhā bahukā puttanattapanattādikā sākhā yassā sā visākhā. Migārassa seṭṭhino mātuṭṭhāniyattā migāramātā.
第四三七。谓之二者，维萨迦女之长媳。其枝叶多样，儿多女少等，一枝即此维萨迦。其母为维萨迦长者母，野牛之母也。
Dvayaṃ anāthapiṇḍikaseṭṭhimhi. Sundaro attā yassa sudatto, sundaraṃ dattaṃ dānamassa vā sudatto, idamassa daharakāle pavattaṃ nāmaṃ. Anāthānaṃ piṇḍaṃ dadātīti anāthapiṇḍiko, idamassa kriyānāmaṃ.
谓之二者，给孤独长者家。其名美好，自身美好，或善施舍其施与，幼时出名“名美善施”，乃“给孤独者施食者”之意，此为其名。
§438-439
438-439. Bhikkhuādayo ete pañca sahadhammikā. Saha ekato dhammaṃ carantīti sahadhammikā.
第四三八至四三九。此等之比库等为五同住者。谓共同行持一法者，称同住者。
Pattādayo aṭṭha parikkhārā ukkaṭṭhavasena vuttā, majjhimavasena pana kattaradaṇḍopi telanāḷipīti dasa parikkhārā vattabbā, omakavasena chattampi upāhanāpīti dvādasa parikkhārā ca vattabbā.
袈裟等八种差具，作卧用时为上等，下部及法杖、油灯、竹筒共十种差具，盖竹篾伞及掩盖物共十二种差具。
§440
440. Dvayaṃ sāmaṇere. Samaṇassāpaccaṃ sāmaṇero. Samaṇaliṅgācārattā ‘‘samaṇoya’’nti uddisitabboti samaṇuddeso. Disī uccāraṇe.
440. 『二者』者，指沙玛内拉。沙玛那的初学者即沙玛内拉。由沙玛那的特征行为而称之为『沙玛那者』，这是沙玛那的含义。在发音上按地方而异。
Tikaṃ acelake. Disā eva ambaraṃ vatthaṃ, na pakativatthametassa digambaro, sassa go. Natthi celaṃ vatthametassa, samāsante ko. Catūhi ganthehi bandhanīyattā nigantho,nisaddo bandhane. Dvayaṃ jaṭāvati. Jaṭaṃ yassatthi jaṭilo, ilo. Jaṭaṃ dhāretīti jaṭādharo.
『三者』者，关于外衣。方向犹如天空、布料，非有限布片，称为『浸湿外衣』。此处无布料，疑问为何称为方向外衣。因有四根绳索相系，称为缚带、绳索、束缚。『二者』者，指头发。头发如有发茂密者称为『发茂者』。头发悬垂称为『头发垂者』。
§441
441. Kuṭisakādikā catuttiṃsa laddhiyo parasamayānamāgamato gahetabbā, tathā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo brahmajālasuttantato. Itīti parisamāpanattho. Eteti nidassanattho. Ete channavutiladdhiyo taṇhāpāsaṃ, diṭṭhipāsañca ḍenti pavattentīti pāsaṇḍāti sampakāsitā kathitā. ‘‘Iti channavuti etā’’tipi pāṭho.
441. 『小屋及类者』共三十三种，由异趣住处所得，亦应受持。诸见六十二种出自《梵网经》。『如此』者，指完结之旨。『去』者，表示示例。此等雨伞、外衣因烦恼缠缚，亦有见缚，恒转轮回，即被称为邪见。亦有『如此雨伞者』之说。
§442
442. Tikaṃ sucimhi. Pu pavane, to. Dvittādi. Yata payatane, to. Dīghādi. Dvayaṃ cammani. Caritaṃ tanti cammaṃ, caratimhā mana, camu adane vā, mana. Aja gamane, yu, ino vā.
442. 『三者』者，湿润者。『Pu』为风。『to』为声音。『二类』者，从努力而得。『长类』者，亦指二者。『二者』为皮。行为称为皮，行于皮上，则称为皮。可作皮革之用，亦是装饰之意。若未去此，则称为吾所有。
Dvayaṃ dantakaṭṭhe. Dante punāti sodheti yenāti dantapono, yu. Dantapoṇopi. Dantasodhanatthaṃ kaṭṭhaṃ dantakaṭṭhaṃ. Dvayaṃ rukkhattace. Vakka tace, alo. Tara taraṇe, ito, sakatthe ko.
『二者』者，牙木。牙木用以洁牙，称为牙棒。『牙棒』亦为牙刷之意。为洁净牙齿所持木棒。『二者』者，木叶。叶子称为薄膜。以遮挡、过桥、拭擦等，多种用途。
§443
443. Dvayaṃ bhājanasāmaññe. Patati yattha so patto, pata gatiyaṃ, to. Pā rakkhaṇe,ti.
443. 『二者』者，与饮食相关。『落下』者，谓所落处。谓其落处、其去向。此又称为守护者。
Dvayaṃ kuṇḍikāyaṃ. Kassa jalassa maṇḍo pasannabhāvo kamaṇḍo, taṃ lātīti kamaṇḍalu, u. Kuḍi rakkhaṇe, sakatthe ko. Kattarassa jiṇṇassa ālambanayaṭṭhi.
二者如饮水之器。水属谁，色浑浊明朗，谓之饮水器；用于盛水，容器也。水之保护，处于器中，诸处皆然。承载者为老化之物，依托乃为器皿。
§444
444.Yaṃ ‘‘pāṇātipātā veramaṇī’’tiādi brahmacariyakammaṃ niccaṃ yāvajīvamavassambhāvena, taṃ dehasādhanāpekkhaṃ sarīreneva sādhanamapekkhate, na bāhirena sādhanaṃ, ayaṃ yamo nāma, yamu uparame.
第四四四节。所谓“戒杀生”等等持戒行为，乃是于恒常性业果之整个生命中，乃至终生不舍地安住，作为身体的依凭而依赖身躯本身的守护，而非依赖外物的守护，此即所谓死亡之主，亦称为更上死亡者。
‘‘Sarīrasādhanāpekkha-niccakammamaye yame;
“以身体为依凭之恒常业果之死亡者；
Saṃyame yamarāje ca, yamake tu yamaṃ tisū’’ti .
约束者为死亡之王，而死亡者有三种”，
Ruddo.
《论书》谓此为“断绝”。
Yaṃ panāgantunā sukkapakkhādivasena aniccaṃ niyamitakālamupavāsādikaṃ kammaṃ, ayaṃ niyamo, kālādivasena niyamitabboti niyamo, yamu uparame. ‘‘Mantanāyaṃ paṭiññāyaṃ, niyamo nicchaye vate’’ti ruddo.
又如从来者，以受苦苦翼等形式，受一定期间的苦行禁食之业，此为法则，谓应以时间轮数等规则限制，此亦为更上一层之死亡。论书云：“此计议与契约，规则也，是断绝者。”
Brāhmaṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 婆罗门品释义已毕。
§445
445. Dvayaṃ vesse. Visa pavesane, so. Iyānapaccaye vesiyāno. Ūrujo, ariyopyatra.
445. 这是两种寒冷。寒冷的侵袭即寒害者。根据环境而生的寒冷。这里所说的寒冷是严酷的，非常剧烈。
Pañcakaṃ kasiādijīvikāyaṃ. Jīva pāṇadhāraṇe, yu. Sabbatra bhāve paccayo, karaṇetyeke. Vata vattane,ti, assu, ṇvumhi jīvikā. Vuttīnaṃ sarūpappakāre dasseti. Dvayaṃ kasikamme. Kasanaṃ kasi, sā eva kammaṃ kasikammaṃ. Kasa vilekhane, i, kasi.
关于五种从事耕作以外生计之事。生命之维持在于拥有生计。普遍而言，生活条件为因，行为为缘。有牛、耕牛乃生命赖以维持。因其习俗，不同的生活形态表现出来。耕作有二类型。耕作即耕地，耕地即耕作之行。描述耕作之种类即耕耘工作。
§446
446. Dvayaṃ vāṇijje. Vaṇijānaṃ kammaṃ vāṇijjaṃ, vaṇijjā ca. Dvayaṃ pasuposane. Gunnaṃ rakkhā gorakkhā. Pasūnaṃ gomahiṃsādikānaṃ pālanaṃ posanaṃ cikicchādi pasupālanaṃ vuttaṃ sarūpaṃ, vuttappakārā ca iti vessassa vuttiyo vuttikāraṇā tisso bhavanti kasikammādippakārena.
446. 商业中有两种。商人的职业即商业及其事务。畜牧业亦有两种。为保护牛、看护牛。对牛及其他家畜防止伤害、养护、治疗等养畜管理，即所谓畜牧。关于畜牧的说明及其分类在本文中因耕作之类属而详细论述。
Tikaṃ gihimhi. Gahe gehe, pañcakāmaguṇe vā bhavavasena tiṭṭhatīti gahaṭṭho. Agāre gehe vasatīti agāriko, gahametassatthīti gihi, assi, rasso ca.
家居中有三种。居家之处、家庭中的五欲之德行或生活常态的表现，称为房舍。住在屋内者称为汝家人，有房的称为住家者。『家』意指居住之处，包括室内和柴草绳索等。
§447
447. Dvayaṃ kasibale. Khettenājīvati. Kasatīti kassako, ṇvu. Dvayaṃ khette. Bījāni khipantyasminti khettaṃ, khipa peraṇe, to, khittaṃ tāyatītipi khettaṃ, khi nivāsagatīsu vā, ta, traṇa, khettaṃ, khetraṃ. Kleda, klida allabhāve, lalopo, kledīyatīti kedāraṃ, ke jale sati dāro vidāraṇamassāti vā kedāraṃ, saññāsaddattā sattamiyā na lopo, vāpopyatra, vappate yasminti vāpo, ṇo.
农事有两种依赖土地的生计。农作地产活称为耕者或农民。两种土地意指土地本身及其用途。田地即种子撒播之地，也指种子撒播行为，包含耕种与田间管理。在泥泞不堪、潮湿积水的情况称为泥地，想象水中有木材漂浮而腐烂此为腐泥。称作湿地。土壤的定义包括泥土与潮湿之意。
Dvayaṃ mattikākhaṇḍe. Leḍḍa saṅghāte, u, leḍḍu. Pume utto kathito. ‘‘Leḍḍavo pume’’tya marakose. Dvayaṃ khaṇittiyaṃ. Khaññate yāya, sā khaṇitti, khanu avadāraṇe,ti, ṇattaṃ, ussi. Avadārīyate yena avadāraṇaṃ, dara vidāraṇe, yu.
在泥土块中有两种。堆积成块称为块土。人用的泥块称为『人用泥块』，如木炭炉内的泥块称为燃料泥块。有两种挖掘。挖掘行为称为『挖掘』，指取出、挖开之意。挖掘为用工具入土，类似剥离动作。用以描述开采或获取泥土的过程。
§448
448. Tikaṃ dātte. Danti lunantyanenāti dāttaṃ, dā lavane, to. Dātrampi. Lū chedane, lavittaṃ, asu khepane. Asitaṃ, sabbatra karaṇe paccayo.
448. 漆 (木制框架)。漆即牙，其属性为坚硬。漆为盐者，指用盐制成。牙也如是。漆牙亦是。如刀砍断，如盐融解。砍断即切断，与各处操作条件相关。
Tikaṃ pājanadaṇḍe. Tuda byathane, ṇo, patodo. Tapaccaye tuttaṃ. Aja khepane, gatimhi ca, karaṇe yu, pājanaṃ. Vaṇṇavikāre pācanaṃ. Todanaṃpyatra.
漆（形状似棒）为打击用器。因用以击打痛处，谓之敲打之物。受条件影响而无法摧毁。不可切断，亦不可消退。作用于过程及用途者，称为打击用器。色彩变化为烹煮。敲击行为亦在此。
Tikaṃ rajjuyaṃ. Yuja yoge, to, yottaṃ. Rudha āvaraṇe, ju, ussattaṃ, pararūpattañca, rajju thiyaṃ. Rasa assādane, mi, ābandhopyatra.
绳索。用于绑扎联合之物，谓之绳索。捆绑阻碍时，谓之结、缚、束。遮盖以外形态，皆称绳索。带味道以感受者，亦可约束。
Dvayaṃ phāle. Phālayati pāṭayati bhūmi yena phālo, ṇo. Kasa vilekhane, ṇvu, kasako. ‘‘Phālakasakā’’ti ruddo. Nirīsaṃ, kūṭakaṃ, halampi. Īsāya niggataṃ nirīsaṃ. Kuṭa chedane, sakatthe ko, kūṭakaṃ, dīghādi. Hala vilekhane.
双物，果实。将果实拾取堆放于地者谓之采果。果实表面轨迹，谓劈痕。被称为“摧果器”。为空心凹槽，亦有斧头等形。依形状劈开之工具，称为凿子等。用于割斧表面轨迹。
§449
449. Tikaṃ naṅgale. Bhūmīnaṅga’manaṅgaṃ karonto lunātīti naṅgalaṃ. Sī bandhane, ro, sīro. ‘‘Sīro tikkhakare hale’’ti nānatthasaṅgahe. Godāraṇaṃpyatra. Naṅgalassa daṇḍake īsā, īsa issariye, īsā nārī. ‘‘Pabhumhi saṅkare īso, thiyaṃ naṅgaladaṇḍake’’ti rabhaso.
锄头。以耕地用锄头之工具，称锄头。虫索绑缚则称锄头。钉子，针。锄头上有钉、尖、刺，形状似刺物。又称铁钉，多由人为钢铁制成。固定于锄头柄上。锄头柄上也有刺，如铁尖，称为妇人刺。耕作时钉子固定于锄柄，则叫做锄柄之刺，强而有力。
Yugakīlake sammāsaddo, samanti yāya sammā, samu samane. Halapaddhati naṅgalalekhā sītā nāma. ‘‘Sītā naṅgalalekhā ca, divagaṅgā ca jānakī’’ti tikaṇḍasese. Sī saye, to, sītā nārī.
对辔连接具正义言辞，谓之对辔。顺从而适当，合乎正义之义。耕锄方法中记载锄头轨迹为名为“蓝”，同时称为二河与贾纳迦。署名针尖为“蓝”，即女子名称。
§450-451
450-451. Muggādike dhaññavisese aparannasaddo, pubbannato aparabhāge pavattaṃ annaṃ aparannaṃ, aparaṇṇañca. Sāliādike pubbannasaddo, aparannassa pubbe pavattaṃ annaṃ pubbannaṃ, pubbaṇṇañca. Pubbāparattañca nesaṃ ādikappe sambhavāsambhavavasena daṭṭhabbaṃ.
450-451。以木枯风等为标志的谷物特征，午后之声为其特征，所行之食为木枯风，夕刻风亦称木枯风。以稻谷等为例，初声为其特征，午前之声为其标志，所行之食为午前风，亦称午前风。对于他们的午前与午后风，应在开始时将其存在与不存在的情况观察清楚。
Sālyādayo satta dhaññāni. Dhānaṃ posanaṃ, tatra sādhūni dhaññāni, yo, rasso. Kalamā rattasāli mahāsālisaṭṭhikappabhutayo sūkadhaññavisesā sālayo nāma. Saṭṭhidināni paripākamassa saṭṭhiko. Sāla silāghāyaṃ, i, sāli. Vahati, brūheti vā sattānaṃ jīvitanti vīhi, vaha pāpuṇe, brūha vuḍḍhiyañca, i, assī, pakkhe ralopo, vīhi. Koraṃ rudhiraṃ dūsatīti kudrūso, govaḍḍhano, a. Vaṇṇavipariyayo, ossu ca. Gudha parivedhane, umo. Godhumo. ‘‘Godhūmasumano milakkha, bhojanaṃ pāvaṭo yavo’’ti rabhaso. Vara varaṇasambhattīsu, ṇvu, varako. Yu missane, a, yavo. Kaṅgu atisukhumasasse dhaññavisese, sobhanasīsattā kamanīyabhāvaṃ gacchatīti kaṅgu, u. ‘‘Sāmā piyaṅgu kaṅgu dve’’ti ruddo. Tabbhedā tesaṃ dhaññānaṃ bhedā visesā nīvārādayo vuccante. Nīvārāni tiṇadhaññāni, ādinā sāmākādayo.
稻谷等七种谷物。粮食养护，此中良好的谷物为汁液。谷秆、节、稻谷为大型谷物种类中优良的干谷物，名为稻谷。六十日成熟，成熟期为六十日。稻谷为石垒状，稻种。谷物具有能供养生命的作用，能滋养、增长，称为米。米具有开花部分，称谷腹。谷粒带有血色，有腐臭味，名为苦谷，是不良的牛饲料。色彩变化，存在霉菌，称为隐窝。在谷物种中称小麦。『小麦粉混合，食用大麦』为常见说法。在各种品种中出现野麦。野燕麦颗粒细小，为优质谷物，有美丽外形并令人喜爱，称呼为野燕麦。『普通的两种野燕麦』为疾病，称为苦谷。以上谷物的种类差异，名为由谷物引起的区别，称为阻碍谷物。阻碍是指草质谷物等。
Dvayaṃ kaḷāye. Caṇa dāne, ṇvu, caṇako, harimanthakepi. Kaṃ vātaṃ lātīti kaḷāyo, ḷattaṃ, kalāyampi. Dvayaṃ sāsapasāmaññe. ‘‘Sāsapo tu sarisapo, kaṭusneho ca tantubho’’ti tikaṇḍaseso. ‘‘Pume suddhodanasute, siddhattho setasāsape’’ti rabhaso. Siddhā atthā asminti siddhattho. Sāsa anusiṭṭhiyaṃ, apo. Sāsapassāpi vīhibhedattā idha gahaṇaṃ.
两种谷秆。谷秆用于施肥，又称秆柴，包括哈利曼撒卡等。风吹称为秆，草席、秆亦称之。两种刺的植物。『刺是辣椒，紧密相缠织』为三枝刺的说法。『父亲名为净水种子，成就者名为白刺』的说法。成就者即蕴含义。刺与水的习性有关。刺因谷物性质不同有区别。
§452
452. Dvayaṃ kaṅguyaṃ. Piyabhāvaṃ aṅgatīti piyaṅgu. Dvayaṃ atasiyaṃ. Ava rakkhaṇe, mo, avassu, dvittaṃ, ummā. Ata sātaccagamane, aso, nadādi. Khumāpyatra.
两种苦谷。亲近的称呼为苦谷。两种不宜之物。在守护中，称为有义务的、不吉利的两种，亦为鹿角。还有杀生、河水等。此处亦有“苦谷”的说法。
Catukkaṃ sasse. Kiṭa gatiyaṃ, ṭho, kasito sambhūtaṃ vā kiṭṭhaṃ, kiṭṭhaṭṭhāne uppannasassañhi ‘‘kiṭṭha’’nti vuccati ṭhānūpacārena, ṭho, silopo, assi. Sasa gatihiṃsāpāpuṇanesu, so. Thambo gumbo, taṃ karotīti thambakari, i. Dhaññaṃpyatra. ‘‘Dhaññaṃ vīhīsu dhaññake, dhañño puññavatīrito. Dhaññā vātāmalakīsū’’ti hi nānatthasaṅgahe.
四种谷秆。称为『稻秆类』，指稻草，含义为从场地或谷仓出现的秆类，按地点有所称谓，如『稻草』。秆的习性能带来害虫和不善之物，为害稻秆的种类。『莽草』即秆类生者，称为秆工。谷物用秆称为谷秆。『谷物中的稻秆在谷物中是具有功德的，谷物附带病害风』此中有多种含义。
§453
453. Dvayaṃ sassādīnaṃ kaṇḍamatte. Kaṇa sadde, ḍo. Nala ganthe, ṇo, nālaṃ. Nāḷipi. So eva sassādikaṇḍo nipphalo ce, palālamuccate. Pala lavanapavanesu, alo, palālopi.
453。两种秆及其细微部分。秆的声音，称为「多」。竹节，称为「纳」。同样秆的声响纯净，秆叶随风摇动。飘逸于盐风、风中，自然飘零。
Dvayaṃ asāre tucchadhaññe. Bhasa bhasmīkaraṇe, assu, bhusaṃ atisayepi. Thusampi. Tusa ussagge. Kena vātena iṅgatīti kaliṅgaro, lāgamo, aro ca. Dhaññānameva tace vakkale thuso, tusa tuṭṭhimhi, tassa tho, thuso pume. ‘‘Dhaññattace pumā thuso’’ tyamarakose.
二者皆为无用之糠秕。在语言的焚毁上，犹如烟尘、灰烬一般；是马粪、牛粪，甚至秸秆也比之为多。如此亦然。秸秆堆积。由于何种风力吹拂而乱摇呢？是暴风、链索，或绳索。只有谷物熟了，秸秆才闲置于谷仓之中；秸秆因满足而存在，是为男人的秸秆。所谓“谷物熟时，人即是秸秆”，这是恶辞焰口的说法。
§454
454. Dvayaṃ sassaroge. Setavaṇṇakaraṇavasena aṭati hiṃsatīti setaṭṭikā, sā eva setaṭṭhikā. Dvayaṃ taṇḍulakaṇe. Kaṇa nimīlane, kaṇa nimīlanasaddagatīsu vā, a, kaṇo. Kuṇḍa dāhe, sakatthe ko. Dvayaṃ dhaññamaddanabhūmiyaṃ. Khala soceyye, dhaññāni karonti maddanti asmiṃ dhaññakaraṇaṃ. Tiṇādīnaṃ, sassānañca thambo gumbo nāma, thamba vekalye, thamba paṭibandhe vā. Guha saṃvaraṇe, bo, hassa mo.
（454）二者为稻谷之病害。作为白色覆盖物出现，故称作“白垢”，即白色结物，本即白垢。二者为稻谷中的病害。一为谷粒发霉成块，一为谷物发出腐败声响，发音为“a”，即谷粒。谷壳烧坏，则为粪便。如同谷物腐败，谷物生成腐烂物质，称为谷病。在草木等，称为“thambo”（草束病）、“gumbo”（叶枯病），或覆叶死裂、叶束折断等。洞穴被堵塞时，说「bo」和「hassa」、「mo」。
§455
455. Dvayaṃ musale. Ayo aggekoṭiyaṃ yassāti ayoggaṃ. Musa khaṇḍane, alo. Dvayaṃ suppe. Kucchitaṃ lunātyapanetīti kullo. Supa māne, a, saratyaneneti vā suppaṃ, po, assu. Papphoṭanaṃpyatra.
（455）二者为杵臼。铁质的杵为单一铁块，称为“ayogga”（无杵柄者）。杵折断则称“alo”。二者为筛子。折断、毁坏称为“kullo”。篦子也称为“suppa”，由于破损、倒伏称为“assu”，或因风吹称为“saratya”。这里也提及筑墙围绕。
Dvayaṃ uddhane. Upari dhīyate thālyādikamasminti uddhanaṃ, uddhānampi, yu. Culla hāvakaraṇe, i, īmhi cullī. Adhisayanī, antikāpyatra. Ati adi bandhane, antyate bhikkhādikamassanti antikā, ṇvu. ‘‘Santike sannidhāne ca, uddhane cāpi antikā’’tyajayo.
两词皆指炉灶。『伍达那』，谓其上置锅等物，故名；亦作『伍达那』，以『由』字尾成词。『朱拉』有减小义，加『伊』字尾，再加『伊长』字尾，成『朱丽』。『阿底萨雅尼』，亦于此义。『安提咖』，以『阿提』有束缚义，谓比库等食物置于其中而被持固者，以『纳瓦』字尾成词。古语云：『安提咖』指近旁、储藏、及炉灶三义。
Kāsādiracito kaṭo yena marāvo bandhīyate. Marāvo ca vīhyagāraṃ, ‘‘kusūlo vīhyagārañca, kantaro ca marāvako’’ti rabhaso. Keci marāvameva kaṭamāhu, taṃ na, ‘‘kusūlo ca marāvo ca, kilañjo ca kaṭo bhave’’ti amaramālāyaṃ pādanāmapakaraṇe bhedena pāṭhā. Kila bandhane, kilanaṃ kilo, tadatthaṃ jāyatīti kilañjo, niggahītāgamo. Kaṭa gatiyaṃ, a.
以芒草等编成之垫，用以围束谷仓者，即『玛拉瓦』所用之『咖达』。『玛拉瓦』乃稻谷仓库，如《拉帕萨》所云：『谷仓、稻库，以及旷野，名为玛拉瓦咖。』有人谓玛拉瓦即咖达，此说不当，因《阿玛拉玛拉》词名章中，以分别之读法云：『谷仓与稻库，以及基兰若与咖达，各有所指。』『基拉』有束缚义，束缚之物曰『基拉』，为此目的而生者曰『基兰若』，加鼻音字。『咖达』以『咖达』有行走义，加『阿』字尾成词。
§456
456. Aṭṭhakaṃ thāliyaṃ. Kāmīyatīti kumbhī, kamu icchāyaṃ, bho, assu, ī ca, kuyā pathaviyā bhavatīti vā kumbhī, kena agginā bhaṇatīti vā kumbhī, bhaṇa sadde, ṇalopo, kena jalena umbhīyati pūrīyatīti vā kumbhī, ubha ubbha umbha pūraṇe, sabbatra nadādi. Piṭha hiṃsāsaṃkilesesu, aro. Kuṇḍa dāhe. Khala soceyye, ḷattaṃ. Ukha gamane, alo, nadādi, rasso. Apaccaye ukhā. Thala ṭhāne, i, thāli, īmhi thālī. Kena agginā lapatīti kolambo, assottaṃ, niggahītāgamo, battañca, ke aggimhi olambatīti vā kolambo. Labi avasaṃsane.
第四百五十六则：八词皆指陶锅。『贡毕』，谓为人所爱乐，以『咖木』有欲求义，加『帕瓦』、『阿苏』、『伊长』字尾；或谓从大地而生者；或谓以火而鸣响者，以『帕纳』有声响义，省去『纳拉』；或谓以水盛满者，以『伍帕』、『伍帕』、『伍帕』皆有充满义，各处均属『纳达底』等词类。『毕达』以伤害、染污义，加『阿拉』字尾。『贡达』以燃烧义成词。『咖拉』以净洁义，变『拉』为『拉长』。『伍卡』以行走义，加『阿拉』字尾，属『纳达底』词类，元音缩短。无词尾时作『伍卡长』。『达拉』以住立义，加『伊』字尾成『达丽』，再加『伊长』成『达丽长』。『科兰波』，谓以火使之附着者，加特殊字尾及『巴达』字尾，并加鼻音字，或谓悬垂于火上者。『拉毕』有垂落义。
Tikaṃ maṇike. Mana ñāṇe, i, ṇattaṃ, maṇiyeva maṇikaṃ. Bhaṇa sadde, ṇvu, araṃ sīghaṃ jaro assa arañjaro.
注疏如珠宝。心为智慧，诸如此类，称宝如宝塔。言辞音声，若短暂，犹如迅速之老者无力。
§457
457. Dvipādaṃ ghaṭe. Ghaṭa calane, a, nadādimhi ghaṭī, kuṭa koṭilye. Kena jalena lasati silissatīti kalaso, lisa silesane, a, issattaṃ, kalaso tīsu. Vara vāraṇasambhattīsu, ṇvu. Kalasasahacaraṇato vārakopi tīsu. ‘‘Kalaso tu tīsū’’tyamarakose.
四百五十七。二足为坛。坛之动作，初如流水之声，坛柱、坛架、坛具象。何以水声清晰？因坛器盛水之故，水与器相合异种声音。坛器共存，足三。良好者为猎场和围捕所合适。坛器之伴侣为三，称为‘坛器有三’者为众所讥。
Bhuñjitabbanti bhuñjanaṃ, annādi, tassa patto bhājanaṃ suvaṇṇarajatādinimmitampi kaṃso nāma.
当食用饮食，食物起首必具其法，如金银铜等各种因缘，所谓铜。
‘‘Kaṃso racchantare māne, tejasepi bhave tathā;
“铜者用于制造器具，亦有光明等义，亦复如是。
Pānapatte ca kaṃsye ca, sobhikkhāsu ca kittisū’’. –
饮水器具及铜器，光色鲜明且闻名显著。”——
Tyajayena vuttattā pānapattepi kaṃso. Kana dittigatikantīsu, so, kaṃso. Anitthī. Tikaṃ bhājanasāmaññe. Ama gatiyaṃ, atto, amattaṃ. Bhāja puthakammani, curādi, yu.
因废弃而言饮水具亦含铜。或见有众自解的铜，此非利。注疏谓饮食为普通。无量义处，为自身及他人。饮食之类在文字中有积累等义。
§458
458. Dvayaṃ bhājanādīnamādhāre. Antaṃ samīpamādheyyassa upagacchatīti aṇḍupakaṃ, ntassaṇḍo, gassa ca ko. Cumba vadanasaṃyoge, aṭo, assu, sakatthe ko. Dvayaṃ sarāve, sarati vuḍḍhiṃ gacchatīti sarāvo, avo. Malla dhāraṇe. Ṇvu. Vaḍḍhamānakopyatra, vaḍḍhati vitthiṇṇī bhavatīti vaḍḍhamānako, sakatthe ko.
458. 「二者基于比有」者。这里说「应当靠近终点」，指的是蛋糕，其义为「蛋」；「蛋」一词的含义为何？又如嘴唇相接，「嘴唇相合」是「划痕」、「牛」，又或「牛齿」，其义为何？「二者」指的是精液，因为精液会流动增长；在摔跤比赛中亦是如此。此处说「流动增长者」者，指的是流出者。摔跤时增长者为何？
Dvayaṃ bhelabyañjanādighaṭṭanopayuttabhaṇḍe. Kaṭa gatiyaṃ, chu, dvittādi. Du gatiyaṃ, bo, nadādi, dabbī, rasse dabbi. Khajākāpi, khaja manthane, ako, khajākā thiyaṃ. Dvayaṃ dhaññādinilaye. Kusa silesane, ūlo. Kusa akkose, ṭho. Dvepi punnapuṃsake.
「二者」指的是由谷类和字符混合而成的器皿。「口的运动」指音节的运动，例如辅音「chu」和元音「dvitta」等。第二类运动是波浪之类的，如「bo」和「河流」等，及用绳索缚物的动作叫「dabbī」和用绳索缚缚绳索叫「dabbi」。还说到「khajākā」，即磨碎搓揉，及磨碎蜂蜜，含义为「磨」，又称「khajākā thiyaṃ」。「二者」也指谷类的贮藏所，如青草堆的压实叫「ūlo」，青草聚集挤压叫「ṭho」。还有「二者」是涉及冥福的意思。
§459
459. Dvayaṃ māsādisākamatte, sā tanukaraṇe, ṇvu. Ḍaṃsa khādane, ṇvu. Salopo, siggu, haritakampi. Haritā sakatthe ko. ‘‘Pulliṅgo sākamattasmiṃ, siggu sobhañjanepi ce’’ti rabhaso. Dvayaṃ addake. Āddāyaṃ jātaṃ addakaṃ, rasso. Siṅgamiva veraṃ vapu yassa tameva siṅgiveraṃ.
459. 「二者」是指「月亮开始膨胀」；此为身体增长的标志，谓之「膨胀」。吃苍蝇称作「ṇvu」。又见「salopo」「siggu」及「haritaka」，其中「haritā」指的是膨胀。此所谓「阳性标志在膨胀中，带有羞怯之色」之说为缘起。再说「二者」指的是「秃顶」。秃顶之因是「秃顶出生」称为「rasso」，好像狮子因与同类争斗而显现狮子的威猛。
Yadā sukkhaṃ, tadā mahosadhādhyaṃ, tikkharasattā mahantaṃ osadhaṃ. Suṇṭhī, nāgaraṃ, visaṃ, visabhesajjampi. Suṭhi sosane, i, suṇṭhi, īpaccaye suṇṭhī.
在干爽时，使用大型药力的药剂。药力强劲的称为「tikkharasa」，即极大之药力。这里提到耳塞、鼻塞、毒药、解毒剂都在其中。说到「suṭhi」用于涂抹治疗，「i」是涂抹结束后之鼻塞甚者，「īpaccaye suṇṭhī」意为进一步因果产生鼻炎。
Dvayaṃ marīce. Mara pāṇacāge, co. Kula saṅkhyāne, ṇvu. ‘‘Marīcaṃ kolakaṃ kaṇhaṃ, usanaṃ dhammapattana’’ntyamarasīho.
「二者」指胡椒。「胡椒」在果实夹缝中，称作「co」。在家族数目方面亦称「ṇvu」。此称「胡椒黑色，晒干后形若烟灰」，故名「marasīho」。
§460
460. Tipādaṃ kañjike. Suvīraraṭṭhe bhavaṃ sovīraṃ. Kena jalena añjiyamabhibyattaṃ assa kañjiyaṃ. Ārānaṃ bhūmyakkajānaṃ vāresu gahitena nārena jalena jātaṃ āranāḷaṃ, ‘‘āro kkhiti sute’kkaje, nāro taṇḍulanīresū’’ti hi vuttaṃ, rassa ḷo. Thusato jātamudakaṃ thusodakaṃ, thusodakato vā jātaṃ thusodakaṃ. Dhaññato vīhito jātaṃ ambilaṃ dhaññambilaṃ. Vātaṃ laṅkati hīnaṃ karotīti bilaṅko, vātassa bi, visesena laṅkatīti vā bilaṅko. Kummāso, abhisutaṃ, avantisomaṃ, kuñjalaṃ, kañjikaṃ, maṇḍo, jeṭṭhambu, khadikāpyatra.
第四百六十则：三词皆指酸粥。产于苏维拉国者曰『苏维拉』酸粥。以水浸泡使之显色者曰『咖尼雅』。取自车轮輻条触地处所积之水而成者曰『阿拉纳拉』，如古语云：『阿拉』指大地与车輻，『纳拉』指米汤。『拉』字变为『拉长』。从糠皮生出之水曰『图萨奥达咖』，或从糠皮水所生者亦曰『图萨奥达咖』。从谷物、稻米所生之酸液曰『当纳安毕拉』。『比兰科』，谓使风减弱令其低下者，取『瓦达』之『毕』字，或谓特别使之低下者。另有：『贡玛萨』、已酿造之物、阿宛堤索玛、『贡贾拉』、『咖尼咖』、汁液、『解达安布』、『卡迪咖』，亦于此义。
Dvayaṃ lavaṇamatte. Lū chedane, yu, ossā’navādese loṇaṃ.
盐有两类。一个是粗盐，包括盐的采取、砍伐等过程；另一个是以海水煮盐的方法制得的盐。
§461
461. Sāmuddādayo ete pañca lavaṇassa pabhedā visesā. Samuddabhūmiyamavaṭṭhitaṃ laddhaṃ loṇodakaṃ sukkhasantanaṃ sitaṃ yaṃ bhavati, taṃ sāmuddalavaṇaṃ. Akkhivaṃ, vasirampi. Vasu thambhe, iro. Sindhudese bhavo sindhavo, ṇo. Sitasivaṃ , māṇimanthaṃ, sindhujampi. Sitaṃ dhavalaṃ, sivaṃ kalyāṇaṃ, kammadhārayasamāso . Sitasivanti vā bandhanaṃ. Maṇimantho pabbato, tatra bhavo, ṇo. Kāḷaloṇo nāma sovaccalavaṇānaṃ majjhe kāḷavaṇṇaṃ lavaṇaṃ , ‘‘tilakaṃ tatra mecake’’ti vuttattā tilakampi. Ubbhidaṃ nāma romakalavaṇaṃ, sambharidese kira rumā nāma lavaṇākaro. Tatra paviṭṭhaṃ kaṭṭhampi acirena vilīya lavaṇaṃ bhavati, tabbhavaṃ romalavaṇaṃ. Vasukampi. Kaṭṭhādīnaṃ sayaṃ sabhāvavijahanakarattā bhindituṃ sakkotīti ubbhidaṃ, sakyatthe usaddo. Bilālaṃ nāma samuddatīrāsannadesabhavaṃ mattikaṃ pācayitvā nipphāditalavaṇaṃ. Samuddavelāsannadese jātaṃ bilālaṃ, essittaṃ, lo, atha vā ubbhidaṃ nāma yattha katthaci padese bhūmito uggataṃ lavaṇamattikaṃ pācayitvā nipphāditalavaṇaṃ. Bilālaṃ nāma lavaṇabhūmiṃ vidārayitvā nipphāditalavaṇaṃ. Vipubbo dala vidāraṇe. Dassa lo. Atha vā ubbhidaṃ nāma pākyaṃ lavaṇaṃ. Bilālaṃ nāma vaccagandhaṃ kāḷalavaṇaṃ.
461. 关于海盐，有五种盐类的差别和特殊性质。首先是从海水的底质生起，经煮沸而成的干燥盐晶体，即称为海盐。它也被称作石盐或宝石盐。宝石盐生于盐的矿床，盐产地称为盐土。白色光亮的盐，称为洁白美好、犹如修道保持者集合的盐，亦称为洁白美好盐矿。宝石盐的所在为山，那里也有盐的生成。黑盐指黑色的中等盐，是黑色盐的标记。所谓“标记”，是其特征的行相的意思。脱毛盐是指由毛发等形成的盐，传说在某一地区称为毛盐。毛盐的形成处的木头迅速溶解，生成盐，这被称作毛盐。宝石盐同样也有。木头等由于本质的溶解作用能够破坏它，这被称为破裂盐或根治药。贝拉拉盐是近海滩地的土，经烧炼而成的熟盐。贝拉拉盐是一种盐地破碎后形成的盐。丰盈能够松散地分解。被称为贝拉拉的盐地毁坏后形成熟盐。称为破裂的盐也是一种盐的煎制品。贝拉拉盐有类似马粪味等不良气味的黑盐。
§462
462. Guḷādayo pañca ucchuno vikārā. Guḷa rakkhāyaṃ, guḷo pakkaraso. Phāṇa gatiyaṃ, to, phāṇitaṃ guḷato kiñci thaddhaṃ. Khaṇḍa manthe, khaṇḍo phāṇitatopi thaddho. Ucchuvisesassa rasapāke khaṇḍayogyasārabhūte yā guḷikākārā jāyate, sā macchaṇḍī khaṇḍasālūkaṃ. ‘‘Macchaṇḍī tu pupphaguḷā, thaddhapattantu phāṇita’’nti rabhaso, khaṇḍakakkaṃ phāṇitamiccaññe. Sara hiṃsāyaṃ, kharapaccayo, sakkharā, yā ‘‘sitā’’tipi vuccati, sinoti bandhati taṇhaṃ sitā. Sitasakkharetyatra tu sito dhavalattho, sakkharāpamāṇasaṇṭhānattā vā sakkharā. Ime ca guḷādayo yathākkamaṃ thaddhatarā. Ettha ca macchaṇḍī phāṇitā khaṇḍavikārāpi. Dvayaṃ guḷe. Rogādhikesu vināsakarattā visañca taṃ kaṇṭakañca.
462. 甘蔗类有五种趋势的变化。甘蔗是保护者，甘蔗有酸味。火焰性质，意指由甘蔗形成的某物坚硬。破碎则表明甘蔗中的物质坚硬。在甘蔗的特性中，形成坚硬的顆粒状类固体的称为甘蔗丸，如鱼鳞弧。甘蔗丸又称花甘蔗，应声说坚硬。刚强破壞形态此中较为坚硬。糖是此类中对苦痛的根本，是坚硬的结构物，称为“白糖”，其坚硬包裹约束着渴爱。“白糖”指其本身洁白光亮，形态似糖，其质地密致如糖。此五种甘蔗类，根据情况其硬度各异。此中也有坚硬且碎裂的种类。因其在多病中具有破坏性，甘蔗类也含刺。
§463
463. Dvayaṃ bhaṭṭhadhaññe. Lāja bhassane, bhassanaṃ bhajjanaṃ, a. Na khataṃ akkhataṃ. ‘‘Tatiyā pakati lājesvakkhataṃ tīsva’hiṃsite’’ti ruddo.
463. 谷类有两种释义。粗麦芽粉中“麦芽”为破裂，磨碎的意思。第三个释义中，谷物粉碎后仍保持破碎不畅的状态，称为“鲁杜”即发酵。
Bhaṭṭhayave dhānāsaddo siyā, ‘‘bahumhi bhaṭṭhayave dhānā, thiyaṃ abhinavo’bbhide’’ti rabhaso. Dhā dhāraṇe, yu.
谷物粉的称呼为“谷壳粉”，意指含有多谷壳的一种新颖的破裂物。
Dvayaṃ yavādicuṇṇe. Saca samavāye, saca secane vā, tu. Mantha viloḷane. Tikaṃ samaṃ. Pūretīti pūpo, po. Akārayutte apūpo, yathā ‘‘lābu, alābū’’ti. Taṇḍulādīnaṃ piṭṭhānaṃ vikāro piṭṭhako, saññāyaṃ ko.
谷类与粉类有两种。含有相对均匀的粉称为细粉；湿润的粉则称湿粉，如以“拉布”和“阿拉布”的说法示例。此处米等颗粒的性质的变化被称为“颗粒”，即是表象。
§464
464. Chakkaṃ sūde. Bhattaṃ, sūpañca karoti akāsi karissatīti bhattakāro, sūpakāro ca. Su paggharaṇe. Savati rasaṃ paggharāpetīti sūdo, do, dīghādi. Sūda paggharaṇe vā, a. Aḷāro nāma sūpādivikati, taṃ karotīti āḷāriko. Odanaṃ pacatīti odaniko. Rasaṃ karotīti rasako.
464. 六种粥。米饭，粥都可制作，制作饭食者称为饭食工，制作粥者称为粥工。取粥的动作称“su paggharaṇa”，将味汁盛放其中称为sūdo，意指盛放、给与或拉长等。盛粥者称为āḷāriko，意谓做出类似制粥之事者。煮饭称odananiko，意为烹煮米饭者。调味称rasako，意即制味者。
Dvayaṃ sūpe. Sukhatthāya pātabbattā sūpo, dīghādi. Visesato bhattaṃ añjati anto gacchati yena, taṃ byañjanaṃ, añja gatiyaṃ, yu.
粥有两种。为方便食用而制作的粥称为sūpo，主料为米，呈长形。特别是米饭食用完毕后剩余的最后部分，即被称为byañjana，即“添足品”或“补充食物”的意思。
§465
465. Pañcakaṃ bhatte. Udi savanakledanesu, yu. Vākāro odanasaddassa napuṃsakattaṃ samuccinoti. Kura sadde, kara karaṇe vā, karoti balanti kuraṃ, assu, kira vikkhipane vā, kirati bubhukkhanti kuraṃ, issu, kara hiṃsāyaṃ vā, ku sadde vā, rapaccayo. Bhajati yena, bhuñjitabbanti vā bhattaṃ, bhaja sevāyaṃ, to. Bhakkhitabbāti bhikkhā, bhakkha adane, assi, bhikkha yācane vā, bhikkhā nārī. Ada bhakkhane, to. Bhidādittā annādeso, dalopo.
465. 五种饭。煮饭时不能只凭水声判断外形。vākāro指非雄性的饭熟成声。kura指烹饪声，如敲击或击打声。kirati指搅拌声。issu指制作过程中破坏或变化的声音。ku指伤害做饭声。rapaccayo是错综复杂的声音。以此辨别饭的性质。bhajati意谓应当食用。bhikkhā专指乞食的女性。ada bhakkhane指不当进食或修食之事。bhidādittā意为敌视、不和的饮食习惯。
Catukkaṃ bhojane, asa bhakkhane, kamme yu. Hara haraṇe. Āharati balāyūnīti āhāro, ṇo. Bhujadhātumhā yu, bhojanaṃ. Ghasa adane, ṇo. Andhopyatra, adadhātumhā tapaccayassa andhādeso nipātanā.
四种食物。非正当食物或不当进食行为称为kamma。hara指持有或带走，āharati指摄取食物之意。bhujadhātu是握持用的器具，即餐食。ghasa adane指咀嚼食物。andhopyatra指在暗处或秘密进食，可能带有不当之意。
Dvayaṃ yāguyaṃ. Tara plavanataraṇesu. Tarati plavati byāpībhavatīti taraṇaṃ, yu. Taralaṃ, taralāpi. Yā pāpuṇe, gu, yu missane vā, gu, ussā. Uṇhikā, sāṇā, vilepī ca yāgunāmāni. Sā pāke, yu, sāṇā.
两词皆指稀粥。『达拉纳』，以『达拉』有漂流、渡越义，谓流散弥漫者，加『由』字尾成词。亦作『达拉拉』，或『达拉拉长』。『雅古』，以『雅』有到达义，加『古』字尾；或以混合义加『古』字尾，变长音。另有『伍尼卡』、『沙纳』、『维雷毕』，皆为稀粥之名。『沙纳』，以『沙』有烹煮义，加『由』字尾成词。
§466
466. Khajjādayo cattāro asanabhedā. Khāda bhakkhane, kamme to, bhujādi. Khajjaṃ maṃsādi. Bhojjaṃ annādi. Liha assādane, ṇyo, hassa yo. Leyyaṃ madhvādi. Pātabbanti peyyaṃ, pā pāne, ṇyo, āsse, peyyaṃ sūpādi.
466. 副食等四种是饮食的分类。『副食』者，取「咀嚼」义之词根，加业格词缀，如「食用」等词之造法；副食即肉类等。『主食』者，米饭等也。取「舔」、「品味」义之词根，加词缀，「舔」字转音；『可舔之物』即蜂蜜等。『可饮之物』即饮品，取「饮」义之词根，加词缀，长音变化；饮品即羹汤等。
Dvayaṃ bhattamaṇḍe. Su savane, visarujapadādito ṇa. Camu adane, āpubbattā pāne, kamme ṇo. Māsaropyatra, masi parimāṇe, aro. Dvayaṃ ālope. Lupa chedane, āpubbo sampiṇḍane, ku sadde. Kabi vaṇṇe vā, alo, ḷattaṃ, kena toyena balamassāti vā kabaḷo, pume, gāsopi.
二者为饭锅中。于盛饭器皿内，无泥污粘附等。生皮皮革之器皿中，曾用之饮食，作业无。月中同此，如膏量之多，无（泥污）。二者为涂抹。涂抹、割除中，先前合并者，声音不祥。或为果实或为色彩涂敷，缠绕，何种液体而增力或何种结实，亦或草叶等。
§467
467. Rasānaṃ sabbarasānaṃ aggamhi rase maṇḍasaddo, maṇḍa bhūsāyaṃ, ‘‘sabbarasagge maṇḍamanitthiya’’ntyamarasīho. Dvayaṃ bhuttato sese. Virūpo, kucchito vā ghāso vighāso. Bhuttato seso bhuttaseso, sova bhuttasesako, sakatthe ko.
467. 味之中诸味最为上等味者为浓味，浓味壮美。谓“诸味中以浓味为最美”。食后存余二者：杂乱不正，或污秽气味。食后所剩，食余残渣，或余渣残渣，或一部分残渣，谓何。
Dvayaṃ vighāsāde. Vighāsaṃ adatīti, a, damu damane, ṇvu. Dvayaṃ pipāsāyaṃ. Pātuṃ icchā pipāsā, pā pāne, so, dvittādi. Tasa pipāsāyaṃ, yu.
二者为破坏。破坏即不取，断除、止息也。二者为渴。欲饮之渴，饮水，彼等二端。因渴，因此或。
§468
468. Dvayaṃ bhuttumicchāyaṃ. Khuda bubhukkhāyaṃ, do. Ghasitumicchā jighacchā, ghasa adane, icchatthe cho, dvittādi. Maṃsassa raso paṭicchādanīyamuccate. Chanda icchāyaṃ. Paṭicchādetīti paṭicchādanīyaṃ, anīyo, chada saṃvaraṇe vā, maṃsena paṭicchādetabbattā paṭicchādanīyaṃ.
468. 二者为食欲。饥饿、饥渴。欲食呕吐，恶心，欲食饮，欲求此等等。肉之味称作诱引。欲求，即欲望。欲求与执著不同，欲望即欲求，抑制或约束中，与肉之欲求约束推断称作欲求。
Dvayaṃ uggāre, deki saddossāhesu, uddhaṃ dekati gantumussahatīti udreko, ekassa dakārassa ro. Uddekopi. Gira niggiraṇe, issā, uggāro. Pādo tittiyaṃ. Suhito titto, tassa bhāvo sohiccaṃ. Tipi pīṇane,ti, bhujādi. Yupaccaye, issatte ca tappanaṃ.
二者为怒。见他人上怒时，为上怒而欲向上行进故称上升怒，一者即单侧怒。又称怒。语相违背，嫉妒，激怒，皆为怒。脚为第三。善意亦为第三，此为情绪温和。三种行为：打、拉等。因条件与焚烧般的怒意相能引发。
§469
469.Yathicchitantaṃ yathicchite. Kriyāvisesanatāya cete napuṃsake, kriyābyayānañhi satipyekatte tabbisesanāni napuṃsake bhavanti ekattepi, tathā hi kriyānamabyayānañca sattābhūtattā liṅgasaṅkhyāvisesopādānaṃ natthīti tabbisesanānampi sāmaññaliṅgā napuṃsakattaṃ, sāmaññasaṅkhyā cekattaṃ yuttanti, taṃ yathā – muduṃ pacanti, sāduṃ pacanti. Bahuvacanantepi kriyāsadde tabbisesanassekattameva kriyāvisesanānaṃ kammani dutiyā, sabbo hi dhātvattho karotyatthena byāpito, muduṃ pacanti muduṃ pacanaṃ kubbantītyattho, tena mudādīnañca tabbisesanānaṃ kammattaṃ. Añño panāha ‘‘sabbe dhātvatthā bhavatyatthānugatā, bhavatikriyā katvatthamanubhavantītyattho. ‘Pacati devadatto’ti devadattapayutto pāko bhavati, gacchati gamanaṃ bhavati, paṭhati pāṭho bhavatī’’ti, tammatena paṭhamā, mudupacanaṃ yathā bhavati, tathā pacatītyattho. Ramaṇīyaṃ pāto, vimalaṃ pāto, idamupakumbhaṃ. Kamu kantiyaṃ, kammani ṇo, kāmaṃ, nikāmañca. Isu icchāyaṃ, to, ‘‘sādisantapucche’’tyādinā antena saha tassa ṭṭho, iṭṭhaṃ. Paripubbo āpa pāpuṇane, to, bhujādi, rasso, yāgamo ca. ‘‘Sattyaṃ nivāraṇe tittiyaṃ, pariyattaṃ yathicchite’’ti rabhaso. Icchitassa anatikkamo yathicchitaṃ, yathātthe abyayībhāvo. Pakāmaṃpyatra.
469. 应愿之终结，如愿而行。由行为差异性，非阳具者有行为消失，亦有行为存在之，一律依差异性者诸行为，独特性亦存。如行为非消失者，存在众生，标记数量差异之缘起，故于差异行为也无依止已，故独特性中的通用标记反映无阳具性，通用数量适合。比如，“柔软烹煮”，“美好烹煮”。复数时，动词音节独特之内行为差异，作用为第二种。众根本因遍在，无所不由意涵。柔软烹煮指柔软烹饪之义。又有别说“诸根本义皆依附所缘，因缘动作具法义体验”。“烹煮者称为德施，达致，行进。”以此为第一例，柔软烹煮即为如此烹饪之义。美妙之门，纯净之门，此为比喻容器。欲求与行事无，欲与离无。欲求故者，以“恋慕之心”等亦随之。随时水入得水即为，手足，脉络，精义，仪轨供奉。“绝实隳释三者，依愿意而成”。约束以愿意无差，真实之第三者，而为完整之愿。
Dvipādaṃ vaṇijake. Kayavikkayehi jīvatīti, iko. Satthaṃ vāṇijjopajīvīnaṃ saṅghātaṃ vahati desantaraṃ pāpayatīti, kammādimhi ṇo. Satthavāho vaṇijanāyako, taṃyogā satthavāho, ṇo. Āpaṇo kayavikkayavohāro, taṃyogā āpaṇiko, ṇiko. Vaṇa sadde, ijo. Vedahako, negamo, paṇyājīvo, vaṇijopyatra.
双足者谓商人。身之交易生活，称为贸易行者。此经文意指：商人从事贸易事业以维生，其活动横跨不同地方而造成破坏，此乃业因所及。‘贸易行者’即商主，称为‘货运使者’，乃货物运输所依，故谓货运者。‘经营’谓出售。‘听闻货物买卖’之声者为运输者、定所者、商品维生者，此处均同属商人范畴。
§470
470. Vikkayo nāma pubbameva attano dhanassa parassa dānaṃ. Kī dabbavinimaye, tatra niyutto vikkayiko. Vikkiṇātīti vikketā, ritu. Kayo nāma parassa dhanaṃ gahetvā attano dhanassa dānaṃ. Kayena jīvatīti kayiko. Kinātīti, ṇvu.
470. ‘交易’乃指起先自身财富反赐于他之供养，其性质为财物交换交易。‘交易者’指参与此种物品交换的人。‘交易’含义为‘识别者’之意。‘身’指夺取他人财富而赠予自己财富；以身生活，故谓交易者。‘买’谓购买之行为。
Dvayaṃ dhanappayottari. Iṇe uttamo uttamaṇṇo, abhidhānā pubbanipāto, issattaṃ, dvittañca. Dhanaṃ vuḍḍhatthaṃ payojetīti dhaniko. Dvayaṃ dhanagāhake. Iṇe adhamo adhamaṇṇo. Iṇaṃ gaṇhātīti iṇāyiko, āyiko. Iṇaṃ āyati pavattetīti vā iṇāyako, ṇvu.
双重财富增益者也。‘产量’，指上等优良谷物，旧典籍中作‘粮食第一篇’。‘欲’指争夺，此二词合为财富增长之意。‘二财者’，指掌管财富者。‘产量’指更劣之粮食。‘管钱人’，即主管财富者。‘主管者’谓掌管流通者。‘流通主管’指财富流通场所负责人。
§471-472
471-472. Dvayaṃ iṇe. Uddharīyate gayhateti uddhāro, upubbo dharati gahaṇe, ṇo. Eti vuḍḍhiṃ gacchatīti iṇaṃ, yu, ṇattaṃ. Pariyudañcanampi, parito udañjhate gayhateti, yu. Vuttanti kriyāpadaṃ. Yattakena dhanena lābho labbhate, tatra mūladhane mūlādidvayaṃ. Mūla patiṭṭhāyaṃ. Paṭhamameva ābhataṃ pābhataṃ.
471-472. 二‘产量’者。‘提取’谓自持物品以供日常需要。‘产量’乃指财富增益，谓‘财富增长’。‘围绕’谓周密防护、守护、荫蔽。‘财富’指财富增长。‘根’及‘基本’二者为财富之本原。‘根’安住为根基。首当其冲为起始、终结。
Dvayaṃ paṭipāde. ‘‘Avassamassidaṃ kayitabba’’miti saccassākhyāpanaṃ, karaṇaṃ vā saccāpanaṃ, saccassa karañcittabharaṇamiccattho, saccasaddā dhāturūpā yu, majjhe apāgamo, saccassa vā āpuṇanaṃ saccāpanaṃ, apadhātumhā yu. ‘‘Saccāpanā saccākati’’riti tikaṇḍasese vopālito. Saccaṃ karoti, saccassa vā karaṇaṃ saccakāro. Saccaṃkāropi. ‘‘Klive saccāpanaṃ sacca-ṅkāro saccākatitthiya’’ntyamarakose. Dvayaṃ vikkanīyadabbe. Vikkinitabbanti vikkeyyaṃ, ṇyo. Paṇa byavahāre, ṇyo, dvepi tīsu.
二‘行动实践’者。谓所谓‘当须行此’之真实宣说，或真实行为证明。‘实说’意指证明真实之事物及其因缘之语音为因。‘中道不偏’谓真实证悟。真实之达成即‘真实实践’。此处末段解说“真实践行即真实事业”。《阿摩诃罗僧祇经》中称之为‘真实事业真实宗派’。二者为应当区别防范的业。所谓‘应作与未应作’。在贸易交易中，有二种或三种。
Dvayaṃ nyāsassappane . Nyāsassa appanaṃ paṭidānaṃ. Patipubbo dadāti nyāsasampannattho, tathā paripubbo vattati. Paridānaṃpyatra.
二授受行为之所生。‘授’与‘受’乃赠与与接受之关系。行为先后相续是为‘授之完成’。随之，反续而为‘受’之行为。亦含授受之法律财产意义。
Dvayaṃ nyāse. Asu khepane. Nyassate nikkhipīyateti, ṇo. Upanidhiyyateti upanidhi, i, upanidhi pume. ‘‘Pume upanidhinyāso’’ti amarakose.
两词同义，皆为「放置」之意。取「抛掷、舍弃」义之词根：『被放下、被存置』故称「寄存物」，加词缀而成阳性名词。寄存物与抵押物，于《阿摩罗词典》中列为阳性词，云：『寄存物、抵押物为阳性』。
§473
473.Ekādayo aṭṭhārasapariyantā saṅkhyāsaddā saṅkhyeyye dabbe vattanti tīsu ca liṅgesu. Saṅkhyeyyekatte ca ‘‘eko brāhmaṇo, aṭṭhārasa brāhmaṇā’’ti samānādhikaraṇaṃ bhavati, na tu bhinnādhikaraṇaṃ ‘‘brāhmaṇānaṃ ekādasa ce’’ti. Tīsūtyanena ‘‘na kevalaṃ ekasaddova saliṅgo, atha kho aṭṭhārasapariyantāpī’’ti dasseti, tena katthaci tesaṃ aliṅgatāvacanaṃ liṅgavisesābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na pana sāmaññaliṅgābhāvanti daṭṭhabbaṃ. Iminā nayena ‘‘atiliṅgaṃ dvivacanaṃ, tadākhyātanti vuccatī’’tyādīsupi daṭṭhabbaṃ, tena ‘‘puriso gacchati, itthī gacchati, cittaṃ gacchatī’’tyādīsu gacchatisaddassa taṃtaṃliṅgavisesavacanatā, ‘‘gacchatī’’tyādīsu sāmaññaliṅgavacanatā ca daṭṭhabbā. Vīsatyādayo saṅkhyāsaddā saṅkhyāne, saṅkhyeyye ca vattanti ‘‘vīsati gāvo, gavaṃ vīsatī’’ti. Ekatteti yadā panetā saṅkhyeyye ekattavisiṭṭhameva vaggattaṃ sabhāvato paṭipādayanti. Tadā bhinnasaṅkhyenāpi samānādhikaraṇe ekavacaneyeva sabbakālaṃ vattate ‘‘vīsati gāvo’’ti. Yadyekatte, kathaṃ? Dvevīsatiyo, tisso vīsatiyo, pañcasatāniccādayo payogā iccāha ‘‘vaggabhede bahuttepī’’ti . Vīsatyādīnaṃ vaggānaṃ bhede vattumicchite sati bahuttepi bahuvacanepi bhavanti. Amarakose pana ‘‘saṅkhyantarassatthe abhidheyyevīsatyādayo taṃsamānādhikaraṇato bahuvacanānipi bhavantī’’ti vuttaṃ, saṅkhyantaramiha vaggabhedo, tena dvinnampi vohāramattanānattaṃ, na atthanānattanti daṭṭhabbaṃ. Ānavuti navutisaddamabhibyāpetvā tā vīsatyādayo bhinnaliṅgenāpi samānādhikaraṇe nāriyaṃ itthiyaṃ, yathā vīsati kuṇḍāni. Vīsatyādayo vikatasamāhāradvandā. Liṅgassa lokāsayattā dvandekattanti napuṃsakattanti vīsatyādayo abyuppannā paramatena, kaccāyanamatena pana byuppannā.
473.关于数字词，范围在“十八”左右者，称为可数名词，在可数类别中使用，适用于三种性别。对于可数名词的用法，“一婆罗门”、“十八婆罗门”等，因共处一处，属于同一类属，并非不同类属，如“婆罗门的一十一”等。此处借“tīsūtyanena（以三者）”说明其不只是单一标记，还包括“十八左右”等表达，由此解释某些词无性别标记并非普通性别缺失，而是用法特殊。依此原则，如“过于标记的双数”，以及“男子走，女子走，心走”等动词后缀差别，也有一定性别特点，同时也包括普通性别用词。像二十等数字词，作为可数词出现时，可以说“二十头牛”“牛二十头”等。在统一可数表达中，虽数字不同，但用于同一处，一般说“二十头牛”。如果问当为单数，如何说？存在二十、三十、五百等不同用法，均按类别区分。二十等数词，有不同类别时，尽管多数为复数亦可。阿摩罗科辞典指出：在数字类别内部，可数词“二十”等即使为同一处类属，也有可能为复数，但这属于表象而非内涵。超过九十的数字词，诸如二十等即使有不同性别，也归于统一类，如“二十个罐”。二十等数词属于较复杂的复合表达。性别归类一方面因自然对立形成二元，一方面因语言分类习惯形成，但依犍陀罗派观点此类复合性别用法已有确立。
§474-476
474-476. Satādīni asaṅkhyeyyapariyantāni catuvīsati ṭhānāni gaṇanabhedāni. Tattha dasadasasaddehi nipphādito satasaddo, tathā satadasasaddehi sahassasaddo. Yuja yoge, niyutaṃ, ayutampi. Yu missane vā, to. Lakkha dassanaṅkesu, lakkhaṃ, satasahassampi. Kuṭa chedane, dasaguṇaṃ kuṭatīti koṭi. Upasaggena visesetvā eko gaṇanaviseso pakoṭīti vuccati, dvepi missetvā eko koṭipakoṭīti. Naha bandhane, to. Āgamassu. Vida lābhe, u, niggahītāgamo. Aba hiṃsāyaṃ, gatimhi ca, do, āgamassu. Ahi gatimhi, hapaccayo. Ava rakkhaṇe, vo . Aṭa gamane, ṭo. Sogandhikanti kamalavisesanāmena eko gaṇanaviseso vuccati, tathoppalādināmehi ekeko gaṇanaviseso. Katha vākyappabandhe, yu, saṅkhyātumasakkuṇeyyatāya asaṅkhyeyyaṃ.
474-476.以百为起点至无数范围，划分为二十四种计数类别。比如“十九”是百位以下的计数词，“一百九十”是千位的计数词。连结词“瑜伽”表示乘积，“尼油达”是十万，“阿宇塔”是百万。数字符号中“lakkha”是百，“sahasra”是千。切割堆叠方法称“kuṭa”，十倍为“碩堆”，表示十亿。借助前缀限定，特殊计数法称“pakoṭi”，两个相连称“koṭipakoṭi”。否定词用“to”，于经文中见。求取称“ni-gahita āgama”。废弃和毁损亦用特殊词。叹息守护称“vā”。数字运动“ṭo”。“sogandhika”为莲花形容，表示一个特殊计数类别。同类还有有盖花名称，各为特定计数用法。根据语法规则，使用“yu”表示句子结合，说明可数与无数之间的转化。
Nanu saṅkhyātumasakkuṇeyyatte sati ekena bhavitabbaṃ, atha kathameko asaṅkhyeyyo, dve asaṅkhyeyyāniccādīni bhedāni vuttānīti? Nāyaṃ doso, tesaṃ kāladesādivasena bhinnānampi sambhavato. Etāsu saṅkhyāsu kamā kamena satādilakkhapariyantaṃ dasaguṇaṃ dasahi guṇitaṃ bhavati. Koṭyādikaṃ asaṅkhyeyyapariyantaṃ satalakkhaguṇaṃ satalakkhehi guṇitaṃ bhavati, tasmā ekā lekhā dvisuññasahitā sataṃ bhavati, tathā tisuññasahitā sahassaṃ, catusuññasahitā niyutaṃ, pañcasuññasahitā ekā lekhā lakkhaṃ bhavati, ekā pana lekhā sattasuññasahitā koṭi, tathā cuddasasuññasahitā pakoṭi, iminā nayena yāvāsaṅkhyeyyaṃ netabbaṃ, ayamekaccānamācariyānaṃ mati.
倘若须区分可数与无数数词，需用一个表示法，但又如何有单一无数词存在？实际上，无数数词存在各种不同类别和细分。无数数词，依据不同场合和用法，常以百百倍数累积，从百的倍数至千、万、十万乃至亿。于是，数字写法中，如一画加两个空白，记为百，一画加三个空白记为千，四空白记十万，五空白记百万，一画加七空白记十亿，十亿之后再加对应标记，如十二个点记为亿，十九个点记为十亿，依此类推直至无数数词。依据此法，应当理会无数数词底层构成，这也是部分学者共识。
Atha vā satādayo asaṅkhyeyyapariyantā sabbepi dasaguṇitā kātabbā, ayaṃ kaccāyanassa mati, tena hi ‘‘yāva taduttari dasaguṇitañce’’ti suttamāha. Atha vā satādayo lakkhantā dasadasaguṇitā, tena ekā lekhā dvibindusahitā sataṃ bhavati, tathā catupañcādibindusahitā sahassādikaṃ bhavati, ekā lekhā pana dvādasabindusahitā koṭi, tathā ekūnavīsatibindusahitā pakoṭīti yāva asaṅkhyeyyā ekekasmiṃ satta satta bindūni katvā gaṇanā kātabbā, tasmā asaṅkhyeyyagaṇanavisese pañcacattālīsādhikāni satabindūni bhavanti, ayamamhākaṃ mati.
此外，以百开头的无数数词均需乘以十倍，这是犍陀罗派之说。经典中亦有记载“‘至此为止，乘以十倍’”等说。另有以“百及以上”的记数，包括两个点称百，四个点称千余，十二个点称十亿，十九个点称更高，递增到无数。为此，无数数词须在各自区分中分开计算，无数数词特别记数达到四十五至百点，构成体系。这是我们的共识。
Amarakose pana ‘‘pantyā satasahassādi, kamā dasaguṇottara’’mityuttaṃ, tassattho – dasasaṅkhyā pantītyuccate , tato ārabbha dasaguṇottaraṃ satasahassādikaṃ kamā viññeyyaṃ, taṃ yathā – dasasaṅkhyāya dasaguṇottaraṃ sataṃ, satā dasaguṇottaraṃ sahassaṃ, sahassā dasaguṇottaraṃ ayutaṃ, ayutā dasaguṇottaraṃ lakkhaṃ, lakkhā dasaguṇottaraṃ payutaṃ, payutā dasaguṇottaraṃ koṭi, evaṃ koṭiyā abbudaṃ, abbudā padumaṃ, padumā khabbo, khabbā mahākatho, tatopi mahāpadumaṃ, tatopi saṅku, saṅkuto samuddo, tato antyaṃ, antyā majjhaṃ, majjhā paraddhaṃ, paraddhā amataṃ, amatā dasaguṇottaraṃ saṅkhyaṃ, saṅkhyañca vīsatimaṃ ṭhānaṃ, asaṅkhyeyyamito paranti. Sabbapārisadattā hi byākaraṇassa sabbesaṃpyatra vādā dassitā.
阿摩罗科辞典中亦记载：“区分‘百千万亿’等计数词的乘十倍用法。”所谓“十”即表示十的计数法，从此开始乘十倍，例证如下：十乘以十为百，百乘十为千，千乘十为万，万乘十为十万，十万乘十为百万，百万乘十为千万，千万乘十为亿；依此乘法递推。最终达到无数，至于其名称体系，乃语法学中各学派全面辩论所出。
§477-478
477-478. Sādhikena dvepādena ‘‘aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho, aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo, aḍḍhateyyo cā’’ti imaṃ vacanatthaṃ dasseti. Aḍḍhūpapadena saha catutthādisaddānaṃ aḍḍhuḍḍhādyādeso. Sādhikapādena ‘‘aḍḍhena dutiyo diyaḍḍho, divaḍḍho cā’’ti imaṃ vacanatthaṃ dasseti. Antaritassāpi aḍḍhenasaddassa idhānuvattanatā adhippetā abhidhānantarābhāvā, sabbatrevaṃ.
477-478节。关于「sādhikena dvepādena」篇，文中说：『以半为二分，第四者叫作半分，半分中第三叫作三半，第四叫作四半，而在双重中是如此』。此话旨在说明本义。带「半分」词根的复合词，连同「第四」等名词，都是指称「半分」及其次序。以「sādhika」词根则说明「半」是第二，半中还有「一又二分之一」，即二又半；「二又半」亦然。此处还指导说，词根「半」在这个语境中的对应用法是固定的，不能随意更改，且在所有处所均应如此理解。
§479-480
479-480. Mīyate paricchindīyate yena, taṃ mānaṃ. Tañca tulāpatthaṅgulivasā tidhā māniyadabbassa bhavati. Tula ummāne , curādi, tulā itthī. Pada gatiyaṃ, tho. Aṅga gamane, ulo, aṅgulaṃ, ‘‘aṅgulī’’tipi pāṭho, karasākhā.
479-480. 『量』者，以之衡量、区分事物之标准也。此量因所量之物不同，有秤量、容积量、指量三种。取「称重」义之词根，属第十类动词，阴性名词为「秤」。取「行走」义之词根，加词缀，成「节」。取「行进」义之词根，加词缀，成「指节」；亦有「指」之读法，即手指之枝节也。
Cattāro vīhayo sampiṇḍitā ekāva guñjā samagarukā, tathā dve guñjā ekova māsako samagarukoti sabbatra nayo netabbo. Dve māsakā akkho nāma, vibhīṭakoti vutto, akkhaphalasamānagarukattā vā akkho. Karisopyatra, kasa vilekhane, a, rimajjho, anitthī. Akkhānaṃ pañca dharaṇaṃ nāma, dharatidhātuyā yu. Akkhānamaṭṭhakaṃ suvaṇṇo nāma. Pañcadharaṇaṃ nikkhaṃ nāma. Te nikkhā pañca pādo nāma. So pādo catutthe bhāge vattatītyekaccānaṃ mati. Yathāvuttāyeva cattāro vīhayo guñjā nāma. Dve guñjā māsako nāma. Dve pañcamāsakā dasamāsakā akkho nāma. Akkhānaṃ aṭṭhakaṃ dharaṇaṃ nāma. Pañcadharaṇaṃ suvaṇṇo nāma. Te pañcasuvaṇṇā nikkhaṃ nāmātyamhākaṃ mati. Kana dittigatikantīsu, nipubbo, nassa kho, nikkho, suvaṇṇavikārepi. Yassa kassaci vatthuno catutthe bhāge pādo. Dasa dharaṇāni palaṃ nāma, pala pathe ca gatimhi.
四粒稻谷合计，重量相当于一粒榼藤子；同样，两粒榼藤子重量相当于一马萨咖，此推算方法通行各处。两马萨咖称为一『阿克沙』，又称为「毗醯吒咖」（诃黎勒果），或因其重量与阿克沙果相当而得此名。此处亦有「咖利沙」一词，取「犁划」义之词根，加词缀，中间插入字母，非阴性词。五阿克沙称为一『达拉纳』，取「持」义之词根加词缀而成。八阿克沙称为一『苏瓦纳』。五达拉纳称为一『尼卡』。五尼卡称为一『巴达』。有论者认为：巴达用于第四分之计算。依上所述：四粒稻谷为一榼藤子，两榼藤子为一马萨咖，十马萨咖（即二乘五马萨咖）为一阿克沙，八阿克沙为一达拉纳，五达拉纳为一苏瓦纳，五苏瓦纳为一尼卡——此为我等之见解。取「光辉、方向、可爱」义之词根，加前缀，「那」字转为「咖」，成「尼卡」，亦指金器制品。任何事物之四分之一即为「巴达」。十达拉纳为一『巴拉』，取「道路」及「行进」义之词根。
§481
481. Yassa kassaci vatthuno palasataṃ tulā. Tula ummāne, tulā nārī.
481节。某物体的脚下有一百种「pala」。秤是秤杆，称之为女性秤。
Gehānaṃ dārubandhāya, piṭhikāyaṃ tulā thiyaṃ;
在家中木制的框架，置有秤。
Mānabhaṇḍe ca sādise, rāsipalasatesu ca.
与人所持的货物相似，在堆积的货物数量上也有秤的标准。
Tā tulā vīsati bhāro nāma. Bhara dhāraṇaposanesu, ṇo. ‘‘Bhāro tu dvisahassesu, palānamapi vivadhe’’tyajayo. Vivadho bhārabhedo.
那称为称量的指针共有二十个。指针用来保持和衡量重量，并非“重量应为两千（单位），连搬运也争论”之义。这里的争论是指重量的差异。
Rūpiyassa karisena kato saṃvohārapadattho kahāpaṇo nāma. Karisappamāṇena rūpiyena kato paṇo paṇiyo dabbabhedo kahāpaṇo. Risassa hādeso. Ahādese karisāpaṇo, ete dve rūpavikāro, aññatrūpacārā. Iti tulāmānaṃ vuttaṃ.
用银币制成的货币称为“卡哈帕”（硬币）。用银币重量制成的硬币，其重量不同导致硬币的差异，这种差异称为卡哈帕。金币称为“里萨”，银币称为“阿哈得塞”，这两者都是金属货币的变形，除形状变化外。如此便说明了称量的依据。
§482
482. Patthamānaṃ dassetumāha ‘‘kuḍuvo’’ccādi. Eko pasato kuḍuvo nāma. Sara gatiyaṃ, to, ralopo, kaḍi bhede, vo, kaḍissa kuḍu, te kuḍuvā cattāro pattho. Catupatthā āḷhako, aha pūjāyaṃ, ṇvu, ḷattādi dasaṅgulaṃ, dvādasaṅgulaṃ vāsabbato mānampi āḷhako. Caturo āḷhakā doṇaṃ nāma, ‘‘caturāḷhaka’’ntipi pāṭho, du gamane, ṇo, duṇa gatiyaṃ, hiṃsāyañca vā, doṇaṃ. Vākārena doṇo.
482.为说明第一种计量单位，称为『库都沃』。『库都沃』是形状似弓状的东西，有四条弓形路径。四条路径组成的弓称为『阿拉哈卡』，粗细像十指或十二指宽。四个阿拉哈卡组成的容器称为『多那』，「四阿拉哈卡」的意思是容纳双重运动及伤害之物的容器。容器用言说表述。
§483
483. Caturo doṇā mānikā, māna pūjāyaṃ, sakatthe ko, assi. Catumānikaṃ catassannaṃ mānikānaṃ samūho catumānikaṃ khārī nāma, khara vināse, ṇo, nadādi. Dasambaṇaṃ dasādhikasatadoṇamattaṃ kumbhoti ghaṭanāmena eko patthamānaviseso dassito, ‘‘ambaṇa’’ntipi pāṭho.
483.这四个多那被称为宝石，它们的尺寸用于衡量铁器。四个宝石聚合称为『卡哈里』，它用来测量宝石的大小。卡哈里用于判断河流等的治理。重量为十万二千多的多那被称为『坎波提·卡哈拉纳』，这是第一种特殊计量单位，其名称为『安巴纳』。
§484
484. Patthamānavisesānaṃ labbhamānapariyāye dassetumāha ‘‘āḷhako’’ccādi. Tumba kampane, a. Dvayaṃ patthe. Patthasaddoyaṃ sāmaññabhedamānesu pavattati, idha pana visesamānavācako adhippeto. Nala ganthe, iṇa.
484.为说明第一种特殊计量单位，称为『阿拉哈卡』。此单位相关于盛水时的震动，有两个独特路径。此计量单位的名称在一般差别的使用中存有不同，具体用法中显示其特殊含义。如管状器具和纤维。
Dvayaṃ vāhe. Vahatīti vāho, vaha pāpuṇane, ṇo.
两个负载器。称为运载者，用来承载物品。
Ambaṇamānaṃ, pariyāyaṃ vā dassetumāha ‘‘ekādasa doṇe’’ccādi. Amba gamane, yu, amba sadde vā, iti patthamānaṃ vuttaṃ, aṅgulamānaṃ pana aṇvādyābhidhānāvasare bhūmivagge abhihitaṃ.
为说明「阿姆巴纳」之量，或为显示其异名，故言「十一多那」等。取「行进」义之词根，加词缀，成「阿姆巴」；或取「发声」义，故前文以「阿姆巴纳」之量说明之；而指节之量，则已于论及「极微」等名称之场合，在「地」品中述及。
§485
485. Catukkaṃ bhāge. Visa pavesane, dīghādi, koṭṭhaṃ vuccati sarīraṃ, tattha setīti koṭṭhāso. Āttaṃ. Ana pāṇane, ama gamane vā, so. Bhajīyate sevīyateti bhāgo. Ṇo. Vaṇṭakopyatra. Vaṭi vibhājane, ṇvu, ṇantā vā sakatthe ko.
第四百八十五。谓四分法。嘱传入毒物时，长者即称“koṭṭhaṃ”即身躯，此处“koṭṭhāso”意谓肢体部分。“Āttaṃ”指自体。又以手掌或摇动为例，则说为“bhāgo”，意指分割或分享。特别于衣角部位，分割称“vaṇṭaka”或于衣带处分称“vaṭi”，数字“ṇvu”“ṇantā”皆指具体分段。
Vibhavantaṃ dhane. Dhana dhaññe, a. Sassa attano ayaṃ so, sampi. Duiva dabbaṃ, sāramiccattho, ivatthe vo, vida lābhe, to . Sassa dhanassa pati sapati, tasmiṃ sādhu sāpateyyaṃ, ṇeyyo. Vasa nivāse, u. Ara gamane, tho. Rassa to. Vibhavanti pabhavantyanenāti vibhavo, a. Hiraññaṃ, kosopyatra.
财富兴盛之意。财富指金、谷物等。“Sassa attano ayaṃ so”表属己所有。财富归属于人，如贝壳器物，类比实用义。两物合称，含义为得失之理，当得其义。财富之所有应妥善运用，称“sāpateyyaṃ”，要善护其财。居住之所为“vasa nivāse”。由于“vibhavo”是兴盛、显现之义，亦引申黄金、贝壳等财富具体例。
§486
486. Katākataṃ kañcanaṃ, rūpiyañca missitaṃ kosādidvayavāccaṃ, tatra piṇḍīkataṃ ābharaṇīkataṃ, kammībhāvamāpāditaṃ vā kataṃ. Ākarotthaṃ ajātakammaṃ cuṇṇādirūpaṃ akataṃ, tadaññaṃ tehi kañcanarūpiyehi aññaṃ tejasaṃ dabbaṃ tambaṃ. Ādinā kaṃsarītisīsakādi, yañcātejasaṃ rājapaṭṭadāruvisādika’masāraṃ dabbaṃ, taṃ sabbaṃ kuppaṃ, gupa rakkhaṇe, guppateti, po, kattañca gassa.
第四百八十六。指加工过的金、银等质料制作物，如金银制品，包括团块饰物，或用于因业力而得到或所作之物。亦有未经制成的矿石，即未加工状态，如金矿石等。又如黄金饰品中起金属质感的异质矿物，以及掺杂其它矿物质造成外观粗糙皆称“kuppaṃ”。为保护而藏，称为“guppateti”——秘密收藏之意。
Dvayaṃ kañcanaṃ rūpiyañcāhatamuṭṭhāpitahayavarāhapurisādi rūpaṃ nigghātikāya tāḷitaṃ dīnārādikaṃ rūpiyākhyaṃ. Assādirūpamassāhatamatthīti rūpiyaṃ. Rūpa āhatapasaṃsāsu, iyo.
二者黄金和银铸成的货币。货币或称“ruupiyā”意为打击成型。银和黄金钱币都有品种，有时如“dinārā”之银币名称。此为贵重金属打制之钱币。“Rūpa āhatapasaṃsāsu”意指铸币过程中所产生的货币成型品。
§487-488
487-488.Hiraññantaṃ suvaṇṇe. Sobhano vaṇṇo yassa suvaṇṇaṃ. Kana dittiyaṃ, ṇvu, jananaṃ jātaṃ, pakaṭṭhaṃ jātaṃ jātarūpaṃ, pakaṭṭhatthe rūpapaccayo . Jātaṃ rūpamassāti vā jātarūpaṃ. Iṇa gatiyaṃ, dittiyañca anekatthattā. Suṭṭhu dippate dittiyā yujjateti soṇṇaṃ, usso, ‘‘vā paro asarūpā’’ti ilopo, dvittaṃ. Kañca dittiyaṃ, yu. Satthu vaṇṇo viya vaṇṇo yassa. Cittamattānaṃ haratīti hari. I, kamu icchāyaṃ, bu. Carati ettha cittaṃ cāru, ṇu. Hi gatiyaṃ, mo. Haṭa dittiyaṃ, ṇvu. Tapanaṃ dāhamarahatīti tapaniyo, iyo. Hara haraṇe, añño, assi. Hā cāge, hā gatiyaṃ vā, añño, hirādeso ca.
第四百八十七、四百八十八。指金属制品中带黄金成分者，金色光泽鲜艳。描述“suvaṇṇaṃ”即黄金之亮丽色泽。“kana dittiyaṃ”喻出生时的状态或形象，直观显现形态之义。又“jātarūpaṃ”为出生形态。“Jātaṃ rūpamassāti”说明出生后之形态细节，“dittiyā yujjateti”含诸多含义。善自现色者称“soṇṇaṃ”，意含纯净及美好。又有“hiraññaṃ”被比作佛陀之色。思维之意称“citta”，心识随意活动。欲望、燃烧等意象出现在相关词汇，如“tapanaṃ”对于热力的描述。总体为金属与心识等意象的结合与变化细致分析。
Cāmīkarādayo cattāro tabbhedā tassa suvaṇṇassa visesā. Cāmī nāma ekā pupphajāti, taṃkarattā cāmīkaro, atha vā cāmī nāma aggi. Camu adane, ṇī, takkarattā cāmīkaro. Satakumbhaṃ paddhakesaravaṇṇaṃ, tabbaṇṇasadisattā sātakumbhaṃ. Devarukkhabhūtāya mahājambuyā patiṭṭhitaṭṭhāne nadī jambunadī, tassaṃ patitehi mahāgajappamāṇānaṃ, kumbhappamāṇānaṃ vā phalānaṃ bījehi jātaṃ suvaṇṇaṃ jambunadaṃ, idaṃ pana suvaṇṇaṃ analappabhaṃ devālaṅkāramatulaṃ jāyate. Taṃ panānalamiti visesatthepi amarasīho suvaṇṇasāmaññeva paṭhati. Siṅgī nāma ekā macchajāti, tabbaṇṇatāya. Khaṇiyaṃ vā taṃsaṇṭhānasilākhaṇḍehi jātatāya siṅgī, amarakose pana cāmīkarādīnipi suvaṇṇasāmaññe paṭhati, siṅgī pana visese. Vuttañhi tattha ‘‘alaṅkārasuvaṇṇaṃ yaṃ, siṅgīkanakamiccaya’’nti . Tassattho – kaṭakakuṇḍalādino alaṅkārasuvaṇṇassa ‘‘siṅgī’’ti nāmanti. ‘‘Siṅgīmaṇḍanasoṇṇa’’nti ratanakoso. Suvaṇṇatāya siṅgī ‘‘kanaka’’mityuccate.
以香料类为首的四种金属种类中，其金属种类具有特殊之处。所谓香料即一类花卉种类，对于染色称为香料做成的物，或者称香料为火。取皮做物，取尼，以染色制成香料者为之。三只盛器呈皎洁色，色味相近于金的，共三只盛器。那里有一处生长大榴树的天神林地，位于名为榴树河的大河旁，河上有许多大象和盛器大小的果实，其种子生出金色的榴树果，此金色果实又不带火光，因而被称为天神的装饰品。关于这“不带火光”的特性，天尊狮王亦称此金色物为平常之金。狮子鱼为一类鱼，因其色泽用于染色。它们生于含有砂砾石的河岸，狮子鱼虽被天尊狮王视为金色普通物，但又有其特殊之处。有记载云：“其为装饰品的金色，即所谓狮子鱼之金饰。”天尊金饰之名谓“狮子鱼（siṅgī）耳环”等，宝玉店云：“因其具有黄金色彩故称金饰狮子鱼。”以其金色而被称为“黄金（kanaka）”。
§489
489. Pañcakaṃ rajate. Rūpayuttatāya rūpiyaṃ. Rañja rāge, ato. Sañja saṅge, jhu, ñalopo, sajjhu. Rūpayuttatāya rūpī, sañja saṅge, jho, ñalopo, sajjhaṃ, ‘‘rūpiyajjha’’ntipi pāṭho. Tadā iyajjhapaccayena siddhaṃ. Dubbaṇṇaṃ, khajjūraṃ, setampi.
489．银五种。因其具色质而称银。用染色以红染，因而名为红银；用蓝染，因而称为蓝银；用黄染，染成黄银。因具色质而称为银，染以蓝色的蓝银，用黄染成者，称作“银饰”，此即有此读音。其时成为银饰之因得于应用染色。此银质较难加工，颜色似枣红色，又呈白色。
Āhatasoṇṇarajate, rajate rūpiyaṃ mataṃ;
被敲击成金银的银，称为含色银；用染色以铜染成的，称为含色银。
Rajate ca khaleklivaṃ, khajjūro pādapantare;
银中类似钱币形态，颜色似枣红者，生于脚掌边上；
Setā ca bhatikāyaṃ tha, klivaṃ sajjhe site tisu.
呈白色的，处于龟甲处，有如冷时所见之银。
Asmajātiyaṃ puppharāgādimhi, muttāvajirādimhi ca vasvādittayaṃ. Vasa nivāse, u. Ratiṃ tanotīti ratanaṃ, kammādimhi ṇo, tilopo. ‘‘Ratnaṃ sajātiseṭṭhepī’’tyamarakose, tena gajaseṭṭho gajaratanaṃ, itthiseṭṭho itthiratananti. Manasaddato i, īpaccaye maṇī ca. Puppharāgādayo vakkhamānā tabbhidā tassa maṇino visesā. Bhāsanto rañjetīti puppharāgo, bhāsassa puppho.
钻石属的一类宝石、花香类及珍珠属类等均属宝石。居处养护者，有如施加于宝石上的功用。宝石称作以其悦目之意，像工作中加入的光泽。古朱云“宝石即相类宝物，施用如同大象闭合的宝物，异性宝物称为妇女宝物。”发音上于“i”字加重而成宝石。花香类中具色质者即称为宝石。其语意为“使花开悦目”，花即使其悦目之物。
§490
490. Suvaṇṇādayo ime satta ratanānyāhu. Maṇi rattamaṇi.
490. 此处所说为七宝之首，名为宝石与红宝石。
§491
491. Sattaratanānaṃ labbhamānapariyāye dassetumāha ‘‘lohitaṅgo’’ccādi. Lohitaṅgādittayaṃ rattamaṇiyaṃ . Lohitavaṇṇena aṅgīyateti lohitaṅgo, lohitaṃ aṅgaṃ sarīrametassa vā lohitaṅgo. Padumañcātra kokanadaṃ, tabbaṇṇasadiso maṇi padumarāgo. Soṇaratanaṃ, lohitakopyatra.
491. 关于七宝的现象描述中，有“赤身”等名称。赤身者，谓红宝石，因其被红色所附着故称赤身，赤者即红色，其身或体亦称赤。当莲花上有如羽毛状物，颜色犹如正确的宝石红色之蓓蕾。又金宝石亦有此处与红色相同之特征。
Dvayaṃ veḷuriye. Vaṃso tacasāro, tabbaṇṇo maṇi vaṃsavaṇṇo. Veḷu viya dissatīti veḷuriyo, ivatthe iyo, rāgamo ca. Dvayaṃ pavāḷe. Vala saṃvaraṇe, ṇo, ḷattaṃ, vākārena pavāḷopi. Du gamane, du upatāpe vā, mo, dvittaṃ.
此中有二盐草玉。茎秆似枝，色如宝石茎秆。因如藤蔓状所现，谓之盐草玉，色亦如茎部分。还有两种珊瑚，一者为荆棘，一者为藤蔓状，二者皆有名号。二者行进、停驻时，称其中一即两者合说也。
§492
492. Dvayaṃ kabaramaṇimhi. Masāragirimhi jātaṃ masāragallaṃ, lo, rassa lo. Kabaro sabalo maṇi. Dvayaṃ muttāyaṃ. Muca mocane, tho, muttā eva muttikaṃ, sakatthe iko. Satthikā pakatito liṅgavacanānyativattanteti napuṃsakattaṃ. Ettha ca ratanapariyāyānaṃ uppaṭipāṭiyā kathanaṃ sattannaṃ ratanānaṃ uppattikkamapaṇītakkamādino abhāvadīpanatthaṃ.
492. 二者为砂宝石。出生于沙丘的砂宝石称为砂瓜沙罗，因色如泥故称之。砂宝石坚硬。二者为珍珠，在释放时，珍珠即为孔雀宝石，且为手持之宝石。长者也、或谦称，谓不能称作非男性者。此处是针对七宝等之起源，详细说明其形成缘起，特以阐明其形成、性质、微妙特性的意图。
Dvayaṃ pittale. Rī gamane, ri. Rītipi. ‘‘Rīti pacāre sande ca, lohakiṭṭārakūṭesū’’ti ruddo. Ārasseva kūṭo, yassa. Dabbasaddopyatra. Dvayaṃ abbhake. Ama gamane, alo. Abbhaṃ ākāso, megho ca, taṃsaññakattā abbhakaṃ, saññāyaṃ ko. ‘‘Meghambarābhidhānañca, gori bījañca abbhaka’’nti hi vuttaṃ. Girijatu, silājatupyatra.
二者为黄色宝石。游动时作声，名为哀嚎之声。传闻在炉灶之中有此宝石闪耀。声如鼓声。二者为光宝石。游动时无声，名为无常光。光指天空、云朵，故称光宝石，乃以此相称呼。并言“云帛及白种子亦名光宝石”。又有山石和岩石类宝石。
§493
493. Tikaṃ lohe. Lū chedane, ho. Aya gamane, manogaṇādi. Kāḷañca taṃ ayasañceti kāḷāyasaṃ. Satthakaṃ, tikkhaṇaṃ, piṇḍaṃ, ayasaṃ, asmasāropyatra. ‘‘Satthamāyudhalohesū’’ti anekattho. ‘‘Sāmuddalavaṇetikkhaṃ, visalohājimukkake’’ti rabhaso. Paṇḍa gamane, a. Asmassa sāro. ‘‘Kāḷāyasa’mayo lohaṃ, asmasārañca satthaka’’nti tvamaramālāyaṃ klīvakaṇḍaṃ.
493. 三种金属。一者为切割金属，别名虎金。此时说心属等。又称黑铁，即黑色钢铁。‘长者者’指锐利之重锤与金属，施用于矿石上。‘多义说法’中亦有有‘锐利纯净铁金属’，‘辛辣之海盐铁及宽广金刚钢’之说。山谷中金属声称为阿字。石头之源者。‘黑铁’属的金属，同时指矿石与锐利‘长者’般器物，是你动手制作的临时纲要。
Dvayaṃ capale. Pāra sāmatthiye, do, pārayati sakkoti sabbalohaṃ kañcanaṃ kātunti pārado. Rasa sadde, aggimhi pakkhitte rasatīti raso, madhurādīsu ca raso. Capalo, sūtopyatra.
『Capala』有二义。于过渡金属而言，萨咖天帝统御一切金属，制造过渡金属。『Rasa』含义有声响和火焰中激烈喷射之意，又有甘甜等味道。『Capala』也有丝绸义，此处同样如此。
‘‘Cañcalādimhi capalo’’.
『动摇等义用「轻浮」』。
‘‘Sārathimhi rase sūto, pasūte perite tisu’’;
比喻为车夫之韧性丝线，在兽皮制品的三种丝线中坚韧最强。
‘‘Rasendo pārado vutto, pāratopi nigadyate’’ti. –
「汞者，称为『巴拉达』，亦称『巴拉多』。」——
Tārapālo.
如是，达拉巴拉（引文出处）。
‘‘Pārado siddhadhātu ca, varabījañca sūtaka’’nti. –
「汞、成就之矿素、殊胜种子，亦名『苏达咖』。」——
Tikaṇḍaseso.
『蒂坎达塞索』。
Tikaṃ nāge. Tipu pīḷane, u. Tipusaddassa setepi pavattanato kāḷasaddena visesetvā kāḷatipūti vutto, tena tipusaddassadvinnampi vācakatādaṭṭhabbātyeke, taṃ ‘‘nāgo sīsakayogiṭṭha-vappāṇi tipu piccaṭa’’nti amarakose, ‘‘tipu sīsakaraṅgesū’’ti ca tikaṇḍasesa nānatthasaṅgahādīsu vuttattā na gahetabbaṃ, tena kāḷo ca tipu cāti dveyevatthābhidhānāni. Kāḷavaṇṇatāya kāḷo. Tipu yathāvuttatthova. Tapa santāpe vā, u, assittaṃ. Sī saye, si bandhane vā, so. ‘‘Seṭṭhabhakaddujo nāgo, klivaṃ sīsakaraṅgesū’’ti rabhaso. ‘‘Yogiṭṭha’’mityekaṃ nāmaṃ sīsassa. ‘‘Vappo so sīsamattaka’’nti tvamaramālā.
『蒂坎』意为『毒蛇』。关于毒蛇的称谓，有三种解释：一是『毒声』，即指毒蛇的声音特别，带有黑色声音性质，强调毒毒相互作用，因而成为能发出威胁的声音；二是『黑色』，表示它们身色多为深黑；三是『灼热』，既可以指毒蛇因痛苦或热量而产生的灼烧感，也有说是因束缚、缠绕而产生的紧迫感。有说『蔓延鳞片的毒蛇毒液』，以及『毒蛇是发头部错误的恶霸』的说法。至于『蒂坎达塞索』一词，出自不同用法与含义汇集，不能单一采用。由此，黑色与毒蛇的称谓形成两种不同的含义：黑色是色彩上的特征，毒是毒性的属性。
‘‘Ārakūṭosī rīti ca, sīsakaṃ tipu vaddhakaṃ;
『阿拉库托西』也就是说，头部毒素增加的毒蛇；
Nāgaṃ mahāmalañceva, yogiṭṭhaka’’nti. –
如同大污秽的毒蛇，『瑜伽头』之称。——
Byāḍi.
毕亚帝（引文出处）。
‘‘Sīsamattaṃ bahumalaṃ, yogiṭṭhaṃ piṭṭhapiccaṭā;
『头部极为污秽，瑜伽头毒蛇也带后续毒素』；
Suvaṇṇādisamāluka-mapi sindūrasambhava’’nti. –
『如金子等碎末的，又如丹砂所生』者。
Tantātantaraṃ.
是丝状间断。
Sete tu raṅgavaṅgā, te gatyatthā.
『其色则有条纹斑驳』，这是其迹象所在。
‘‘Raṅgaṃsurebhaṃ mudaṅgaṃ, kusumbhaṃ gāmyakuṅkuma’’nti. –
『条纹有金属红、紫红、橙黄、乡村藏红花色』者。
Tikaṇḍaseso.
是三截残余。
Dvayaṃ haritāle. Haritavaṇṇaṃ alaṃ haritālaṃ, byuppattimattametaṃ. Rūḷhīsaddo tvayaṃ. Pītiṃ netīti pītanaṃ. ‘‘Piñjaraṃ pītanaṃ tāla-mālañca haritālake’’tyamarasīho. Piñja vaṇṇe, aro. Ala bhūsane, alantyaneneti, ṇo, ‘‘haritālamalaṃ tāla-vaṇṇakaṃ naṭabhūsana’’nti tu mādhavo. ‘‘Haritāle tu kappūraṃ, godanto naṭasaññako’’ti tikaṇḍaseso.
有两种是绿松石。绿颜色的宝石称为绿松石，此为其成因。『粗响者有二』。『愉悦不悦』者，愉悦色。『鸟笼愉悦色及绿松石项链』是无味狮子比喻。『籽色』为赤色。『宝饰赤色』因覆盖所致。『非』因此说：“绿松石斑点，披戴舞饰”。然而莺[或稱用音译，“Mādhava”]说：“绿松石中有灰白，主其舞饰表现”。这是三截残余的解释。
§494
494. Dvayaṃ sindūre. Piṭṭhena nāgena jātaṃ piṭṭhaṃ. Cīnadesappavattaṃ piṭṭhaṃ cīnapiṭṭhanti pubbapade uttarapadalopo. Sanda savane, ūro, assi. ‘‘Sindūraṃ nāgasambhava’’ntyamarasīho. Vasantassavo, rattacuṇṇaṃ, rattavālukaṃpyatra. Dvayaṃ tūle. Tula nikase, a. Picu maddane, u. Picu tuloti samuditañcassa nāmaṃ. ‘‘Tūlo picu picutūlo, makkaṭisuttaṃ takkoṭī’’ti hi rabhaso.
494. 此处谓之朱红。其背生有龙形之物，为背部。所谓‘中国特色之背’，背者，有前后足印之背也。降雨时节，有午、肋、铁等。其谓“朱红乃龙所生”，此乃虚诞。春季盛时，夜之尘土、夜之沙石也，皆属此处。二者为称量之物。称量器中有“一”，为小称；“皮尺”为尺也。称量即“称皮”。此为海鱼名，名曰“皮尺”。“称量皮尺，猕猴之婿，猴之义”，此为嚣吵之端。
Madhusaddena khuddajantu, khuddañcoccate. Khuddajantavo bhamarādayo. Tatra bhamarakataṃ khuddaṃ bhāmaraṃ, makkhikākataṃ makkhikaṃ, saraghañcoccate. Varaṭā kataṃ vāraṭaṃ. Puttikā kataṃ puttikanti sabbatraññatthe ṇo. Madhu unde, u. Khu sadde, do, khuda pipāsāyaṃ vā, do.
以蜜声为喻，小虫群聚，且声高昂。小虫群即蜂等。此中蜂所作小蜂、蜂王蜜蜂、辛荑蜂等皆有声。擅长花蜜采集者或名蜂王者。幼蜂者名幼蜂，泛用于大众。蜜为甜蜜，夜声亦有二义，或因饥渴而论之。
Dvayaṃ sitthe. Madhūhi khuddajantūhi ucchiṭṭhaṃ sajjitanti madhucchiṭṭhaṃ. Sajja visajjanāliṅgananimmānesu. Nimmānaṃ sampiṇḍīkaraṇaṃ, to, jatānaṃ ṭhādeso, sassa cho, dvittaṃ, ittañca. Sica paggharaṇe, tho. Sitthameva sitthakaṃ. Madanopyatra.
二者为蜂巢。蜂群以蜜料、小虫筑巢营巢。巢营叫筑巢乃营造也。营造小虫聚合之处，亦名为巢，分双层居之家。蜂巢面外有丝被覆盖，此乃营造时之特征。取胶为营巢材质。蜂巢即蜂所筑之窝。此亦称为蜜巢。
§495
495. Tikaṃ gopāle. Gāvo pāleti, pāti cāti gopālo, gopo ca, kammani ṇo. Gāvo saṅkhyāyatīti gosaṅkhyo, saṃpubbo khyā gaṇane. Goduho, ābhiro, vallavopyatra. Dvayaṃ gomike. Gāvo assa santīti gomā, mantu. Ikapaccaye, māgame ca gomiko.
495. 三种谓守牛者。牛以牧养，护卫者为守牛人。牛之群数，称为牛群。触及计数亦谓牛群数。亦有乳牛、干牛及羔牛。二者谓为牛之踪迹。牛群有生亦有死，谓牧牛人之计算。
Dvipādaṃ balībadde. Usa dāhe, abho. Balaṃ vaddhayatīti balībaddo, nipātanā. Gacchatīti goṇo, yu, malopo, asso, ṇattaṃ. Gacchatīti go, gamu gamane, ro.
双足谓捆绑劳力。日晒与天空相关。增加力度谓体力增强。名谓加强之物。去俗名为足。行走谓步行。部位名称有许多，如腿、肩膀、角等。行走称之为‘步’。
‘‘Sagge kare ca vajire, balībadde ca go pumā;
“天上业人携铁器，劳苦捆绑者即人类；
Thī sorabheyyinettambu-disāvacanabhūmisū’’ti. –
此处涵义为“敌对野牛的水域、范围及言语”等义。
Ruddo. Vasa nivāse, abho. Vassatīti vuso, vassa secane, ṇo, assu, saṃyogalopo ca. Ukkho, bhaddo, anavāho, sorabheyyopyatra. Ukkha secane. Anaṃ sakaṭaṃ vahatīti anavāho, ṇo. Surabhi go, tassāpaccaṃ sorabheyyo, ṇeyyo.
「鲁达」（牛之别名）。词根「瓦萨」义为「居住」，加「阿婆」后缀。「能降雨者」故称「伍苏」，词根「瓦萨」义为「灌注、降注」，加「那」后缀，并附「阿苏」，复合音脱落。「乌咖」、「跋达」、「阿那瓦哈」、「索拉贝亚」等名亦见于此处。词根「乌咖」义为「灌注」。「能负载无轭之车者」故称「阿那瓦哈」，加「那」后缀。「苏拉毕」即芳香之牛，其后裔称「索拉贝亚」，加「内亚」后缀。
§496
496.So go vuddho jaraggavo nāma. Jaraṃ patto go jaraggavo, simhi ossa avo. Dvayaṃ misabālyayutte kiñciphuṭṭhatāruññe asampattabalībaddabhāve vacche. ‘‘Vaccho vuddho vacchataro’’ti nāmamālā. Damanāraho dammo, mo. Vasa nivāse, cho, vacchassāyeva gāviyā tanutthe nipātanā taro . Samāti ete dve tulyatthā.
496. 该牛若已年老，则名为「耆老牛」（jaraggava）。意谓「已至老迈之牛」，于第一格变化时，「阿苏」变为「阿瓦」。以下两词用于兼具混杂幼稚与略有接触、尚未达到健壮役牛状态的小牛：「瓦差」（犊牛）。《名称鬘》云：「『成长之犊，称为犊少年』。」堪受调伏者称「达玛」，加「玛」后缀。词根「瓦萨」义为「居住」，加「佐」后缀；专就「瓦差」（犊牛）之母牛义而言，依特别规定加「达罗」后缀。「萨玛」——此二词意义相等。
Dvayaṃ dhuravāhe. Dhuraṃ vahati sīlenāti dhuravāhī, ṇī. Dhuraṃ vahitumarahatīti dhorayho, ṇo, vassa yo.
两者皆属『负重者』义。『负重者』，谓能荷担重任，以戒为荷担者，词缀为「ṇī」。『堪负重者』，谓堪当荷担重任者，词缀为「ṇo」，「v」变为「y」。
Gavaṃ gunnaṃ adhikato jano govindo, gavaṃ indo govindo, gavaṃ vindatīti vā govindo.
『牛主』，谓统领牛群之人，超越牛群者；或『牛之主』，即牛群之主宰；或谓能获得牛群者，皆为『牛主』之义。
§497
497. Vahatyanena vaho, a. Kuka ādāne, udo, ussattaṃ, dassa dho vā, kakudo, kakudho ca. Dvayaṃ siṅge. Visa pavesane, yu. Sī saye, go, niggahītāgamo, rassattañca. Lohitavaṇṇatāya rohiṇī, tassa ṇo, nadādi.
497. 『载运者』，谓以此而运载，词缀为「a」。词根「kuka」义为『取』，加词缀「uda」，「s」音增益，「d」变为「dh」，或不变，得『驼峰』与『驼峰』二形，两者皆指兽之肩峰。词根「visa」义为『入』，加词缀「yu」。词根「sī」义为『卧』，加词缀「go」，添加鼻音，并短化，以其呈赤红之色故名『赤红』，词缀为「ṇo」，属河流等类词。
§498
498. Tikaṃ gāvīsāmaññe. Pumepi gāvī, tadā yossa ī. Siṅgayuttatāya siṅginī, taddhitantā inī. Dvayaṃ aputtikāyaṃ. Hanatismā itthiyaṃ a, hanatissa vadho, niggahītāgamo, dhassa jho ca, bandha bandhane vā, vañjhā. Vasa kantiyaṃ, a.
498. 关于牛和母牛的通称。雄牛称作『牛』，母牛则称为『母牛』。由于雄牛与母牛配对，故称为『成对的』；母牛有乳汁，故称为『带乳的母牛』。这是指母牛的两种状态。母牛若被杀害，则称为『牺牲的母牛』。以杀害行为为名，意指杀死该妇女。此处犊牛被捆绑束缚，称为被捆绑。若不能怀孕，则称为无子。牛的颜色则称为『颜色鲜艳的』，总之是以此区别母牛。
Navappasūtikā paccagghapasūtā go dhenu nāma, dhe pāne, nu. Dvayaṃ piyaputtāyaṃ. Vacchaṃ kāmayatīti vacchakāmā. Vacchaṃ lātīti vacchalā. Savacchakāyamapi dvayamidaṃ vadanti.
新出生的胎犊称为『新生犊牛』，母牛则称作『牛之母』。这两者是对父子关系的称谓。想养育育犊，称为『想要犊牛』；放纵幼犊，则称其为『被放纵幼犊』。狭义上，母犊和牛仔的身体状态，也可用这两个词语表示。
§499
499. Dvayaṃ manthanakumbhikāyaṃ. ‘‘Gagga’’nti saddaṃrātīti gaggarī, nadādi. Manthati yassa manthanī. Mantha viloḷane, yu, nadādi, dvepi itthī. Yatrekasmiṃ bahupaggahayutte aneke bandhīyante, tatra sandānādidvayaṃ. Saṃpubbo dā dāne saṃyamanattho, karaṇe yu. Dā dāne, mo, dāmaṃ.
499. 在陶器的制陶过程中，有两种类型为『转动者』。『转动者』一词是指水车、河流等转动声。制陶者被称为『转动陶工』。转动意指旋转或搅拌。转动及其辗转动作，水车或河流可比拟为女性形象。多块陶器同时时光，彼此互相连接，故称为『联结二物』。开始阶段为施与，末段为节制。『施与』与『节制』即为二种行为义。
Dvayaṃ govacce. Miha secane, lo. Gavaṃ mīḷho vacco gomīḷho. Goto nibbatto gomayo, dvepyanitthī. Dvayaṃ ghate. Sappa gamane, i, sappi napuṃsake. Ghara secane, to. Havipyatra.
关于牛犊，有两类。一类是在此处饮水的牛犊，称为『饮水牛犊』，一类为家畜牛犊。牛犊滚动身体，被称为『牛犊磨滚』。牛犊已经成熟，为母性的，谓之『成母牛犊』，这两种都是母牛的类型。关于水罐，有两种。一为水罐里的水，隐含男性含义，另一为水壶中水。这是器皿上的二种区别。
§500
500. Taṃdivasiyā dadhito, duddhā vā samubbhataṃ ghataṃ tappakati ca navanītaṃ. Navadadhyādīhi nītaṃ pavattaṃ nonītaṃ, vasso. Navanītampi. Dvayaṃ dadhisāre. Dadhino maṇḍaṃ sāro dadhimaṇḍaṃ. Masa parimāṇe, thu, sassa to, matthu napuṃsake.
500. 关于奶锅，指盛奶的器皿。此器皿常被搅拌，奶因搅拌而起翅膀时，奶油会产生。盛有奶油的奶锅，按照时代可区分成搅拌过奶油的和未搅拌奶油的两种。奶油锅是指其中放置奶油的容器。奶油的度量单位亦有所区别，依大小不同，分为男性和无性的称谓。
Catukkaṃ khīre, khi khaye, īro. Duhyateti duddhaṃ, duha papūraṇe, to. Pā pāne, pātabbanti payo, ṇyo, āssattaṃ. Thanato sambhūtaṃ thaññaṃ.
关于牛奶，有四种类型。部分牛奶加热后变酸，称为『酸牛奶』。被称为『杜拿』的是加热的牛奶，以及奶酪之类制品。饮奶时称为『饮用乳汁』。牛奶有时是从奶母感情而产生的产物，也称为『由母乳而成』。
Dvayaṃ takke. Tīṇi kāni jalabhāgāni ettha santīti takkaṃ, issattaṃ, dvittañca. Matha viloḷane, to, ‘‘yathāgamamikāro’’ti ikārāgamo, aññatra pana –
二种推理法。所谓推理法者，即利害推理与二谛推理。又如划分三水分法，因此称之为推理：这里既是推理，亦是利害推理，还是二谛推理。至于“如彼所行”句，是源于指示时态，除此之外则……
‘‘Addhodakasamāyuttaṃ, udassitamudīritaṃ;
『与下水相应，澄明而畅通，』
Takkaṃ tibhāgasaṃyuttaṃ, mathitanti gatodaka’’nti. –
『推理法与三部分相应，称作淳水。』
Takkamathitā bhedenuttā, gatodakamiti nijjalaṃ.
推理法与淳水的分别，所谓淳水即净水。
‘‘Nijjalaṃ mathitaṃ siniddhaṃ, takkantu jalapādikaṃ;
『净水、淳水、烧灭水，推理法是水的根基；』『澄明水与流水，也称为清净溪流。』
Udassitaṃ jaladdhañca, sotakhyantu samodaka’’nti. –
『水域』与『水体』，以及『河流』与『含水处』云云。
Ratanamālā.
此出自《珍宝鬘》。
§501
501. Khīrādayo pañca goto sañjātarasā. Khīraṃ navaṃ, dadhi khīrato jātaṃ. ‘‘Khīrajaṃ dadhimaṅgala’’nti hi ratanāmālā. Dhā dhāraṇe. I, dvittaṃ, nipātanā. Dadhito vā ghataṃ, nonītañca. Sabbaseso takkaṃ, khīratoyeva vā.
第501条。五种以奶制品为根本的已成形味道。新鲜奶、由牛奶生的酪乳。所谓“奶生酪乳吉祥”，即宝链。持守此义。这里是双音，属名词。‘酪乳’也有陶器之义，然此非指陶器。整体意指奶及由奶而生的东西。
Chakkaṃ eḷake. Bādhiyamānopi na ravatīti urabbho. Ru sadde, bho. Meṇḍa kuṭilatthe, ko. Misati paddhate aññamaññaṃ meso. ‘‘Saṃhasane meso, paddhāya’masamunnatī’’ti nānatthasaṅgahe. Na raṇatīti uraṇo, raṇa sadde. Ava rakkhaṇe, i. Avi, ‘‘avayo selamesakkā’’tyamarasīho. ‘‘Ajī’’tipi pāṭho. Ila gatiyaṃ, ṇvu. Uṇṇāyupyatra, uṇṇāyogā uṇṇāyu, yu, luhu ubhe ulomasasaddā ca rabhasena vuttā.
轮，棠榈。虽受阻碍也不响动，故谓“强韧”。这是声音，道理。‘meṇḍa’不仅是弯曲之物，亦指交错相混。所谓“结合处相交错，无法分别”，是不同意汇合的表达。非指争斗，而是‘uraṇo’（前音）之音，表‘raṇa’声。防护时，‘i’是「不」；‘avi’为“无力”，非“石制”；又“ajī”亦作读音。‘ila’示风向，‘ṇvu’示停顿。‘uṇṇāyu’尤指此处，二种浊音及前后辅音合起，声势很大。
§502
502. Tikaṃ aje. Vasa nivāse. To, vasto, vattopi. Aññe tu ‘‘vasa gandhaadane’’ti curādimāhu, aja gamane, na jāyatīti vā ajo. Chindanto gacchatīti chagalako, cho chedane, gamu gamane, ṇo, massa lo, ossattaṃ, sakatthe ko, chakalakopi. Chāgopyatra. Dvayaṃ karabhe. Vasa kantimhi, to, vassottaṃ, usa dāhe vā, ottādi, oṭṭho, dantacchadepi. Kara karaṇe, abho. ‘‘Kharabho’’tyeke paṭhanti. Kamelako, mayo, mahāṅgopyatra.
502. 三词皆属『山羊』义。词根「vasa」义为『居住』，加词缀「to」，得『山羊』，亦作另一形。另有说法，以「vasa」属「香气、取物」义，列入第十类动词；词根「aja」义为『行走』，或谓『不生者』即为山羊。『截断而行者』名为『小山羊』，词根「cha」义为『截断』，词根「gamu」义为『行走』，加词缀「ṇo」，「m」变为「l」，「o」音增益，另加自义词缀「ko」，亦作另一形。此处亦收『雄山羊』一词。两词皆属『幼驼』义。词根「vasa」义为『光辉』，加词缀「to」，「v」音增益；或词根「usa」义为『炙热』，加词缀，变化为「o」等，得『骆驼』，亦指『牙齿覆盖处』。词根「kara」义为『作』，加词缀「abha」。有人读作『粗糙者』之形。『小骆驼』，加词缀「mayo」，此处亦指大型者。
Dvayaṃ gadrabhe. Gadatismā rabho, gadrabho. Khaṃ kaṇṭhavivaraṃ mahantamassatthīti kharo, ro. Cakkavā, bāleyyo, rāsabhopyatra. Cakkayogā, vantu. Balayuttattā bāleyyo. Rasa sadde, abho. Dvayaṃ aviyaṃ. Uraṇassa ayaṃ uraṇī. Avino esā avī. Ajāsaddo eko chāgiyaṃ. Aññe tu ‘‘uraṇī tu ajī ajā’’tipi pāṭhaṃ vatvā tiṇṇampi uraṇīpariyāyattaṃ vadanti, tesaṃ mate ajīajāsaddāpi uraṇīpariyāyā atthīti daṭṭhabbā. Atha vā tikaṃ ajiyaṃ. Uraṇasaddassāpi ajapariyāyassa sambhavato ‘‘uraṇī tu ajī ajā’’ti vuttaṃ, vakkhati hi anekatthavagge ‘‘ummāre eḷako aje’’ti , uraṇapariyāyo hettha eḷako.
两词，关于『驴』。从词根『gada』加后缀『rabha』，得『gadrabha』。『kha』指喉咙的宽大开口，具此特征者为『khara』，加『ra』。另有『cakkavā』、『bāleyyo』，及其他地方用的『rāsabha』。因拉车之用，加『vantu』。因具有力量而称『bāleyyo』。词根『rasa』表示声音，加『abha』。两词，关于『母绵羊』。『uraṇī』是『uraṇa』的阴性形式。『avī』是这只母羊（即『avino』之阴性）。『ajā』一词单独用于『山羊』义。但另有论师引用「『uraṇī』亦作『ajī』、『ajā』」这一读法，主张此三词皆为『uraṇī』的同义词；依彼等之见，『ajī』与『ajā』亦是『uraṇī』的同义词，应如是了知。或者，另立第三组，关于『母山羊』。由于『uraṇa』一词亦可作为『aja』（山羊）之同义词，故说「『uraṇī』亦作『ajī』、『ajā』」；盖在多义品中将会说到「在门槛处，『eḷaka』是山羊之义」，而『eḷaka』在此处即是『uraṇa』的同义词。
Vessavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 吠舍品注释完毕。
§503
503. Tikaṃ sudde. Sada assādane, do, assu. Antavaṇṇo lāmakavaṇṇo. Vasa secane, vasetabbo asucitattā vasalo, alo. Yatra yatra vā muttaṃ karīsaṃ siñcatīti vasalo, alo, jaghaññajopyatra. Brahmuno jaghaññaṅge pāde jāto jaghaññajo.
503. 三项关于『净身』（sudda）。语根「sada」有「品味、受用」之义，加「da」后缀，带「assu」变化。词尾音为低劣之音。语根「vasa」有「洒注」之义；因其不净，应被洒除，故称「vasala」，加「ala」后缀。或者，凡随处撒尿便溺者，称为「vasala」，加「ala」，此处亦有『最下劣者』之义。生于梵天最低劣部分——足部——者，称为「jaghaññaja」（最下贱所生）。
Māgadhādayo sūtapariyantā vijātiyamātāpitikattā ubhayavaṇṇoppattiyā saṃkiṇṇajātiyo iccattho, bhinnajātisaṃsaggo eva hi saṅkaro. Suddena sambandhāya khattāya jāto putto māgadho. Thutikriyāvutti. Suddāya sambandhena khattiyena jāto uggo, uca samavāye, ṇo.
从摩揭陀起，虽出自不同种姓父母，因两种血统混合而生不纯族裔，世所称混杂族群者，此即所谓不同族联系之杂合。忽然由贵族血统生子即摩揭陀氏。此为姿态行为之流通。由净洁关系，贵族所生者为乌戈，位列同族会中。
§504
504. Brāhmaṇiyā sambandhena khattiyena jāto sūto, su abhibhave, to, dīghādi.
504. 由婆罗门之女与贵族结合所生者称子孙，具有统治者之德，常行长远之事。
Suddāvessahi karaṇo-mbaṭṭho vessādvijātihi. Māhiṃso vessākhattajo, khattā khattāya suddajo.
由于净洁之缘故，称为卡拉诺（社团初创）-安巴托之称，意指不同族际。牟姆萨（战士阶层）系出贵族，贵族生贵族。
Brāhmaṇīkhattajo sūto,
婆罗门与贵族结合所生之子。
Tassaṃ vedehako vesse;
其中有韦陀哈科学社团成员。
Rathakāro tu māhiṃsā,
而马希姆萨（战士）则为使车者。
Karaṇyaṃ yassa sambhavo;
『行为』者，为其产生之所起。
Caṇḍālo nāma janito,
『贱民』者，名为出生者，
Brāhmaṇīvasalehi yo.
如同与婆罗门女同族之人者。
Tatra karaṇo lipilekhanavutti, ambaṭṭho vicikicchāvutti.
其中行为指称书写涂抹，疑惑犹豫之表现。
Dvayaṃ sippini. Karoti nimmināti citralepyādikanti kāru, ṇu. Sippamassatthīti sippiko. Sajātīnaṃ tesaṃ sippīnaṃ saṅghāto ‘‘seṇī’’tyuccate. Si sevāyaṃ, ṇi.
两者为工匠。谓之作与打磨，诸如绘画涂饰等工艺，确乎。为工艺之总称是工匠。同性同类之工匠之结合称为『工队』。此即劳动役使也。
§505
505. Tacchakādayo ime pañca kāravo sippino nāma siyuṃ. Vuttañca –
505. 车轮等此为五种工作，名为工队。又云—
‘‘Tacchako tantavāyo ca, rajako ca nahāpito;
「木匠与织布工，洗衣工与理发师；
Pañcamo cammakāro ca, kāravo sippino matā’’ti.
第五为制革工，此五为工匠之列。」
§506
506. Pañcakaṃ tacchake. Taccha tanukaraṇe. Tacchati tanuṃ karotīti tacchako, ṇvu, vaddhayati chindatīti vaddhakī, vaddha chedane, curādi, ‘‘chedane cāpi vaddhana’’nti ratanamālā, ṇvu. Sakatthe ī, vaddhakī, vaḍḍhakīpi. Palādyummānappakārena gaṇḍati chindatīti palagaṇḍo. Gaṇḍa chedanopalepanasannicayavadanekadesesu. Palagaṇḍo sudhājīvinyapi. Ṭhā gatinivattiyaṃ,ti, pakāravaṇṇāgamo. Ṭhātissa thopi. Rathaṃ karotīti, kammani ṇo, rathakāro, cammakārepi. Dvayaṃ suvaṇṇakāre. Nāḷiṃ dhamati mukhe vināsayitvā mukhavāyunā aggidīpanatthaṃ nāḷiṃ saddāpayatīti nāḷidhamo.
506. 五项，关于木匠。「削」有使变薄之义。「削使变薄者」谓之木匠，取「作者」词缀；「割截者」谓之锯匠，「割」属第十类动词，据《宝鬘》云「割截亦有增益义」，取「作者」词缀。加同义附缀「ī」，得「锯匠」，亦作「锯匠」（另一拼法）。以斧之类量度而切割者，谓之斧匠。「割」有切割、涂抹、积聚、言说、局部诸义。「斧匠」一词亦见于灰泥工之语境。「住」有止行之义，加「帝」，并增「p」音。「住」字亦有「止」之形。「制造车辆者」，取业格词缀「na」，谓之车匠，皮匠亦同此例。两词皆指金匠。「将管置于口中，破口后以口中气息吹管点火者」，谓之吹管工。
§507
507. Athoparaṃ pukkusaṃyāvapādena nāmaṃ. Ve tantasantāne, tantaṃ vāyatīti, ṇo. Pesa peraṇapayatanagatīsu. Pesanaṃ peso, taṃ karotīti, ṇo. Kuvindopyatra , kucchitaṃ vindatīti kuvindo. Mālāsippayogā, mālāpanayogā vā māliko, iko.
507. 其后，从「普刹沙」至「以足」一节，乃名词。「织」有连缀布线之义，「织布者」取「na」词缀。「役」有驱使、派遣、行进诸义。「差遣」谓之「役务」，「从事役务者」取「na」词缀。「工匠」亦见于此处，「得鄙劣者」谓之工匠。「花鬘技艺之业」，或「从事花鬘传递之业者」谓之花鬘师，取「ika」词缀。
Kuṃ lalayati icchatīti kulālo, lala icchāyaṃ, ṇo. Dvayaṃ sūcikammopajīvini. Sūcivānakammaṃ duvidhaṃ sūcanaṃ, tunnañcāti, tatra tunnavānakammena pavattinimittena tunnavāyo, sūcivānasippayogā sociko.
「欲作陶器者」谓陶工，语根「lala」含欲义，加「ṇa」词尾。以下两词皆指以缝纫为业者。缝纫之业有二种：一为刺绣，二为裁缝。其中，以裁缝业为生计因缘者，称为裁缝师；凡从事针线技艺者，称为刺绣师。
§508
508. Cammaṃ karoti vikāramāpādayatīti, kammani ṇo. Pādukaropyatra. Kappa chedane, ṇvu. Naha soceyye, divādito nipātanā pakārāgamādi, na hāpetīti vā nahāpito, hā parihāne, ṇāpe paccayo, to, essittaṃ, saññāsaddattā nassapakati. Khurī, muṇḍī, divākittipyatra. Khuravā khurī, muṇḍavā muṇḍī, muṇḍo, muṇḍī, muṇḍakoti pasiddhi. Divā divase kitti byāpāro assa divākitti. ‘‘Caṇḍāle tu divākitti, nahāpito’’ti ruddo.
「制作皮革、使之成为制品者」谓皮革匠，属业格关系，加「ṇa」词尾。制鞋匠亦归此类。语根「kappa」含截断义，加「ṇvu」词尾。语根「naha」含洗净义，属第四类动词，以特殊规则加「pakāra」等，或谓「使不失去者」即理发师，语根「hā」含衰减义，加「ṇāpe」词尾及「ta」，末音变化，因专名之故词根变化亦异。「具剃刀者」谓剃头者，「具剃除者」谓剃发者，「剃除」、「剃发者」、「剃头者」，此皆通称。「白昼其名声事业广布者」谓「昼彰者」。《鲁陀》中云：「旃陀罗则称昼彰者，即理发师也。」
Rañjate suttaṃ rattamāpajjate yasmiṃ, sa raṅgo. Haritālamanosilādi, tamājīvatīti, kammani ṇo.
在夜晚临近时生起的戏剧或表演，被称为剧目。其名字由绿色青蓝和暗色混合而成，谓之剧目，这就是它的名称与用法。
Puñjaṃ kasatīti pukkuso, nipātanā, atha vā ‘‘pu’’iti purisassa nāmaṃ, taṃ kuseti apanetīti pukkuso. Pupphaṃ vuccati karīsaṃ, kusumaṃ vā, taṃ chaḍḍetīti, ṇvu. Chaḍḍa apanayane.
「普迦」者，为「坡迦苏」，即诃那类词缀，亦或「普」为男子名，此谓『令其愤怒、致其痛苦』者为坡迦苏。花朵称作「卡里萨」或「库苏玛」，即花，抛弃即是「迦陀」，意为放弃、舍弃。
§509
509. Venādayo tayo samā tulyatthā. Veṇunā jīvatīti veno. Ṇassa nattaṃ. Veṇopi. Veṇuvettādīnaṃ vikati vilīvā, tehi vilīvaṃ karotīti vilīvakāro. Naḷopi veṇuvettādīnaṃyeva vikati, taṃ karotīti, kammani ṇo. Naḷehi vā vilīvaṃ karotīti naḷakāro.
第509条　三种管乐器名称其意相同。称之为「韦努纳」者，即竹管乐器。竹子不入音。管乐器也。甘蔗等管类及其制作动作称为『维利瓦卡罗』，谓对其加工制作之事。芦苇乐器亦同，制造加工也是「那拉卡罗」。以芦苇作乐器时加工称作「那拉卡罗」。
Ito paraṃ soṇḍikaṃ yāva pādena nāmaṃ. Cunda chedane, sañcodane ca. Cunda nisāmane vā. Bhamu anavaṭṭhāne, taṃ karotīti bhamakāro. Kara karaṇe, māro, kammāro, kammani ṇvu. Lohakārako. Ākaroṭṭhitaṃ yo lohaṃ dhamitvā saṅkharoti, tatrāpi lohakārako.
此处所称「桑迪卡」乃至足部名称。切割与激励称为「准达」，亦或使安静。对持棒杵称为「巴哈玛卡罗」。持杵者、魔者、工匠均称「卡玛罗」。以金属制造者亦称为「罗哈卡罗」。制造锻造金属，使之成形者，同属「罗哈卡罗」。
§510
510. Rajakassa dve kammāni celadhovanaṃ, rajanañca. Tatra celadhovano ninnejako, ṇvu, niji suddhiyaṃ, niji soceyyasocanesu vā. Vattharañjanā rajako. Ranja raṅge, ṇvu. Netīti nettiko. Sakatthe ko, nettiyaṃ udakanayena niyuttoti vā nettiko, nettiyā mātikāya netīti vā nettiko, iko. Udakaṃ hāretīti udahārako. Kalopo, ṇvu.
第510条　红色染匠的两种工作，为染色和洒水。其中染色工称「迦尔」意为浸润，是自身清洁之意；洒水者称作「迦拉」。木料上染漆者为「拉迦卡」，染色为「兰加」，意为颜色。淋水工称为「内提卡」。淋水时所用器具称「内提」，即器皿。水之举例称「乌达哈拉卡」。锅称为「迦洛」。
Vīṇāvādanasīlattā vīṇāvādi. Vīṇāvādanasippayogā veṇiko. Usumhi, usukāro vā vaḍḍhakī usuvaḍḍhakī, etena vaḍḍhakīsaddassa sabbesampi sippikānaṃ vācakatā dīpitā, tena suvaṇṇavaḍḍhakī, tantavaḍḍhakītyādayopi yojjā.
因弹奏乐器如琴、阮等称「维娜瓦迦达」；演奏者称「维娜瓦迪」；琴弦操作称「韦尼科」。炎热时有加热者称「乌苏卡罗」，或称「瓦达卡基乌苏瓦达卡基」，是指能促进弦奏声音的高手，称为金黄色增长者，亦用于弦线增长者等附属名称。
§511
511. Veṇuṃ vaṃsaṃ dhamatīti veṇudhamo. Veṇuvādanasippayogā veṇaviko, ṇiko. Yo pāṇineva pāṇantare murajādisaddaṃ uṭṭhāpayati, so pāṇivādo. Pāṇiṃ hantīti pāṇigho. Pāṇiyopi. Pāṇivādanasippayogā pāṇiyo, yo.
511. 竹子树干称为竹干。与竹干相连的竹节、韧皮称为竹皮和竹束。从手中或物体之间发出锤击声响之物称为手杖。伤手称为手痛。与手杖相连的工具也称为手杖。
Pūpena jīvatīti pūpiyo, pūpo paṇiyo vikkeyyo yassa. Pānāgāraṃ suṇḍā, taṭṭhattā surā soṇḍā, taṃ vikkiṇātīti soṇḍiko, ‘‘nenaniddiṭṭhamanicca’’nti paribhāsato vuddhi. Majjaṃ vikkiṇāti sīlena. Maṇḍahāropyatra, maṇḍaṃ surāsambandhamaggabhāgaṃ harati uddharatīti maṇḍahāro.
活着因呼吸而存活者称为呼吸者，呼吸体之物可被买卖。拥有鼻喉、嘴唇、舌头的，称其处为口腔，亦称唇部。由此而言，依此观察‘这一切都是无常’乃增长智慧。用戒律加以购买。‘承接者’一词亦在此，意即承载酒精之物，即‘承载者’。
§512
512. Dvayaṃ indacālakhye kapaṭe. Mayena asurena sure vañcayituṃ payuttattā mayassa ayaṃ māyā, mayo eva sambaro, tassāyaṃ sambarī, ṇī, nadādi. Dvayaṃ māyākāre. Indajāle niyutto indajāliko. Pāṭihārakopi. Paṭiharati nayanamanenāti pāṭihārako, ṇvu.
512. 两者名为诱骗之术。在苍天与魔鬼想要欺骗众生之际，虚妄便生，虚妄即是幻象，幻象有女性和男性等形式，水流江河也包括其中。两者皆为幻术者。被幻术包围的人称作幻术被迷惑者。此外还称作驱退者，意指用眼神驱除幻术的称呼。
§513
513. Ariyāsāmaññaṃ orabbhikādīnaṃ catunnamatthe. Ye urabbhaṃ eḷakaṃ hantvā jīvantīti orabbhikā. Sūkare hantvā jīvanti sūkarikā, tathā magaṃ hantvā jīvanti māgavikā. Sakuṇe pakkhino hantvā jīvanti sākuṇikā, iti kamato bhavanti.
513. 高尚的隐士以四事为约束。杀死田鼠称为‘伏田者’。杀死野猪称作‘野猪杀手’，称作‘伏野猪者’。杀死飞鸟称‘鸟猎者’。由此而言，各有名称。
§514
514. Dvayaṃ jālike. Vāgurā migabandhanajālaṃ, tāya caratīti vāguriko, vākarikopi. Vaka ādāne, aro, ā, vākarā, tāya caratīti vākariko, pubbapakkhe kassa go, assu ca, vāguriko. Dvayaṃ bhāravāhe. Bhāraṃ vahatīti, kammani ṇo. Bhāraṃ vahatīti bhāriko.
514. 两者为捕兽之网。老虎网称老虎之网，使动物受困亡命者称老虎网之捕手。另一种是'瓦卡'鸟的网，鸟类会在网中活动，因而称作‘瓦卡鸟网’。另外两者为承重者，意即‘负重者’。
Tikaṃ vetanopajīvini kiṅkare. Vetanena jīvatīti vetaniko. Bhato vetanena kīto, so eva bhatako, saññāyaṃ vā ko. Bhatiṃ vetanaṃ bhuñjatīti vā bhatako, ko, issattaṃ. Kammaṃ karotīti kammakaro, kammakāropi.
三者为靠工资生活的佣人。靠工资生活者称为‘有工资者’。被主家发给工资者称为‘受雇佣者’。以此义为理解，食用主家所给工资者称作‘受雇者’。为主家工作者称为‘从事者’。
Chakkaṃ dāse. Kiñci karotīti kiṅkaro, ‘‘ahamajja kiṃ karissāmī’’ti bhattu kattabbakiccayācanattā vā kiṅkaro. Dāsa dāhe. Dāsantetassāti dāso, a. Ciṭa pesanīye, pesīyate sāmināti ceṭo, ṇo, sakatthe ko, ceṭako. Pisa pesanīye, ṇo, sassa dvittaṃ. Bhara dhāraṇaposanesu, bharīyatīti bhacco, ‘‘riccā’’tiyogavibhāgena bharāditopi riccapaccayo, ‘‘ramhi ranto rādino’’ti ralopo ca, bhacco. Paricarati sāmīnanti paricāriko. Dāsero, dāseyyo, goppako, niyojjo, abhujissopyatra.
奴隶是仆人。无论做什么的人，称为仆人。如有人问：“我现在应当做什么？”这是主人的命令与职责请求，属于仆人。仆人就是如此。奴隶即是仆人。接着说，奴隶；『ciṭa pesanīye』，意思是需要传达的，传达给主人；『ceṭa』意味着想法或心意；『ṇo』是表示否定；『sakatthe』是何处；『ko』是谁；『ceṭako』即是主人的使者。在需要传话的地方，不是两次重复。承受负担、维持家务劳动时，称为担负者，即奴仆。即使负担空虚，也称因分类而负载。『riccā』即空，因此负载亦有空虚条件。『ramhi ranto rādino』是表示家务活中的喧哗和呼喊，也是仆人。仆人是为主人服务的人，称为侍者。奴隶、应当做奴隶者、看守者、受命者，即使老弱也包含在内。
§515
515. Te ca dāsā antojātādivasena catudhā siyuṃ. Antogehe dāsiyā kucchimhi jāto antojāto, dhanena kīto dhanaṃ datvā dāsabhāvaṃ gato dhanakkīto, sayameva dāsabyopagato bhayanivāraṇādyatthaṃ dāsabhāvamupagato ca karamarabhāvena ānīto karamarānīto ca, iccevaṃ te dāsā catudhā siyunti pakataṃ.
这些奴隶因其出身和出生状况可以分为四类。出生于奴隶之家或奴隶家族中，称为奴隶出生。以财物买来奴隶身份，称为买得奴隶。通过自身努力或僱佣而获得奴隶身份，以避免恐惧等原因而成为奴隶，称为自生奴隶。由招揽或聘用而得奴隶的身份，也是如此分类，因此这四类奴隶皆被明确划分。
§516
516. Dvayaṃ bhujisse. Bhuja pālanajjhohāresu, iso, dvittaṃ. Tikaṃ nīce. Nihīnaṃ cinotīti nīco, ṇo, rassassa dīghatā. Jama adane, mo. Nicchayena hāniṃ gacchatīti nihīnako, hā parihāne, i gatiyaṃ, yu, sakatthe ko.
有二种臂膀。臂膀是用于持物、保护和携带的地方，有两个。三根臂膀在下方。所谓下贱，是指下垂、下贱并且缺乏精力的状态。以粗糙的方式保持生计，对外来说是卑微。修信俗中若遭受毁损，这即是下贱的表现。具因果而有此境地，谁能断除此习气呢？
‘‘Vivaṇṇo pāparo nīco, pākito ca puthujjano;
“肤色晦暗，恶劣，下贱的人；外表污秽的凡夫；
Nihīno’pasado jammo, khullako itaro ca so’’. –
低贱、冷静、粗俗和其他低下的人。” ——
Tyamarakose. Vigato vaṇṇo assamo yassa vivaṇṇo. ‘‘Assamo brahmacāriyādi, catukkepi maṭhepi ce’’ti nānatthasaṅgahe. Pāpaṃ rātīti pāparo. Pakatiyaṃ yathājātabhāve bhavo vijjamāno, na tu byāpāroti pākito, ṇo. Sajjanehi puthubhūto jano puthujjano. Apakaṭṭhaṃ sadati gacchatīti apasado. Khudaṃ lātīti khullo, dassa lo, khullo eva khullako. Itaṃ kampitaṃ rātīti itaro.
此见于《阿摩罗辞典》。「容色与行法均已离去者」谓衰败者。于《异义集》中云：「行法亦指梵行者等，乃至四众及隐修处。」「摄取罪恶者」谓卑劣者。「于自然状态、本生之存在中真实存在，而非指作为活动者」谓本然者，加「ṇa」词尾。「广布于众善人之间的人」谓凡夫。「堕落者，向下行去者」谓下劣者。「摄取微小者」谓低下者，「da」变为「la」，低下者即小辈。「摄取此颤动者」谓其他者。
Dvayaṃ anālase. Kusītassa bhāvo kosajjaṃ, taṃ yassa natthīti nikkosajjo. Lasa kantiyaṃ, appaṃ lasatīti kilāsu, ṇu, na kilāsu akilāsu. Manda supane, a. Na lasati kīḷatīti alaso.
二者谓不勤者。懒惰者生理为倦怠，若谓无倦怠，则无懒怠。『倦怠』为疲乏光泽，少光泽即为病态；问：不为病态即无病态乎？病态轻微沉睡，亦谓懒惰。懒惰不活动，不嬉戏，故称懒。
§517
517. Catukkaṃ caṇḍāle. Saṃ sunakhaṃ pacatīti sapāko. Caṇḍa caṇḍikke, ālo. Mataṅgassa apaccaṃ mātaṅgo. Cu cavane, ṇvu, cavako. ‘‘Plavako’’tipi pāṭho, plava gatiyaṃ, ṇvu.
第517条：村落四类贱民。所谓生肉食者谓之恶餐。凶暴者对凶暴者而言，马象无尚其凶猛者。山中野猪，谓之野猪。读音“Plavako”三种，一为浮游者，一为游行者。
‘‘Caṇḍālaplavamātaṅgā , divākittijanaṅgamā;
『凶暴、贱民、漂浮、马象，日与土地众生行游者』，
Nisādasapacāante-vāsī caṇḍālapukkusā’’. –
居于贱民族群末端禁戒之地贱民群体恶行”，“
Tyamarakose.
《泰摩罗诃经》云。
Milakkhajātyādayo mahāraññanivāsino tabbhedā tassa caṇḍālassa visesā.
生于蜜蜂族等，居于大森林者种族分岐，此即贱民之特点。
Gomaṃsabhakkhako yo tu,
所谓一切众生之肉食者，
Lokabāhyañca bhāsate;
还会谈论世间之外之事；
Sabbācāravihīno’yaṃ,
断绝一切善行者，
Milakkhajāti vuccate .
被称为恶生之人。
Milakkha abyattasadde. Milakkhante abyattaṃ bhāsanteti milakkhā, tesaṃ jāti yoni milakkhajāti. Mayūrapiñchādiparidhāno kirāto, kira vikiraṇe, ato, kiratīti kirāto. Kiratopi. Pattaparidhāno savaro. Sava gatiyaṃ, aro. Ādinā pulindo, pula mahatthe, do, pulindo, sabhāsā byavahārī desantarabhāsānabhiñño, pulindo savarapariyāyoti keci.
恶生者即非正音。恶生者即在错误言语中说话者，称为恶生者。以孔雀羽毛等之装饰称为kirāta，亦为kirata，意同kirāta。kirata亦如此称。贴身装饰为savara。sava为行动，aro为前缀。亚利安人称pulinda，多指非典型民族，有些人释为熟练他国语言者，亦称pulinda意为各种方言俱备者。
§518-519
518-519. Tikaṃ luddamatte, ayampi milakkhappakāro. Migamacchādīnaṃ nisādanato māraṇato nesādo. Ludha upaghāte , do, dhassa do, lū chedane vā, do, ubhayatrāpi sakatthe ko. Vijjhatīti byādho, rassassa dīghatā. Dvayaṃ migaludde. Mige hantīti migavo, vo. Mige vijjhatīti migabyadho.
第518至519项。luddhamatte之解说，此亦为恶生之造作。比喻如走兽与水族之被咬伤死去称为死伤，ludha为伤口破裂之义，dhassa为皮肤破裂，lū为割断，皆指双方都有伤害之处。vijjhati为疾病、疮、亦指长久之痛苦。双重之野兽伤害。若野兽被杀称为migavo，若患疾病称为migabyadho。
Siloko sunakhe. Saramā sunī, tassāpaccaṃ sārameyyo, ṇeyyo. Sundaraṃ nakhametassa sunakho, sunassa vā pāṭipadikassa unakho, suna gatiyaṃ vā, kho, evaṃ sabbatra pāṭipadikavasena vā dhātuvasena vā rūpasiddhi veditabbā. Suna gatiyaṃ, sunassa vā uno. Soṇa vaṇṇagatīsu, suna gatiyaṃ vā, ṇo, ṇattaṃ, sunassa vā oṇo. Kuka ādāne, uro, kukkuro. Suna gatiyaṃ, ussa vādese svāno, uvādese suvāno. Mige sarati hiṃsatīti sāḷūro, ūro, rassa ḷo. Dīghādimhi sūno. Ussātte sāno. Nalope ussātte sā, ayaṃ pume, koleyyo, migadaṃsako, bhasakopyatra, kule gehe bhavo koleyyo. Migaṃ daṃsatīti migadaṃsako. Bhasati bukkatīti bhasako, bhasa bhaṇane.
『Siloko sunakhe』者，即『丝竹之音为桑纳克』。『Saramā sunī』者，『警觉之声为桑尼』，由于其原因，成为可供警觉之物。『Sundaraṃ nakhametassa sunakho』者，此处『聪明善耳者』，或『跟随善道者』的作用，或『敏锐耳者』，皆当依修行法门或根性因素，于处处皆当知为色法之显现。『Suna gatiyaṃ, sunassa vā uno』，于『善耳之行向』或『耳之声音』。『Soṇa vaṇṇagatīsu』，在诸色之流转中，『suna gatiyaṃ』非臣服，亦非听受者的厌弃。『Kuka ādāne, uro, kukkuro』，如狗所摄取者，是胸，狗也。在心意言说中，犬之叫声分为良声与恶声。在野兽中，若作伤害即称为杀害，是难治之毒。长短等之声调。欣喜时为良声。没有之处仍觉欣喜，此人善行，适合修习无害之道。野兽作害，即为杀害者，能作害者。言语能破坏者，谓破坏言语者也。
Bhesajjādiyogena, nissaggena vā ummattādibhāvamāpanno sunakho ‘‘aḷakko, atisuno’’ti ca vuccate. Ala nivāraṇe, kammani ṇvu, dvittaḷattāni, aḷakko. Alakkopi. Pakatiṃ atikkanto suno atisuno.
犬因使用药物等，或因弃置而致发狂等状态，称为「狂犬」或「极恶之犬」。语根「ala」含防御义，业格加「ṇvu」词尾，重叠「ḷ」，即「狂犬」。亦作「alakka」。「超越本然状态之犬」谓极恶之犬。
§520
520.Sādibandhanaṃ sunakhādibandhanaṃ rajjādi gaddūlo nāma. Gadda sadde, ulo, dīgho. Dvayaṃ dīpake. Dīpa dittiyaṃ, ṇvu, ciṭa pesanīye, luddena ciṭyateti ceṭako, ṇo, sakatthe ko, ṇvupaccayena vā siddhaṃ.
「栓系犬等之绳索等」称为牵绳。语根「gadda」含声响义，加「ula」词尾，并延长元音。以下两词皆指灯具。语根「dīpa」含光明义，加「ṇvu」词尾；语根「ciṭa」含差遣义，「被猎人差遣者」谓仆役，加「ṇa」词尾，再加同义词尾「ka」，或以「ṇvu」词尾成立。
Tikaṃ pāse. Bandha bandhane, kattari yu. Gantha ganthane, gantha koṭilye vā, nthassa ṇṭho. Pasa bādhanaphusanesu, kattari ṇo. Dvayaṃ vākarāyaṃ, yā sāṇatacādīhi migādīnaṃ bandhanatthaṃ katā. Vaka ādāne, aro, itthiyamato ā. Mige ganthati bandhatīti migaganthanī, ‘‘migabandhanī’’tipi pāṭho.
以下三词指罗网。语根「bandha」含束缚义，主格加「yu」词尾。语根「gantha」含缠结义，或「gantha」含弯曲义，「ntha」变为「ṇṭha」。语根「pasa」含逼迫触碰义，主格加「ṇa」词尾。以下两词指绳索，乃以麻绳等材料为束缚鹿等所制。语根「vaka」含取取义，加「ara」词尾，阴性加「ā」。「束缚鹿者」谓缚鹿绳，亦有「缚鹿绳」之异读。
§521
521. Dvayaṃ kumīne. Yatra macchā pavisanteva, na nissaranti, kucchitā veṇī assā kuveṇī, nadādi. Vajjhappattatāya kucchitā mīnā yasmiṃ kumīnaṃ, kamu padavikkhepe vā, ino, macchādhānīpyatra, macchā ādhīyante yassaṃ macchādhānī, yu, nadādi. Dvayaṃ jāle. Ānīyantenenāti ānayo, ṇo, īsse, e aya. Jale hitaṃ jālaṃ, ṇa.
521. 「鱼笼」有两词。鱼一旦进入便不能出来之处，其竹编有缺陷，故称劣编，即河流等处所用之物。因应被杀而劣质之鱼所处之笼，称为鱼笼；语根「kam」含运动扩散义，加词缀「ina」；又，鱼被储放于其中，故称鱼储器，加词缀「yu」，属河流等词类。「网」有两词。以之引取物者称为引取，加词缀「ṇa」，「ī」转「e」，「aya」替换。置于水中之物称为网，加词缀「ṇa」。
Dvayaṃ vadhaṭṭhāne. Āgantvā hananti yasmiṃ āghātanaṃ, yu, hanassa ghāto. Vadhassa māraṇassa ṭhānaṃ vadhaṭṭhānaṃ. Dvayaṃ adhikoṭṭane. Sadā ākoṭṭanattā saha ūnenāti sūnā, suna gatiyaṃ vā, itthiyamati a, dīghādi. Kuṭa chedane, adhikoṭenti yasmiṃ adhikoṭṭanaṃ.
「屠宰场」有两词。前来击杀于其中之处，称为宰杀处，加词缀「yu」，「han」之词基转为「ghāta」。杀戮之处所，称为屠宰场。「砧板」有两词。因常受敲击而与凹陷同在，故称砧台；或由语根「suna」含行进义，阴性加词缀「a」，并作长音等变化。语根「kuṭa」含切断义，于其上频频切割之处，称为砧板。
§522
522. Dvipādaṃ core. Taṃ karotīti takkaro, theyyatthaṃ vā takkayatīti takkaro. Takka vitakke, aro. Musa theyye, kattari ṇvu. Cura theyye, ṇo, curā theyyasīlamasseti vā coro, ṇo. Thena coriye, curādi, a. Ekaṃ asahāyaṃ agāraṃ gehaṃ ekāgāraṃ, taṃ payojanaṃ yassa ekāgāriko, iko. Mosatthino hyekāgāraṃ payojanaṃ. Samāti tulyatthā. Dassupyatra. Daṃsa daṃsane, su, niggahītalopo.
522. "二足盗"：谓盗取并携带二足行物者。故谓之盗贼，或谓盗執作业者。若心念分别，则为非；若行为虚妄，则为假称盗；若行为盗窃，则为盗贼。盗贼与偷盗者同义。独无人助，舍宅、房屋、孤独等处为盗贼之所利用。盗贼行为不善，意图欺诈。见此于世间，彼盗贼如蚊虫，虽微细而为搅扰且无所遁逃。
Tikaṃ theyyakriyāyaṃ. Thenassa kammaṃ theyyaṃ, corassa kammaṃ corikā. Musanaṃ moso, bhāve ṇo. Ve tantasantāne, vemo, anitthī. Vāyanattho daṇḍako vāyanadaṇḍako, vāsaradaṇḍakopi.
盗贼行为三者。所谓盗贼所行之业、称为盗贼业。虚伪欺诈，应生不善；身口意之恶行，是为非正业。还言：盗贼行恶，将有刑罚，乃至遭受鞭打、杖责等惩治。
§523
523. Tikaṃ sutte. Suca gatiyaṃ, to. Tanu vitthāre, tu, tantu pume, tantapayojanattā tantaṃ. Lepyādikammani lepanādikriyāyaṃ potthasaddo vattati. Ādinā potthalikādilikhanakammaṃ gayhate, pusa snehasecanapūraṇesu, bhāve tho. Atha vā lepyādikammani kammakārakabhūte lepitabbādimhi potthasaddo, tadā kammani tho, potthaṃ.
523. 三者比喻。所谓清净通向，即善净之道。细说：线绳之长短，线乃系人之物，因线之由缘成线。涂抹之类作业，谓涂之动作称为涂抹。起首为描绘、书写、涂染、擦拭等诸作业。因书写绘画、涂抹润饰等种种缘由，此即涂抹之意。
Vatthadantakaṭṭhasiṅgādipotthalikāyaṃ pañcālikādidvayaṃ. Pañcaṅgāni yassā santi sajīvassevāti pañcālikā, iko. Majjhe lakārāgamo. Potthena vatthena alaṅkariyattā potthalikā. Ala bhūsane, ṇvu. ‘‘Caturo janā potthakamaggahesu’’nti ettha potthakasaddena vatthaṃ vuttaṃ, potthasaddoyeva hi sakatthe kapaccayena ‘‘potthako’’ti vutto. ‘‘Puttalikā’’tipi pāṭho, putto viya alaṅkarīyateti puttalikā, puttikāpyatra.
衣物齿木、丝袜、携带物等称为“线书”。五种线状物皆称为线书。其间文句发音属于此类。因线与衣物相配故称线书。非装饰物。谓“四众众生皆依文件为衣”者，此用线文字喻衣服，因语音而称之「线书」。再有种说“缕丝”形装饰物亦称线书。
§524
524. Yaṃ kūpato āvāṭato ambuno jalassa ubbāhanaṃ uddhāraṇaṃ bhave, taṃ ‘‘ugghāṭanaṃ, ghaṭīyanta’’miti coccate. Uddhaṃ ghaṭīyati udakanti ugghāṭanaṃ, yu. Ghaṭa cetāyaṃ, ghaṭīyeva uddhādhogamanavasena gamanato ghaṭīyantaṃ, yā gatipāpuṇanesu, anto, to vā.
524. 池水桶口、水面上升、水势起伏，谓之开启。上举物件行为称为揭开。上提、翻卷水面动作此谓开启。器皿运动取水，称为开启。器皿上升下落，如桶摇动时水位涨落动作，谓之摇动或开启。
Dvayaṃ mañjusāyaṃ, yā kaṭṭhehi karīyati. Mana ñāṇe, so, jumajjho , pela gatiyaṃ, pe pālane vā, lo, ḷattaṃ, peḷā, pala rakkhaṇe vā, kattari a, asse, peḷā. Tikaṃ pacchiyaṃ. Piṭa saṅghāte, ṇvu, piṭako, vuddhimhi peṭako. Pasa pālane, chi, pacchi, itthiyaṃ.
二者精妙，谓用杖击打。心识领悟，此称中道。保护行动，谓防卫。或近守护、或击打，使所护物安稳。以三事说明保护行为。盖社会集体、戒律中之守护。女性亦然。
§525
525. Dvayaṃ kāje. Vividhaṃ bhāramābhañjanti olambanti yassaṃ byābhaṅgī. Kajja byadhane, kattari ṇo, ekassa jassa lopo, kaca bandhane vā, adhikaraṇe ṇo, cassa jo, kājo, kācopi. Atra kāje avalambanaṃ vettādivikati sikkā nāma. Saka sattiyaṃ, kattari ko, upāntassi, sikkā, kājopi.
525. 两种作业。各种重物的破损、负载、悬挂，皆属分别断裂。作业时，究竟以何物断绝，为该事物而作，是断裂依止之处，作业者，或何种作业，是其依止事，则该处成为作业所在。这里，作业指的是依止和抓持的称谓。若属正当，则何为端点，方法，为终极的依止，作业亦含此义。
Dvayaṃ upāhane. Upanayhate bandhīyateti upāhano, vaṇṇavipariyayo, rassassa dīghatā, vākārena upāhanaṃ. Pajjate yāya pādu, u, pādu itthī, ‘‘pannaddhī pādukā pāṇihitā padarathī’’tipi tikaṇḍaseso. Tabbhedā tassupāhanassa bhedā visesā pādukā nāma, pada gamane, ṇuko, pādukā, bahupaṭalā cammamayā kaṭṭhamayātyeke.
两种穿着。穿戴者，谓系紧，束缚之意，色彩相反，即为绳索的延长，用言语称为穿着。女鞋上行时加以支撑，故成“用脚穿着”，“女子鞋具”，“包覆手脚之物”三段语。穿着之别，以材质分类为皮鞋，鞋底为脚用，亦有多层皮革与草编等多种之分。
§526
526. Tikaṃ cammarajjuyaṃ. Vara icchāyaṃ, vara saṃvaraṇe vā, chadādīhi tatraṇa. Varattā, varattaṃ, varatrā, varatrampi. Vaddha vaddhiyaṃ, sakatthe ko, vaddhikā. Nayhate bandhīyate yāya naddhī, naha bandhane, to, nadādi.
526. 三种皮绳。以结扣的愿望或结系物为界，或以覆盖物为界。以结系的状态、有结系者、结系的媒介均称为皮绳。以缚、绑固为意，相关的绳索、结、带等皆属此类。
Dvayaṃ aggidīpane. Bhasa bhāsadittīsu, dibbate aggi yāya bhastā, to, traṇamhi bhastrā, nadādino ākatigaṇattā īpaccayābhāvo. Cammamayaṃ pasibbakaṃ cammapasibbakaṃ, cammapasibbakāpi.
两种炭火点燃。以嘈杂之声言，火因吹气而生，吹气者为吹炉。草上吹气的吹炉及吹风声，因缺乏依赖与因缘而无法产生火。皮制吹器称为吹皮器，亦称吹皮。
Tejase suvaṇṇādike āvatyate yatra, sā soṇṇādyāvattanī mūsā nāma, musa theyye, a, mūsā, dīghādi. Kalādikaṃ yāva pādena nāmaṃ. Kuṭa chedane, karaṇasādhanaṃ, kūṭaṃ, dīghādi, vākārena kūṭo. Ayaso, ayomayo vā ghano ayoghano.
以光亮如黄金等来表征火焰之所在，被称为金色发光体，俗称火舌。因火的炼治之故，名称延至足部。砍伐木材、斩断工具为木楔，亦有长短之分。铁制或铁质密集坚实无空隙者称铁或铁制材。
§527
527. Kammārānaṃ bhaṇḍaṃ kammārabhaṇḍaṃ. Saṅgamma ḍaṃsatīti saṇḍāso, ṇo, niggahītalopo, saṇḍāso, yenādittalohādi gayhate. Dvayaṃ adhobhāgaṭṭhe ayoghane. Muda saṃsagge, thi, muṭṭhi, itthī. Adhikaroti yassaṃ adhikaraṇī, yu, nadādi.
527. 工匠之器具，即工匠器。结合吮吸声称为结合，非断绝与非拘束，为结合之意，依据焊接金属等呼名。两种位于下部的无铁制品。握拳称握持，女子所用。使之依附者为依附物，含绳系之类。
Tabbhastā tesaṃ kammārānaṃ bhastā aggidīpanī gaggarī nāma, yā ‘‘ukkā’’tipi vuccati, sā ca nārī, ‘‘gagga’’iti saddaṃ rātīti gaggarī, manthaniyampi. Dvayaṃ khuddakasatthe. Sasa hiṃsāyaṃ, tho. Piyampi phāletīti pipphalaṃ, phala vidāraṇe.
它们的杵棒制作者叫做火炊杵，俗称“火杵”，属于女性器具。“火杵”这个词由“火”字音变而来，表示煮饭的工具，又被称为搅拌器。这是两种较小的器具。杵棒用于赶兔伤害猎物，甘果称为果实，用来敲开果实。
§528
528. Dvayaṃ nikase. Sā tanukaraṇe, yu, ṇattaṃ, nikasate parikkhyate suvaṇṇanti nikaso. Kasopi. Sūciyā nāsāvijjhanaṃ ārā, ara gamane, ā, ārā, cammakārānaṃ cammavedhanepi ārā, ‘‘tikaṃ sūciya’’nti keci.
528. 两种器具用来剥离。这一用途即除去物体上的附着物。金属光泽的剥离称为“剥离”，剥离是某物放出光线的意象。某些情况下，用针头进行的剥离称为针剥离；另有工匠在剥皮时称其为三针剥离。
Dvayaṃ kharapatte. Kharasamphassatāya kharo. ‘‘Ka’’iti kacati pāṭayati kakaco, anitthī, ‘‘kakacaṃ kharapattañce’’tyamaramālāyaṃ napuṃsakakaṇḍaṃ. Vacchāyanasatthe vuttā gītavajjādikā vijjā catusaṭṭhikriyā, tathā āliṅganacumbanādikā ca abbhantarā catusaṭṭhikriyā kalāsaddenoccate. Ādinā yaṃ tatra vuttaṃ kārukammaṃ, taṃ gayhate, taṃ sabbampi kalādikaṃ kammaṃ kriyā sippaṃ nāma, sī saye, po, sappa gamane vā, upāntassi, sippaṃ.
两种驴皮。皮粗糙坚硬称为吭皮。‘吭’字发声仿真，‘吭皮’指的是一种以驴皮制成的男性去势套。关于童子戏的叙述中提到包括歌舞等四十六种活动，以及拥抱、吻等内在四十六种活动。前述的手工艺全部称为艺术才能，包括制作丝织品、鞋靴、服饰及相关技能，或规定伞具、鞋底等，都属于此类工艺。
§529-530
529-530. Patisadisaṃ yaṃ silādinā patirūpakaṃ karīyate, tatra paṭimādicatukkaṃ. Mā māne, mānamatra sadisīkaraṇaṃ, kattari, karaṇe vā a, paṭimā, nārī. Vamu uggiraṇe, bo, ittaṃ, paṭibimbaṃ. Dhā dhāraṇe, i, paṭinidhi, dvīsu. Paṭimānaṃ, paṭiyātanā, paṭicchāyā, paṭikatipyatra.
529-530. 用石头等材料雕刻相遇类似，产生四个面。不可仅限于单一形象制作。雕塑即雕像、女性形象。左侧雕刻，称其反映称为镜像。托持，称为代持。雕像包括造像、供养场所、影子、覆物等多方面。
Pajjaṃ sadise, tatra samādayo kevalā api tīsu, sadisatthe ca vattanti, sannikāso, pana ante tayo ca uttarapadībhūtā, taṃ yathā – tena samo’yaṃ , taṃsamamidaṃ, taṃsannikāso iccādi . Sama velambe, a. Patirūpakaṃ bhajatīti paṭibhāgo, ṇo, kāsa dittiyaṃ, a, sannikāso. Samānamiva naṃ dissatīti sarikkhako, samānassa so, dissa ri, sassa kkho, sakatthe ko, sarikkhako. Sama velambe, yu, samāno, saha mānenāti vā samāno. Samānaṃ katvā naṃ passatīti sadiso, samānassa so. Paricchedasadhammā tulyādhiṭṭhitāya sammito paricchinno tulyo, sammitatthe yo, apaccaye tulopi. Bhā dittiyaṃ , sannibho, nibho ca. Bhūta rūpādayopyatra, yathā pitubhūto, māturūpo.
两件相似器具，虽都为三个部分，称作相似物，但接触位置有所不同，如同是一致但又区别的。末端为三处向上延伸，因此具备某种关系。正因为如此二者相当一致，是相似，称为相似形象。林中训练者说明这为相似的第二种表现。相似犹如相合，相称相和，是种共存状态。区分细节称为分类法。事物在同等支持且存在与虚无中都成立，如父性、母性形象皆可成为例证。
Tikaṃ upamāne. Upamīyate yena opammaṃ, mana, upapubbo mā māne, yupaccaye upamānaṃ, itthiyamati a, upamā, upamānopameyyānaṃ sadhammattepyayaṃ, vuttañca ‘‘upamānopameyyānaṃ, sadhammattaṃ siyopamā’’ti . ‘‘Yenopamīyate, yā copamīyate, tesvapi opammādittaya’’ntyamarasīho.
三重比喻指的是用作比较的比拟体。其比喻对象被称比拟标的，若以意念作为比拟前因，也称作比拟缘由。以性别为例，称为女性比喻。此外，比喻及其主客体皆具有共同属性，故称“比拟及其比拟体同属一个理法”。论中又说“比拟与所比之物同属理法的表现”。“被比与所比之物皆是比喻体的类型”是阿拉汉马拉希罗的言说。
§531
531. Catukkaṃ vetane. Bharati kammakare yāya, sā bhati,ti. Visa peraṇe, peraṇaṃ gamanādīsu niyojanaṃ, karaṇe ṇo, nibbeso, nivesopi. Vī gamane, tano. Mūlena samitaṃ mūlyaṃ, mūla patiṭṭhāyaṃ vā, karaṇe yo.
531. 四种薪俸。薪俸者，为做作业者所取者也。薪俸包括：毒品、雇工劳动等有所拘束之事；具体行动之事；使用者对事物的依赖与安置之事；旅途之所需及其本质。
‘‘Kammaññā tu vidhā bhaccā, bhatayo bhammavetanaṃ;
『对于工作而言有识别，薪俸者即是薪俸及其应得』；
Bharaṇyaṃ bharaṇaṃ mūlyaṃ, nibbeso paṇamiccapī’’. –
『供养者之供应、所承担之负荷、其价值、安置与债务皆包含在内。』——
Tyamarasīho.
此为严正辞说。
Dvayaṃ jūte. Ju gatijavanesu, to, dīghādi, jūtaṃ, juta dittiyaṃ vā, karaṇe a. Kitavassa jūtakārassa kammaṃ ketavaṃ, ṇo. Akkhavatī, paṇopyatra. Akkhā pāsakā upāyatthena assaṃ santīti, vantu, sabhāvato itthittaṃ. Paṇo aṭṭo, taṃyogā paṇo.
二种皮革。在皮革的行动与运送中，长度等属皮革，或第二种亦作业中的用品。皮革工匠的工作称为“皮革制作”，皮革为其专业。眼睛象征观察的手段（助业依止），共同生活者当以尊敬相待，维持自性与亲近。皮革数量为八，此结合之为皮革总称。
Pañcakaṃ jūtakāre. Dhāvantī atti dhutti, nipātanā, taṃyogā dhutto, ṇo, dhū kampane vā, to, rasso, dhutto, sabbakīḷādipasutepyayaṃ. Akkhesu dhutto akkhadhutto. Mariyādamatikkamma kīḷādipasuto hi ‘‘dhutto’’ti vuccati. Kitavaṃ assatthīti kitavo, nipātanā, kita nivāse vā, avo. Akkhehi jūtehi dibbatīti akkhadevī, ṇī.
五种皮革工艺。奔跑速度快为良好，皮革的缝合为坚持，此结合为韧性，不论打击震动，皮绳耐用，具备各种狩猎游戏之用。眼睛相关皮革称为眼皮革。胜过尊贵者为“坚韧”；游戏狩猎适用者称为“坚韧”。皮革制作者指其所作物与住所为“皮革工匠”，配以皮革结合称为眼皮革。眼皮革与“眼之女神”相类比。
§532
532. Dvayaṃ pāṭibhoge, paṭibhuñjati pālayatīti pāṭibhogo, bhuja pālane, ṇo. Paṭibhavatīti paṭibhū. Dvayaṃ catuvīsatipāsake, yena jūtakārā dibbanti. Aka kuṭilāyaṃ gatiyaṃ, kho, akkho. Pasa bādhanaphusanesu, ṇvu. Devanopyatra. Dibbanti yena devano, divu kīḷāyaṃ, yu.
532. 「双重禁戒」者，谓受持此戒而守护之。所谓『双重』，是指护持双肩，非他谓之护持者也。被称为『持护』，即保护保持。耶伽有二十四种鼻环之物，故人以此为饰。若行错路，则为眼所不善。佩戴挂饰于鼻边尤像束缚牵引之物。此犹如天人装饰，天人观此，心情欢悦。
Sāraphalake aṭṭhāpadaṃ, pume, napuṃsake vā, aṭṭhapadānyassa aṭṭhāpadaṃ. Desantare hi caturaṅgasseva paṭṭikāyaṃ pāsakajūtampi vattate, saññāyaṃ aṭṭhasaddassa uttarapade rassassa dīghatā . Aṭṭhapadampi. Paṭṭe ito cito ca saranti parivattantīti sārino, tesaṃ phalakaṃ sāriphalakaṃ, sakatthe ko.
在脚板板上有八个足印，无论男或女，皆是八足印。布置排列如同四马车之轮阵势，犹如戒主器皿上装饰之饰板。以意观其八字音名，上方音长。如此八足印，从此及彼均环绕交错，故称为饰板，亦称作果饰板，此外无他。
Dvayaṃ abbhute, yena satādilābhajānivasena jūtakārādīnaṃ jayaparājayā honti. Paṇa byavahāre, a, paṇo, panopi. Abbha gamane, to, abhi sadde vā, to, asarūpadvittaṃ, abbhatopi.
所言『双重异常』者，意谓如军法中统领将士之胜负关系等。所谓交易，用言「帕诺」、「帕诺比」。昇腾时以「托」称之，声响出入皆为「托」，乃无形无相无实质之义。
§533
533. Nānādabbakate madirābīje surābīje kiṇṇā, kiranti nānādabbāni missībhavantyassaṃ kiṇṇā, to. Madhvāsave madhukapupphakate majje madhu mataṃ, madhukapupphaṃ madhu, tappakatattā madhu, madhukatepi majje madhu madhvāsavā vuttā, mādhavako, mādhvikampi, advīsvidaṃ.
533. 各种饮料中，酒液、蒸馏酒、混合之酒等，称为各种饮品。蜜与花蜜和蜂蜜同列，蜂蜜即花蜜，蜂花蜜称为蜂蜜。中间之蜜，有各种讲说，叫做蜂蜜或蜂酒，众说不一。
Surāntaṃ majje. Mada ummāde, karaṇe iro. Varuṇo nāma eko jano, teneva paṭhamaṃ diṭṭhattā varuṇato jāyatīti vāruṇī, ṇī, vara patthanāyaṃ vā, kamme yu, assu, nadādi. Majjante yena majjaṃ, vajādinā yo, dyassa jjo ca. Su abhisave, ro, su savane vā, surā. Halippiyā, hālā, gandhottamā, pasannā, irā, kādambarīpyatra. Halino balabhaddassa piyā ruccā halippiyā. Hala vilekhane, ṇo, hālā. I gamane, ro, irā. Paṭhama’mayaṃ gomantha pabbate kadambakoṭare bhavā kādambarī, tathā cāgamo ‘‘kadambakoṭare jātā, tena kādambarī matā’’ti .
酒乃液体饮料。醉者因饮酒导致狂乱。天神名曰伐楼那，首次见此神，故称为伐楼尼（指女性），即伏流之水。饮酒入内时，如水流入，或称水，亦引申作酒。醇酒、香酒、佳酿皆属酒类。醇酒坚实甘美，如蜜般香甜。用酒修禅时轻微摇曳者称「哈利皮耶」。此种酒于婆罗门贤士所爱。谳论用词谓之哈拉，即佳酒。此饮品称为「伊拉」。首见于象山附近，产有枸杞花与酒，秋枸杞花常被视为因酒而生者。
Dvayaṃ tālādirasaje. Āsavanti mānapurisamadādayo yenāti āsavo. Madaṃ janetīti merayaṃ, ṇeyyo, asse, dassa ro ca. Sīdhupyatra. Majjavisesepi tayamidaṃ vadanti, vuttañca –
有两种极为恶劣之竹类盛产于淡水湿地，谓「贪欲生起者」即为烦恼。成酒令人堕落，故称「馁溺」、「陡扬」。酒亦可称为「奔流」，意云生起扰乱之意。中部特别讲解此处饮酒之恶，且有相关论述。
‘‘Sīdhuucchurase pakke, apakke āsavo bhave;
『病苦烦恼在稳固阶段和衰退阶段中产生』：这里言在稳固的状态与衰退的状态中烦恼增生。
Merayaṃ dhātakīpuppha-guḷadhaññambiloṭṭhita’’nti .
『如同枯萎的花、虫蛀的茎中爬行般』：比喻此烦恼之生长，好像枯萎花朵与虫蛀枝干中穿行。
§534
534. Dvayaṃ pānapatte. Sara gatiyaṃ, ṇvu. Sara gatihiṃsācintāsu vā. Casa bhakkhane, ṇvu, dvayaṃpyanitthī. Sīdhumhi ca sarako.
534. 『双重饮食』：指食用二种饮料。Sara 指饮用液体的过程，ṇvu 是疑问词，用以说明是否有害心生。『杀害者』、或『伤害者』心境生起时，也涵盖双重饮食的释义。精确言之，「sīdhumhi」含有完整的沉入意涵。
Dvayaṃ pānamaṇḍale. Āpivanti saṃbhūya pivantyasmiṃ āpānaṃ, yu. Pānassa maṇḍalaṃ koṭṭhaṃ pānamaṇḍalaṃ.
『双重饮饮场』：指一处饮料范围。它们相聚而饮于同一饮料，yu 为疑词。饮料的范围称为饮场或饮盘。
§535
535. Samattaliṅgāsaṅgahato asampuṇṇataṃ pariharati. Atra asmiṃ vagge ye yogikā saddāveṇikamāyākāracoraakkhadevippabhutayo pume bhūrippayogattā pacurappayogadassanato ekasmiṃ liṅge pume īritā kathitā, te taddhammattā taṃyogavasā ekakriyākārittā aññavuttiyaṃ tato aññatra itthādīsu vuttiyaṃ satyaṃ liṅgantarepi itthiliṅgādopi neyyā upanīyā, taṃ yathā – māyākārī itthī, māyākāramidaṃ kulamiccādi. Ye tvayogikā māgadhamālikakumbhakārādayo, te jātivacanattā suddādayo viya dvīsūti.
535. 『圆满标记合聚者摈弃不圆满』：此处说明在此章中，所有瑜伽修习者、音声净洁者、幻术者、盗贼守护者、天人主宰等诸众，因为多重复与圆满应用，乃分别为同一标记下者。如同花蕾标记，其义仅为一瑜伽行者施行一行为。据此，除某些女相外的他相称为实义。在标记相之间，即使为女性标记，也不可引入违禁意。例言：幻术女性，幻术属此家族假合义说。与瑜伽中魔障、万恶团伙不同，其称谓因族称而纯净，如两种明光。
Suddavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 清净品注释完毕。
Catubbaṇṇavaggavaṇṇanā samattā. · 四种姓品注释完成。
5. Araññavaggavaṇṇanā
5. 森林部注释
§536
536. Sattakaṃ vane. Ara gamane, añño, araññaṃ. Kena jalena ananaṃ pāṇamanassa kānanaṃ, dā avakhaṇḍane, dā chedane vā. Adhikaraṇe ṇo, ‘‘ākārantānamāyo’’ti āyo. Daya dānagatihiṃ sādānesu vā, ṇo, gaha upādāne , adhikaraṇe yu. Vapa bījanikkhepe, ino, assittaṃ. Vana sambhattisaddesu, kattari a, vanaṃ. Aṭā avayavo selā atreti aṭavi, i, īmhi aṭavī.
536. 七种森林。森林的界限，有其他森林或荒野相接时，沿着什么水流作为界限，又或者以山谷、割断处作为界限，均非固定。若论界线上的要素，则非“造形的界限”这一铁律。慈悲、布施及依止处常在庄园中，但非界限本身。浸种于托钵水旁、燃烧的地方。森林的生长声响之间，选择何种为森林？此“八”种组成部分为石、土、田野，综而言之即为森林。
Mahāpadumalatāvanaṃ mahāraññaṃ, nadādi, ananto ca, araññānī.
大莲花大森林，宏大的荒野，从江河开始，数目无量的荒野。
§537
537. Nagarato nātidūrasmiṃ ṭhāne santehi abhiropito tarusaṇḍo pūgapanasāditarusamūho atthi, so ‘‘upavana’’nti coccate, kittimavanametaṃ. Āramantyasminti ārāmo, ṇo. Upagataṃ, uparopitaṃ vā vanaṃ upavanaṃ.
537. 城市旁不远处，有树木森立、禽鸟栖息的树丛，称为“小园”，也叫名“城林”。“寺院”则非如此。附近、倚靠共享森林的果园，称为“小园”。
§538
538.Sabbasādhāraṇaṃ sabbalokehi sādhāraṇopabhogaṃ raññaṃ rājūnaṃ araññaṃ ‘‘upavanaṃ, uyyāna’’mityuccate, ullokentā yanti janā etasminti uyyānaṃ, yu. Ākīḷopyatra.
538. 对众生普遍可用、普遍享受的王舍城荒野称为「小园」或「园林」，众人游览此处亦称游园。与此类似。
Tadeva rājopavanameva upakārikāsannihitaṃ, purasannihitaṃ vā antepurācitaṃ pamadavanākhyaṃ. Yatra antepurasahito eva rājā viharati, nāññajanappaveso. Pamadānaṃ itthīnaṃ vanaṃ pamadavanaṃ, rasso.
此即所谓王宫内园，又或称其为邻近宫殿的荒废园林。国王居于宫殿最里面，外人不得入内。女性闲游之境称为荒野园林，是绳索所围的。
§539-540
539-540. Sāntarāḷā panti, yathā – tarupanti, pāsādapanti, nirantarāḷā tu rājīti. Tatra pañcakaṃ pantiyaṃ. Pana byavahāre, thutimhi ca, panti. Vī gamane, thi, vīthi. Vala saṃvaraṇe, i, āvali. Ālipi, aladhātumhā i. Si sevāyaṃ, ṇi, seṇi. Pā rakkhaṇe, ḷi, pāḷi, sogatepi. Dve samā. Likha lekhane, a. Rāja dittiyaṃ, i.
539-540. 通称道路为「街」，如木道为「小径」，府邸路为「长廊」，连通道路称「大道」。其中有五种街道。在日常使用及称赞时，叫做「街道」。在乡村道路即为「村路」。纺织车轮轮辐称「包环」。基层称「底布」。用兵称「兵士」。保护边界则称「护卫」，或警卫。二者均称为同类用词。书写则以字母为主。御楼则称为「第二住宅」。
Tipādaṃ rukkhamatte. Pādena mūlena pivatīti pādapo, ṇo. Viṭapayogā viṭapī. Rukkha varaṇe, a, ruha janane vā, kho, hassa ko. Na gacchatīti ago. Sala gamane, ṇo, sāravantatāya vā sāro, so eva sālo, aññatropacārā. Mahiyaṃ ruhatīti, a. Du gatiyaṃ, mo. Tara taraṇe, u. Kuto bhūmito jāyatīti kujo, aṅgārepi. Sākhāyogato sākhī.
三足之树。以根所在处称为足，本非足也。以树枝相连称为枝。树于颜色、发芽生长，则称为芽。若不生长，即称为骨。以木材之坚固称为刀。以树叶摇动称为叶。树上攀援称为蔓。以葫芦之果熟称为果。枝相连称为枝。
Gamu gamane, ṇo, ‘‘gamissanto ccho vā sabbāsū’’ti ccho. Khuddo avuḍḍhippatto pādapo khuddapādapo. Ye rukkhā pupphaṃ vinā apupphakā phalanti, te assatthodumbarapanasādayo ‘‘vanappatī’’ti vuccanti, vanānaṃ pati vanappati. Pupphato jātaphalā pana ambakhajjūrādayo vānappatayo. Vanappatimhi bhavā vānappatayo.
走动称为行，不称作去或尽。小而老的树称为小足树。凡无花而结实者，谓之无花树，诸如阿萨他、乌朴达摩、芭娜纱等，谓之林中主。花生果者，如阿姆巴卡朱拉等，称为林果主。林主中有林果主之区别。
§541
541. Yo phalapākāvasāne marati, so kadalīdhaññādiko osadhi nāma bhave, oso dhīyate yassaṃ , sā osadhi, i. Sāsaddo osadhisaddassa itthiliṅgattadīpako.
第五四一。果实成熟后而死者，其名为香蕉稻等药草。药草之名源于药草声，此为阴性标志的典范。
Dvayaṃ utuppattepi phalahīne. Vana yācane, jho, vañjhā, vadhati phalanti vā vañjhā, vajādinā yo, jhassa jho, niggahītāgamo ca. Na vijjati phalametissāti aphalā, dve tīsu. Tikaṃ vattamānaphale rukkhādo. Phalayogā, ino, vantu, ī ca.
果实不生时，虽然双重萌芽。若索求林中果实，无花而枯者，名叫废弃，伤害或枯落者，名为废弃者。由种子所生之无果树，被称为无果树。树之果类和主称谓各有差异。
§542
542. Catukkaṃ vikasite. Phulla vikasane, kattari to, sañjātatthe vā ito, phala visaraṇe vā, visaraṇaṃ vikāso, assu. Kaca bandhane, vipubbo vikasane, kattari a . Vikacate vidalati visiliṭṭhadalo bhavatīti vā vikaco, a, visaddo visilesajotako. Kasa gamane, to. Dalānaṃ aññamaññaṃ visilesato samudāyo ‘‘vikasito’’tyuccate. Phuṭopyatra. Phuṭa vikasane.
第五四二。果实展开成四片。开花时，四片作为同类而合，若果实散开，则谓之展开。绑缚如玻璃一般，在初开时，有别。展开即是散开，叶片相互弯曲时称为展开。叶片相互分离形成聚集称为展开。破裂即是开裂。
Pādo rukkhagge. ‘‘Na nā’ggaṃ sikharaṃ siro’’ti vopālitavacanato ‘‘siraso agga’’nti na chaṭṭhīsamāso. Siro vutto. Aja gamane, go, aggaṃ, seṭṭhe tīsu. Sī saye, kharo, sikhā vā cūḷā, sā viya jāyatīti sikharo. Dvayaṃ sākhāyaṃ. Sākha byāpane, a. ‘‘Latā vallī samākhyātā, latā sākhā ca sākhina’’nti latā nānatthā. Lā ādāne, to, rasso.
树之根股。由于尊敬，有言不称为首，称为顶而非头。亦称为顶，如牛有首三者。毛发细小，如子毛，故称发毛。枝有二。枝伸展称为扩展。蔓蔓及枝条互称，蔓别有含义。连接枝条的丝称为蔓。
§543
543. Chakkaṃ patte. Dalati vikasatīti dalaṃ, a. Lasa kantiyaṃ, pakārena lasatīti palāso, ṇo. Chada saṃvaraṇe, chādīyate yena chadanaṃ, yu. Pūrayatīti paṇṇaṃ, nipātanā, pata adhogamane vā, patatyacirena paṇṇaṃ, pattañca, to, pume. Saññāyaṃ ṇamhi chado.
543. 『六叶』者，谓叶片开裂展开也。其叶片谓『片』，又称叶瓣。『光泽』者，以色彩鲜明为意，此指以阳光照耀而发光之叶面。『覆蔽』为遮盖、遮蔽之事，叶片合覆而遮盖之意亦在其中。『充满』指叶片充实丰满；『下垂』谓叶片向下垂落。由此可知，『叶』与『叶片』二者含义相关但有区别。于识中有『覆蔽』之观念。
Dvayaṃ pattādisaṅghātavati sākhāya pabbe. Palla gamane, avo. Kisa gamane, yo, lāgamo majjhe. Dvayaṃ aṅkure. Navo eva ubbhito uggato navubbhinno. Aṅka lakkhaṇe, uro.
叶及其枝相结合谓之二重叶枝。当叶片下垂时有叶脚，称为『结节』或『结』置于枝干中部，有新生之叶芽。叶芽标志中，『新生』指最新萌发之叶芽。
§544
544. Pakkaṃ yāva pādena nāmaṃ. Vikāso mukhapabuddhakalikāyaṃ makuḷādidvayaṃ. Muca mocane, ulo, ussattaṃ, cassa ko, makuḷaṃ, makuḷo vā. Kuṭa chedane, malo, assu, kuṭumalo, kutumalopi. Pupphassa ca phalassa ca pakatibhūte jālapatte khārakādidvayaṃ. Khura vināse. Ṇvu. Jala dhaññe, sakatthe ko. Jālakaṃ napuṃsake. Dvayaṃ jālakato pavuddhe pupphe, phale ca. Kala saṅkhyāne, ṇvu, kura sadde, ṇvu.
544. 『成熟叶』者，谓叶完全长成，足以承载脚踝。『展开』则是叶初开时的模样，如嘴唇般嫩小的嫩叶对。『脱落』指叶从枝条上脱落的过程。『幼叶』与『花、果』之成熟时常伴有坚硬叶片或刺状结构。『刺削除』述及枯叶与尘土的清除。叶片上有沙粒及叶脉形成的刺状物。叶片受损坏时，常有刺状残端。发射结构中，有刺状叶表边缘。
Pupphādibandhanaṃ pupphaphalānaṃ bandhanaṃ vaṇṭaṃ nāma. Bandhīyate yena vaṇṭaṃ, vajādi.
以花果束缚构成的匍匐植物的缠绕物称为『蔓』。此花果的结合即为其刹那间束缚、结缠之所。『凤尾草』、『藤条』等均具此意，表示植物之自然牵引、纠缠状态。
§545
545. Tikaṃ pupphe. Pasu pāṇigabbhavimocane, ṇo. Khapaṇakabhāsāya rukkhopi pāṇi, vuddhādi, pasavo. Kusa akkose, umo, kasa gamane vā, kāsa dittiyaṃ vā, umo, rasso. Puppha vikasane, pupphatīti, a. Pupphajo rajo pupphadhūlī parāgo nāma, ranja raṅge, ṇo.
545. 『三片的花』指花瓣三枚者。动物之手抓握与释放动作，亦一说。树枝粗枝叽说，老树枝亦称为『手』。草地上有锐利刺状物。『花打开』以后，则称『发花』。花瓣散开放射，谓之‘花开’。花色素、花粉及花蜜是附着于花瓣的，色彩变化染色称为『染色』。
Madhurapuppharaso makarando nāmāti mataṃ. Makkhikā ramanti yasmiṃ makarando, vajādi. Dvayaṃ kalikābhi ākiṇṇe pariṇāyavati. Thu abhitthave, ṇvu, thavako. Gudha parivedhane, ṇvu, dhassa cho, gocchako.
蜜花香甜味者谓之『甜蜜花蜜汁』。蜜蜂喜欢取食这花蜜汁，以此为食。花蜜聚集成份，承载不同花蜜类型。在不同气候范围和环境中变异。做成蜜巢或花柄。隐伏部落亦谓之蜜之巢穴，蜜蜂采集地点。指隐秘而有生机之所在。
§546-547
546-547.Āme apakke phale salāṭu utto, salāṭa bālyaparibhāsanesu, u, vijjamānabālyatāya salāṭu. Pakkantu phalaṃ nippariyāyena ‘‘phala’’mityuccate, tena ‘‘āmasmiṃ phalavohāro rūḷhiyā pavattatī’’ti ñātabbo, phala nipphattiyaṃ, nipphatti cātra supakkattaṃ, sukkhe tu phale vāno. Tatra salāṭu vānā tīsu, yathā salāṭu jambū, salāṭavo māsā, salāṭūni kumbhaṇḍāni, vānā harīṭakī, vāno muggo, vānamambaṃ.
第五四六至五四七句。在果实未成熟时，称为“尚未成熟的”。“尚未成熟”这个词语多用于幼果的状态，即在已显幼稚状态时称为尚未成熟。果实称谓从本义延伸出果实的展开或成熟，故可知“在此教法中，果实的运转随果实的成熟而发生”。这里的“果实成熟”指的是果实的形成完成。此处“果实形成”用词精确，含义清晰。对果实的称谓中有三种尚未成熟的果实类型，如榴莲尚未成熟的果实称为“尚未成熟的榴莲”，长有尚未成熟的月柿，尚未成熟的鬼果，以及尚未成熟的黄连果。成熟的则称为“果实”。“以上均属三类尚未成熟的果实”，例如尚未成熟的番石榴果，尚未成熟的月柿果，尚未成熟的魔鬼果，成熟的则称“果实”，如黄连，成熟果被称为果，尚未成熟的则称为“尚未成熟的”。
Campakādi campakaṃ karavīraṃ kadambakaṃ asokaṃ kaṇṇikāraṃ campakādīnaṃ pupphaṃ vikāro, avayavo ceti aññatthe ṇo na bhavati, tadantato pupphassuppatitato, evaṃ campakādīni kusumanāmāni napuṃsake vattanti, ambādi dāḷimaṃ nāraṅgaṃ āmalakaṃ kuvalaṃ badaranti pakatyantarameva phale vattate, āmalakiyā kuvaliyā badariyā phalaṃ vikāro, avayavo ceti aññatthe taddhitopi noppajjate, tadantato phalassuppatitato, evaṃ ambādīni phalanāmāni napuṃsake vattanti. Mallikādayo kusumepi vattamānā saliṅgā pakatiliṅgāabhedopacārena pavattiyā, yathā – mallikā jāti, vanamallikā iccādi. Vīhayopyabhedopacārena phalepi saliṅgā, yathā māsassa phalaṃ māso, muggassa phalaṃ muggo, evaṃ yavo, tilo, atasī, kaṅgu, dhaññaṃ.
第二百五十二句。关于钵兰花等花卉，钵兰花为夏季花，椰枣树为卡拉维拉树，豆荚树为阿索卡树，槐花为坎尼卡树。钵兰花等花的凋谢和变异可称之为“花的变化”，没有别的用法。这些花因其凋谢开始，变化细节即为“花朵的变动”。同理，钵兰花等花名在此特指未结果阶段的花类称谓。石榴、橙子、余甘子、茄子及巴达木果的内部果实被称为“果实的变化”，而不被称为“果实的组成部分”，此处“组成部分”无其他含义，属于特殊的言说。以上这些果实的名称多为无性别之称。以玛丽嘉等花名为例，花名的区别与花的品种形成相关，如土玛丽嘉、野生玛丽嘉等。以不同方式区分，花可依种性称呼。果实称谓亦有性别区分，如月柿的果称为月柿，魔果称为魔果，类似于谷子、小米、甘蔗、谷类作物的名称区别。
Tikaṃ jambuyā phale. Tatra yadā lokato phale vutti, tadā jambusaddo pakatyantarameva phale vattate, yadā na phalavutti, tadā vikāre avayave vāno, jama adane, bū, jambū, pakatyantarāphale vutti. Jambuyā phalaṃ jambuvaṃ. Jambu ca. Lokato eva phalepi vattamānā harīṭakyādayo sabhāvato itthiyaṃ bhavanti . Harīṭakiyā phalaṃ harīṭakī, evaṃ kosātakī, sallakī, dakkhā, kaṇḍakārikā, sephālikā iccādi, pubbe viya vikārāvayavatthesu paccayābhāvo, assatthādikaṃ chakkameva taddhitantaṃ assatthādīnaṃ phale vattamānānaṃ napuṃsakaṃ siyā rūpabhedo, yathā – assatthassa phalaṃ assatthaṃ, veṇuno phalaṃ veṇavaṃ, pilakkhassa phalaṃ pilakkhaṃ, nigrodhassa phalaṃ nigrodhaṃ, iṅgudiyā phalaṃ iṅgudaṃ, brahatiyā phalaṃ brāhataṃ, vidārī aṃsumatī gambhariyādayo mūle, pupphepi saliṅgā . Pāṭalāsaddo pana abhedavatticchāyaṃ mūle pupphepi vattamāno sabhāvato itthiliṅgo, bhedavatticchāyaṃ vikāre avayave vā ṇamhi pāṭalaṃ . Dvayaṃ sākhāpallavādisamudāyalakkhaṇe ābhoge, viṭa vedhane, viṭa akkose vā, apo, passa bhatte viṭabhī, nadādi.
第三百五十三句。关于番石榴果。当地人民在谈论果实时，番石榴一词仅指果实的中间部分。当无成熟果实时，该名称指其凋谢时的未成熟果或果实的组成部分，称为“无成熟果的果实”，意即果实尚未完全成熟阶段的果实。番石榴果称“香蕉果”。番石榴亦称为“香蕉”。当地人仅以果实的自然状态称谓果实，如月柿一类本自雌性果实。月柿、青柿、沙柳、葫芦参、丰收瓜等如前所述，它们未成熟时果实部分无变化或连带的变化。树脂类如阿萨米树的果也被赋予无性别的名称，例若阿萨米树果称阿萨米树果，梣树果称梣树果，无花果称无花果，菩提树称菩提树果。维萨拉树和其他树木的花朵具有性别区分。有关棕榈名词在果实间无区别，亦无分别，若有变化，则果实部分名为棕榈果。枝叶花序的名称体现枝条或叶片起始部分。水域、河流、沼泽、湖泊等名称指水的流动及水体，流动与发源、开发等环节相关。
§548
548.Mūlamārabbha mūlato paṭṭhāya sākhanto sākhāvadhi tarussa bhāgo khandho nāma, yo ‘‘pakaṇḍo’’tipi vuccati, khanu avadāraṇe, dho, khandho, khāda bhakkhane vā, ko, ‘‘khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā’’ti khandhādeso, kalopo.
第五百四十八句。从树根出发，依根生长的枝条称为枝干。枝干部分名为树枝，俗称“误切之枝”。其中树干本意指剖开、挖掘、吃食等动作，枝干因取食或断裂行为命名，是植物整体架构的组成部分，称为枝干，俗称材干。
Rukkhacchidde rukkhādīnaṃ vivare koṭaro. Kuṭa chedane, aro, koṭaro, nikkuhopi. Dve samā. Kāsa dittiyaṃ, kāsate agginā dippateti kaṭṭhaṃ, to, tassa ṭṭho, rasso ca, kasa gamane vā, to, kaṭṭhaṃ. Dara vidāraṇe, ṇu.
第五百五十九句。树木被砍伐或切割后，出现的树洞称为树穴。屋顶、棚架被拆除时，留下空洞仍称为树穴。此处有两种用法。草被烧毁时，火光闪烁，称为燃烧。木材从树枝上掉落也称为“落木”。在树皮裂开后，发出裂响声，称为“裂声”。
§549
549. Tikaṃ mūle. Vu saṃvaraṇe, do, niggahītāgamo, budha gamane vā, a, dhassa do. Mūla patiṭṭhāyaṃ, ṇo, pādasaddena tappariyāyā caraṇatthā sabbe saṅgahitā, pādasadisattā pādo, dvayaṃ chinnassa tarukkhandhassa bhūmiṭṭhabhāge. Saṅka saṅkāyaṃ, u, saka sattiyaṃ vā, niggahītāgamo. Khanu avadāraṇe, ṇu, khāṇu. Dhuvopi, dhuvati thirāyateti dhuvo, dhu gatitheriyesu, a, uvādeso.
第五百四十九句。关于树根。根须彼此联结，被称为“多根连结体”；根的多部分聚合被称为“集根”。根与根相连时称为“连根”。树根确实稳固于土壤，依据足迹的比喻，所有根都连结固定，故称为“根部集合”。根的固定使树体稳定，成整体。在挖掘及分解树木时，分别有专门词语描述动作。此处根部动作用词精当，形象描述根的功能及变化。
Dvayaṃ vidāriyādīnaṃ kande. Kuyaṃ pathaviyaṃ ruhatīti kuruhāṭaṃ, aṭo, kanda avhāne, rodane ca, ‘‘karahāṭo’mbujakande, puppharukkhabhītesu ce’’ti nānatthasaṅgahe. Dvayaṃ halādīnaṃ kalīre. Kala saṅkhyāne, īro. Masa āmasane, thako, matthake sīse vā jāto matthako.
对双重（意义）从字面解释开始。所谓“库娅”（kuyā）即指土地之上的隆起，称为“库鲁哈塔”，是指土丘、土块、块状隆起，此处“阿托”“坎达”“阿瓦那”“罗达奈”等皆为不同称谓，意指土块或球状物，“卡拉哈塔”“翁布加坎达”“普普哈鲁卡比特斯”等，则指花木等覆盖之土块，意义繁多，不一而足。所谓“双重”，如姜黄的两端，亦称“卡利雷”。“卡拉”表示数量，“伊罗”为特指，“玛萨”表示月，“阿玛萨”意指朔望月期间。“塔科”即指头颅上的发髻，也用于喻义。
§550
550. Dve samā. Abhinavaniggatā āyatā sakusumā, kusumasuññā ca mañjarī, vallarī tu tadaññāpi, yathā tālavallarī, vala, valla saṃvaraṇe, aro, nadādi. Muñjayogato mañjarī, ro, nadādi, ussattañca, dvepi nārī. Dvayaṃ latāyaṃ. Valla saṃvaraṇe, nadādi. Latā vuttā, ‘‘latā patāninī vallī matakīthā’’ti halāyudho.
第五百五十条，讲述两种同类之物。新近绽放、形状修长而洁净的花蕾称为“阿比那瓦尼嘎塔”，其花开后无花瓣的花蕾称作“库苏马苏涅亚”。“玛恩查里”是花序中的小花，而“瓦拉里”乃是攀藤状的植物，如椰枣藤，在藤蔓的包裹之下。此中“阿罗”“纳达迪”为卷曲的嫩枝。攀附的花序被称为“玛恩查里”，此处“罗”指其连接，“纳达迪”是声音的象征，“乌萨塔”等亦可指女性花序，合计两种攀缘植物。对于藤类，卷绕的嫩枝称为“瓦拉”，在“瓦拉”形状的控制下生长，有时以“瓦拉帕塔尼尼”“瓦里”等词形容，故称之为“哈拉尤多”（攀缠之斗争）。
Akkhandho appakkhaṇḍo, bahupattatacadaṇḍikādi. Yo vā tanupakaṇḍo vaṃsanaḷādi, so ‘‘thambo, gumbo’’ti coccate, thaka saṃvaraṇe, bo, kassa mo. Gupa rakkhaṇe, bo, passa mo. Patāno sākhāpattacayo, tena yuttā gorakkhā tambūli dhivusajīmūta gaḷojhādikā latā, sā vīru nāma, vividhehi ruhatīti katvā, kvi, vīru, dīghādi, gumbinīpi.
这里详解连枝与断枝、柔韧而多叶的枝条及木棍等。被称作“阿坎多”的为完整树枝，“阿帕坎多”为折断的枝条。其他诸如带状枝、竹枝及细枝等类称“塔姆博”“古姆博”等，意为中空枝、圆枝等，此乃藤蔓缠绕之状。蕨类等柔韧枝条，被用于防护树叶或相关植物，称为“萨卡”、“古拉克哈”等。用以包裹油叶树叶的“坦布利”等植物，如卡尔提吉玛等皆属此类，故谓此类藤蔓植物“维鲁”之名，涵盖众多不同类型、形状、坚韧度之枝条。
§551
551. Pajje pādena nāmaṃ. Yatra dvayaṃ ‘‘bodhirukkho’’ti saññite buddhassa bhagavato sabbaññutaññāṇappaṭilābhaṭṭhānabhūte dumarāje, aññatra tūpacārā. Assaṃ sabbaññutaññāṇaṃ tiṭṭhati etthāti assattho, ṭhassa tho, dvittaṃ, māravijayasabbaññutaññāṇappaṭilābhādikehi bhagavantaṃ assāsetīti vā assattho, āpubbo sāsa anusiṭṭhiyaṃ, tosane ca vattati, to, rasso. Sabbaññutaññāṇaṃ bujjhati etthāti bodhi, budha avagamane, i, bodhi, dvīsu. Caladalo, pippalo, kuñjarāsanopi. Dvayaṃ bahupāde. Adhobhāgaṃ rundhatīti nigrodho, usso, gāgamo ca. Vaṭa vedhane, vaṭatīti, a.
第五百五十一条。介绍“帕杰”与“帕登纳”之称谓。这里讲述佛陀被尊称为“菩提树”，诸种智慧与全知之源皆缘于此树。所谓“达摩拉杰”为古树名，蓄有尊崇之意，唯独指向佛陀。如说佛陀具足遍知智慧，此智慧恒立此处即“达摩”之意，也可引申为对恶魔（摩罗）之胜利及智慧之体现，这智慧为重生之根本，修习者对其效法并心怀喜悦。所谓“遍知智慧”，即觉悟，此亦即菩提之意味。此处又提及“查拉达罗”、“毕波罗”“昆查拉萨纳”等象征含义。此处双重含义，指多足之物。植物底部覆盖之“林哥托”即逆行藤及“乌索”“嘎嘎莫”等。带刺藤类或棘藤，称“瓦塔”，用于刺痛而有攻击性。称为“瓦塔代哈尼”（“瓦塔”之刺痛）也涉及别义。
Dvayaṃ kabiṭṭhe. Kavimhi vānare tiṭṭhatīti kabiṭṭho ‘‘vānare paṇḍite kavī’’ti vopālito, tathā kapittho, to, ṭhassa tho ca. Dadhittho, ambilaphalopi. Dvayaṃ udumbare. Yaññakammānamaṅgo ekaṅgattā yaññaṅgo, dubbī hiṃsāyaṃ, aro, niggahītāgamo, ekassa bassa lopo ca. Jantuphalo hemaduddhopi.
讲述两种猴类智者之称谓“卡比特”和“卡皮特”。“卡比特”意指在猴群中拥有诗歌能力者，被称作“诗人”；“卡皮特”意为掌管知识者，均为尊称。又提及“达迪托”为饮料类水果之称。提出两种无花果树的名称。名称因场所、用途及神圣性而异，水果亦可用于祭祀或损害者，担负约束作用。其驱逐恶意、不净及保护动物的功能具象表明无花果树种类多样，具有社会功能及象征意义。普通民间果树“耶那卡玛那玛”（野生无花果）与祭祀中的黄金无花果均有记载。
§552
552. Dvayaṃ koviḷāre.
第五百五十二条。讲述两种“科维拉”（koviḷā）植物，具体内涵此处未详述。
‘‘Sukapadāccharo campo,
『苏迦巴陀楚罗』者，一种草本植物名，
Koviḷāro tu kañcano;
『阔毗罗』者，金色光泽者，
Pubbo sito paro ratto,
『普婆悉多』及『帕罗拉多』皆色相，分别为白色与赤色，
Yugapattā ubhopite’’ti .
『于迦帕塔』者，二者并存也。
Hi ratanakoso, kañjanālakopyatra. Yugaṃ yamakaṃ pattamassa.
此处所说诸宝玉，为金刚石及红宝珠等。‘于迦’为成对、相对之意。
Tipādaṃ uddāle. Vātaṃ uddālatīti uddālo. Siṅgārādīnaṃ saññāvasena rukkhānaṃ rājā rājarukkho, vātarogahanane rājabhūto rukkho vā rājarukkho. Katā mālā assa pupphehīti katamālo, siṅgārappakāso. Indati paramissariyaṃ karoti vātahananeti indīvaro, īvaro, indiyā sakkassa bhariyāya icchitabbattā vā indīvaro. Caturaṅgulo, ārevato, suvaṇṇakopi.
『三足』者，叶三裂也。『乌达罗』为鼓动、膨胀，叶因风而鼓胀故名此。以五蕴色想分别，此树称为百树之王，即王树，能治风疾亦属王树。『卡塔马罗』者，即装饰用花环，盛赞其华美灿烂。『因陀』者，引发风之尊者，即因陀罗天，为天帝萨咖之妻或其欲爱所及者而称。树形四肢伸展，叶呈银灰，叶色金黄等。
§553
553. Dvayaṃ jambhīre, yassa phalamambilaṃ hoti. Ambilattā dantassa saṭho dantasaṭho. Saṭha ketavahiṃsāsaṃkilesesu, a. Jamu adane, īro, bhanto ca, jambha gattavināme vā, jambho, jambhalo, jambīropi. Dvayaṃ varaṇe. Vara icchāyaṃ , yu. Kala saṅkhyāne, iro, nadādi, rassanto. Varuṇo, tittasākopi.
553. 「柠檬」有两词，其果实带酸味者。因其酸味使牙齿感到酸涩，故称齿酸者。语根「saṭha」含欺骗、伤害、杂染等义，加词缀「a」。语根「jam」含食啖义，加词缀「īra」，并作「bh」音变；或由语根「jambha」含肢体弯曲义，衍生出「jambha」、「jambhala」、「jambīra」等形式。「象牙树」有两词。语根「vara」含希求义，加词缀「yu」。语根「kala」含计数义，加词缀「ira」，属河流等词类，末音短化。又有「瓦鲁那」及「苦叶树」等称谓。
Dvayaṃ phalahare. ‘‘Ko ayaṃ, suko’’ti vimatuppattikarapattakusumatāya kiṃsuko. Pāri samuddo, tatra bhaddo pāribhaddo, so eva pāḷibhaddo, koviḷāro, taṃsaṇṭhānapattakusumatāya pāḷibhaddo. Dvayaṃ vidule, yo abbhasamaye pupphati. Vaja gamane, ulo. Vī pajane, aso, tonto ca, vipubbo ata sātaccagamane vā, aso. Vānīropi.
「双重」指果实采摘者。『这是谁呢？』这提出于因其圆润如糖果般的花朵而生起的好奇心。比如大海之边，那里有吉祥而美好者，即称为「pāḷibhaddo」；同时亦称「koviḷāro」。因其对繁衍地方的适应性，得名「pāḷibhaddo」。「双重」意味着光明时盛开的花朵。果实成熟时，称为「ulo」。成长之时，「aso」及「tonto」和「vipubbo」等名称，按成熟顺序使用。「Vānīro」亦含此义。
§554
554. Dvayaṃ pītane, yassa pattaphalāni ambilāni, pūgaphalappamāṇañca phalaṃ, sallakīrukkhasaṇṭhāno ca, so rukkho. Amba sadde, aṭo, sakatthe ko. Pī tappanakantīsu, tano, pītiṃ vā tanotīti pītano, sakatthe ko. Dvayaṃ guḷapupphe. Mana ñāṇe, ko, madhvādeso ca. Madhunāmo dumo madhuddumo. Dvayaṃ ‘‘lambū’’ti khyāte. Guḷo viya sātena phalamassa guḷaphalo. Pīla patitthambhe, u. Dvayaṃ tikkhagandhe. Sobhaṃ janetīti sobhañjano, sobhaṃ visañjanametena hetubhūtenāti vā sobhañjano. Vuttañca –
554. 「双重」指黄色的。凡是果实的叶子酸涩，果形与猪果相似，连枝条都有粗糙，便称为树。与「Ambā」音响相近。又如「aṭo」、「sakatthe」、「ko」。黄色之义在于对薄膜之保护，意为其能持久或生起保护，是黄色的含义。在蜜花种类中，分为「madhvādeso」，又称「madhunāma」即蜂蜜香气树。另有「lambū」二类。果实如糖，称为「guḷaphala」。在黄色果实坚硬处称「pīla」。又有二种辛香，即「sobhañjano」，其意为美丽产生者，或因产生美丽气味而得名。经中云——
‘‘Sirīsapupphassa rasena bhāvitaṃ,
『此为丝树花蜜甘露所滋养，』
Sahassavāraṃ marīcaṃ sitavhayaṃ;
『一千重层的胡椒，银白的花穗；』
Etena samanti visāhi sambhavā,
『由此令众恶毒得以和解而降解，』
Katañjanasnehanapādanatthuto’’ti.
「为涂抹足部之黑色软膏」。
Si sevāyaṃ, viddhavināsanatthaṃ sevīteti siggu, gu, thī. Cittahārī, pabhañjano, viddhavināsanopi.
语根「si」含依附义，为穿透破坏之目的而被利用，故称辣木，加词缀「gu」，阴性变化。又有「令心欢喜者」、「破风者」、「能穿透破坏者」等名称。
§555
555. Dvayaṃ visālatace, yo sarade pupphati pupphaṃ. Sattapaṇṇānyassa sattapaṇṇī pume. Chattamiva paṇṇamassa chattapaṇṇo. Visamacchadopi, sattapaṇṇattā visamacchado. Dvayaṃ rathaddume. Rathaṃ tanoti yena tiniso, iso. Atipamuccati dāhapittamaneneti atimuttako. Cittakipi.
555. 「树皮宽阔者」有两词，于秋季开花之植物。其叶片有七片者，称为七叶树，阳性。其叶片如伞盖形状者，称为伞叶树。又称不整齐叶遮者，因其有七叶而叶形参差不齐，故有此名。「车轮树」有两词。藉以伸展车轮者，称为提尼萨树，加词缀「iso」。能令烧热与胆热极度消散者，称为极解脱树。又有「吉德咖」等名称。
Dvayaṃ vātapothe, paṃ vātaṃ lunātīti palāso, aso. ‘‘Patte palāsaṃ so rukkhe, pītaharitakiṃ suke’’ti hi ruddo. Vātapothopi, vātassa potho vātapotho, putha hiṃsāyaṃ.
两词义为『风摇叶』。「叶」者，裂风之物也——词根『裂』加词尾『阿萨』。有偈云：『树上之叶色黄绿，[Pali: palāsa]名之于鹦鹉』，此乃粗暴语。亦作『风拍』，谓风之拍击，词根『扑击』含伤害义。
Dvayaṃ ‘‘putīti’’ khyāte. Hatajantupamohasaṅkhātāriphalatāya ariṭṭho, nipātanā hantissa ṭṭho, taṃrogārivantajanehi icchitabbaphalattā vā ariṭṭho, isu icchāyaṃ. Phaṇa gatiyaṃ, ilo, asse.
两词因『腐臭』义而著称。因其果能杀虫、破痴，故名『阿利他』[Pali: ariṭṭha]，属不规则构词，词根『打击』加词尾『他』；或因患病者、驱邪者皆欲求其果，故名『阿利他』，词根『欲求』。词根『行进』加词缀『伊洛』，又有别称。
§556
556. Tikaṃ siriphale. Mala dhāraṇe, ūro. Bila bhedane, ṇuvo, beluvo. Lapaccaye billo. Saṇḍilyo, selusopi. ‘‘Munippabhede mālūre, saṇḍilyo pādapantare, naṭe bille ca seluso’’ti rabhaso.
第五五六条：三词义为『锡兰橄榄果』[Pali: siriphala]。词根『承持』加词尾『乌罗』。词根『劈裂』加词尾『努沃』，亦作『贝鲁沃』。加『拉』词缀则作『比洛』。又有『桑迪约』『塞鲁索』诸称。有偈云：『仙人果类中之[Pali: mālūra]，树间隙处称桑迪约，舞者、比洛及塞鲁索』，此乃粗语。
Dvayaṃ tuṅge. Pumanāmo nāgo rukkho punnāgo. ‘‘Punnāge puriso tuṅgo, kesaro devavallabho’’ti hyamarasīho, dīgho, ‘‘pumassa liṅgādīsu samāsesū’’ti akāralopo ca. Atisayapupphakesaravantatāya kesaro, kisa tanukaraṇe vā, aro, pupphakesayuttatāya vā kesaro, ro.
两种「tuṅge」。第一个「pumanāmo」是「nāgo」──指的是「蛇」；「rukkho」──指的是「树」；「punnāgo」。「punnāgo」一词，本义为「完全的龙」，其说为『人（puma）号称的龙（nāga）』。经中云：「人是完满之龙，有如莲花，天神挚爱」。魔狮对此评价为长久且说是「像人类身体的各部分相合而成」，这是无缺漏的说法。此中「kesara」指极美之花蕊，因其宽大如莲或附有花蕊「kesara」，因此称之为「kesara」，又或因与花蕊相连，从而带有花蕊之意。第二个「ro」见于此。
Dvayaṃ loddamatte. Sala gamanattho, avo. Rattakaphapittasote lunātīti loddo, ddo. Tiriṭo, sāvaropi. ‘‘Sāvaro aparādhe ca, lodde pāpe ca kathyate’’ tyajayo. Dvayaṃ dhanupaṭṭe phalini. Pī pāne, alo, īssa iyādeso. Sannakā tāpasā, tesaṃ du dumo sannakaddu, ‘‘sannakaddu cāpapaṭā, varaṇo tāpasappiyo’’ti hi kosantare.
两词义为『落叶松皮』[Pali: lodda]。词根『行走』义加词尾『阿沃』。因能割除红痰胆汁之流，故名『洛达』，加词尾『达』。又有『底利他』『萨瓦罗』诸称。有偈云：『萨瓦罗用于过失义，洛达用于恶劣义』，此乃粗语。两词义为『弓弦树之果』。词根『饮』加词尾『阿洛』，长音『伊』变作『伊亚』。苦行者称『萨那咖』，此树为彼等所用，故名『萨那咖杜』；有别处偈云：『萨那咖杜与弓板，瓦勒纳树为苦行者所喜』。
§557
557. Dvayaṃ ‘‘mhanakū’’iti khyāte. Likuco nāma ḍahurukkho, tagguṇattā likocako, saññāyaṃ ko. Aṅka lakkhaṇe, olo, aṅkolo. Dvayaṃ kumbhe. Rogaharaṇe garunopi vejjassa garu guggulu, nipātanā. Kusa chedane, ṇvu. Kumbho, puropi.
第五五七条：两词因『芒果核』义而著称。『利古佐』[Pali: likuca]乃一种刺树，因具其特质故称『利果佐咖』，特定名词加词缀『咖』。词根『标记』加词尾『欧洛』，成『昂果洛』。两词义为『树胶球』[Pali: kumbha]。因能祛病，故连医者亦重之，名『古格鲁』[Pali: guggulu]，属不规则构词。词根『割除』加词尾『努』。又作『坎博』，亦称『布罗』。
‘‘Rāsibhede gajamuddhaṃse,
『于积聚分类、象头部，
Kumbhakaṇṇasuke ghaṭe;
『坛形耳』者，谓壶形之耳也；
Kāmuke vāranāriyañca,
「kāmuke vāranāriyañca」——指避免恋爱与战乱的禁止准则，或指守护性爱生活及戒除杀戮恶行的劝诫。
Kumbho klīvantu vaggulumhī’’ti .
『坛』者，又见于蝙蝠语中。
Rabhaso. Pura aggagamane, ṇo, puro.
『Rabhaso』为破坏之意。昔日于首行分中，非在前面。
Dvayaṃ ambe. Ama gatiyaṃ, bo, amba sadde vā, a. Cuti āsecane, rakkhaṇe ca, a, cu cavane vā, to, dīghādi. Rasālopi, rasaṃ lātīti rasālo, dīgho. Eso ambo sugandhavā atisayagandhayutto samāno ‘‘saho, sahakāro’’ti coccate. Saha sattiyaṃ, sugandhaṃ kattuṃ sahatīti saho, a. Sahanaṃ saho, taṃ karotīti sahakāro, hā vā pamudā, tāya saha vattatīti saho, sahaṃ samudaṃ karotīti sahakāro.
『芒果』有二词。语根『ama』含行走义，加『bo』；或取『amba』含声音义，加『a』。语根『cu』含流落、洒注义，亦含护持义，加『a』，再加『to』，并施长音等变化。又名『rasāla』——谓能摄取精髓者，取语根含精髓义，施长音。此芒果气味馥郁、香气卓绝，故又称『saho』、『sahakāra』。语根『saha』含能力义，谓能成就妙香，故曰『saho』，加『a』。『sahana』即忍耐、承担，能作此者曰『sahakāra』；或取『hā』含欢喜义，谓与彼欢喜同行，故曰『saho』；谓能共同成就喜悦，故曰『sahakāra』。
§558
558. Dvayaṃ setambe. Puṇḍa puṇḍane. Puṇḍa khaṇḍanetyeke, ṇvu, assī, arāgamo ca. Setavaṇṇo ambo setambo. Dvayaṃ bahuvārake, yassa phalāni atipicchilāni. Si bandhane, lu, sala gamanattho vā, u, asse. Picchilattā bahūni vārīni yasmiṃ bahuvārako, saññāyaṃ ko. Sīto, uddālo, kaphalopi.
『白芒果』有二词。语根『puṇḍa』含使纯净义；一说语根『puṇḍa』含破碎义，加『ṇvu』，词尾变为『ī』，并增『a』音。色白之芒果，故曰『白芒果』。『多液果』有二词，其果实极为滑腻。语根『si』含束缚义，加『lu』；或语根『sala』含行走义，加『u』，词尾变为『ī』。因其滑腻而含多汁液，故于专名中加『ka』。又名『sīta』、『uddāla』、『kaphala』。
Dvayaṃ kāsmariyaṃ. Sirimantāni paṇṇāni yassā sepaṇṇī, nadādi, sirīsaddassa se. Kasmīradesajattā kāsmarī, kāsa dittiyaṃ vā, maro, nadādi. Madhupaṇṇī, bhaddapaṇṇīpi. Dvayaṃ sakaṇṭakambilaphalarukkhe. Sakaṇṭakattā kucchitaṃ lātīti kolī, nadādi. Vada theriye, aro, nadādi. Kuvalī, kakkandhūpi.
两词皆指迦斯玛利树。「具吉祥之叶者」谓之吉祥叶树，属「nada」等类，「吉祥」一词变形为「se」。「产自迦湿弥罗地方者」谓之迦斯玛利，或取「迦萨」有光辉之义，加「mara」词缀，属「nada」等类。另有「蜜叶树」、「吉叶树」等名。两词皆指有刺之藤果树。「因有刺故，得鄙劣之果者」谓之柯利树，属「nada」等类。「言」有长老义，加「ara」词缀，属「nada」等类。又名「古瓦利」，亦称「咖咖达树」。
§559
559. Dvayaṃ tassā koliyā phale. Koliyā phalaṃ kolaṃ. Badariyā ayaṃ avayavo badaro. Kuvalaṃ, phenilaṃ, sovīrampi. ‘‘Sotañjane tu sovīraṃ, kañjike badarepi ce’’ti rabhaso. Dvayaṃ assatthakulasambhūte rukkhapāsāṇādīsu sañjātarukkhe. Pilaṃ paraṃ nissayabhūtaṃ kasatīti pilakkho, kasa vilekhane, sassa khattādi nipātanā. Akhādanīyaphalatāya virūpaṃ phalamassatthīti pipphalī, ī, nadādi, vissapi ca.
『该苦枣树之果实』有二词。苦枣树之果实，曰『kola』。此果之一分，曰『badara』。又名『kuvala』、『phenila』、『sovīra』。注书云：『sovīra』用于眼药，亦用于酸浆，又用于苦枣。『生于无花果族、附于树木岩石等处之附生树』有二词。谓攀附他物为依而刮划，故曰『pilakkha』，取语根『kasa』含刮划义，将『sa』变为『kha』等，依特殊规则。因其果实不可食用，果形丑异，故有此果者曰『pipphalī』，加『ī』，依『nada』等变化，又名『vissa』。
Dvayaṃ toyādivāpiniyaṃ, yassā mūlaṃ mahāpañcamūle paviṭṭhaṃ. Paṭa gamane, alo, nadādi, pāṭalī, pāṭalāpi. Kaṇhaṃ pupphavaṇṭaṃ yassā sā kaṇhavaṇṭā, kāsmariyampi. Alippiyaṃ, tambapupphipyatra. Dvayaṃ gandhile. Sāduphalatāya sādu ca so kaṇṭasahitatāya kaṇṭo ceti sādukaṇṭo. Sakaṇṭakatāya attānaṃ virūpaṃ karotīti vikaṅkato, dvittaṃ, niggahītāgamo ca.
二者谓之水等、池水，根源乃至大五根缘起时所覆盖。言及池边、沙滩、河流等。黑色的花环谓之花环，亦含霞草。如未被污浊的，又有丁达花亦涵此中。均为污浊之物。因良好结果或因持称之且具有刺而称为刺。因刺的性质使自身变得丑陋，此即疑惑，有二义，且亦有否定教义的用法。
§560
560. Catukkaṃ tinduke. Tanu vitthāre, uko, danto ca. Tidi hiṃsāyaṃ vā, u, saññāyaṃ ko. Kāḷo khandho pakaṇḍo yassāti. Tima addabhāve, ūso, sakatthe ko, varanto ca. Upaccaye timbaru.
五百六十。四者于三角形物中，细长宽展者，泪滴形，齿状者。三种分别为害、感知与何者。黑色断块者，称为七节断块。三角不显现者，称为瘀血。烧灼者，风吹者。消失时则为瘀块。
Dvayaṃ tambaphale. Irāvatī nadī, paṭhamakāle tassā tīre jāto erāvato. Nāraṃ vuccati nīraṃ, taṃ gacchatīti nāraṅgo. Dvayaṃ makkaṭatinduke. Kula saṅkhyāne, ṇvu. Kākendu, kākalukopi.
二者谓之丁达果。伊罗瓦底河，初时于其岸边生发伊罗瓦底。水为液体，流动者谓水流。二者谓猿猴三角物。计算家族数量，某谓。包括乌鸦与乌鸦一般动物。
§561
561. Tikaṃ kadambe. Kaṃ vātaṃ dametīti kadambo, bo. Pinetīti piyako, ṇvu, iyādeso. Nayati mudaṃ nīpo, po. Dvayaṃ, vidarukkhe, yassa niyyāsena peḷādayo limpanti. Bhala, bhalla paribhāsanahiṃsādānesu, nadādi, aññatra to, kanto ca, bhallātako, tīsvayaṃ. Arukaro, aggimukhopi.
五百六十一。三者谓之卡当柏。何风能驯服者，指卡当柏。鸟类喝饮之，亦谓之幼鸟。引导快乐之人。二者谓树木上悬挂的浮叶，随其自然悬垂。良好、恶劣、比喻不暴力并给予种种结果，一般除外。持称刺，含恶棘，共三。无刺者，亦为火首。
Dvayaṃ ‘‘pāvusā’’iti khyāte. Jhapa dāhe, ṇvu. Passa vo. Paca pāke, ulo. Dvayaṃ sirimati, yassa phalāni marīcappamāṇāni, ambilāni ca. Tila gamane, ṇvu. Khura chedane, ṇvu.
二者谓之湿热著称。烧焦之物，亦谓之。观察者。煮熟时，烦热。二者谓称富裕者，包括其结如胡椒量、蜜柑等果实。细节中，切割工具，亦谓之。
§562
562. Dvayaṃ ambilikāyaṃ. Ci cayane, co, cica ādānasaṃvaraṇesu vā. Tanu vitthāre, ambilarasaṃ tanotīti tintiṇī, dvittamittaṃ, ṇattañca, nadādi. Dvayaṃ ambilaṅkuraphale setarukkhe. Gadrabhaṇḍappamāṇaphalattā gaddabhaṇḍo, ralopo. Kapi calane, tano, dīgho āgamassa. Kandarālo, pilakkhopi.
五百六十二。二者谓之柑果。拾取、锁闭时。细长宽展者，谓含柑汁，三重刺，双形态。一般亦称之水等。二者谓柑藤果实，生于棕榈树。包裹物如鼓囊包，狭长状果实。灵活摇动，细长延长以适合入侵。又名驼峰容器，亦谓鬼响。
Tikaṃ sālarukkhe. Sala gamane, ṇo, sāravantatāya vā sālo. Assakaṇṇasadisapaṇṇatāya assakaṇṇo. Sanja saṅge, a, sajja adane vā, a. Dvayaṃ nadīsajje. Ajja ajjane, uno. Kaka lolye, udho. Vīrataru, indadumopi.
【注释】此文在沙罗树下。讲到沙罗树之行，非非，指沙罗树的枝叶繁茂状。树叶似刹那毒花的叶子形状，称为刹那叶（assakaṇṇa）。因聚集而称聚集叶，也称即刻叶。并说到两条河床。今日的今天，属水湿之地。乌鸦好栖息于树梢。勇猛的树，阿阇梨的树也如此。
§563
563. Tikaṃ mucalinde. Cula nimujjane. Mucala saṅgāte, indo. Nīpo kadambepi. Tikaṃ pītasāle. Piyako kadambepi. Asa bhakkhane, yu, pītapuppho sālo rukkho pītasālo. Bandhūkapuppho, jīvakopi.
【注释】数说丛生的釜底篮（mucalinde）。小型的下落，称小落。聚集时称印度树（indo）。矮小的卡丹巴树亦在其中。黄色的沙林树，挚爱的卡丹巴树也在其中。不食草者，黄色花开之沙林树。亲属花，为医师所用。
Dvayaṃ jhāṭaliyaṃ. Gāvo lihantīti golīso, hassa so. Jhaṭa saṅghāte, alo. Jhāṭalo, pāṭalipupphākāro dīghaphalo rukkho. Pamokkhopi.
【注释】两种灌木类植物。牧牛时称为糙草（golīso），它是马鹿草。丛聚时称为alo。灌木，叶似巴塔利花，枝条长而果实成熟者。亦称松弛草。
§564
564. Dvayaṃ rājāyatane, khīravantatāya khīrikā. Devarājassa nivāsanaṭṭhānabhūtattā rājāyatanaṃ, piyālepi. Dvayaṃ kapphale. Kucchitena phalena umbhati pūratīti kumbho. Kucchitena modatīti kumudikā, ṇvu.
【注释】两种王室花园树木，生乳汁者称为凉蔗树。因天王的居所而名王宫树，亦称杯树。两种瓜果类。果实卷曲者，称为罐瓶，用来盛装。卷叶者称为莲花，或水草。
Dvayaṃ guvākarukkhe, yassa phalena tambūlanāmaṃ jāyati. Pūja pūjāyaṃ, ṇo, jassa go. Kamu icchāyaṃ, hetukattari ṇvu. Khapuropi. Dvayaṃ lohitalodde. Paṭṭiityākhyā yassa paṭṭi. ‘‘Paddhī’’tipi pāṭho. Asmiṃ pakkhitte lākhā rattā bhavatīti lākhāpasādano. Kamukopi.
【注释】两种悦目树，出于果实名为槟榔。供奉用之物，牛不食者。以乐趣为因而开花。藿香类。两种红色水泽。详言沼泽之名“坡蒂”，亦作相似发音。此时辰风景红色甚浓。亦有喜乐之境。
§565
565. Dvayaṃ iṅgudiyaṃ, ayañca kaṇṭakī bāhulyena majjhimadese jāyate. Iṅga gamanattho, ido, issu, nadādi. Tāpaso payujjamānaphalakatāya tāpasataru. Dvayaṃ ‘‘bhujapatto’’itikhyāte sundaratace rukkhe, yassa tace mantakkharāni likhanti. Bhujo pāṇi, taṃsadisapattatāya bhujapatto. Mantalekhakehi ābhujitatacavantatāya ābhujī. Bhūjo, cammī, muduttacopi.
【注释】两种荆棘丛生之树，且多生于中地。荆棘之行，包括长江及诸河流域。因产热果实而名火焰树。两种称为“胳膊叶”的美好叶皮之树，叶上写刻着咒语。臂膀形状，因爪印状袭名“胳膊叶”。由文士手写咒语以显现神力。亦称胳膊染色树，肤似树皮的泥土及水染色。
Dvayaṃ simbaliyaṃ. Picchāyogā picchilā, ilo. Samba maṇḍale, ali, assi. ‘‘Picchilā pūraṇī mocā, thirāyu simbalī dvisū’’ti amarakoso. Dvayaṃ picchilākāre kaṇṭakasahite rukkhe. Ruca dittiyaṃ, hetukattari yu, kuṭa koṭilye, kattari ṇo, koṭo asimbali samānopi simbalisadisākāradassanato koṭasimbali, pume. Kasambalopi.
两词同义，皆指木棉树。因其黏滑之性而名「黏」，「伊」为词尾。「桑巴」表圆形，加「阿离」词尾，又有「阿西」之形。《阿玛拉俱舍》云：『黏滑丰满之芭蕉，坚固长寿之木棉，两词通用。』两词皆指具刺、带黏滑之相的树木。「茹咖」有光明之义，以使动者为词基加「由」词尾；「古塔」有弯曲之义，以作者格加「纳」词尾。「果塔」虽非木棉，然因其形貌与木棉相似，故称「果塔木棉」，阳性词。另有「咖桑巴拉」之称亦同义。
§566
566. Dvayaṃ ‘‘kaṇṭakarañja’’iti khyāte kaṇṭakini karañjagumbe, yaṃ loke ‘‘kalino’’ti vuccati. Kara hiṃsāyaṃ, karato ririyā. Pū pavane, iko, tonto ca. Pūtikarajo, kalimārakopi, kalino. Dvayaṃ dālimapupphākāre pītanāsakarukkhe. Ruha janane, ṇī. Lohitapupphatāya rohitako.
两词同义，皆指俗称「咖利若」、具刺之咖兰加灌木。「咖拉」有伤害之义，由「咖拉」字根加「里里亚」词缀而成。「普」有散播之义，加「伊咖」及「冬答」词尾。由此得「布提咖拉若」、「咖利玛拉咖」，及「咖利若」诸名。两词同义，皆指花朵形如石榴花、呈黄色而能除鼻病之树。「茹哈」有生起之义，加「纳」词尾。因其花色赤红，故名「罗希达咖」。
Dvayaṃ eraṇḍe. Eraḍi hiṃsāyaṃ. Vātaṃ eraṇḍatīti eraṇḍo, ṇo. Maṇḍa bhūsane, īsaṃpasannatelatāya vā āmaṇḍo, āmaṃ vā vātaṃ, taṃ dāyatīti āmaṇḍo. Dā avakhaṇḍane, dāssa ḍo. Cittako, cañcupi.
『双枝林』为『eraṇḍe』。『eraṇḍa』本意为一种带刺之树，因其伤害性为『hiṃsā』。『vātaṃ eraṇḍatīti』的意思是风动引起树木沙沙声，因此称为『eraṇḍo』。它在土地上生长肥大，枝条柔软，有流水流动则树木摇动，故名为『āmaṇḍo』，意为被赋予风。『dā』指树身部分有裂缝，如裂片。树身柔软，称为『cittako』，亦有轻微摇摆动作。
‘‘Aggisaññepi cittako, pume eraṇḍake cañcu.
『火之异名亦属此类，「吉达咖」为阳性，兼指蓖麻，又名「占朱」。
Pakkhituṇḍe thiyaṃ mato’’.
「占朱」于阴性则为确定义。』
Dvayaṃ sivārukkhe. Sattuyuttaphalatāya sattuphalā. Gaṇḍaṃ sametīti samī, a, nadādi, pāribhaddakepi. Garudāru, pūtikaṭṭhampi.
两词同义，皆指西瓦树。因其果实与饱含干粮之物相似，故名「干粮果」。「嘎纳」有肿块之义，「桑弥」意为聚合而至，加「阿」词尾，属「纳达帝」等词类，亦指「巴里帕达咖」树。又有「嘎儒达儒」、「布提咖塔」等称。
§567
567. Dvayaṃ karañje. Nattaṃ rattā mālā yassa. Kaṃ rañjayatīti karañjo, ṇo. Cillavillo, karajopi. Dvayaṃ khadire. Khada hiṃsāyaṃ, theriye ca. Khadanti dantā yenāti khadiro, iro. Dantā dhāvanti yena nirogattāti dantadhāvano, yu, dhāva gatisuddhiyaṃ. Gāyattī, bālatanayopi. ‘‘Gāyattī khadire itthī, chandasipi chaḷakkhare’’ti rabhaso. Bālo sukhumo pattasaññito tanayo yassa bālatanayo. Dvayaṃ pītasāre khadire. Khadirādikantu pītasāre. Setavaṇṇatāya somo kappūrasadiso vakko vakkalametassa somavakko. ‘‘Somo kuvere pitudevatāyaṃ, vasuppabhede vasudhākare ca. Dibbosadhī somalatā samīraṇe, kappūranīresu ca vānare cā’’ti nānatthasaṅgaho. Īsaṃ khuddakaṃ dalametassa kadaro, lassa ro. Dvayaṃ piṇḍītake. Sala gamane, lo. Mada ummāde, yu. ‘‘Piṇḍītako maravako, sasano karahāṭako’’tyamarakose.
567. 有两种称为「karañja」者。一者是夜间不开花的种类。对于「karañja」应何以称之，这里是否可解释？亦有人称其为「cillavillo」等，也作为karañja。据说有两种khadira树。第一种是具有伤害性的，且为长老所用。所谓khadira，即那些有牙齿可伤害的，称为khadira，拥有牙齿以去携除疾病，故称为驱病者「dantadhāvana」。此外有一种为「gāyattī」，即幼嫩的枝叶，并带刺，前述曰此刺叶长于khadira上，雌树亦是，于花亦同。所谓「bāla」为嫩枝，即幼枝。又有两种为黄色树种，属于khadira类，其黄色如同月光、芳香，犹如某种香膏，称为「somovakko」。云：「月光如尸罗，黄体莹亮，长在水边湿地上。诸天神药如同月光般芬芳，其气息风轻扬，在香膏与根茎上皆闻得」。此外还有一种为末端细小瘤状果实的，称为「kadaro」，并且光泽美丽。有两种称为piṇḍītaka的树种，见于Sala树所在地。据说其叶形如刀剑。其名与狂妄、愚顽相应，意为「piṇḍītaka」、「maravaka」、「sasano karahāṭaka」，带有讥诮意味。
§568
568. Tikaṃ indasāle. Sālānaṃ rukkhānaṃ indo rājā indasālo, dāsādīsu sirivaḍḍhakādisaddo viya adhivacanamattamidaṃ. Indassa sakkassa sālotipi indasālo. Sallato ṇvu, nadādi, sallakī. Khara chedanavināsanesu, ṇvu.
568. 有三种称为indasāla的树。所谓indasāla，是萨拉树的别称，意指众多树木中的一种，但此名旁及奴仆等诸称号，仅作为名词使用。Indassa即指神王萨咖，其树亦名为indasāla。另有音近词sallato，意味为河流、支流，或称为sallakī，含有砍伐、毁坏之意。
Dvayaṃ devadārumhi. Devānaṃ dāru. Bhaddattā bhaddadāru. Sakkapādapo, pāribhaddako, pītadāru, dāru, pūtikaṭṭhampi. Dvayaṃ hemapupphake. Paṭhamakāle campānagare jāto campeyyo, ṇeyyo. Kapaccaye campako.
有两种称为神木的树。即诸天所爱之树，名为bhaddattā与bhaddadāru。还有萨咖天帝所钟爱的树种，名为pītadāru，黄色树木，及一种用途广泛的木材pūtikaṭṭha。此外有两种称为金花的植物。第一种生于campānagara地，名为campa；第二种为较难采收的kapaccaya所生campa。
§569
569. Dvayaṃ panase. Pana byavahāre, thutimhi ca, aso. Kaṇṭakayuttaṃ phalamassa kaṇṭakiphalo. Dvayaṃ sivāyaṃ. Na vijjate rogabhayaṃ, rogabyatho copayujjamānāyamassanti abhayā. Rogabhayaṃ harati apanetīti harītakī, to, sakatthe ko, nadādi. Harittakīpi. Abyathā, putanā, amatā, hemavatī, cetakī, sivāpi.
两词同义，皆指波罗蜜树。「般纳」有交易及称赞之义，加「阿苏」词尾。因其果实带刺，故名「有刺果树」。两词同义，皆指西瓦树。因与之相关时无病患之忧恐，亦不生痛苦，故名「无畏」。因能携除、消散病患之忧，故名「诃梨勒」，加「达」词尾，复加表同义之「咖」词尾，属「纳达帝」等词类。亦作「诃里达咖」。其余异名有：无苦、普达那、不死、雪山所生、折达咖、西瓦等。
Dvayaṃ karisaphale. Rogaṃ asati bhakkhatīti akkho, kho, sassa ko. Rogaṃ vibhūtaṃ karotīti vibhītako, vibhīṭakopi. Bhūtāvāso, kaliddumopi, kalissa āsayabhūto dumo kaliddumo. Dvayaṃ pussaphale. Natthi matametissaṃ hetubhūtāyaṃ amatā. Mala dhāraṇe, ṇvu, nadādi, āmalakī. Vayaṭṭhāpi. Vayo tiṭṭhati thirībhavatyetāyāti vayaṭṭhā.
两词皆指诃黎勒果。「能食尽疾病者」谓之「阿咖」，取「kha」，将「sa」变为「ka」。「能使疾病消散灭除者」谓之毗毗达咖，亦作另一拼法。「鬼神之栖所」，亦名「咖利树」，「为咖利所依附之树」谓之咖利杜玛。两词皆指印度醋栗果。「无有衰亡」，此乃就其作为原因义而言，故称「不灭」。「持」有承载之义，取「作者」词缀，属「nada」等类，谓之阿玛拉基。亦名「瓦亚特哈」。「青春常住，由此而令自身坚固稳定者」谓之「瓦亚特哈」。
§570
570. Dvayaṃ ḍahurukkhe. Labunāmake pabbate jāyatīti labujo. Khuddakattā līnaṃ apākaṭaṃ kucasaṅkhātaṃ phalametassa likuco, nipātanā. Dvayaṃ pītapupphe. Agandhapupphatāya attānaṃ kaṇiṭṭhaṃ karotīti kaṇikāro, ṭṭhalopo, padumappamāṇapupphadumatāya dumuppalo.
570. 有两种称为ḍahurukkha的树种。其中一种名为Labuna，生于山间。其叶小而消瘦，果含有称为kuco的尘埃，叶片下垂。有两种称为黄色花的植物。第一种因无香气而名为kaṇikāro或ṭṭhalopo，其果形如莲花蓓蕾，称为dumuppalo。
Tikaṃ hiṅguniyyāse. Nī naye, bo, monto ca. Tittarasattā aribhāve tiṭṭhatīti ariṭṭho. Puciṃ kuṭṭhaṃ maddatīti pucimando, ittaṃ, bindāgamo. Dhammaseno, mālakopi. Malate rogaṃ mālako, ṇvu. Dvayaṃ rattapupphe. Karotismā ṇvu. Dala vidāraṇe, mo, ikārāgamo. Dāḷimopi.
此为三种注释。否定语、尊称语以及动词。「三十七」者，于敌灭绝时，立足不退之义。问处或疮疹者，称为“患处”，意指溃烂流汁。称为“法军”，亦作“庄重之花”。“瘴”即疾病，“瘴花”指两种夜花。谓“你造作乎？”指飞散花瓣。叶片开放时，称为“无欲”。“石榴花”亦应如此。
§571
571. Dvayaṃ pītaddume. Sarati kālantaraṃ saralo, alo. Pūtiyeva kaṭṭhaṃ pūtikaṭṭhaṃ, pūtimuttanti yathā. Dvayaṃ picchilāyaṃ. Kapi calane, ilo. Sāsa anusiṭṭhiyaṃ, sisa icchāyaṃ vā, apo, niggahītāgamo, siṃsapā. Agurupi.
五百七十一。两种黄色的荫蔽。称之为常绿及短暂消散两类。谓“腐烂木”是由腐烂产生之意。两种粘滞之物。猴子跳跃时用之为“嗷叫”。鸟类行止之迹象。为头骨之愿望或其用水而得之名「椹树」。非荚果之类。
Tikaṃ phaliniyaṃ. Sā tanukaraṇe, mo. Piyabhāvaṃ gacchatīti piyaṅgu, u. Kamanīyabhāvaṃ gacchatīti kaṅgu, u, nipātanā. Mahilāvhayā, latā, gundā, gandhaphalī, kārambhāpi. Dvayaṃ sirīse. Sarati rogaṃ hiṃsatīti sirīso. Īso, assi. Bhaṇḍa paribhāsane, ilo. Kapītanopi. Ambāṭake, gaddabhaṇḍe ca kapītano.
此为三种成熟果实。于细小器物中，称为“黑蚓”，意为喜欲之形；称为“蚯蚓”，意为可爱之形。又有蔓藤、根茎、块根及香果、甘草等。两种于头部相关。谓常生病且有害。意为“头骨”，亦有“剑”的意味。器物解释为“嗷叫”声。还有“螺杆果”、荚果中的驴螺。
§572
572. Dvayaṃ maṇḍūkapaṇṇe. Suṇa gatiyaṃ, ṇvu, dīghaṃ phalavaṇṭaṃ yassa. Naṭo kuṭannaṭāpi. Dvayaṃ bakule. Vaka ādāne, ulo. Kesarayuttapupphatāya kesaro.
五百七十二。两种蛙类之叶。谓“听觉之道”，指长而带果之叶。亦含有如舞者之叶。两种于竹子上。摄取竹鞠叶为“嗷叫”。金黄色带花者为菠萝香。
Dvayaṃ malapupphasmiṃ. Kākānaṃ udumbaro kākodumbaro, so eva kākodumbarikā, sakatthe iko. Phala nipphattiyaṃ, gu, lassa go. Dvayaṃ nāgarukkhe. Na gacchatīti nāgo, dīghādi. Nāgānaṃ mālā, sā sañjātā yatra nāgamālikā.
两种肮脏花中。乌鸦属之“乌鸦花”和“小乌鸦花”，同属乌鸦科。果实成熟时称为“咯咯声”。两种在树上。称“不活动树”为“龙”，且有长短分类。龙所结之花冠即为“龙花环”。
§573
573. Dvayaṃ asoke. Natthi soko yena. Vaja gamane, ulo. Dvayaṃ jayāyaṃ. Taṃtaṃrogajayādikaṃ karotīti takkārī, ṇī. Visesena jayatīti vejayantikā, anto, nadādi, sakatthe ko. ‘‘Jayā jayantī takkārī, nādeyī vejayantikā’’tyamarakoso.
五百七十三。两种无忧无愁者。谓“无哀伤”。利益行走的“嗷叫”。两种获胜之物。谓是造成筋病与获胜者。「制作者」业相。称为特殊胜利者，为河川等之长者。『胜利者与胜利者之嗷叫，河流的胜利者』是其俗谚。
Dvayaṃ samuddasamīpadesaje sāmadale tamālanāme tarumhi. Tāpiyaṃ jāyatīti tāpiñcho, aññatthe cho, bindāgamo, ‘‘tāpī tu saritāntare’’ti hi nānatthasaṅgaho. Tamu kaṅkhāyaṃ, alo. Dvayaṃ kuṭaje. Rogaṃ chindatīti kuṭajo, jo. Girimhi jātā mallikā girimallikā, sakkapariyāyopyatra.
二者俱生于海滨之地一名萨摩陀别林的树上。此树名为塔比亚，那树上生有塔比果，另一说名为宾陀阿哥，谓之“塔比果生于河中之地”，然义多歧，故难解。疑点在于“塔比”与“库达”的二义。库达者，病苦之意。又云“山中生有宝葫芦花”，宝葫芦花亦称为萨咖别名。
§574
574.Tassa kuṭajassa phale indayavo. Indassa sakkassa yavo dhaññaviseso indayavo. Kaliṅgaṃ, kaddayavampi.
574.此库达树之果实名为因陀耶沃。因陀耶沃，即因陀萨咖之稻香粮食。加里崙果实及加耶谷物亦属此类。
‘‘Pūtikarañja dhūmyāṭe, desabhede pumā bhave;
“洁净之卡兰查，烟烟迷雾中，因地而生异”，
Kuṭajassa phale klīvaṃ, kaliṅgaṃ thī tu nāriya’’nti . –
“库达树果实有气味，然而其味为加耶女性所喜爱。”——
Rabhaso. Amaramālāyantu ‘‘kaliṅge’ndayavo pumā’’ti itthikaṇḍe pāṭho. Tassattho kaliṅgā itthī, indayavo pumā . Dvayaṃ kaṇikārikāyaṃ. Aggi anena manthyate aggimantho, ṇo. Taṃ kaṭṭhehi ghaṃsiyamāne aggi uṭṭhahati. Kaṇa gatiyaṃ, ṇvu. Jayāpyatra. ‘‘Vijaye so jayā duggā, jayantī gaṇikārike’’ti jayā nānātthā.
拉婆阇。阿摩罗·玛拉洒云：“加耶女性喜因陀耶沃之稻香谷物”此为女性部收录之文意。由此方言，称加耶为女性，因陀耶沃为男子。此句为两句简短辞藻之合成。火用此法被搅动谓之火磨。用棍棒摩擦时，火由此升起。似风之动。亦有胜利文言“胜利者即吉祥，于简短辞藻中胜利”。“胜利”一词义多面。
Dvayaṃ nigguṇḍiyaṃ. Natthi guṇḍaṃ gabbhabandhanametāyāti nigguṇḍī. Si bandhane, du, sinduṃ gabbhabandhanaṃ vāretīti sinduvāro. Indānīpyatra. Indānīkaraṇe thīnaṃ, sinduvārendanārisu. Dvayaṃ mallikāyaṃ. Tiṇāni sūlanti yasminti tiṇasūlaṃ, sūla rujāyaṃ. Yatra taṃ jāyati, tatra tiṇāni rogīni bhavantītyattho. ‘‘Tiṇasūlaṃ mallikāyaṃ, paṇḍakaṃ ketakīphale’’. Mallate dhārīyate sabbehīti mallikā, malla dhāraṇe, i, sakatthe ko. Bhūpadī, sītabhīru ca.
二者名为尼古尼。曰无昆达者，即无腹中胎绳者。胎绳绊住，即为阴道阻塞。此处亦言及阴道阻塞之处理问题。在因陀尼的制作中，三种方法涉及阴道阻隔者。二者皆涉及宝葫芦花。三种方法即草刺痛，即草之刺痛感及痛苦。所生之地即病患之地，谓“草尖刺痛于宝葫芦花上，阴茎刺伤于香花果实上”。宝葫芦花被统称为“麻痹_and_all”，称为宝葫芦花。名为麻莱达者，居住于相应之地，其中又分寒性、怕冷者等若干类别。
§575
575. Dvayaṃ kaṇhapupphasephālikāyaṃ. Siphā jaṭā yassatthi sephālikā, iko, lamajjho. Nīlapupphatāya nīlikā. Suvahā, nigguṇḍīpi. ‘‘Sinduvārepi nigguṇḍī, nīlasephālikāya ce’’ti ruddo. Dvayaṃ vanamallikāyaṃ. Phuṭa vikasane, ā bhuso phuṭatīti apphoṭā, rassādi.
575. 关于「二者」即黑花与紫花。紫花者，指的是穗状花序中央的花。其色为蓝色的花，称为蓝花。又有一种称为苏瓦哈花，亦称为糙果花。传说曰：「即使在河口亦有糙果花，若为蓝穗花则如此。」关于「二者」即野茉莉花。花开时若为完全开放称为开花，若为半开则称为未全开，含苞待放亦是如此。
Catukkaṃ rattapupphe. Bandha bandhane, u, sakatthe ko. Jayatthaṃ sumanaṃ jayasumanaṃ. Bhaṇḍatismā iko, bhaṇḍiko. Jīvatīti jīvako, jīva pāṇadhāraṇe, ṇvu. Jīvakasaddassa pītasālādīsvapi pavattanato bandhu eva jīvako bandhujīvakoti bandhusaddena visesetvā vuttaṃ, samuditena vā nāmamidamekassa. ‘‘Bandhu bandhukapupphe ca, bandhubhātari bandhave’’ti vacanato,
四种赤花。『班达』者，束缚义，加『乌』尾缀，以『咖』作同义词缀。为胜利之义的吉祥花，称为胜利吉祥花。取『班哒』加『伊咖』缀，成『班迪咖』。『活着』故称基瓦咖，『基瓦』语根义为持命，加『纽』缀。由于『基瓦咖』一词亦用于黄娑罗等植物，故以『班督』一词加以限定，说为『班督基瓦咖』；或此乃某一物之合称。依据『班督用于红花、于兄弟、于亲属』之文，
‘‘Jīvako pītasāle ca, khepane vuddhijīvini;
『「jīvako」用于黄娑罗，以及耗尽义、增长生命义；
Sevini pāṇake phāti-kuṇḍike pādapantare’’ti. –
『塞维尼』、小虫、『帕帝昆迪咖』、趾缝之间——
Vacanato ca ‘‘bandhujīvako’’ti ettha dve nāmānipi daṭṭhabbāni.
由此谈到「bandhujīvako」一语，此处须见二种不同名称之用法。
§576
576. Pañcakaṃ sumanāyaṃ. Sundaraṃ mano yassaṃ. Sugandhattā jātisumanāti samuditanāmaṃ. Mala dhāraṇe, to, nadādi. Jana janane,ti. Vassakālasañjātapupphatāya vassikī. Iko, nadādi.
576. 关于五种美丽花。称为美好者，感使心愉悦。由其香气得名『jātisumanā』。于污浊处保持者称为『mala dhāraṇe』，如于河流等地生长。称为『jana janane』即众多生长者。以雨季时节生的花谓之『vassikī』。此即水岸等多为之处。
Dvayaṃ ‘‘campeyya’’iti khyāte. Yutha hiṃsāyaṃ, i, sakatthe ko, dīghādi. Magadhe bhavā māgadhī. Gaṇikā, ambaṭṭhāpi. Dvayaṃ ‘‘devāli’’iti khyātāyaṃ. Sundaraṃ dalametissā sattalā, dassa to, satta dalāni yassā vā sattalā. Navā nūtanā mallikā navamallikā. Navamālikāpi.
两种以『坎贝亚』著称者。『犹他』语根义为伤害，加『伊』缀，以『咖』作同义词缀，并作长音等变化。产于马嘎达者，称为马嘎达种。妓女，以及阿姆巴丹亦是。两种以『迭瓦利』著称者。『萨达拉』者，具七片美丽坚实花瓣，或谓『达萨』变为『达』，具七片花瓣者。新鲜的茉莉称为新茉莉。新玛丽嘉亦同。
§577
577. Dvayaṃ puṇḍake ‘‘laṃsvaṇa’’iti khyāte. Vasante pupphati vāsantī. Atimudaṃ tanotīti atimutto, nipātanā. Mādhavī, latāpi. Madhumhi citte, vesākhe vā pupphatīti mādhavī.
577. 两种白花中以『兰斯瓦纳』著称者。春季开花者称为春花。『展放至极柔软』故称阿提姆达，依特殊规则成词。玛达维，亦为藤蔓植物。在蜂蜜月、韦萨佉月开花者，称为玛达维。
‘‘Latā jotimatīpakka-sākhāvallīpiyaṅgusu;
“Latā”为藤蔓，乃发光的、枝叶繁茂的攀援植物，枝条伸展如同手臂。
Latā katthūrikāyañca, sā dubbāmādhavīsu cā’’ti.
「藤蔓」亦指麝香草，而「杜婆草」与「摩陀婆藤」亦然。
Latā anekatthā. Dvayaṃ karavīre. Kucchitaṃ ravanti assā yena karavīro, īro. Asse māretīti assamārako. Paṭihāsopi.
「藤蔓」（latā）含多种义。「夹竹桃」（karavīra）有两种词源。『其内发出鄙恶之声』者，谓「夹竹桃」，词根「īra」。『能杀马者』谓之「杀马草」（assamāraka）。亦有对举之义。
Dvayaṃ mātuluṅge. Matto lujjati yena mātuluṅgo, luja vināse. Paripuṇṇabījatāya bījapūro. Rucakopi, ruca dittiyaṃ, ṇvu. Dvayaṃ dhutture. Uggaṃ majjati yena ummatto, mada ummāde. Māretīti mātulo, ulo, rassa to. ‘‘Ummatto kitavo dhutto, dhattūro kanakāvhayo, mātulo madano’’tyamarakoso.
两词皆指香橼（mātuluṅga）。『以此使人倒毁者』，谓香橼，取「毁坏」义之词根。因种子饱满充实，故称『满种』（bījapūra）。又称『光亮者』（rucaka），取「光辉」义之词根，加名词词缀。两词皆指曼陀罗花（dhuttura）。『以此令人昏乱者』，谓令人痴狂，取「醉乱」义之词根。『令人死者』故称『致命者』（mātula），加词缀，短化收尾。《阿玛拉语典》云：『痴狂者、赌徒、无赖、曼陀罗花、金色之称，皆为致命草之名』。
§578
578. Dvayaṃ kaṇhapākaphale. Karaṃ hatthaṃ maddati kaṇṭakena karamando. Karamaddopi. Suṭṭhu sinotīti suseno, si bandhane, yu. Dvayaṃ kunde. Kuṇa saṅkocane, do, nattaṃ, kuṇa saddopakaraṇesu vā. Māghe bhavaṃ māghyaṃ, yo, tasmiṃ kāle hi pupphādisamiddhi bhavatīti tabbhavattena byapadeso.
578. 两者皆与黑枣果实有关。手指因刺痛而弯曲，手掌也因刺痛而收缩。『手掌弯曲』者，是因刺痛引起的。正确的说法是『弓形』，即因束缚而成形者。两者也用于表示容器的收缩、弯曲，或音调的收缩等。如同芒种时节，世间一切花木繁盛，实证于此时期之繁茂。
Dvayaṃ devatāse. Devatā āsanti yaṃ devatāso. Jīmūtakāle sañjātattā jīmūto, mhanalā. Dvayaṃ sanāmapasiddhe pupphaviṭape. Pupphamāsuṃ na milātamassa bhavatīti amilāto. Mahantampi kālaṃ sahatīti mahāsahā.
两者皆指天界众生。『天族』所居即谓众神所在之处。冬季时节出现的死气，即为死亡，衰败之意。两者在著名的花坛之中。花未凋谢者称为『不凋谢』，未腐烂也称为『不腐坏』。大者即为长久，表示持续时间长久。
§579
579. Catukkaṃ jhiṇḍisāmaññe. Sirī vattati yena sereyyako, ṇeyyako. Dāsanāmakattā dāsī. Kira vikkiraṇe, āto, dvittaṃ. Kura sadde, ḍo, sakatthe ko.
579. 四者皆指拂尘。头部的拂尘称为『长尾』，『严尾』。女奴名下所持者为侍女之意。所谓分布是指散布、扩展、有两重之义。依照声调，『库拉』是指所在地，意为何处。
Dvayaṃ kaṇṭena, patrena ca site paṇṇāse. Aja gamane, uko. Sito sukko paṇṇāso sitapaṇṇāso. Dvayaṃ appapatte paṇṇāse. Īra kampane, yu. Phaṇiṃ jayati phaṇijjako, yassa ko.
两者皆由刺或叶制成，色白之叶子有五十片。山羊前进时所用的，是指尖利物器。白色者称为干燥，五十叶子被称为白叶子。两者为稍扭转的五十片。由剧烈震动所生者。指蛇颈上升，名为『蛇颈起伏』。
§580
580. Dvayaṃ japākusume. Japati yāya japā, ju javane vā, po, ussattaṃ. Marudesaje kaṇṭakini karabhappiye taruvisese karīrādidvayaṃ. Karotismā īro. Kaca bandhane, dvittaṃ, kakaco, ganthilopi.
580. 两者皆指用花朵制成的装饰品。作装饰者为佩戴，活跃或勇猛，意为优美者。木棘类植物生于柿树叶上，是专用的植物名称。以手制作的饰品中，有半透明的，亦有结成束状的。
Dvayaṃ rukkhoparijāte vijātiye pallave. Rukkhe jāyamānā taṃ addati hiṃsatīti rukkhādanī, adda hiṃsāyaṃ, yu, nadādi, dalopo. Vanda abhivādanathutīsu, a, itthiyaṃ, sakatthe ko, assa dīgho. Rukkharuhā, jīvantikāpi. Dvayaṃ cittake. Citi hiṃsāyaṃ, gandhe ca, ṇvu. Aggisaññitoti aggipariyāyanāmako. Pāṭhīpi, pume’yaṃ.
两者皆为树叶旁生的新芽或枝条。树木生长时，会造成损害，树枝会被撕裂，叶脉受伤破损。叶子有赞颂、问候和称赞之意，亦有女性的称呼。长者称为树干或活枝。两者也指心灵，『心』代表味觉和气味。『火觉』即火之周围的形态。即使在道路上，人们也是如此。
§581
581. Dvayaṃ gaṇarūpe. Akko sūriyo, tappariyāyanāmakattā akko. Vikarotīti vikiraṇo, yu. Assi. Akkavho, vasuko, apphoṭo, mandāro, akkapaṇṇopi. ‘‘Pume akkavho apphoṭo, vanamālyaparājite’’ti ruddo. Mandāro devadumamhi pāribhaddakepi. Tasmiṃ akke yo setapupphako, tasmiṃ aḷakko. Setapupphatāya alaṃbhūto akko aḷakko, ala bhūsane, ḷattaṃ. Patāpasopi. Dvayaṃ chinnaruhāyaṃ. Tittarasattā pūtibhūtā latā pūtilatā, pū pavane vā,ti. Rogamalaṃ punātīti pūti, sā eva latā pūtilatā. Guḷa rakkhaṇe, co, nadādi. Gara secane vā. Amatā, madhupaṇṇīpi. Madhu iva paṇṇamassā madhupaṇṇī. Dvayaṃ dhanuseniyaṃ, yā pattehi vacāsadisī, tattaco tantadhanuguṇopayutto. Mubbāvikāratāyeva dhanujiyā ‘‘mubbī’’tyuccate, mubba bandhane, a, mubbā. Madhurasattā madhurasā. Devī, moraṭāpi. Mura pavedhane, aṭo, moraṭā.
581. 『两者』作为种类。『阿克』意为太阳，也指那种名为『法亮』的太阳。『维迦罗蒂』意为扩散，这里为‘扩散、散布’之意。『阿悉』。『阿克梵』、『瓦苏阇』、『阿婆多』、『曼达罗』与『阿克梵般纳婆』等，都是词汇例子。有人说：“对于男性而言，阿克梵是阿婆多，如同野花未被摘取。”『曼达罗』即使在天界仙境中的某地也受庇护。在那‘阿克’之中有一白花者，称为『阿拉克』。因白花附着，阿克即阿拉克，非凭装饰，而是附在藤蔓上。亦用于表示落叶。关于『两者』，指枝叶分离的。『提塔拉萨塔』意为腐坏的藤蔓腐叶，随风摇动。所谓去除病垢即是腐坏，也即为藤蔓腐叶。关于维持蜂蜜和保护，有河水之类，或清除水池。指不朽的、蜂蜜样的东西。蜂蜜如甜蜜的蜜汁。『两者』指弓手用的物件，上有叶片似的，形似弓弦。弓手操控时，弓弦上因之前的变更被谓为『牟逼』，牟逼即有结绑，a指无，mubbā解释为之前的。甘甜性质与甘美味道。也指女神、调和物。割取调理时，aṭo是割，摩拉塔也同样。
§582
582. Dvayaṃ makkaṭiyaṃ. Kapīnaṃ vānarānaṃ kacchuṃ janetīti kapikacchu. Kapikaccupi. Dukkhasamphassatāya duphasso. Attaguttā, jaḍā, abyaṇḍā, kaṇḍūrā, pāvusāyinī, sūkasimbipi. ‘‘Ayaṃ phassena kaṇḍuṃ janayatī’’ti yā lokehi pariharīyate, tato ayaṃ attanā guttā rakkhitā attaguttā. Pāvusāyaṃ utuyaṃ eti jāyate, ṇo, inī. Sūkasahitā simbi assā sūkasimbi, rassanto. Dvayaṃ maṇḍūkapaṇṇiyaṃ. Maja suddhiyaṃ, ṭho. Kāsa dittiyaṃ, karaṇe a, rasso. Samaṅgā, yojanavallīpi. Samaṅgatīti samaṅgā, a. Yojanaṃ vallī yassā yojanavallī.
582. 『两者』即猴类。猴子及猿猴生长的一种壳称『猴壳』。『猴壳』亦即壳。苦难冲突时称为『杜帕西』。属自己领地，愚笨粗暴，沉睡。『阿塔古塔』、愚笨，『阿比延达』、小部分，『坎杜拉』、会引瘙痒的人，『帕吴赛因尼』、尖锐犀利，和『苏卡辛比』。人们称此物会使皮肤痒痒，故大家避开，称此为自己领地的保护物。此物常年生长，在冬季长成。『苏卡歇塔』和『辛比』，为鲜嫩且令人愉悦。『两者』为青蛙果叶相关。洁净的也叫『苏德』。『喀萨』为第二，『卡拉内』指捧取，a是音节。『萨曼加』意为相称，连接。『依约那曼加瓦利』即相称的蔓藤。
Dvayaṃ vanatittikāyaṃ. Amba sadde, ṭho, ava rakkhaṇe vā, niggahītāgamo. Pā rakkhaṇe, ṭho. Setā, pāpacelīpi. Setarasena yujjateti, a. Dvayaṃ kaṭukarohiṇiyaṃ. Kaṭa vassāvaraṇagatīsu. U, kaṭu, nārī. Kaṭukarasā hutvā ruhatīti kaṭukarohiṇī, ruha janane, yu, nadādi. ‘‘Kaṭukarohiṇī’’ti samuditena nāmamidaṃ. Kaṭurohiṇīpi.
『两者』指郁闭树下之草药。『安巴』声音清晰，保护自身或被拘束收纳。『帕』用于保护。也有白色类，亦作苦味剂。白色因苦涩与连接而称为『白拉赛那』。『两者』指粗硬食物类。『卡塔』意为雨季覆盖。『乌』是苦，女性。苦味具足而生长，称『苦萝欣妮』，积聚生育绿色，流动等意。『苦萝欣妮』是该物的正式名称，也叫『苦罗欣妮』。
§583
583. Dvayaṃ kharamañjariyaṃ ‘‘cacasima’’iti khyātāyaṃ. Apamajjanti vatthādika’maneneti apāmaggo, dīgho upasaggassa. Sikharamassāti sekhariko. Dhāmaggavo, vimukhapupphīpi. ‘‘Ghosake kharamañjariyaṃ, dhāmaggavo pume mato’’. Vimukhaṃ pupphamassā. Dvayaṃ kaṇāyaṃ. Pittaṃ phalati kuppati yāya pipphalī, nadādi. Magadhe bhavā māgadhī, magadhānaṃ ayaṃ vā māgadhī, tatra paṭhamuppannattā, bāhulyena vā tatra jāyamānattā taṃsamaññāya byapadissate. Vedehī, kaṇā, kolāpi. Vedehānamayaṃ vedehī. Kaṇā nānatthā, vuttañca ‘‘kaṇā pipphali’jājī ce’’ti.
583. 『两者』为苛刻之物，称作『查查西摩』。意为麻烦，也指长时间的缠绕。『锡卡拉玛萨』指山顶草本。又有称为『达马加瓦』和疯癫花者。『哥萨克氏』称『查查西摩』、『达马加瓦』是男性化名称。疯癫花者。『两者』为根茎类。青柑果成熟，开裂，如同小胡椒。意为水流纷杂。『马嘎达』和『玛嘎迪』，前者属地名，后者则指女性。从出生起或大量出现则被区分以区别。『维迪希』、油脂柑橘类。维迪希者也称。有多种『卡纳』，有称“卡纳胡椒”的。
Dvayaṃ tikaṇṭake. Gavaṃ kaṇṭako gokaṇṭako, pathaviyaṃ vā laggo kaṇṭako gokaṇṭako. Siṅgha ghāyane, āṭo. Palaṅkasā, sādukaṇṭopi. Yuttarāsnāyaṃ palāse ca palaṅkasā thiyaṃ. Sādukaṇṭo vikaṅkatepi. Dvayaṃ hatthipipphaliyaṃ. Kolākārā, taṃnāmikā vā vallī kolavalli, rasso. Ibhānaṃ hatthīnaṃ pipphalī ibhapipphalī. Kapivallī, vasiropi. Vasiro nānattho. Vasiro apāmaggo sāmuddalavaṇaṃ hatthipipphali ceti. Pume’yaṃ.
『两者』指刺状物。牛羊刺称『牛刺』和『牛尾刺』，或称为地刺。会伤犬类，硬刺。有床单类刺，也称为『萨杜卡刺』。因床单而甜蜜相连。『萨杜卡刺』即使变形也能辨识。『两者』指象脚小花，或称象花瓜藤，藤名。大象所用的胡椒称象胡椒，有卷须类。卷须有不同。卷须没有麻烦，甘甜如海盐，是象胡椒中的一类。属于男性用名。
§584
584. Dvayaṃ chaganthāyaṃ, yā ‘‘uggagandhā’’tipyuccate. Gunnaṃ lomasampātanaṭṭhāne jātā golomī, vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ, karaṇe a, satapabbikāpi. Vacā sukkalohitamūlabhedena duvidhā, tatrasukkā ‘‘hemavatī’’tyuccate amarakose. Dvayaṃ apphoṭāyaṃ. Kaṇṇasaṇṭhānapupphatāya kaṇṇī. Girimhi jātā kaṇṇī girikaṇṇī. Rogādijitattā aparājitā.
584. 『两者』指胆结节。称为『乌嘎甘塔』。生发于毛发生长处。野生纤维茎，牵引语音，耳朵也有细长柔软的毛。言语发出，如红铁矿两种之差异，此处干燥名为『赫玛瓦蒂』。『两者』为带花的，耳朵边生花者称为耳花。因病等未被摘取。
Dvayaṃ kalasiyaṃ. Sīhapucchākārakusumamañjaritāya sīhapucchi. Pañhi appatanu vuccate. Pañhi paṇṇaṃ yassā pañhipaṇṇī. Puthupaṇṇī, guhāpi, puthu asiliṭṭhaṃ paṇṇamassā puthupaṇṇī. Gahvare sīhapucchañca, thiyaṃ chamātuke guho . Dvayaṃ sālapaṇṇiyaṃ. Sālapaṇṇasadisaviṭatāya sālapaṇṇī. Sālaṃ sobhanayuttaṃ paṇṇamassā vā sālapaṇṇī. Thu gatitheriyesu, iro, thiro.
二者称为斜纹。以狮尾形似花簇者为狮尾纹。斑称为羽毛纹。羽毛指叶，称羽叶。新叶，隐匿处的新叶，外光滑的叶称新叶。洞穴中有狮尾纹，还有厚皮树上的洞穴。二者称为大莎叶。以大莎叶状展开者为大莎叶。以装饰华美的叶为大莎叶。以上皆见于长老比库著作中，例如伊洛长老与提罗长老处。
§585
585. Dvayaṃ kaṇṭakārikāyaṃ. Niddahati kaṇṭakamuṭṭheti nididdhikā, ṇvu. Bhayakaraṇavasena byagghasadisatāya byagghī, brahatī, khuddāpi. Dvayaṃ nīlirukkhe. Nīla vaṇṇe. Nīlavaṇṇatāya nīlī, nadādi, inī, nīlinī, kāḷā, tutthāpi.
585. 二者用于刺类植物上。刺的头称为刺尖，辱名钉尖。用作恐怖之物的如虎须刺，繁盛的小刺。二者用于蓝色树木上。蓝色者称为蓝，因其蓝色而称蓝，如河流等，被称为蓝色树及黑色树木中的蓝树。
Kāḷā kaṇhativutāyaṃ, nīlī yojanavallisu;
黑色者是因黑色的侵袭，蓝色者生长如同连绵的范围。
Paṇḍe rasañjane tutthā, sukhumelāya nīliyaṃ .
在果实汁液渗入中，它是蓝色，细腻柔和的蓝色。
Dvayaṃ guñjāyaṃ. Jañja yuddhe, uko, assi, guja sadde, a, bindāgamo. Nāmantarāni cassa –
二者见于聚居处。阻碍战争的声音，如破裂声，灰尘声带来毁坏。其名称依次为——
Dume sā rattikā ratta-dalā cūḷāmaṇī ca sā;
杜密刺，红色的，红叶，细小而宝贵者。
Kākaciñcī tulābījaṃ, kaṇhalā ca sikhaṇḍinī.
乌鸦种子藤，疣果蔓也。
Dvaya’maheruyaṃ. Ayamaheruicceva khyātakaṇṭakavatī bhavati. Sataṃ mūlāni yassa satamūlī. Sataṃ roge āvaratīti satāvarī, vara āvaraṇicchāsu, atha vā ‘‘satā’’ti ca ‘‘āvarī’’ti ca dve nāmāni tassā. ‘‘Satamūlī bahusutā-bhīru indīvarī varī’’ti hi vuttaṃ.
此乃二种药藤。其一称为‘长刺刺藤’，有如一百根根须相缠绕；又谓其根如百条根须，叶丛似百层遮盖，故有‘百根藤’、‘百蔽’之称。谓其众多根须及繁茂枝叶，有如遮蔽繁多者。云：“此百根藤，众多且敏感，如蟾蜍之属，变化无常。”
§586
586. Dvayaṃ ativisāyaṃ. Mahāvīriyaṃ osadhaṃ mahosadhaṃ. ‘‘Lasuṇe tivisāyañca, suṇṭhiyampi mahosadha’’nti ruddo. Atīva visati bhesajjapayogesūti ativisā, visā, aruṇā, siṅgīpi.
此谓二大毒药，谓‘大力药’与‘至大药’。《烧蒜论》云：“大蒜为三毒之极，大蒜与谷类为至大药。”‘至大毒’意指非常适用于药物，亦即此药名为‘极毒’、‘大毒’、‘红毒’、‘鸦雀毒’之意。
‘‘Aruṇo kiñcirattakke, sañjhārāge anūruke;
“赤药生于石壁，午后至傍晚花开；
Nisadde kapile kuṭṭhe, dabbeva vāccaliṅgiko’’.
不生于野生木，似声如蝉鸣。”
‘‘Aruṇātivisāsāmā, mañjaṭṭhātivutāsu ca;
“此毒极重似赤药，满布据说广阔芳香；”
Usīretivisāyañca, siṅgimagguravallabhā’’ti.
「香附子」与「毒蛇草」亦然，「麝香草」、「沉香」与「摩陀婆藤」皆属此类。
Dvayaṃ somarājiyaṃ. Vaka ādāne, aco, somasamatāya kāritā vallikā somavallikā, sakatthe ko, kaṇhaphalā, pūtiphalāpi.
两词皆指月王藤（somarājī）。取「摄取」义之词根，加词缀；因与月神同性，故所培育之蔓藤称『月藤』（somavallikā），加同义词缀；其果实为黑色，又称『臭果』（pūtiphalā）。
Dvayaṃ dāruhaliddārukkhe. Dara vidāraṇe, bo, rassa bo, dābbī, dīghādi, nadādi. Haliddavaṇṇadārutāya dāruhaliddā, haliddāpi. Dvayaṃ biḷaṅge. Aṅga, raṅga, laṅga, gatyatthā daṇḍakā dhātū, a, ḷattaṃ, biḷaṅgaṃ. Citrāni taṇḍulāni yassā, taṇḍulo, kimisattupi.
两词，关于『姜黄木』树。词根『dara』表示分裂，加『bo』，『ra』变为『bo』，得『dābba』，再经长音等变化及『na』类变化。因其木材具姜黄色，故称『dāruhalidda』，亦作『haliddā』。两词，关于『莪术』[Pali: bilaṅga]。词根『aṅga』、『raṅga』、『laṅga』、『ga』等皆含『行进』之义，属不变化词根，加『a』，并将『ḷ』替换，得『bilaṅgaṃ』。因其米粒色彩斑斓，故加『taṇḍula』之词，亦称『kimisattu』（虫粮）。
§587
587. Dvayaṃ samantaduddhāyaṃ, nuha uggiraṇe, nadādi, mahantaṃ nāmamassa. Sīhuṇḍo, vajiradumo, guḷāpi. Dvayaṃ dakkhāyaṃ. Muduguṇayogā muddikā, madhuraso sādu, tena vuttaṃ vejjaganthe ‘‘sādu lavaṇatittambilakaṭukasāyakā’’iti, taṃyogā madhurasā. Gotthanī, dakkhāpi. Tikaṃ yaṭṭhimadhukāyaṃ. Madhurasatāya madhukaṃ, upamāne ko. Daṇḍākārattā yaṭṭhi ca sā madhurasattā madhukā ceti yaṭṭhimadhukā. Madhurasabhāve tiṭṭhatīti madhulaṭṭhikā, rassa lo, sakatthe ko ca. ‘‘Madhuyaṭṭhikā’’tipi pāṭho, vuttañca ‘‘madhukaṃ klītakaṃ yaṭṭhi-madhukaṃ madhuyaṭṭhikā’’ti .
587. 【两词】用于'samantaduddha'（遍布之义）：'nuha'用于'uggiraṇa'（喷出之义），属'nada'等类，其名称意为'巨大'。此植物名有：sīhuṇḍa（霸王鞭）、vajiradumo（金刚树）、guḷā（球形植物）亦然。【两词】用于'dakkha'（葡萄）之义。因具柔软之性质，故称'muddikā'；其汁液甘甜可口，因此医典中说：'甘、咸、苦、酸、辛、涩'，由此而得名'madhurasā'（甘味者）。'gotthani'、'dakkha'亦属此类。【三词】用于甘草（yaṭṭhimadhu）之义。因具甘甜之味，故称'madhuka'，以比喻格加'ka'后缀。因形如杖（daṇḍa）故称'yaṭṭhi'，又因具甘味故称'madhuka'，合而为'yaṭṭhimadhu'（甘草）。因安住于甘甜之性中，故称'madhulaṭṭhikā'，其中'la'为短音，加自义后缀'ka'。另有'madhuyaṭṭhikā'之读法，典籍中亦云：'madhuka、klītaka、yaṭṭhimadhu、madhuyaṭṭhikā'，皆为同义异名。
§588
588. Dvayaṃ vātiṅgaṇe. Vātaharattena gaṇīyateti vātiṅgaṇo, bhaṇḍa paribhāsane, ṇvu, nadādi. Ṭakārakaraṇe bhaṇṭākīpi, brahatiyampi ayaṃ.
588. 【两词】用于'vātiṅgaṇa'（茄子）之义。因能去风（vāta）而被计数归类，故称'vātiṅgaṇo'；词根'bhaṇḍa'有批评、分类之义，加'ṇvu'后缀，属'nada'等类。因加'ṭa'音，亦称'bhaṇṭākī'；此名亦用于'brahati'（灌木茄）类。
‘‘Vātiṅgaṇo tu vāttāku,
『袪风果，又名圆形瓜，
Vāttāko sākaveḷu ca;
『风轮』与『轮轴』。
Bhaṇḍākī rājakumbhaṇḍo,
『狮子面』与『王罐』，
Vāttākī duppahāsinī’’ti .
『风轮』断恶破坏者。」
Rabhaso. Dvayaṃ brahatiyaṃ. Vāttaṃ nirāmayaṃ karotīti vāttākī, vātiṅgaṇepi. Braha vuttiyaṃ, to, nadādi.
『狂风』有二种含义：一是能使风轮无病无灾者，即『风轮』；风声亦是此义。此为『狂风』的解释，出处为河流等处。
Dvayaṃ gorakkhataṇḍule, vuttañca tantantare ‘‘gaṅgerukī nāgabalā, tathā gorakkhataṇḍulā’’ti. Nāgassa balamiva balametissā rogaharaṇattā nāgabalā, jhasa hiṃsattho, a. Dvayaṃ aggisikhāyaṃ. Naṅgalasadisamūlatāya lāṅgalī, nassa lo, dīgho ca. ‘‘Naṅgalī’’tipi pāṭho, saradakāle sañjātattā sāradī.
二者为『狮子眼』与『守护之眼』，典籍中称『达那河的强者、亦如狮子眼』。如同龙的力量，此处指排除病苦者，龙之力即除害之力。本章又有二者为『火焰冠毛』与『犁头根』，犁头长且坚固。『犁头』一词于冬季产生，其时称作『萨拉蒂』。
§589
589. Tikaṃ kadaliyaṃ. Ramanti yassaṃ rambhā, bho. Kada māraṇe, alo, nadādi. Muca mocane, ṇo. Dvayaṃ kappāsiyaṃ , yassā phalaṃ kappāsaṃ karoti lokānamupakāranti kappāsī, karotismā pāso, nadādi. Vada theriye, aro, samuddantāpi.
589．『椰枣子』。甘露之女『椰枣仙子』歌唱之处。『椰枣』于磨灭时，亦见于河流中。又有二者为『棉花』之鸟，其果实制成棉花，供人利益，称为『棉织者』，也称『莫迦者』，相关记载见鱼类描述中。
Samuddantā tu kappāsī, sikkādurālabhāsu ca;
但丝绵来自桑树，且质地坚韧更难获得；
Kappāsī vanasambhavā ce, bhāradvājīti vuccati.
若丝绵生于林中，则称为婆罗门氏。
Dvayaṃ paṇṇalatāyaṃ. Nāgaloke jātā latā nāgalatā. Tambavaṇṇaṃ lātīti tambūlī, assū, nadādi. Tambūlassa ayaṃ vā tambūlī. Tambūlavallī, nāgavallīpi, tambūlaṃ nāma phalapattacuṇṇādiyogasamūhānaṃ nāmaṃ, tadatthā vallī tambūlavallī, nāgalokassa vallī. Dvayaṃ dhātakiyaṃ, ayaṃ tambapupphī, majjopayuttā. Pupphā sugandhikā dhātakicceva khyātā. Aggijālasamānapupphatāya aggijālā. Atisayaṃ ṭhitiṃ karotīti dhātakī, nadādi.
此处有两类攀爬藤蔓。在龙族界中所生的藤蔓称为龙藤。叶色红褐者称作槟榔叶，有种称槟榔藤、也称龙藤，槟榔为果实、叶及木屑等合称。此义即为藤、攀缘植物之义，属龙界的藤蔓。两者是金属类，一为红花藤，带有汁液。花朵芳香，属于金属类花卉。类似火网花状的火网花。因其特殊稳定性被称为金属类，类似水之类。
§590
590. Dvayaṃ sukkativutāyaṃ. Tisso vutā tacarājiyo yassā tivutā. Tisso puṭā tacarājiyo yassā tipuṭā. Saralā, tibhaṇḍī, rocanīpi . Dvayaṃ kaṇhativutāyaṃ. Sā tanukaraṇe, virecanakaraṇena kāyaṃ, rogañca sāyatīti sāmā.
590. 这两者在三种织物中出现。三种织物是由三种丝组成的。三种茧是三种织物的来源。还有平滑型、三折型、光泽型的。两者是黑色织品。这种是轻软的丝织物，由吹散作用形成，且有体病和病理，俗称纱。
‘‘Sāmā tu mecake vuddha-dārake harite nadi;
纱类则在草地、老树、幼芽、绿色河流之间形成；
Tikaṇhativutā gundā, sārivāyaminīsu ce’’ti. –
三种黑色织物含胶状，出现在寒冷气候中。」
Rabhaso, kala saṅkhyāne, kara karaṇe vā, a, kāḷā. Thī kāḷā kaṇhativutāyaṃ, nīlīyojanavallisu. Masūravidalā, addhacandā, kāḷamesikāpi.
『Rabhasa』是指污垢或污秽，根据时令数量或方式产生，可称为『kāḷā』（黑色物）；女性所称的『kāḷā』是黑暗的，有如黑蓝色的长边织物。像红豆大小的颗粒，初生月色，也称为墨色者。
Dvayaṃ kukkuṭasiṅgāyaṃ. Siṅgasadisapupphatāya siṅgī, kuḷīrasiṅgī, vakkaṅgīpi. Dvayaṃ reṇukākhye gandhadabbe, ayaṃ reṇuketyeva vāṇijādīnaṃ khyātā. Assā ca marīcākati phalaṃ. Reṇu gatisaddesu, ṇu, kapilā vuttā. Dvijā, hareṇū, kontī, bhasmagandhanīpi. ‘‘Hareṇu so kalāyepi, reṇukāyaṃ thiyaṃ bhave’’ti ruddo.
【两词】用于'kukkuṭasiṅga'（公鸡角草）之义。因其花形似角（siṅga），故称'siṅgī'；又称'kuḷīrasiṅgī'，亦称'vakkaṅgī'。【两词】用于名为'reṇukā'的香料物品；此物在商人等人中仅以'reṇuka'之名广为人知。其果实形如胡椒粒。词根'reṇu'有行走、发声之义，加'ṇu'后缀，颜色为栗黄色，已如前述。其同义词有：dvijā、hareṇū、kontī、bhasmagandhanī。《路德语法》中说：'hareṇu为阳性，亦指豌豆；用于reṇukā之义时则为阴性。'
§591
591. Dvayaṃ phālake. Hirīnāmikāya devadhītāya sarīrato sañjātattā hiriveraṃ. Vāretīti vāraṃ, vārināmakattā vā vāraṃ, latte vālaṃ. Udījhaṃ. Kesambunāmampi, udīcīdese bhavaṃ udījhaṃ, kesassa ambuno ca yāni nāmāni, tāni sabbānyassāti kesambunāmaṃ. Dvayaṃ bimbikāyaṃ. Rattaṃ pakkaphalamassā. Oṭṭhavaṇṇasamānaphalatāya bimbikā, assā eva hi phalenoṭṭho upamīyate. Tuṇḍikerī, pilupaṇṇīpi.
591. 两词指『木板植物』。因从名为『惭愧』的天女之身所生，故名『惭愧藤』[Pali: hiriveraṃ]。『遮止』义为『防护』，或因名为『防护』故称『防护』，末音转为『防护』[Pali: vālaṃ]。『北方水草』[Pali: udījhaṃ]：亦名『发水』，生于北方地区者称『北方』，兼具『发』与『水』之诸名，故总称『发水名』。两词指『红果藤』[Pali: bimbikā]。其果实成熟时呈红色。因果实颜色与嘴唇相同，故名『红果藤』，盖以此果实比喻嘴唇之色。又名『圆果』[Pali: tuṇḍikerī]，亦名『毕路叶』[Pali: pilupaṇṇī]。
Dvayaṃ seleyye, tañca pāsāṇabhavaṃ sugandharasadabbaṃ selajanti khyātaṃ. Silāyaṃ pāsāṇe bhavaṃ seleyyaṃ, ṇeyyo. Asmano, asmassa vā pupphaṃ asmapupphaṃ, kāḷānusāriyampi. Dvayaṃ elāyaṃ ‘‘phālā’’ti khyātāyaṃ. Ila gamane, a, isse. Bahavo atthe lātīti bahulā, bahuroge vā lunātīti bahulā, candavālāpi.
两种『seleyya』，且又称为石头植物，因芳香及味美而闻名。石头之上的『pāsāṇa』植物即为『seleyya』，应当敬重之。石头上的花被称为『asmapuppha』，黑色相关者也属于此种。两种『elā』称为『phālā』，用于行走处，即称为『ilā』或『isse』。这些皆因多重意义而被称为『bahulā』，亦指多病多疮的，或多阴病者，以及多尘沙者。
§592
592. Dvayaṃ ‘‘kuṭṭha’’iti khyāte sugandhadabbe. Kuṭa cedane, ṭho. Kuyaṃ pathaviyaṃ tiṭṭhatīti vā kuṭṭhaṃ. Byādhināmakattā byādhi, tathā ca ‘‘koveraṃ bhāsuraṃ kuṭṭhaṃ, pāribhābyaṃ gadāhvaya’’nti rabhaso. Pākalaṃ, uppalampi. Dvayaṃ kevattīmutthake. Vuttañca –
592. 两词指通称『疥癣药草』的芳香药材。语根『切削』加后缀『陀』[Pali: ṭho]构成。或谓『立于地中』，故名『根草』[Pali: kuṭṭhaṃ]。因亦名『病』，故有『病草』之称；如拉巴萨[Pali: rabhaso]所言：『光耀、芬芳之疥癣药草，又名帕里巴比亚[Pali: pāribhābyaṃ]、伽陀[Pali: gadāhvaya]。』又名『帕咖拉』[Pali: pākalaṃ]，亦名『青莲』[Pali: uppala]。两词指『渔夫握持之草』[Pali: kevattīmutthaka]。如所说——
‘‘Paripelavaṃ plavaṃ vanyaṃ, taṃ kuṭannaṭasaññakaṃ;
「浸湿之物、漂浮野物，即称为沼泽或沼地植物」；
Jāyate maṇḍūkākāraṃ, sevāladalasañcaye’’ti.
生成类似青蛙形状之物，即积聚花瓣之处。
Vane pānīye jātaṃ vāneyyaṃ, ṇeyyo, kevattīmutthake paṇḍo, soṇakoso kuṭannaṭo. Kuṭa chedane, naṭa avabandhane, naṭa naṭṭane vā, kuṭannaṭanti samuditanāmaṃ. Niggahītāgamo. Dāsapurampi.
野外生长于水中或野地，属于需采摘的，形状如水网或粽叶，体内多孔，称为“姑台”，又名“梵多”或“索那科素”。割裂时称为“切割”，包扎时称“绑缚”，舞蹈或摆动时称“跳动”，合称为“绑缚”。此名来源于其用途。亦用于奴隶家中。
Phalapākantalatādi jātimattameva osadhi nāma, na tu tiphalakakkolādi, ipaccayo, bahuvacanantu atthabahulattā eva, ekavacanantopi dissate, osadhi itthiyameva. Osadhaṃ sabbamajātiyaṃ. Phalapākantattā jātito aññaṃ yaṃ kiñci rogāpanayanakaraṃ, tadosadhamuccate. Osadhijātisambandhidabbampi jātivatticchāyaṃ rogapahīnakriyāhetuttā osadhasaddavāccanti paṭipādanatthaṃ sabbaggahaṇaṃ. Osadhasaddato jātiyaṃ ṇo. Keci pana ‘‘osadhijātimattamosadhaṃ sabbamajātiya’’nti pāṭhamavatvā ‘‘osadhijātimattaṃ bhesajjaṃ sabbamajātiya’’nti paṭhanti. Tamidha osadhiosadhasaddānameva ekadesavikativasena vuttānaṃ saṃsayāpagamanatthaṃ visesassa vuttattā na gahetabbaṃ, amarakosepi vuttaṃ ‘‘osadhyo jātimattesu, ajātyaṃ sabbamosadha’’nti . Tattha sakavādīpakkhe eko makāro āgamavasena vutto.
仅凭成熟的果实段称为药物，非由三果果壳等所成。此为作用因果说，复数形态多而有义，单数形亦见，意指药物。药名包含各种种类，成熟果实即为生，具治疗疾病作用，故称为“药”。由药物所生的称谓及其关系，指向消除疾病之功用，故药名以此义设立。药名非指种类。部分人误读为“以药物种类为主，即药即为一切种类”，此乃误解。正确应为“以药物种类的量为主，药物即一切种类”。药物名称仅作为一统名词，不可混淆。阿摩罗诃《词典》亦云：“药物乃诸种类之中，未曾生者即为一切药物。”于此异议方，为异派徒弟所引不真实之言。
§593
593. Mūlādikaṃ dasavidhaṃ sākanti mataṃ, sakkoti yenāti katvā. Tatra mūlaṃ mūlakādīnaṃ, pattaṃ bākucādīnaṃ, kalīraṃ vaṃsādīnaṃ, aggaṃ vettādīnaṃ, kandaṃ nīluppalādīnaṃ, miñjaṃ tālādīnaṃ, phalaṃ kumbhaṇḍādīnaṃ, taco mātuluṅgādīnaṃ, pupphaṃ vaṅgasusenādīnaṃ, chattaṃ ahichattādīnaṃ.
第593条。根茎类共有十种，此为观点，“萨咖”意指“是”或“称”。其列有：根与根类，叶与叶类，草茎与草茎类，顶芽与顶芽类，球茎与蓝莲类，竹芦与竹芦类，果与妖魔类，鳞片与母姜类，花与网颗菱类，伞与蛇伞类。
§594
594. Dvayaṃ eḷagale. Pakārena dadduṃ punātīti papunnāṭo. Pu pavane, kiyādi, aṭo, niggahītāgamo. Eḷagaṃ dadduṃ lunātīti eḷagalo. Daddugho, cakkamaddako, uraṇākhyopi, dadduṃ hantīti daddugho, hanassa gho. Cakkākāratāya cakkaṃ, daddu, taṃ maddayatīti cakkamaddako. Uraṇākhyo mesākhyo. Mārisākatiappapattako bhūmilaggapatto taṇḍuleyyo appamāriso ca nāma, taṇḍulato jāyatīti taṇḍuleyyo, ṇeyyo. Appapattatāya appo ca so mārisākatittā māriso ceti appamāriso.
第594条。双称“芽”与“枝”。以火炼取者，称为“芽叶”。「蒲」指风、气等，八种，谓之捆扎聚合。芽取自茴香，称为“芽叶”。以火炼取茴香者称“芽叶”；以火炼者名作“芽叶”，意指采摘，意为采收。以轮形或圆形状命名为“轮采”者，此乃指轮状采摘。名为“芽”“轮”“滋养”，诸如“轮芽”“芽叶”等。犊名曰“玛里莎”，意为非麻枝，系地栖，附着在稻草上，少麻或不麻，出于稻草，因非发麻故为非麻枝。
Dvayaṃ jīvantiyaṃ, ayaṃ rattaṅgamārisākati, jīvato anto, nadādi. Itarato yu, nadādi. Jīvā, jīvanīyā, madhupi. ‘‘Heṃ nu nve nī’’. Dvayaṃ jīvake, ayaṃ aṭṭhavaggapaviṭṭho. Aneneva nāmena vāṇijānaṃ pasiddho. Madhurasatāya madhurako, jīvāpetīti jīvako, ṇvu.
双称“活物”，此意为红色茅草，俗称“阿里莎枝”，活物终止于河等。另一侧也为河等。活物、生命之水，意为蜜汁。『哎，真是如此否？』意指双称“活者”，此为八部所属之名。以此名著称于商贾之间。因甜味称为甜美者，活者、生命者者谓之活物。
‘‘Jīvako siṅgako seko,
『基瓦』者，『狮子』也，
Dīghāyu kuccasīsako;
『长寿者』者，『短头者』也；
Rassaṅgo madhuro sādu,
『味美』者，『可喜』也，
Pāṇako cirajīvinī’’ti.
『拥有手足且长寿』也。
Tantantaraṃ.
各词依次相续。
§595
595. Dvayaṃ lasuṇe. Yassa mūlaṃ setavaṇṇaṃ. Palaṇḍukandato mahantakandatāya mahākando. Ambilenekena rasena ūnatāya lasuṇaṃ, lattaṃ, rassattaṃ, ṇattañca, lasa kantiyaṃ vā, yu, assu, ṇattaṃ. Mahosadhaṃ, ariṭṭhaṃ, rasonopi. Dvayaṃ rattamūle, harite ca. Palaḍi gandhane, u, sundaro kando yassa sukandako. Kraṇasvananī.
三百九十五。『两者』者，指大蒜。有根呈白色者。属于大鳞茎类及大根茎类。具有多种味道，因其味道不纯正而被称为大蒜。称其蔓生形态、多汁状态、鲜味及气味。大蒜之色泽、光亮、形态、味道亦有分别。其味苦涩，属于毒药。『两者』于红根与绿根而言。于发出香气者，称美丽大根。声响特性。
Dvayaṃ paṭole. Paṭa gamane, olo, paṭuṃ rasaṃ lātīti vā paṭolo, usso, tittarasatāya tittako. Sakatthe ko. Kulakaṃ, paṭupi. Dvayaṃ ‘‘bhiṅgarāja’’iti khyāte kesarañjane. Bhiṅgo vuccati bhamaro, tabbaṇṇaṃ katvā tesaṃ rañjetīti bhiṅgarājo. Muca mocane, avo, ussā, mākkavo.
双重的阐释。关于帕塔（布料）的说法，有一种称为 olo，意为粗糙或难于用手触摸的质地；也称为 paṭuṃ，表示坚韧的质感；lātī 意指顺滑；总称为 paṭolo。usso 是另一称呼，表示质量较好，tittarasatāya 为三分之一之意，tittako 即三分之一的东西。至于 sakatthe，则另有说法。kulaka 指布匹的类型，paṭupi 是另一称呼。双重称谓“bhiṅgarāja”闻名于世，是一种蜜蜂染色剂。“bhiṅgo”意为蜜蜂，将蜜蜂的体色取来染色，因而称为 bhiṅgarāja。释义为：猎取、放开是 ucca，意即高尚、贵重，是 makkavo（蜜蜂）之意。
§596
596. Dvayaṃ punannavāyaṃ, vuddhopi puna navo bhavati yāya yogitāyāti punannavā. Sothaṃ hantīti sothaghātaṃ, hanassa ghāto. Dvayaṃ anūpaje sāke. Tuda byathane, bhāve to. Vigataṃ tunnametassa khādane vitunnaṃ. Sada visaraṇagatyāvasānesu, to, annādeso, sakatthe ko.
596. 『不断更新』有两词：虽已年长，然藉由此种结合方式而复得新生者，故称「不断更新」。『消除浮肿』者，即消灭浮肿之义，乃「消灭」与「浮肿」之复合。『不刺激性蔬菜』有两词。词根「刺」含伤害义，加抽象名词词尾。「去除」与「被刺穿」结合，于『食用』义中引申为「被啃咬」之意，即「无刺激性」。词根「流散」含扩散、行进、终结诸义，加词尾，以「安」代替，再加表同义之尾缀。
Dvayaṃ kāravellake. Tittarasatāya kucchitākārena lambatīti kāravello. Ussāttaṃ, rattaṃ, illo, kupubbo lavi avasaṃsane. Sasu hiṃsāyaṃ, avo, nadādi, assu. ‘‘He khā le-khyā’’. Tikaṃ lābuyaṃ. Tumba adane, tumbati hiṃsati pittanti tumbī, nadādi. Napubbo lamba avasaṃsane, u, malopo, nassa attaṃ, alābu, pāṇiniyānaṃ , āpubbo lamba avasaṃsane, ālābu. Kātantikānaṃ, candānañcevaṃ, asmākantu rassaṃ katvā alābu, alope lābu, abhedopacārena tīṇipi phalepi itthiliṅgāni, sāsaddo itthi liṅgatthajotako.
『苦瓜』有两词。因以令人厌恶之形态下垂，味极苦涩，故称「苦瓜」。加词尾，加红色义，加词尾；以「劣」为前缀，词根「割」含下垂义。词根「伤害」加前缀，依那提等变化规则，加词尾。依「诶、卡、勒、卡」等变化规则。『葫芦』有三词：词根「食用」含吞噬义，能吞噬、损伤胆汁，故称「短颈葫芦」，依那提等变化规则。以「无」为前缀，词根「悬垂」含下垂义，加「乌」尾，发生融合变化，「那」转为「阿」，得「阿拉布」；依波你尼学派，以「阿」为前缀，词根「悬垂」含下垂义，得「阿拉布」另一形式。依咖坦提咖学派及旃陀罗学派，缩短元音作「阿拉布」；去掉前缀则为「拉布」。以互通用法，此三词皆以果实为所指，均为阴性，该阴性词尾仅作标示阴性语义之用。
§597
597. Dvayaṃ sampuse. Iraṃ vāriṃ lāti tabbāhulyatoti eḷālukaṃ. ‘‘Irā vārisurā bhūmi-bhāratīsu payujjate’’ti hi nānatthasaṅgaho. Thiyaṃ, u, sakatthe ko. Kuka ādāne, aro, nadādi, ussattaṃ, kaṃ vātaṃ, kaphañca karotīti kakkarī, aparatra phalopo. Kakaḷipi. Dvayaṃ kumbhaṇḍe. Kumbhappamāṇaphalatāya kumbhaṇḍo, aññatthe ṇḍo, kumbho viya ḍetīti vā kumbhaṇḍo, bindāgamo, kusa chedane vā, aṇḍo, sassa bho, bindāgamo, kaṃ vātaṃ umbhetīti vā kumbhaṇḍo, aṇḍo. Valla saṃvaraṇe, ibho, mahāphalatāya sabbāsaṃ vallijātīnaṃ bhāti dibbatīti vā vallibho, kakkārūpi.
597. 『黄瓜』有两词：因其能大量摄取水液，故称「伊拉卢卡」。《同义词汇编》中说：『伊拉』一词通用于水、酒、大地、语言诸义。加阴性词尾，加「乌」尾，再加同义尾缀「咖」。词根「取」加「阿罗」尾，依那提等变化规则，加强变化，『能产生风与痰』故称「嘎咖里」，另处则脱落果义词尾。亦作「咖咖利」。『冬瓜』有两词：因其果实大如水瓮，故称「贡帕恩达」，以「恩达」表异义；或因其如水瓮般圆滚，故称「贡帕恩达」，加鼻音增音；或以词根「割」加「恩达」，「萨」转为「帕」，加鼻音增音；或因其能驱散、凝聚风气，故称「贡帕恩达」，加「恩达」。词根「围裹」加「依帕」尾，因其果实硕大，且为一切蔓生植物中最为光耀灿烂者，故称「瓦里帕」，亦名「嘎咖鲁」。
Dvayaṃ gorakkhakakkariyaṃ. Indassa sakkassa vāruṇī surā indavāruṇī. Visesena sarati hiṃsati kaphapittādayoti visālā. ‘‘Sarameho kuṭṭhahari, visālā kaphapittaghā’’ti hi dabbaguṇe. Visarati virecati etāyāti vā visālā. Dvayaṃ anupasāke. Vasati yasmiṃ khāraguṇo vatthu. Vasa nivāse, ratthu, vasa hiṃsāyaṃ vā, vasati kaphavātapitteti vatthu. Vatthuleyyakoti samuditanāmaṃ. Laya sāyye, layāpeti sabbadoseti leyyako, ṇvu, asse, vatthu ca so leyyako cāti vatthuleyyako. ‘‘Mौṃ-heṃ’’.
『苦甜黄瓜』有两词。属天帝萨咖之酒，称「因达瓦鲁尼」。因其能特别消散、攻破痰胆等，故称「维萨拉」。《药性论》中说：『能治尿病、癞病、黄疸，消灭痰胆。』或因藉此能令邪秽排出、通利泻下，故称「维萨拉」。『根茎类蔬菜』有两词：乃辛辣之性所居止之物。词根「住」含栖居义，加「阿图」尾；或词根「住」含伤害义，意谓能使痰、风、胆诸邪居止，故称「瓦图」。「瓦图雷耶咖」为复合名称。词根「溶」含消融义，能令一切病患溶除消退，故称「雷耶咖」，加「努武」尾，加「阿萨」音，与「瓦图」结合，称「瓦图雷耶咖」。依「莫、亨」变化规则。
§598
598. Dvayaṃ mūlake. Ṇvumhi mūlako. Cacca paribhāsanatajjanesu, u, assu, muṃlāpaṅa. Dvayaṃ kalambuke. Tamu kaṅkhāyaṃ, ṇvu, banto ca, ke jale lambatīti kalambuko, ṇvu, assu. Upodikāpi, udakaṃ apagatā upodikā.
598. 『萝卜』有两词：加「努武」尾得「穆拉咖」。词根「斥责」含责骂、威吓义，加「乌」尾，加「阿萨」音，加鼻音变化。『水芹』有两词：词根「疑惑」加「努武」尾，加「班托」音，因悬浮于水中，故称「咖兰布咖」，加「努武」尾，加「阿萨」音。亦称「伍坡迪咖」，意为远离水分之菜蔬。
Kāsamaddajhajjharīmaggavādayo sākabhedā sākavisesā. Kāsaṃ maddatīti kāsamaddo. Kaco, jhajjha paribhāsanatajjanesu, aro, nadādi, jhajjharī. Kanakalā. Phaṃ vātaṃ gaṇhātīti phaggavo, hassa vo, phaggavo, ‘‘pै-teṃ-khā’’.
「喀沙」、「马达」、「扎贾利」三种声音称为声封特异。所谓喀沙马达即喀沙马达。喀沙，即没有尖锐声的含糊发音；扎贾利是激烈响亮之声，如流水声等。甘咯拉种的风声由狮子所作，称为『狮子发风声』。
§599-600
599-600. Dvayaṃ dubbāyaṃ. Sundaraṃ dalaṃ pattametassa maṅgalapāṭheti saddalo, saddaṃ maṅgalasaddaṃ lānti bhāsanti paṭhanti brāhmaṇā yenāti vā saddalo. Dubbī hiṃsāyaṃ, a, avamaṅgalaṃ dubbatīti dubbā, dunnimittādayo vārenti yāyāti vādubbā, nerutto. Satapabbikā, bhaggavī, anantā, ruhāpi. Sā dubbā sitā sukkā ce, golomī nāma, golomajattā golomī. Satavīriyā, gaṇḍālī, sakulākkhakopi.
599-600. 「二」与「毒」的音。美丽的花瓣，能饰吉祥之处，如声音之吉祥音。婆罗门藉此言语，或称为音。二者指恶害、劣不吉祥之意。恶声烦扰世间，令人远离，故名为恶声亦名毒声。种种为百多种，甚多无量，亦有为哭号之声。此恶声若陈列是干枯之物，名为恶声。另有错乱、破碎的声音。
Dvayaṃ bhaddamutte. Gu sadde, do. Muca mocane, to, rogaharaṇattā bhaddañca taṃ muttañceti bhaddamuttaṃ, ‘‘nvā-mye-yeṃ-jī’’. Dvayaṃ ucchumhi. Rasaṃ lātīti rasālo, dīgho. Isu icchāyaṃ, u, usa dāhe vā, u, sassa cho, pubbatra issu, asarūpadvittaṃ, ucchu, pume.
「二」与「绽」的音。释义中，音为二声。释放为放出，解除，治疗疾病。故称为吉祥之释放音。二音象征激越。味道称「拉提」，即味美、绵长；根部称「伊苏」，若心怀欲望则燃烧；火烧之意。又称「乌萨」，为火花。且有前方针状物，以形状不规则之热火称为「激烈」，男性为主语。
Catukkaṃ vaṃse. Vī gamane, ḷu, tacova sāro yassa. Vī gamane, u, nāgamo, ṇattaṃ, vanati sambhatīti vaṃso. Vana sambhattiyaṃ, so, vasa nivāse vā, karaṇe a, niggahītāgamo. Satapabbo, yavaphalo, makkaro, tejanopi, makkaroti paṭisevati yena makkaro, saññāyaṃ a. Tikaṃ pabbe. Pabba pūraṇe, pabbaṃ. Phala visaraṇe, u, ḷattaṃ. Gantha ganthane, i, vaṇṇavikāre gaṇṭhi, so pumā.
四音。风行音为「柳音」，指其精华。风行音又称「乌音」，意指语束，林间滋长之意谓声束。林中生长之意，即林莽，其处所曰巢穴，住所称为行止。百峰，谷物果实，榴以及光辉都有。光辉如榴，堪称光亮，故有光辉象征。三种称为「泛滥」。泛滥指广布，填满；果实散布又称音的展开。结节生长称为「结」，属于变化之一。
Aniladdhutā anilena kampitā ye veṇū kīṭādibhi katarandhatāya nadanti, te kīcakā nāma siyuṃ, cakī āmasane, ṇvu, pubbāparabyañjanānaṃ vipariyayo, kīcakā.
不被风吹动、但因风摇动的竹子；这些因竹节等昆虫蛀蚀而发出声音的，名为「寄居虫」，在昆虫之窝中。在读写时，前后字母音的颠倒亦称为「寄居虫」。
§601
601. Dvayaṃ naḷe. Nī naye, alo, ḷattaṃ, dhama saddaggisaṃyogesu, yu, poṭagalopyatra. Dvayaṃ kāse. Puṭaṃ aññamaññaṃ saṃsaggaṃ gacchatīti poṭagalo, massa lo. Kāsa dittiyaṃ, a, ayamanitthī.
601. 「二」与「纳耶」。指音节连接，结合的声音称「纳耶」。在音律中存在此种连接。另一种是「口沙」，即不同声音相互接触、结合。二者皆名为「口沙」，即接触之义。第二种喀沙是声音的另一种断裂表现。
Dvayaṃ sare. Tija nisāne, yu. Sarantyaneneti saro. Pume saññāyaṃ a, sara hiṃsāyaṃ vā. Gundopyatra. Bīraṇassa setakusumassa tiṇavisesassa mūlaṃ usīraṃ nāma, vasa kantiyaṃ, usa dāhe vā, īro, pubbasmiṃ vassu, abhayaṃ, naladaṃ, sebyaṃ, jalāsayaṃ, amaṇālaṃ, lāmajjakampi.
二类通。第三标志者，称为“前行者”，行为相续连贯。男子于觉知中，存在伤害之意。此外亦云，有根状物。这里指有毒无情者，名为乌悉罗草根，具湿润光泽，炽烈如火，曾在早雨季节中，具无碍性、不遇妨害、可涂抹，适于浸入水中并具有迷惑性，所表现者亦有如羊般性状。
Haritakyābhayā paṇḍo, usīre nibbhaye tisu.
此草呈现绿色，具无害特性，乌悉罗草中则无所畏惧之质。
Jalāsayo jalādhāre, usīre tu jalāsayaṃ.
生于水栖之处者，谓之水居者，乌悉罗草亦可谓水居之物。
Sebyā sevārahe siyā.
适合涂敷之草，用于涂抹。
§602
602. Tikaṃ kuse, kusa chedane, a, varaha pādhānye, paribhāsanahiṃ sādānesu ca, iso, du paritāpe, abbho, dabbho, kutho, pavitrampi.
602. 关于“提卡”草，即切割的苇草，在野猪脚处，词义界定及音调等细节，常用形式，包含“异端”、“极度悲悯”、“安好”、以及“清净”等多义。
Dvayaṃ ‘‘gandhakheḍa’’iti khyāte tiṇe, vuttañca ‘‘bhūtinaṃ gandhakheḍañca, sugandhaṃ gomayappiya’’nti. Atha rāmakappūrato ko assa bhedo. Rāmakappūraṃ bahupakaṇḍaṃ kappūrasugandhaṃ. Gandhakheḍantu ikaḍasamānapattaṃ sākhāsabhāvaṃ bhūmilaggaṃ, atoyeva bhūtinakamuccate, bhūmiyaṃ laggaṃ tiṇaṃ bhūtinakaṃ, nattaṃ, sakatthe ko.
“二类‘香泥’”之名声广为人知，文中有言“尘土与香泥，两者皆是良善且受喜爱者”。然而“拉摩香膏”又如何别异？拉摩香膏，为多种香料混合的香膏。香泥本质上是一种成团、附着于地面之物。同样地，附着于地面的草也称为“地附草”，本质近似，无差异。
Dvayaṃ gavādīnaṃ madanīye tiṇe, ghasa adane, ṇo, yu missane, aso. Dvayaṃ pūgarukkhe. Pūja pūjāyaṃ, ṇo, pūgo. Kamu icchāyaṃ, ṇvu. Ghoṇṭāpi, ‘‘ghoṇṭā badarapūgesū’’ti ruddo.
两种猛兽之喜爱之草，即象用以进食之草，非食草类，非为被驯服之用。两种猛兽之树。『敬仪』者，以敬礼推称，非称为猛兽。以欲念推称，非欲念。『蛙』字，意谓“有蛙之猛兽”。
§603
603. Dvayaṃ tāle. Tala patiṭṭhāyaṃ, curādi, a. Vātādayo vibhindatīti vibhedikā.
六〇三 两种棕榈树。棕榈树根基上，叶棍等。风等则使之破裂，故名破坏者。
‘‘Vātagho brūhano cāpi, kimihā kuṭṭhanāsano;
“风猛兽及大树，亦如是，何者为诸破坏者之坐卧所？”
Rattapittaharo sādu, tālo sattaguṇo mato’’ti.
带夜色及胆汁者乃良好者，棕榈树被认为七倍之力。”
Hi dabbaguṇo. Tiṇarājāpi. Dvayaṃ khajjūriyaṃ. Khajja khajjane, byathane ca, ūro, nadādi. Sida mocane, snehane ca, i, sanda savane vā, i, upāntassi ca, sindi.
此实为珍宝。乃草中之王。两种枣树。枣则用于加工及止痛，腿部和河流之类。用于解除痛苦、涂抹油脂、抹药及治愈伤口。
§604
604. Hintālādayo satta nissāratāya tiṇāni ca tāni mūlena jalapānasāmaññato pādapā ceti tiṇapādapā vuccanti, tiṇa adane, pamāṇato tālato hīno hintālo, padavipariyayo, rasso ca. Nāḷi viya jāyatīti nāḷikero. Aññatthe iro, konto ca, nāḷikero. Lāṅgalīpi. ‘‘Lāṅgalī nāḷikere ca, sirapāṇimhi lāṅgalī’’ti rabhaso. Saṇṭhānato tālasadisatāya tāḷī, ḷattaṃ, upamāne ī, taḷa āghāte vā, curādi, nadādi, tāḷī. Kita nivāse, rogāpanayane ca, ṇvu, nadādittā ī, ketakī, ayaṃ nārī.
六〇四 七种以根茎为食且可汲水之草，及其根基足部，被称为草根足，以啃食草木为业。以棕榈叶度量，薄于棕榈之称。根部倒置称为绳索。其如茎管生长者即茎管椰子。若另有称谓则为茎管椰子。犁具亦然。“犁具亦用茎管椰子制造，犁手柄位于茎管椰子处”，此说颇强。因其结构坚固，故以棕榈树根基估计棕榈叶用量，类似于藤条。触击而断或叶棍等亦同。此为女名，犹如疾病驱除者所用叶棍，有此称谓。
Araññavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 林野品注释完毕。
6. Araññādivaggavaṇṇanā
第六篇 森林等品解说
§605
605. Nava pabbatassa nāmāni. Pabba pūraṇe, to. Gira niggiraṇe, osadhādayo niggiratīti giri, i. Silānaṃ rāsi selo, silā pacurā santyasmiṃ vā selo, sela gatiyaṃ vā, a. Adda gatimhi yācane ca, bhūvādi, i, adda hiṃsāyaṃ vā, curādi. Na gacchatīti nago. Na calatīti acalo. Silānamuccayo ubbedho, thūpo vā siluccayo. Sikharayogā sikharī, ī, tilakībhūto. Bhuṃ bhūmiṃ dharatīti bhūdharo, bhuyā dharīyatīti vā bhūdharo, bāhulyena a, bhūdharo. Ahāriyo, gottopi, desantaraṃ netumasakyattā ahāriyo, gavaṃ bhūmiṃ dhāraṇena tāyate gotto.
605. 对诸山名称的说明。满山者，谓山峰聚集之处。山（giri）谓高地，山谷谓洼地。草药等称为山谷（niggira），即石块堆积之处。石头之集聚称为岩石，石头粗糙者称为岩石块。山或岩石的样貌或形状称为山体。山体又有不同去处和要求，如土地等。『adda』谓附近之所，『gatimhi』谓去往，『yācane』谓乞求，指山势或土地等。一切土地域。当地的动静不行者为『nago』，即不动。固定者称为『acalo』，不变动。石头的聚集称为『uccayo』，也称为石塔，塔即石聚积之物。『sikharayogā』指峰顶相连，山峰亦称为峰。『tilakībhūto』谓冠饰形的。『bhuṃ』为土地，『bhūmi』亦是地，『dharatīti bhūdharo』指土地支持之义。因其宽广而称地持者。非人类，亦有族群称为『ahāriyo』，不能驱使别人过境，犹如不能凭借牛力耕地等。
Pañcakaṃ silāyaṃ. Ama gatiyaṃ, bho. Vana, sana sambhattiyaṃ, pasanati byāpetīti pāsāṇo, nipātanā, pasa bandhane vā, yu. Asu khepane, mo, asmā, rājādi, asu byāpane vā. Pala rakkhaṇe, upalo, upa dehe vā, alapaccayo nipāto. Sila ucce, a. Silā, nārī.
此处所指的五种石质：一为坚硬之石，其形如山体，称为坚石；二为森林土壤所成，称为森林石；三为凝结成块之石块，谓岩石；四谓因捣裂成碎片者，为石屑；五谓因风吹散落之石粉。坚石高耸，形如妇女，谓坚石之形之显现。
§606
606. Gijjhakūṭādayo tikūṭantā ‘‘vaṅkādī’’ti ettha ādinā malayadaddurādayo ca nagā nagavisesā. Gijjhā sakuṇavisesā assa kūṭe vasanti, gijjhasadisakūṭayuttatāya vā gijjhakūṭo. Visesena bhātīti vebhāro, aro. Pula mahatte, visesena pulatīti vepullo. Isayo gilatīti isigili, i. Ādiccagamanavirodhena viruddhaṃ jhāyatīti viñjho. Paṇḍuvaṇṇatāya paṇḍavo , paṇḍa gatiyaṃ vā, avo. Kuṭilatāya vaṅko. Dvayaṃ udayagirimhi. Aparaselāpekkhāya pubbaselo. Udayantyasmā sūriyādayoti udayo, sūriyādīnamudayayogato vā udayo.
606. 关于蟾蜍峰等三峰之说，谓之曲折不正（vaṅka 等）。此处龙族特种称呼，包括蟾蜍、鸟类等龙及其居处。蟾蜍为鸟类特种，蛙之类富含水和湿地，因而称名。龙的不同种类有重量之分，大者称为『vebhāro』，重物称为『pula』。耻辱称为『gilatīti』，表示不愿意被踏入。思虑周密之意为『paṇḍuvaṇṇatā』，指充满智慧或迷惑。形状弯曲称『kuṭilatā』，意为曲直不正。二山名为『udaya-giri』，指日出之山。山顶以日出为标识，故称日出峰。
Tikaṃ atthagirimhi. Mandayati sūriyo yasmiṃ mandaro. Mandappabho vā arati yasmiṃ sūriyoti mandaro, atthaṃ anupaladdhiṃ gahanakkhattānaṃ karotītyattho, nāmadhātukāritantā a. Dvayaṃ himavati pabbate. Himappacuratāya himavā, himaṃ vā vamatīti himavā, kvi, rājādipakkhepattā sissā. Himayutto acalo himācalo.
三峰名中的“曼陀峰”。日光刚刚微弱洒落，称之曼陀，即光明尚未完全显现。暗淡之意，《阿拉汉经释》云：日光阴沉未明，犹如夜空深暗。两座称为喜马拉雅（himavati），因覆雪永恒，所以称雪山。覆雪聚集者为喜马拉雅，或称雪山。此雪山稳固无动，为恒定之山，故名恒山。
§607
607. Attani sañjātagandhadabbānaṃ gandhehi loke madayati, modayatīti vā gandhamādano, yu. Kelāso vutto. Vicittakūṭayuttatāya cittakūṭo. Sukhaṃ dassanaṃ yassa, yasmiṃ vā sudassano, kāḷavaṇṇakūṭatāya kāḷakūṭo. Tīṇi kūṭānyassa tikūṭo, chaḷetepi pabbatavisesā. Assa yathāvuttassa pabbatassa pattho samo bhūmibhāgo sānu nāma, assa vā pabbatassa samāya bhūmiyaṃ pattho sānu ca bhavantīti ajjhāharitabbaṃ. Patiṭṭhate asminti pattho, ṭhassa tho. Sana sambhattiyaṃ, ṇu, sambhajīyate sevīyateti sānu, dvepyanitthiyaṃ.
607. 色香俱备之山，因遍体香气充满世间，令人欣喜、欢悦，称香山。此为欣快感受所致，亦称欢欣山。『kelāsa』谓地名。『vicittakūṭa』谓峰顶奇丽形状。呈现以锋锐美观为特征山峰。有黑色之盛名者称为『kāḷakūṭa』。三峰合称为三峰（tikūṭa），六峰同称六峰。每座山都与其坐落之地相对应，如山体与地面相映，彼此依存，不可分割。称此为山之伴侣。此种所述名词当明了其相对和联系之义。山的存在使地稳固，地也以山为依托。森林所以生成，山与地相常依存。
§608
608. Tikaṃ siṅgassa nāmaṃ. Kuṭa dāhe, kammani ṇo, vākārena kūṭampi. Sikhaṃ ruhatīti sikharaṃ. Nerutto. Sikhaṃ gacchatīti siṅgaṃ, iṅga gamanattho, khalopo. Dvayaṃ pabbatādīnaṃ papatanaṭṭhānassa nāmaṃ. Papatantyasmā, ṇo. Pata adhogamane, papāto. Taṭa samussaye, taṭo.
608. 谈及「迹」一词。『迹』指的是山峰顶端的突出部分，如峰顶火焰的尖端；此处亦指山顶。『迹』表说峰顶向上延伸的部分。『迹』亦作为山峰、山峦的名称。『迹』同义字有『顶』及『峦』。『峦』指山林中高凌的落脚点。因其向下跌落，故称为『落脚处』。『岸缘堆积处』称为『岸』。
Dvayaṃ pabbatanitambe. Nitambo jaghanepi, kaṭa vassāvaraṇesu, ṇvu. Pabbate pāsāṇādīsu ambuno jalassa pasavo pasavanaṃ nijjharo nāma, nissaraṇaṃ nijjharo, sassa jho, asarūpadvittaṃ. Jharopi.
山峰两侧的陡峭部分称为两腰。『腰』包括膝盖部位，以及多雨季节山坡上的盘绕部分。山中的岩石等地方的流水称为『流泉』『溪流』『出水口』。溪流为水流汇聚之处，流往低处，其流动迅急，形态多变。此处『溪流』的称号，用以指称上述的流水地形。
§609
609. Dvayaṃ kittime akittime, sajale nijjale vā kandare. Dara vidāraṇe, a, ī, darī. Kaṃ jalavācakamabyayaṃ, kena darīyate kandaro, ā, kandarā. Tikaṃ devakhātabile. Nilīyantyasmiṃ leṇaṃ, lī silesane, yu. Gatiṃ hvayati kuṭilayatīti gabbharaṃ, nipātanā. Gabbha dhāraṇe vā, aro. Guhū saṃvaraṇe, a, guhā.
609. 两种称谓，作和未作水的沟谷。湿润和干燥的河谷称为『沟渠』『沟壑』。『开裂』之渊，发音如长音『呆』的音；沟渠及其凹陷地形发音为『沟陵』。三重称谓多用在天神居所。渗入岩石缝隙的水称为『流』；此处『流』意为水流所在的洞穴或低洼地。山谷称为『穴』，意指暗室、庇护之地。
Dvayaṃ silāmayapokkharaṇiyaṃ. Soḍi gabbhe, ī. Soṇa vaṇṇagatisaṅghātesu vā, ḍo, ī. Dvayaṃ pabbatādīnaṃ gabbharadese latāpallavatiṇādīhi pihitodare gabbhare. Kuñja abyattasadde, karaṇe, ṇo, nikuñjaṃ nipubbo. Dvayaṃpyanitthiyaṃ. Nikuñjavacanaṃ pakuñjādinivattanatthaṃ.
山石、池塘与水池的两种称谓。池中的水迹或波纹称为『涟漪』。宝石色彩流转的赭灰色矿层称为『赭石』。山峰中用来形容山谷地区，藤蔓草木覆盖的溪谷称为『隐匿的腹地』。『密林』常用于指隐蔽、幽深的地方。此处解释密林用语为生长于沟谷附近的隐秘植被区域。两种『隐蔽处』的名称也包含于此，指密林相关的名称变化。
§610
610.Selassa pabbatassa uddhaṃbhūmi adhiccakā nāma. Selassādhobhāgāsannabhūmi upaccakā nāma. Atra tehi upādisaddehi ccako yadādinā .
610. 山岩的上部平地称为『顶耸地』。岩石上的低地或附近较低地面称为『边缘地』。此处依附词强调以『耸起地』『边缘地』为名。如上所述，地名根据其地貌特征分别命名。
Mūlapabbatassante parivāretvā ṭhitā khuddapabbatā pādā nāma. Tatra pādādidvayaṃ. Pajjate gamyateti, ṇo. Selassa upanto samīpe pabbato upantaselo.
小山终端环绕的小山称为『岭脚』。『岭脚』由两个部分组成：高耸处和易到达的地方。『到达』意指足以通行行路之地。紧邻岩石的山丘称为『侧岩』。
Gerikamanosilāharitālakaṭṭhinyādikosabbo eva silāvikāro ‘‘dhātū’’tyutto, dhara dhāraṇe, tu, dhātu.
粉末状的辰砂、雌黄、石黄等，凡属矿石之变化物，皆称『界』（dhātu）。词根『dhara』意为『持』，加后缀『tu』，得『dhātu』。
Selavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 岩石品注释完毕。
§611
611. Tikaṃ sīhe. Kesaro jaṭā, taṃyogā, ī, kesarī. Mige hiṃsatīti sīho, nipātanā vaṇṇavipariyayo, mige hantuṃ saṃvijjamānā īhā assāti vā sīho, sahatīti vā sīho. Pañcasso, haripi. Mukhamiva caraṇāpyassa karikumbhadāraṇasamatthāti tehi saha pañcassāni yassa. Harati migeti hari, i. Mahākukkurappamāṇo kukkurākati kaṇhalekhācittasarīro gomanussādihiṃsakkhamo rassamukho taraccho nāma, so ‘‘sunakhabyaggho’’ti vuccati. Tara taraṇe, cho, mige adatīti migādano, nandādīhi yu.
611、狮子项。狮鬃为卷发，统称“kesaro jaṭā”，亦称“taṃyogā”，雌雄皆称“ī”或“kesarī”。因为狮子伤害猛兽而得名。狮子攻击猎物时，发出吼声后才扑杀。所谓狮子“īhā”即吼声，“sahatī”即咆哮。狮子有五件特征类似猿猴。它们的口和脚如手掌般灵巧,能抓握保持。狮子是一种强大的猎兽，形状如大型狗，身体如白鹰，具伤害牛人与人能力，被称为“sunakhabyaggho”。“tara taraṇe”意指迅猛跳跃，“cho”是猎物之意，丈夫狮子常以猎物为食，并带领幼狮打猎嬉戏。
Dvayaṃ byagghe. Vinihantvā āghāyatīti byaggho, ghā gandhopādāne, byaggho dīpinipi. Puṃ pumāno dāletīti puṇḍarīko, dala vidāraṇe, ṇvu. Dassa ḍo, lassa ro, assī, puṇḍarīko.
双色老虎。老虎名由它攫杀和撕裂猎物而得。它鼻子有强烈气味，皮毛斑纹鲜明。它咆哮时发出如“dīpinipi”之声。像莲花上的露珠，老虎撕裂叶子时发出“ṇvu”的声音。观察老虎时，可以看见它发出“ḍo, lassa ro”的声音，老虎犹如莲花般美丽且威严。
‘‘Puṇḍarīkaṃ sitamboje,
“莲花”的白色花瓣，
Sitacchatre ca bhesajje;
白色莲花的花盖像药物一样，
Kosakārantare byagghe,
在猎豹之地，
So disāvāraṇaggisū’’ti. –
『彼在方位、障蔽、火等之中』——
Nānatthasaṅgahe. Vagghopi. Dīpinivisaye saddūlo īrito, saratīti saddūlo, ūlo, do canto, saddena ulati gacchatīti vā saddūlo. Dīpaṃ taccammaṃ, taṃyogā dīpī, tasmiṃ dīpini.
【杂义集】中亦有「虎」一词。产于岛洲之地的猛兽称为『娑头罗』，其义为「奔行者」——『娑头罗』者，奔行也；词根为「ūla」，词尾辅音为「d」；或谓以声音而奔走，故称『娑头罗』。『岛』者，豹皮也；因与豹皮相关联，故称『岛洲之兽』，即居于彼岛洲者。
§612
612. Pañcakaṃ acche. Asu khepane, cho. Ica thutiyaṃ, a, ikko. Bhallukopi, bhala, bhalla paribhāsanahiṃsādānesu, ṇvu, assu, īsa gatihiṃsādānesu, so, rassādi. Apaccaye iso.
第612条，五词组，见于『清澈』义项下。词根『asu』意为『迅疾』，加后缀『cha』。词根『ica』用于称赞义，加后缀『a』，得『ikka』。熊亦属之；词根『bhala』、『bhalla』用于斥责、伤害、取用等义，加后缀『ṇvu』；词根『assu』、『īsa』用于行走、伤害等义，加后缀『so』，词首元音短化。去除后缀后得『iso』。
Dvayaṃ rohite. Lohitavaṇṇatāya rohiso, lohito ca, pubbatra tassa so. Tikaṃ gokaṇṇe. Gavassa kaṇṇo viya yassa kaṇṇoti gokaṇṇo. Gaṇayuttatāya gaṇī ca so kaṇṭakasadisasiṅgatāya kaṇṭako ceti gaṇikaṇṭako, samuditanāmampi vadanti. Gaṇi ca kaṇṭako ca gaṇikaṇṭakāti dve nāmānipi daṭṭhabbāni, teneva hi ‘‘gaṇikaṇṭakā’’ti bahuvacananiddeso kato.
【赤色】条下有二名。因具红色之故称『罗希沙』，又称『罗希多』；前者词中「ta」变为「sa」。【牛耳】条下有三名。其耳状如牛耳者，故称『牛耳』。因属群兽之类故称『群兽』，又因其角如刺故称『刺角』，合称『群刺』；亦有称其为『合名』者。『群兽』与『刺角』合为『群刺』，此二名皆应知晓——正因如此，经文以复数形式作「群刺们」之表述。
§613-614
613-614. Catukkaṃ khagge. Siṅgañca khaggākhyaṃ, taṃyogā khaggo. ‘‘Khaggo gaṇḍakasiṅgāsi-vuddhabhedesu gaṇḍake’’ti hi nānatthasaṅgahe. Khaggasadisaṃ visāṇamassa saṇṭhānatoti khaggavisāṇo, ṇo. Ettha khaggasaddo asipariyāyo. Palāsamadatīti palāsādo. Gaṇḍa vadanekadese, ṇvu, gaṇḍako.
【犀角】条下有四名。角称为犀，因与犀相关联故称『犀』。杂义集中云：『「khagga」于犀牛、犀角、剑、长者诸义中，于犀牛义』。其角形状似犀剑者，故称『犀角』，词尾为「ṇa」。此处「犀」字乃剑之同义词。食树叶者，故称『食叶者』。面颊为脸部之一处，加词尾「ṇvu」，故称『颊大者』，即犀牛。
Byagghādiko sabbopi migabhedo ‘‘vāḷamigo, sāpado’’ti coccate. Byagghassātisayena manussādīnaṃ hiṃsanato duṭṭhatā pākaṭāti tappamukhatā vuttā. Vala saṃvaraṇe, valantyattānamasmāti vāḷo, ṇo, vāḷo ca so migo ceti vāḷamigo, duṭṭhamigotyattho. ‘‘Byaggho taṃ khādatū’’tyādinā sapanti yenāti sāpado, sapa akkose, do, dīghādi.
『虎』等一切兽类，统称为『野兽』（危险之兽）、『有咒之兽』。因虎较其余众生更为凶残，伤害人类等众，故其凶恶之性显著，因此以虎为首而说。『抑制』语根有『自我约束』之义，因其约束自身，故称『危险』（凶险之义），加词缀『ṇo』；凶险者与兽合称『凶险之兽』，即『凶恶之兽』之意。凡以『愿虎食汝』等语诅咒者，称为『有咒之兽』；语根『诅咒』有『辱骂』之义，加词缀『do』，并作长音等变化。
Plavaṅgantaṃ makkaṭe. Plavo gatibhedo, tena gacchatīti plavaṅgamo, plavaṅgo ca. Mara pāṇacāge, aṭo, ko canto, makkaṭo. Naro iva vānaro, vāsaddo ivatthe, nāmānaṃ yuttatthattā samāso. Sākhāyaṃ pasuto migo sākhāmigo. Gatyatthatāya kriyāya payogā. Kapi calane, i, kapi. Valī sithilaṃ cammaṃ mukhe assa valīmukho. Kiso, vanokopi, kucchitenākārena setīti kiso, ussi. Vanamokamāsayo assa vanoko. So makkaṭo ce kaṇhatuṇḍo kāḷamukho siyā, tadā ‘‘gonaṅgalo’’ti mato, gunnaṃ naṅgalasadisatāya gonaṅgalo.
猿类游行。游行是运动的分类，因此指向行进的意义，称为游行。魔为手掌，八，谁是猿呢？人类如同长臂猿，兽住于枝上，名称对应其相得合义。附枝的野兽，是枝兽。运动的真实性、活动的实际应用。猿猴的运动，即猿类。筋软皮薄，口边有筋，称筋口。痣，和野兽相同，呈短促且收拢之形，这称为痣或毛的刺。野兽本性是野兽。若猿长有黑色突起，黑脸，则称为“皂猿”，这是因为其声带发出响亮声，故称皂猿。
§615
615. Pajjaddhaṃ siṅgālassa nāmaṃ. Sara gatihiṃsācintāsu, alo. Saratissa siṅgo. Jamu adane, ṇvu, bo canto, assu. Kusa akkose, tu, thu vā. Bheravayuttatāya bheravo, ‘‘bhe’’iti ravatīti vā bheravo. Samu upasame, ivo, sivā, nārī, si sevāyaṃ vā, vo. Migadhutto, vañcakopi, migesu vanapasūsu dhutto. Brāhmaṇaṃ vañcetīti vañcako.
615. 被缚的是名为狮鹫。沙如有恶心的形成，恶心，称“沙如”。狮子属于沙如。对牲畜攻击，牛，或马等都是“攻击”。草使生气，某或其或。因勇猛而恐怖者，是为恐怖，发出“恐”的声音，即恐怖。聚合而安静，如同漂亮的女子，或此种服务。野鹿畜群中存在为盗贼的不良成分。欺骗婆罗门者谓是骗子。
Tikaṃ biḷāre. Bila bhedane, aro, ḷattaṃ. Babba gatiyaṃ, u. Maja suddhiyaṃ, āro, niggahītāgamo. Otu, ākhubhujopi. Dvayaṃ koke, ayaṃ kukkurappamāṇo kapilo hariṇo. Kuka, vaka ādāne. Īhāmigopi, mige īhati kaṅkhatīti, kammani ṇo.
穴居猫。穴的裂开，称裂缝。死亡的行进。所属净化，是进入，行动，抵达。出入，手肘也是。二者同处，这狗类相对像猎犬的黑色鹿。狗和鹿的捕获。猎物中也存在疑惑行为，在动作上有所怀疑。
§616
616. Dvayaṃ mahiṃse. Mahiyaṃ setīti mahiṃso, rasso, niggahītāgamo ca. Lala icchāyaṃ, udakaṃ lalatīti lulāyo, nipātanā, ayo, assu ca. Go viya vajati jāyatīti gavajo. Go viya ayatīti gavayo, samā dve tulyatthā.
616. 两类马科动物。马科即马类，绳索，进入或抵达也是。嘴巴对着水欲饮，额头因此称为滴水处，意为细小下垂、掉落、铁或酒也存在。牛如同发牢骚般咆哮，幼牛表示出生。牛如同延伸，乳牛称为乳牛，这二者含义相同。
Dvayaṃ salle. Salla āsugatiyaṃ, a, sallo, sakatthe ko, sallako attano sarīrajātena sallena sunakhaṃ salati hiṃsatīti vā sallo, sallako ca, ayaṃ sūkarasaṇṭhāno, salākāpāyo ca. Assa sallassa lomamhi salalaṃ, salañca bhave. Pala, sala, patha gatiyaṃ, alo, nadāditte salalī, thittābhāve salalaṃ, amhi salaṃ.
两类箭。箭是射击用具。箭是锋利的武器，什么是箭？箭的本体来自它的身体，由箭射出钉入伤害是箭、箭也是，该箭属于野猪捕猎用、用箭游戏的人。箭的毛发中有硬刺，称为箭刺。株、箭、路的进展中，有水声如水响的箭状物。存在如箭之硬刺。
§617
617. Pañcakaṃ mige, harantyanena hariṇo, hara haraṇe yu. Ṇattamittañca. Mara pāṇacāge, a, rassa go, ittañca. Sena sunakhena raṅgati gacchati palāyatīti sāraṅgo. Dīghādi, mago, migo ca ete dve migamattepi. Ajinassopayujjamānassa yoni, tena bhūtassājinassuppattikāraṇattā vā ajinayoni. Ayampi migamattepi. Kuraṅgo, vātāyupi. Kuyaṃ pathaviyaṃ raṅgatīti kuraṅgo. Vātamayatīti vātāyu, u.
617. 五种兽，带有捕猎者，猎鹿猎取猎取之意。亲族同类。此外，魔为手掌，牛，羚羊亦称。队伍带着爪子前进，快速逃离，称为快速队伍。长的路，种族，兽类，这二者为两类野兽。未耕作土地联合的类别，因其是具有活体所产生之连接或成因，属于未耕作肉体之类。此亦为野兽类别。猿猴，及微风。如同风吹拂大地，称为猿猴。风动意为风。
Dvayaṃ sūkare. Sundaraṃ phalaṃ karotīti sūkaro. Vuttañca dabbaguṇe –
双重含义，“sūkaro”是美好的果实所结者。关于其功用，有如下说道——
‘‘Snehanaṃ brūhanaṃ vassaṃ, tathā vātasamāpahaṃ;
『滋润、丰满、湿润，以及驱散风寒；
Vārāhaṃ pisitaṃ bālyaṃ, rocanaṃ sedanaṃ garū’’ti .
是野猪，愉悦并能舒缓疲劳，令人精神振奋』。
Sukhaṃ karotīti vā sūkaro. Sundaro karo yassa vā sūkaro. Vare āhantīti varāho, vare sati āhantabboti vā varāho, kolo, thaddhalomo, bhūdāropi. Dvayaṃ sase. Pela gatiyaṃ, ṇvu. Sasa plutagatiyaṃ, a.
“Sukhaṃ karoti”意为“带来快乐”，而“sūkaro”则指美好的果实之物。“Vare āhanti”指野猪于沼泽中活动。“Varo”意为野猪，身体粗糙，有长粗毛，爬升土丘。此处也有双重含义，涉及发音及语义上的区别。
§618
618. Dvayaṃ eṇīmige. Eṇiyā migiyā, eṇassa vā apaccaṃ eṇeyyo, ayaṃ cammādīsupi ‘‘eṇassa, eṇiyā vā cammādiko eṇeyyo’’ti vacanatthaṃ katvā. Eṇiyā itthiyā putto migo eṇīmigo, i gatiyaṃ, yu, nadādi, anadāditte eṇo, evametepyuppāditā. Dvayaṃ pampaṭake. Paṭa gamane, ṇvu, upasaggante bindāgamo ca. Pabba gatiyaṃ, ṇvu, bindāgamo, balopo ca.
关于“eṇī”和“migo”的双重用法。 “Eṇiyā”是母猪，“migo”是野猪；“eṇo”指雄性野猪，这些名称基于皮革等制品的用途而确定。“Eṇiyā”作为雌性，就是母野猪的意思。这里也涉及音韵及语义的双重分类。关于“pampaṭaka”，涉及爬行时的声音和动作，分为四类。
Dvayaṃ vātamige. Gamanena vātasamo migo vātamigo. Calatismā yu, nadādi. Tikaṃ mūsike. Musa theyye, ṇvu, ittañca. Āpubbo khanu avadāraṇe, u, nalopo. Unda pasavanakledanesu, ūro.
双重含义涉及“vātamige”，既指野猪的行动，又指其习性，即快速且灵活。关于小野鼠，“tikaṃ mūsike”包含三种类型。老鼠啃咬吮吸的动作和声音分别用不同音节表示。波浪声和盲目嚎叫声也有不同表现。
§619
619. Camarādayo , sarabhādayo ca migantarā migavisesā. Camaro uttarāpathe khyāto, yassa pucchaṃ cāmaraṃ, camu adane, aro, camaro, thiyaṃ camarī. Pasado cittalomī, pasa bandhane, ado. Kuyaṃ raṅgatīti kuruṅgo, assu, uttābhāve kuraṅgo. Sabbesampi migānaṃ mātuṭṭhāne tiṭṭhatīti migamātukā, upamāne ko. Ru sadde, ru. Ruṇaṃ karotīti raṅku, u, ṇassa lopo rakārassa, ussa ca. Attānaṃ nīcaṃ karotīti nīko. Saratismā abho, sarabho. Aṭṭhāpado uddhaṃnayano sīhassāpi hantā, tassa ca pādacatukkaṃ uddhaṃ bhavatīti.
619. 蚊蚋等诸飞虫，及马蚤等，属于虫类中各种特异种类。蚊蚋在北方十分有名，其尾部有扇形羽毛，名为蚊扇；若取其皮者为蚊皮；雄蚊称为蚊；雌蚊称为蚊母。心清净之处为蚊所止，因束缚而生，故名束缚虫。鲸鱼等谓之场中兽，大象在北方亦称场兽。诸虫类于母中胎生，故称为虫母。以此作比喻，诸虫与兽声同。鲁（ru）声、鲁（ru）音，谓为场的发音。断牛毛时发声称律（raṅku），这是因声调与律音有关，而声失如律声断掉即失声。自贬身之意谓自下贱。沙拉提斯马者，似牧牛者。八足兽仔，狮子也是捕杀者，其足的四趾向上而起。
§620
620. Piyakādayo tayo, ādinā kandalīcīnasamūruādayo ca cammayonayo, tena bhūtassa cammassa uppattikāraṇattā, ete ca citratanuruhādayo kambojādimhi, uttarāpathe ca jāyanti, tatreva sanāmakhyātā. Yathā migasaddo vanyapasusāmaññe, visese ca kuraṅgākhye vattati, yathā ca lohasaddo suvaṇṇādike tejasasāmaññe, visese ca, tathā cammayoniajinayonisaddāpi migasāmaññe, migavisese ceti tathā vuttā.
620. 贝类三种，及始于柑蒺蔾之类嗜腐虫等，这些因生物体皮肤发作之缘故而成为真虫。这些多生于天竺的彩色椰子果中，北方亦有生，且各有名称。如野兽中有沼马般的昆虫声，特称为马畜声；如金属声多用于金银等，皆显其光彩特点；如此真虫类的发声也与野兽声同，因而属为虫异声。
Pī tappanakantīsu, ṇvu, iyādeso. Ūrumhi atisayacammayuttatāya camūru, ekassa massa lopo. Kadi avhāne, alo, ī, kadalī ca so migo ceti kadalīmigo.
称为皮质和尖刺者，指的是声母“ṇvu”的发音。因关节处与皮囊紧贴，称为蚊囊。某部位的生态或行为称为蚊场，故特称蚊场虫。
Sīhādayo yathāvuttā, avuttā ca sabbe catuppadā sattā ‘‘migā, pasavo’’ti coccante. Pasavantīti pasavo, su abhisave, pasa bandhane vā, u.
狮子类如前所述，且所有四足动物皆为“虫”或“畜”，这是通称。畜即家养的动物，意指被束缚和控制的动物。
§621
621. Catukkaṃ lūtāyaṃ. Lū chedane, to, lūtā, sakatthe iko, lūtikā, dve nāriyaṃ. Uṇṇāpāyo tantu uṇṇā, sā nābhiyaṃ assa uṇṇanābhi, rasso. Makkaṭo viya sākhāyaṃ attano tantumhi gacchatīti makkaṭako.
621. 四种名为“lū”的昆虫。割裂时谓之裂（lūcheda），用“to”表示，裂者即切割。裂虫是一种小虫，有两性，称为“lūtikā”，意谓裂两者。毛状线细如绳子，附于肚脐部位，称为细绳。有如猿猴在树枝上自身毛发中行动，故称猿猴虫。
Dvayaṃ gomayajavicchike. Viccha gamane, ṇvu, vicchiko, satapadiyampi, āḷaṃ vicchikanaṅgulaṃ, taṃyogā āḷi. Dvayaṃ gharagodhāyaṃ. Saratismā ū, avo canto. Gharaṃ nissitā godhā gharagoḷikā, dhassa ḷo, sakatthe ko.
双体牛奶泽虫。泽虫行走发声称为“viccha”，发音为“ṇvu”，可称为“vicchiko”，它行走百步，也叫百步虫，指以结合的指状器官攀附。双体家禽泽虫。沙拉提斯马处有“ū”和“avo”两声。家禽靠居处称为窝，泽虫在窝内称为“gharagoḷikā”，即窝中小虫，亦称“ko”。
§622
622. Dvayaṃ godhāyaṃ. Gudha rose, a, godhā, nārī. Kuṇḍa dāhe, a, kuṇḍo. Dvayaṃ rattapāyaṃ. Kaṇṇassa jalūkā rattapā kaṇṇajalūkā. Sataṃ padā yassā satapadī, padasaddo pādattho.
『蜥蜴』有两个词形。语根『愤怒』加词缀『a』，阴性变化，得『蜥蜴』。语根『燃烧』加词缀『a』，得『蜥蜴』（另一词形）。『吸血者』亦有两个词形。耳中水蛭，吸耳之血，故称『耳水蛭』。具百足者称『百足虫』，其中『足』字作『脚』义解。
Dvayaṃ kalandake. Kanda avhāne, rodane ca, kandatīti kalandako, lamajjho, ṇvu. Kāḷavaṇṇatāya kāḷakā, nāriyaṃ. Dvayaṃ nakule, natthi kulaṃ etassa sappesu nakulo, arisappopi. Nakka nāsane vā, ulo, kalopo, sappe nāsetīti nakulo. Maṅga gatyattho daṇḍako dhātu, uso.
『松鼠』有两个词形。语根『呼唤、哭叫』，因其鸣叫，故称『松鼠』，中间加『l』，加词缀『ṇvu』。因毛色黑，故称『黑色者』，阴性形式。『獴』有两个词形：其族群在蛇中无与伦比，故称『无族之蛇』，亦指敌蛇者。或语根『消除』，加词缀『ulo』，连同一组变化，因能消除蛇之害，故称『獴』。语根『行进』义之辅助词根，加词缀『uso』。
§623
623. Dvayaṃ kakaṇṭake. Kucchito kaṇṭako assa, ussattaṃ. Sarati dhāvatīti saraṭo, aṭo.
『壁虎』有两个词形。其棘刺令人厌恶，故以『令人厌恶之棘』得名，属增音变化。因其奔跑游走，故称『游走者』，加词缀『aṭo』。
Catukkaṃ kīṭe. Kīṭa bandhane, a, kīṭa gamane vā, dīghādi. Pula mahatthe, avo, ḷattaṃ. Kucchitaṃ amati gacchatīti kimi, i, assittaṃ. Pakārena anatīti pāṇako, ṇvu, ṇattaṃ.
『虫』有四个词形。语根『束缚』加词缀『a』；或语根『行走』，作长音等变化。语根『伟大』加词缀『avo』，并转为『ḷ』。令人厌恶而爬行者，故称『虫』，加词缀『i』，并转为『i』形。以『pa』前缀表示呼吸行走者，故称『生物』，加词缀『ṇvu』，并转为『ṇ』形。
Dvayaṃ kaṇṭalomakīṭe. Uccaṃ ṭhānaṃ āliṅgatīti uccāliṅgo. Bahulomayutto pāṇako lomasapāṇako.
『多毛之虫』有两个词形。攀附于高处者，故称『攀高者』。具有多毛之生物，故称『多毛之生物』。
§624-625
624-625. Sāddhapajjena sakuṇassa nāmāni. Vihe ākāse gacchatīti vihaṅgo, vihaṅgamo ca, ākāsapariyāyo cettha vihasaddo, vehāsassa vā vihādeso. Pakkhayuttatāya pakkhī. Khena, khasmiṃ vā gacchatīti khago. Aṇḍato jāto. Sakkoti uddhaṃ gantunti sakuṇo, sakunto, sakuṇī ca, saka sattiyaṃ, uṇo, unto, uṇī ca. Patanto ḍento, pattena vā gacchatīti pataṅgo, aparatra talopo. Mātukucchito, aṇḍato cāti dvikkhattuṃ jāyatīti dvijo. Uḍḍanādīsu vakkaṃ kuṭilaṃ aṅgaṃ gīvādikaṃ etassa, vakkena gamanena aṅgatīti vā vakkaṅgo. Pattena yāti, taṃ vā yānaṃ etassa. Patati patanto viya ākāsato hotīti patanto. Nīḷe kulāvake jāyatīti nīḷajo.
六二四至六二五。以同义词列举鸟的名称。『于虚空中行进』，故称「毗恒伽」，亦称「毗恒伽摩」；此处「毗诃」一词乃「虚空」之同义，或为「威哈萨」（高空）之变音。因具有翅膀，故称「帕基」（有翼者）。『于空中、于虚空行进』，故称「卡伽」。『生自卵中』，故称「阿嗒佐」（卵生者）。『能向上飞翔』，故称「萨库纳」、「萨昆达」及「萨库尼」；「萨咖」语根含「能力」义，加「乌纳」、「翁达」、「乌尼」等词尾。『飞落时、啄击时，或以羽翼行进』，故称「巴当伽」，在其他地方则省略一音。『既从母胎而生，复从卵中而出，故两度诞生』，称为「帝嘉」（二生者）。『其颈部等肢体弯曲如钩，或以弯曲之姿行进』，故称「瓦咖昂伽」。『以翼飞行，或翼即其乘具』，故称「巴德那亚」。『自空中飞落，状如坠落』，故称「巴当达」。『生于巢穴之中』，故称「尼拉佐」（巢生者）。
Vaṭṭakādayo, pokkharasātakādayo ca tabbhedā tesaṃ sakuṇānaṃ visesā. Vaṭṭa vaṭṭane, ṇvu, vaṭṭakā nārī. Mayūrappamāṇo tadākaticittapakkho jīvañjīvo dakkhiṇapathādīsu jāyate, ‘‘jīvajīvā’’ti saddaṃ karotīti jīvañjīvo. ‘‘Jīvajīvo’’ti nirānunāsikāpi. Candikāyuttarattippiyo pakkhī cakoro, caka paritakkane, uro, usso, caṅkoropi. Taratismā iro, dvittamittañca, tittiro.
圆鸟类等，莲鸟类等，依其种类各有不同。圆鸟即圆形鸟，ṇvu，即圆鸟女士。体形似孔雀的，产生于浮生、翼生、活生、南方等处，故称为活生鸟。无鼻音者称“活生鸟”。带月光的黑羽鸟——鹭鸶，巡游者，德高者，冠状者“啜啜鸟”。多刺鸟，双鸟，还有小嘴鸟。
§626
626.Sala gatiyaṃ, ṇiko, ḷattaṃ, sāḷikā, nārī. Kalaṃ ravatīti karavīko, īko, lalopo. Karavīko, yassa saro bhagavato sarena upamīyate, so vuccati ‘‘karavīko’’ti. Javena ravinā sadiso haṃso ravihaṃso. Kusa sadde, thako, dvittaṃ, kusassa sassa to,kukutthako . Karaṇḍa bhājanatthe, avo, karaṇḍavo, jalacaro pakkhī. Bilu patitthambhe, a, avādeso, bilavo, ‘‘gaṇḍaplavo’’ti khyāto rattapakkho mahāpakkhī pokkharasātako, pokkharassa saññā yassa pokkharasātako, ññassa to, dīgho ca, samuditanāmameva vā tassa, tadā sāda assādane, ṇvu, dassa to, pokkharasātako.
626. 沙罗树行鸟，ṇiko，秆鸟，群鸟的雌鸟。成年乌鸦称为枭，鸣叫者称为小枭，幼鸟称为幼枭。称为“枭”的，是因其鸟鸣声与世尊的名声近似。声似光明的天鹅称为光天鹅。相似声的有thako、dvittaṃ、kukutthako。用于器皿的部分称为avo、karaṇḍavo，是水上飞禽。穴居地的种类有a、avādeso、bilavo，称为“树居鸟”或“夜翼大鸟”，莲鸟类中较长的，名称是“出海者”或其他名称，视具体情况而定，称为莲鸟类。
§627
627. Sattakaṃ pakkhe. Patanti anenāti patattaṃ, yadādinā to, dvittaṃ. Ukha gatiyaṃ, yu, usse, assu, pekhuṇaṃ, ṇattaṃ. Pata gamane, to, pātato tāyatīti vā pattaṃ. Pata gamane, kho, tassa ko, pakkho. Patituṃ icchati yena piñchaṃ, nerutto, pata gamane vā, cho, talopo, bindāgamo, assi. Chādyate anena chado. Gira niggiraṇe, u, issattaṃ, gamu gamane vā, u, massa ro.
627. 七部飞禽。谓其落下时动作称为落下，落羽初始。洞穴行动，yu、usse、assu、pekhuṇaṃ、ṇattaṃ。落叶之意，有词为“挂落”之意。落叶之时，询其所属翅膀。有意欲降落的羽毛或不可见之羽。名称有cho、talopo、bindāgamo、assi等。被覆盖者谓之遮蔽。言语有高低，或往来时之声，称之为语音。
Pakkhīnaṃ bīje ‘‘au’’iti khyāte aṇḍaṃ, kacchapādīnaṃ bījepi, ‘‘aṇḍaṃ khagādikose cā’’ti nānatthasaṅgahe. Aḍi aṇḍatthe, ṇo, pesi, kosopi, pisa avayave, i, pesi, ‘‘pesiyaṃ pattabhede ca, koso pumeva icchito’’ti ruddo. Dvayaṃ pakkhigehe. Nīla vaṇṇe, a, ḷattaṃ, nī naye vā, ilo. Kucchitaṃ aṇḍavināsanādikaṃ lunātīti kulāvakaṃ, ṇvu.
鸟类之卵称为“au”，如龟类之卵，鸟蛋有所谓称呼不一。最初的蛋位置称ṇo，外壳为“kosopi”，内脏称为“pisa”，按蛋之不同部位称谓不同。蛋有对称壳及成对结构。蓝色的秆羽类，存在羽毛形态的分类。蛋及蛋壳破损称为“lunāti”，即蛋壳的破坏，称其为“kulāvakaṃ”或轮状鸟。
§628
628. Dvayaṃ garuḷānaṃ mātari. Vino pakkhino namanti yaṃ vinatā. Thīpumadvayaṃ itthipurisānaṃ dvayaṃ mithunaṃ nāma, saṅkhyānassa saṅkhyeyyanissitatāya itthipurisāyeva mithunaṃ, mitha saṅgame, uno.
628. 两者为秃鹫的母亲。小秃鹫向老秃鹫致敬，即受服从者。两男两女称为配偶，是数目循环的配对，专指男女配对，因应数量和成对性质而称。
Chakkaṃ yugaḷamatte. Yuja yoge, a, yugaṃ, alapaccaye yugaḷaṃ, ḷattaṃ, yugalampi. Ubha pūraṇe, ṇo, dvandādeso ca, dvandaṃ, yamu uparame, ṇvu, alo ca, yamakaṃ, yamalañca, apaccaye yamaṃ.
六。「由伽」仅指一对之义。语根「瑜伽」含「结合」义，加「阿」词尾，得「瑜伽」；再加「阿拉」词尾并转「拉」音，得「瑜伽拉」，亦作「瑜伽兰」。「乌帕」含「充满」义，加「那」词尾，并替换为「两两」之语形，得「帝万达」；语根「亚摩」含「停息」义，加「努瓦」词尾并省一音，得「亚玛咖」，亦作「亚玛兰」；加「阿巴」词尾则得「亚玛」。
§629-631
629-631.Maṇḍalantaṃ samūhe. Sammā, visesena ca ūhate puñjībhūtattāti samūho, ṇo, samaṃ saha avayavena ūhati tiṭṭhatīti vā samūho. Gaṇa saṅkhyāne, gaṇīyati avayavena sahāti gaṇo. Saha avayavena gacchatīti saṅghāto, hana gamane, ṇo, saha avayavena udayatīti samudāyo, dāgamo, majjhe dīgho. Sañcinoti avayavanti sañcayo, ci caye. Saha avayavena duhayatīti sandoho, duha papūraṇe. Nissesato vahati avayavanti nivaho. Avayavaṃ katvā byapiyati gacchatīti ogho. Visanti avayavā yasminti visaro, aro. Avayavaṃ samīpe karotīti nikaro. Ekekāpekkhāya appatthena kasaṅkhātā avayavā āyanti yasmiṃ kāyo, atha vā kucchitānaṃ kesādīnaṃ āyoti kāyo, so viya avayavānaṃ uppattiṭṭhānaṃ kāyoti idha samūho vutto. Antatthena khaṃsaṅkhātaṃ avayavaṃ dhāretīti khandho, khādati avayaveti vā khandho, amajjhadīghe samudayo. Ghaṭa ghaṭane. Ghaṭanaṃ rāsibhavanaṃ, ghaṭenti assaṃ avayavāti ghaṭā. Saha avayavena etīti samiti,ti. Saha avayavena gacchatīti saṃhati, hana gatiyaṃ,ti, nalopo. Rasa assādane, iṇa. Puñja kucchāyaṃ. Saha avayavena byāpetvā ayatīti samavāyo. Pūgo tambūlepi. Janeti avayaveti jātaṃ, to. Kaṃ attānaṃ detīti kado, cakkhādiko sarīrāvayavo. Kado viya kado, avayavo, taṃ vakati ādadātīti kadambakaṃ. Visesena ūhantyasmiṃ avayavā byūho. Vitanoti avayaveti vitānaṃ, ṇo. Gupa rakkhaṇe, bo, passa mo, gumbo, gumbampi. Kalaṃ avayavabhāvaṃ pāti rakkhatīti kalāpo, ‘‘kalā soḷasamo bhāgo’’ti hi vuttattā kalāsaddo bhāgatthopyatthīti ñāyati. Jala dittiyaṃ. Jalati avayavenāti jālaṃ. Avayavena maṇḍatīti maṇḍalaṃ, maṇḍa vibhūsāyaṃ, alo.
629-631. 关于「聚」的整体。确实，特别是说为众多部分聚合而成的集合体，不是说各部分完全相同而徒有并列，所以称为集合体。在计数诸集合时，因有部件而被计算为集合。与部件同行即合成，称为结合；因含部件的结合称为结构体；在运动中的结合称为行进；因部件共生而起，称为产生、到来及中间延续。积聚称为积累，消散称为减少。部门合而为一，形成密集称为汇聚，充满则称为充实。依附而出移动叫做流动。分出的部分称为断离，离散称为散布。离部时作用的称为接合。各部分相互依赖，没有单独存在，如身躯、因头部毛发等器官次第而生者，所谓身躯即部件之产生与存在整体，即此处所说聚的含义。最后整体称为蕴，食用时称为蕴。集合成形，如器皿中物料堆积之意，器皿即为众部件之聚合。与部件同行称为集合、聚集，是因运动轨迹一致又称为往来；如品味中的汤汤、串串，积聚于头发指端称为梳理。因众部件扩散到无限，即大合成。因众部件而有生，称为生起。将「自我」指称为眼等诸根部，是部件的合称，取与与达此义的称谓。因此特别着重部件聚合而成的所指称为阵列。扩布称为展开，就如维持保护称为覆盖。巴利所称栏篱、蕴藏的囊状物即为部件称谓。部件多合而成的团块称为聚合，其英语「bundle」对应如此。部件围绕中央而形成的叫什么称，皆为部件指称。将众部件结合称之为集会。与部件同行称为整体变化，栏目不失，流动不绝。品味获得处称为味蕾。聚集于头发所称为一束。将众部件均匀分布称为统一合成。如饮食聚合。生养曰出生。所谓自我指示为五根诸体。是何等存在呢？是部件，彼此给予且接触的称为哥哥。特别着力组合诸部件即为队列。持续展开称为铺陈。隐蔽保护称为隐蔽。束缚及护持称为干涉。遮盖部件现象称为整体。水第二义称为水流。流水即为丰富部件。因部件集合称为圆圈，装饰于圆孔之物称为圆。
§632
632. Sāddhapajjena gaṇabhedā vuccante. Tatra jātyādīhi samānānaṃ pāṇīnaṃ, apāṇīnañca gaṇo vaggo nāma, yathā ‘‘bandhuvaggo, kavaggo’’ccādayo, vajja vajjane, vajjeti asamānajātyādayoti vaggo, ṇo, jjassa ggo. Jantūnaṃ samānajātiyānaṃ, vijātiyānañca gaṇo ‘‘saṅgho, sattho’’ti coccate, yathā ‘‘bhikkhusaṅgho, vāṇijasattho’’ccādayo. Saṃhaññante nibbisesena ñāyante avayavā tasminti saṅgho, ro. Saranti vattanti avayavā yasminti sattho, tho, rassa to.
632. 以声音区分的群类称为「种类」。其中，依出身与血缘相同的手足亲族、非手足亲族合称为「群」或「部族」，如称「亲属部族」、「婆罗门部族」等；根据种姓、阶级、社会类别不同则称为「阶级」。依生物的同种或不同种分类为「社会、弟子」，如称「比库社群」、「商人同盟」等。社会群体里特别识别的部分称为「团体」。沿用的说法是，聚合各部件即为群落；依运行而暂定为社会；因部件有所关联称为群族；拥有特定功能而称为团体。部族因活动及事务区分合称为联盟或团体。
Sajātikānaṃ samānajātikānaṃ jantūnameva gaṇo kulaṃ nāma, yathā ‘‘khattiyakulaṃ, gokula’’miccādayo. Kula saṅkhyāne, bandhumhi ca, a, kulaṃ. Sadhammīnaṃ samānadhammānameva jantūnaṃ gaṇo nikāyo nāma, yathā ‘‘bhikkhunikāyo’’ti. Ci caye, ṇo, nibbisesena cinoti avayaveti nikāyo.
相同种姓者，及相同血缘者的生物集合称为「家族」，如称「刹帝利家族」、「牛家族」等。家族数量统计时以及血亲中的聚合均称为「家族」。讲究同善同法的生物体集合称为「僧团」，如称「比库尼僧团」等。聚合、消散时特指的部件称为「僧团」。
Sajātiyatiracchānānaṃyeva gaṇo ‘‘yūtho’’tyuccate, so cānitthī, yathā ‘‘hatthiyūtho, migayūtha’’miccādayo, yu missane, tho, dīghādi, yūtho, ‘‘gaṇo pasūnaṃ samajo, samājoññesa’muccate’’ti idhānāgatavacanampi ñātabbaṃ.
因种姓、血缘等所属不同而形成的群体称为「队伍」，例如「象队」、「鹿队」之类称谓属于错误举例。因合并、延续或者整体长度等原因称为「队伍」，意指「动物们的群集、相聚群」等，今后文献中亦应明白如此称呼。
§633
633. Catukkaṃ garuḷe. Kanakarucirattā sobhano paṇṇo pakkho yassa supaṇṇo. Vinabhāya nāma mātuyā apaccaṃ venateyyo, ṇeyyo. Garaṃ visadharaṃ hantīti garuḷo, ṇo, rantassu, hassa ca ḷattaṃ, vaṇṇavikāro, garuḍo. Pakkhisīho, uḷūtīso, vajiratuṇḍo, sudhāharo, suvaṇṇapakkho, bhujagāsanopi .
633. 四种鹰类。金色鲜明华丽的羽毛，翼展广阔如飞鹰。母鹰因捕食母虫而烦恼、值得回避。鹰是凶狠嗜血的猛禽，具锋利爪子与崎岖羽毛，颜色多变的鹰类。还包括：猛禽之王、尾巴锋锐的鸟、象牙嘴的鸟、甘露食取鸟、金色羽毛鸟、蛇状栖息鸟等。
Pikantaṃ kokile. Parena vijātiyena kākena positoti parapuṭṭho, pusa posane, to. Parena bhato puṭṭho parabhato, bhara dhāraṇaposanesu, to. Kuṇa saddopakaraṇesu, alo. Kuka, vaka ādāne, ilo, kokilo. Apihito kāyatīti piko, api antaradhāne, vaṇṇanāso, apissākāralopo.
凶猛的杜鹃鸟。因被异类或相关种族所攻击被称为「寄生者」，以寄居统御、由人哺养、依赖为生。外形上模仿其他鸟类声音，属于模仿者之一。杜鹃因身体被覆盖或部分消失而得名，失则难辨其体色，处于隔离消失状态。
§634
634. Aṭṭhakaṃ more. Mura saṃvaraṇe, ṇo. Maya gatiyaṃ, ūro, mahiyaṃ ravatīti vā mayūro, dhātussa atthātisayena yogoti nerutto. Varahaṃ sikhaṇḍo, taṃyogā varahī. Nīlā gīvā kaṇṭho yassa, bhujaṅgabhujopi.
634. 孔雀羽毛，称为『孔雀羽饰』。因其具束缚之义，故曰抑制。又称为『孔雀足』、『孔雀胸』之类。其羽毛因金属质地而极其坚固。野猪的肩甲则与之相配，称为『野猪母』。若有颈部呈青蓝色者，其肩部亦如蛇形。
Dvayaṃ mayūramatthakasikhāyaṃ. Sikhā aggijālāyañca, pubbe vuttā.
孔雀羽毛二者，一为羽饰峰，一为羽饰火网，此前已述。
§635-636
635-636. Catukkaṃ mayūrakalāpe. Sikhaṇḍino ayaṃ sikhaṇḍo, varaha pādhānye, paribhāsanahiṃsādānesu ca, karaṇe a. Ko mayūro lasati yena kalāpo, ṇo, sassa po. Pī tappanakantīsu, cho, niggahītāgamo, rasso ca. Dvayaṃ morassa piñchaṭṭhe akkhisaṇṭhāne. Cadi hilādane, dittiyañca, ṇvu. Mecako kaṇhavaṇṇepi vutto.
635-636. 孔雀成串成组。一种称肩甲，即野猪足部处，另有用于无害者及出家人。作业时为之。孔雀羽羽毛，堪称美丽，无可比拟。在加热时散发香气，并多用以束缚、拘禁、网罗等。两种孔雀尾羽尖端有明显节段。剥落时多，另有名称。也讲述了鹿皮色等。
Aḷyantaṃ bhamare, cha padāni assa. Madhuṃ vatayati bhuñjate madhubbato, vata bhojane. Bhama anavaṭṭhāne, pupphamatthake bhamatīti bhamaro, aro. Ara gamane, i, ḷattaṃ.
蜂终结处，有六足。采集甜蜜，吃蜜，其蜜实为美食。蜂不迷失于窝中，聚集花蕾，蜜蜂之所以称蜜蜂。从远处飞来时，振翅声响。
Catukkaṃ gehavanakapotesu. Pārena sabalena āpatatīti pārāpato, pāravatopi. Kapa acchādane, kampa calane vā. Oto, parapakkhe malopo. Kuka ādāne, aṭo, ussattamassuttañca. Pakārena ravatīti pārevaṭo, ru sadde, aṭo, upasaggassa dīgho, asse, pārevaṭo, parevaṭopi.
四种家禽及林鸟。山鸽飞来时，翅膀有力，称为『强劲翼』。覆盖羽毛时，颤抖或晃动。叫声清晰，并于飞翔时展开，颇为长远。鸡采食时，脚步颤抖，鸟类交响多样。飞翔时声音远，伴随啼鸣，远近皆有。
‘‘Pārāvato ca chejjo ca,
『远处者』、『可惜之者』，（文未竟）
Kapoto rattalocano;
鸽子眼睛，
Pārāpato kalaravo,
阿拉吠鸟啼叫声，
Pattī seno sasādano’’ti . –
旗语声如鼓击。
Rabhaso.
即是吵闹声。
§637
637. Dvayaṃ gijjhe. Gidha abhikaṅkhāyaṃ, yo, jhassa jho, asarūpadvittaṃ, jhapaccayena vā siddhaṃ, tathā dhassa jo. Gidhatismā a, niggahītāgamo, issattaṃ, gandho. Tikaṃ senasāmaññe. Kukkuṭādīnaṃ kulaṃ lunāti chindatīti kulalo, kula santāne vā, alo. Se gamane, no. Sattānaṃ hiṃsanato byaggho viya byagghi, satte nāsetīti nāso. Byagghi eva nāsoti samuditanāmaṃ.
637. 二者于猕猴。猕猴欲望的，有的是伪装的恐怖，有的是由果而成，有的则本质如此。猕猴是由『而』、『禁制』『集』、『利害』、『气味』三种意涵所涵盖的，常和队伍的通用义拇合。鸡类等族群分家破裂称为『家浪』，或有称族系断绝。迁徙时，非也。老虎因猎杀众生，宛如猛虎，故称猎杀者。『鼻』称为鼻子，即是出没之处。
Sakuṇagghādayo tayo tabbhedā tassa senassa visesā. Sakuṇaṃ hantīti sakuṇagghi, sina?. Aṭa gamane, ṇo. Āṭo. Dabbisadisaṃ tuṇḍaṃ yassa dvijassa so dabbimukhadvijo. ‘‘Dabbimukhadvijo āṭo nāmā’’tipyeko attho, tadā dveyeva senabhedā.
鸟类等三者，乃是该队伍的特殊分类。『杀鸟』者，即是杀鸟者，遮断者。按语不然，遮断者。为双翅鸟类，称为『翼喙鸟』。『翼喙鸟』又称为『遮断鸟』，此为双重队伍的分法之一。
§638
638. Catukkaṃ ulūke. ‘‘Uhu’’nti saddaṃ karotīti uhuṅkāro. ‘‘Uddhaṃ kaṇṇā yassa uddhaṃkaṇṇo’’ti sampatte niruttinayena ulūko, ucati samaveti koṭaranti vā nipātanā. Kusa akkose, yassa amanāpatāya saddena lokā kosanti, so kosiyo, kositabboti katvā, koṭare vasatīti vā kosiyo, nerutto, vāyasānaṃ kākānaṃ ari sattu, sakkahvayo, divāndho vakkanāsiko, harinetto, divābhīto, kākabhīrū, ratticārīpi.
第638条 四类乌鸦。乌鸦发出“呴呴”的声音，称为乌鸦声。因发声而被称为“头顶耳朵者”，此种为乌鸦。此处说“吵闹”“集合”“叽叽喳喳”或“聚集”之义。苦沙（苦萨）称“大怒者”，指无礼貌声音使众生愤怒者，谓之“怒者”，必当生气者，故称怒者。它居于树枝上，也称怒者，是一种凶猛鸟类的敌人，天帝（萨咖之子），昼盲而嗓门大，鹰猎者，昼畏之，乌鸦恐怖，甚至夜间出没。
Vāyasantaṃ kāke. ‘‘Kā’’iti saddaṃ kāyatīti kāko. Riṭṭhaṃ maraṇalakkhaṇaṃ, tadassa natthi ariṭṭho. Dhaṅka ghoravāsite, a. Balinā puṭṭho bhato. Vaya gamane, vayo eva vāyaso, sakatthe so, sakiṃpajo, attaghoso, parabharo, balibhujo, guḷhamethunopi. Sakiṃ ekavāraṃpajā pasūti yassa. ‘‘Kāka’’iccattānaṃ ghosayati. Vijātiyaṃ kokilaṃ bharati.
衰老的乌鸦。‘喀’音即‘身体’，谓乌鸦。死亡的征兆明显，此鸟无生死痛苦。身形雄壮威猛。是主人的卫士。年老时称“老”，古称为同类伴侣，是自己族类的声响，声音极响亮，具有威胁性。它是著名的布吉可咄（妻子），自行熟悉其同伴，能 飞翔传播消息。
§639
639. Kāko viya ulati gacchatīti kākoḷo, ḷattaṃ. Doṇakāko, daddhakākopi. Dvayaṃ ‘‘bī-lौṃ’’iti khyāte sakuṇe. Lū chedane, ṇo, vassa po, lāpo, lāvopi. Leḍḍu viya akatīti laṭukikā, ṇvu.
如乌鸦般杂乱无章地飞行，即称乌鸦群，即‘群体’。有渡船乌鸦，有食手乌鸦。两者以‘bi-lauṃ’音而为人知。由于破碎、破裂、瓦解、水流及谷物滥用。像蜂蜜般聚集，即‘拉突基阿’。
Tikaṃ hatthiliṅgasakuṇe. Vāraṇasadisattā vāraṇo. Hatthino liṅgaṃ ñāpakaṃ soṇḍaṃ yasmiṃ vijjatīti hatthiliṅgo. Hatthisoṇḍaṃ yasmiṃ vijjati, so hatthisoṇḍo ca vihaṅgamo ceti hatthisoṇḍavihaṅgamo.
大象形态的鸟类。树蛙似的鸟即称树蛙。大象的标志即其象鼻。称象鼻者，即探知象鼻的鸟。若有大象之标，此鸟称象鼻鸟。
§640
640. Dvayaṃ ukkuse. Uccaṃ kosatīti ukkuso, kusa sadde, a. Kura sadde, aro, thiyaṃ kurarī. Kolaṭṭhipakkhimhi ‘‘ubhuta’’iti khyāte pakkhimhi kukkuho. Kolaṭṭhiajjhohārako pakkhī kolaṭṭhipakkhī. ‘‘Kukku’’iti saddāyatīti kukkuho, ho, kuka avhāne vā, uho.
二种叫嚣声。高声叫嚷谓之“乌喽使者”。苦萨之声也称为“苦拉……”。孔雀被称为“翅膀俱全”的鸟。称“乌喽”之声。孔雀以“乌喽”如阴阳的出声法发声。称“苦苦”之声，是威吓或喊叫用语。
Tikaṃ suve. Su savane. Manussasaddampi suṇātīti suvo, a, uvādeso. ‘‘Kī’’iti saddaṃ karotīti kīro. Karoti manussasaddanti vā kīro. A, assī. Suka gatiyaṃ, sundaraṃ , suṭṭhu vā manussasaddaṃ kāyatīti suko. Dvayaṃ kukkuṭamatte. Tambā cūḷā yassa. Kukkuṭatīti kukkuṭo, kuka, vaka ādāne vā, aṭo.
三种“苏”声。苏声音是安静的声音。人的声音能被听见，谓为“苏”。从“吱吱声”的发音而称“起罗”。称人声为“起罗”，即为人的声音。又有“阿西”音。鸽子声悦耳美丽，发音清晰，故称“苏”。两种公鸡鸣叫声，铜铃较小的叫声称为“库库塔”，其意指鸡、狗、狼叫声等。
§641
641. Dvayaṃ nijjivhe. Natthi jivhā yassa nijjivho. Dvayaṃ koñcāsakuṇe. Itthiliṅgena mithunānaṃ nāmāni. Koñca koṭilyappībhāvesu, a, koñcā. Kanta chedane, yu, nadādi, assu. Kuṇḍanīpi, kuṇḍa dāhe.
双音。所谓双音，即语言中绝无二音相保持完全一致者。所谓双音，如鸥、鹊之音。以女性单数形结合的双音名称。所谓鹊，即表达指摘或劝戒之音，如“啊”，又如“喀嚓”表切割，“呦”表呼唤，“啜”表饮用。倘若连及连字符，倘若表示燃烧，则称为“燃烧音”。
Dvayaṃ cakkavāke. Cakkena cakkasaddena uccate cakkavāko, ṇo. Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ, cakkamiccāvhā yassa, rathaṅgāvhayanāmakopi, rathaṅgaṃ cakkaṃ, tassa avhayo rathaṅgāvhayo, so nāmaṃ assa rathaṅgāvhayanāmako, tena rathaṅganāmo rathacaraṇasamāno avhayo coccate.
双音谓发声器官之间的声音与其音响之结合，也称为双音发声。语音的散布及屈曲，诸如随行车轮撞击路径的响声，即车轮之音，途径之响，包含着车轮响的名称。使用此名称的原因，乃因路径与车轮之名合成，故称之为车轮路径音。
Lakkhitalakkhaṇā cātra, lakkhaṇopacaritavuttiyā, goṇamukhyāya vā vuttiyā lakkhitena atthena yatra atthantaraṃ lakkhyate, sā lakkhitalakkhaṇā. Yathā ‘‘rathāvayavāyudho’’ iccatra rathāvayavasaddena cakkaṃ lakkhyate, na tadākati tannāmo cāyudhaviseso. ‘‘Pantiratho’’iccatra pantisaddena dasakkharaṃ chando lakkhyate, na dasasaddo, tehi tu āyudharathasaddasanniveso ‘‘cakkāvayavāyudho, dasaratho’’ iti devaviseso, rājaviseso ca lakkhyate, tathātrāpi ‘‘rathaṅga’’ntyanena rathekadeso lakkhīyate, ‘‘avhāyate’’iccanena ca paribhāsanaṃ, na tenāpi vākasaddo. Tehi ca aññamaññasanniveso cakkavākoti pakkhiviseso lakkhīyateti guṇato sukkādīhi evaṃgatā goṇī vutti.
“标示性标志”意谓在例如工匠之行业中，带有标示功能之语，在处所或影响范围内被明显区分的名称。如“战车部分”之词用说明战车的特征，但该名称并非武器的专属名称。《榜样车》此名词，用于“排行车”上，十个字是代表节奏，而非单独的十个音节，且这些字词包涵战车武器名称，并分别称为车的部件及战车使者之名号。由此可知，词尾“rathaṅga”表示部分或地方，词尾“avhāya”表示说明，该组合并非单纯的音韵。不同词语之间的结合体现了车轮发声的特征，故工匠行业中如此表达是合理的。
Dvayaṃ cātake. Ayaṃ meghajalapāyī, sara hiṃsāyaṃ, saraṇaṃ sāro, taṃ gacchatīti sāraṅgo. ‘‘Cātake hariṇe pume, sāraṅgo sabale tisū’’ti rabhaso. Cata yācane, ṇvu, thokakopi, thokaṃ kaṃ jalaṃ īhanīyaṭṭhena assatthi thokako.
双音中的“鹤鸣声”，是雨云与水声之结合，因该声音带有伤害意味，故称之为“鹤鸣音”。鹤鸣于雄鹿与人类之间有声相似，且带有力量之感，在祈请中如“鹤鸣于雄鹿，人类同族，力量强大”，由此得出该音。修饰语“thoka”意为水中沾湿之物，也即轻轻击打水面之声。
§642
642. Dvayaṃ pakkhibiḷāle. Tula ummāne, iyo. Pakkhayutto biḷālo, ‘‘sū’’.
双音如禽唱之声。称之为“Tula”，意指激昂之声。例如结合翅膀的“Biḷāla”（叫声）表达护卫之意，发音“sū”。
Dvayaṃ rukkhakīṭakhādake. Sataṃ pattāni assa. Sarati kīṭeti sāraso, so, ‘‘khāva sā’’.
双音在树木及昆虫啃食声中表现鲜明。叶片数目多达百余，对应树叶移动之声为“sarati”，意即啃食或被啃噬的状态，故称之为“食音”或“吃声”。
Dvayaṃ kākehi saddhiṃ nīḷaṃ katvā vasanake sukkasakuṇe. Vaka ādāne, a. Setavaṇṇatāya sukko ca so kākehi saddhiṃ nivāsanato, kākasaṇṭhānattā vā kāko ceti sukkakāko.
有二者与乌鸦同住：一者身披蓝色羽毛，一者名为速迦速魯。关于乌鸦的称谓，有两种说法。一为取名速迦，依其披着灰色羽毛的特征；另一说以乌鸦之音为称，因此称为乌鸦速迦。
Dvayaṃ visakaṇṭhikāyaṃ. Bala pāṇane, ṇvu, dīgho, āko vā. Visasadiso kāḷavaṇṇo kaṇṭho yassā sā visakaṇṭhikā, etissā pumo nāma na vijjati. Vuttañca apadāne –
有一对黑颈鸟。在《巴拉那经》中称其为长颈鸟，有如燕鸟。其黑色颈项即为该黑颈鸟，因此此鸟未见异名。并有典故云：
‘‘Yathā balākayonimhi, na vijjati pumo sadā;
「正如猛禽巢中，雄鸟永不离去；
Meghesu gajjamānesu, gabbhaṃ gaṇhanti tā tadā’’ti .
在乌云聚集之时，便护其雏儿。」
§643
643. Dvayaṃ kaṅke. Lohasadiso piṭṭhi yassa lohapiṭṭho. Kaṅka lolye, a, kaṅko.
有二种铁壳鸟。其壳似铁制，亦称铁鸟。铁壳鸟栖息于石块上，因而得名。
Dvayaṃ pattakaṇṭhe. Khañjo viya caratīti khañjarīṭo, īṭo. Passantānaṃ khaṃ sukhaṃ janetīti khañjano. Khañja gativekalye vā, yu.
有二种颈如短剑鸟。一为短剑般的铁鸟，另一称为钝鸟。观察者谓其颈部坚硬且灵活，故称为短剑鸟之一种。
Dvayaṃ gāmacāṭake, cāṭakamatte vā. Kalahaṃ ravatīti kalaviṅko, yadādi. Kaṃ sukhaṃ lunātīti vā kalaviṅko, iko, niggahītāgamo ca. Caṭa bhede, ṇvu, cāṭako.
有两种鸣叫声，分别称为“鹞子鸣”和“鹞子叫声”。“鹞子鸣”是说争斗和喧嚣的声音。“鹞子叫声”指令人愉快的鸣叫声，这二者均为约定俗成的名称。就像“鹞子”这个词一样，是对这类鸟的通称。
Dvayaṃ veḷuriyacchavilome citrapakkhe ‘‘suvaṇṇacūḷe’’ti khyāte. Dibha santhambhe, dvittaṃ, bindāgamo ca. ‘‘Ki’’iti saddaṃ karotīti kikī, ṇī, cāso, divipi .
有两种凤凰鸟属，羽毛顺逆不同，被称为“彩翼凤凰”和“金顶凤凰”。这在天上也有记载，二者差别明显，且作为界限之别被确立。“Ki”是其发出的叫声，即“啾啾”，属于鸣叫，也能表现出不同声音和响亮程度。
§644
644. Dvayaṃ meghasāme ‘‘ṭī-ṭौ’’iti khyāte. Kadambayogā kādambo. Kāḷavaṇṇo haṃso kāḷahaṃso, kālahaṃsopi.
有两种云雀，声称“嘀嗒嘀嗒”。象叶连接形成枳壳树（Kadamba）。黑色的鹅称为黑天鹅，有时也称黑鹅。
Dvayaṃ ‘‘ṅahe-ḍo’’iti khyāte sakuṇe. Sakunto vutto, ‘‘sakunto pakkhibhedasmiṃ, bhāsapakkhīkhagesu ce’’ti nānatthasaṅgahe. Sundarākārena pakkhena yutto sakuṇo bhāsapakkhī, ‘‘bhāsanto sundarākāre, bhāsanto bhāsapakkhinī’’ti hi nānatthasaṅgahe.
有两种名为“ṅahe-ḍo”之鸟，是某种禽类。云雀中记载，“云雀的不同种类，各有其异”。以美丽形态的翅膀区分，称为会鸣的云雀与会鸣的云雀母鸟，其名称背后蕴含众多差异。
Dvayaṃ ‘‘nvā-mī-sve’’iti khyāte nīlapakkhini. Dhūmyaṃ dhūmaṃ aṭati sahatīti dhūmyāṭo, ṇo. Kāḷavaṇṇatāya kucchitaṃ liṅgaṃ yassa. Bhiṅgopi.
有两种名为“nvā-mī-sve”的蓝色飞禽。其羽毛似有烟雾缭绕，尾巴有深色特征。也有性的差别，其特征为黑色，且有弯曲的特征与断裂之迹象。
Dvayaṃ jalakukkuṭe. Dā lavane,ti, dāti ūhati ussahatīti dātyūho, khaṇḍitaddhaniiccattho. Kāle sassamutumhi kaṇṭho kaṇḍaddhani yassa kāḷakaṇṭhako, samāsante ko.
有两种水鸡。大水鸡称为“泯”，能发出呼喊声，表达激励或奋发。此名称意指其一旦断尾或颈部时的影象。黑色颈项表示其特征，常见于季节性聚集或配对行为。
§645
645. Khuddādi madhucchiṭṭhakarādiko kammabhūto ‘‘makkhikābhedo’’tyuccate, makkhi saṅghāte, ṇvu, makkhikā, tāsaṃ bhedo makkhikābhedo. Piṅgalamakkhikāyaṃ ‘‘mhaṇa’’iti khyātāyaṃ dvayaṃ. Ḍaṃsa ḍaṃsane, ḍaṃso. Daṃsopi, ḍaṃsa khādane vā, piṅgalamakkhikātivaṇṇanāmaṃ.
645. 据说，蜂巢等的小事由业所生，被称为“蜜蜂分裂”。蜜蜂聚集成团，称为蜂群；蜂的分裂或分散则称为蜂分裂。黄蜂以一种叫“mhaṇa”的声响闻名，其中包含两种意义。一种是叮咬（ḍaṃsa ḍaṃsane），另一种是叮咬或食用（ḍaṃso）。此两义在称为黄蜂的昆虫的颜色描写中尤为显著。
Makkhikāya aṇḍaṃ āsāṭikā nāma, saṭa avayave, ṇvu. Dvayaṃ ‘‘nhaṃ’’iti khyāte. Paṭaṃ gacchatīti paṭaṅgo, pataṅgopi, sarati hiṃsatīti salabho, abho, lattaṃ, sala gamane vā.
蜂卵被称为“āsāṭikā”，有六十个部分或成员。另有两义“nhaṃ”闻名。飞行被称为“paṭaṃ”，飞行的昆虫称“pataṅgo”，因其飞行会造成损害，常行动于莲花、水泽及蔓延植物之间。
§646
646. Dvayaṃ ‘‘cheṃ’’iti khyāte, maka pāṇe, aso, makaso. Dvayaṃ nidāghe nuhādīsu varaṇakamakkhikāyaṃ. ‘‘Cīrī’’ti saddāyatīti cīrī, ciri hiṃsāyaṃ vā, nadādi, dīghādi. Jhalla sadde, ṇvu, jhallikā.
“cheṃ”有两义，被用于指“maka pāṇe”、“aso”、“makaso”等。还有两义属于蜜蜂类中以吠声和其他声音区分的蜂种之一。“cīrī”一词意指长时间的骚扰或破坏，亦用于水流和长度含义。叽叽喳喳的声音则称为“jhallikā”。
Dvayaṃ tālapattādyantaresu nilīnāyaṃ cammapattāyaṃ. Jatu viya jatukā, upamāne ko, ‘‘rāmaṭhe jatukaṃ camma-pattajatukaresu thī’’ti hi rabhaso. Ajinaṃ cammaṃ pattaṃ yassā ajinapattā. Dvayaṃ haṃsasāmaññe. Hanti addhānaṃ haṃso. Seto chado pattaṃ yassa. Yathākathañci byuppattīti vuttattā asetacchadepi, cakkaṅgo, mānasokopi, cakkassa cakkavākasseva aṅgāni yassa. Mānasaṃ saro oko yassa.
两种叶片或类似物被称为“tālapattā”，属于染在树皮上的皮革制品。肌理如“jatuka”，作比喻时疑问何以“rāmaṭhe jatukaṃ camma-pattajatukaresu thī”这表达人们的兴奋。没有缝合的皮革被称为“ajinapattā”。另有两种类型的鹅称为“haṃsasāmaññe”，它们伤害敌人，被视为白色披盖的种类。关于其各部分如眼、脑及感官，皆如同眼睛与声音之翼。
§647
647. Ye rattehi lohitehi pādatuṇḍehi caraṇacañcūhi visiṭṭhā sitā ca sarīre, te rājahaṃsā nāma, haṃsānaṃ rājāno rājahaṃsā.
那些有红色和血红色脚踝、脚爪尖细而纯白的，被称为王鹅，即鹅类中的王者。
Malīnehi pādatuṇḍehi visiṭṭhā ye te mallikākhyā, mala, malla dhāraṇe, i, saññāyaṃ ko, ‘‘malliko haṃsabhede ca, tiṇasūle ca mallike’’ti ruddo. Ākhyāsaddena bahubbīhi. Asitehi kaṇhehi pādatuṇḍehi visiṭṭhā ye, te dhataraṭṭhā, dhataraṭṭhānaṃ apaccāni dhataraṭṭhāti, ṇo.
脚踝污秽不洁、秽陋者被称为“mallikā”，因沾染污垢而得名。据说“malliko”既指鹅类中的一种，也指三刺莳萝草类，如此由言词演变而来。那些脚踝洁白带黑色斑点者，称为“dhataraṭṭhā”，其足迹称为“dhataraṭṭhāti”，被人们所认知。
§648
648. Tikaṃ tiracchāne. Tiriyaṃ añcayatīti tiraccho, tiriyassa tiro, añcatissa ccho. Yumhi tiracchāno, tiracchānoyeva tiracchānagataṃ, tabbhāvaṃ vā gataṃ pattaṃ, tesu vā gataṃ antogadhanti tiracchānagataṃ, siyāti pakatyānapekkhakriyāpadaṃ, bhavatyattho vā hi karotyattho vā kadāci pakatyānapekkho bhavati, na pana vikatyānapekkho. Tathā kadāci ubhayāpekkhopi bhavati, na panubhayānapekkhoti sabbatrevaṃ. Sīhādivaggo.
648. 注释“tiracchāna”一词。此词源于三部分：Tiriyaṃ 表示“横向”，añcayatīti 表示“伸展”，合成 tiraccho，其中 tiriyassa 意为“横向”，tiro 意为“下面”，añcatissa 意为“伸展的”。所谓 tiracchāna，即“横向伸展之物”。此处提及的 tiracchāno，指的正是那些处于“横向伸展”状态的对象，或属于此种状态者。其本性为摆放或附着于某处，属于其中或者位于内部，这些均属于 “横向伸展之体”。此状态常表现为对事物破败（pakatya）状况的依赖，即视其为缘起或现象；究竟功能（yattho）亦或作用（karotyattho），有时会依赖于破坏现象，但不依赖于分裂状态。又有时会依赖两者兼具者，但不完全依赖其二者，此乃普遍情况。此义对狮类等众生有所启示。
Araññādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 林野等品注释完毕。
7. Pātālavaggavaṇṇanā
7. 斑脱罗支篇注释
§649-650
649-650. Catukkaṃ pātāle. Adharaṃ bhuvanaṃ adhobhuvanaṃ. Patanti asmiṃ pātālaṃ, alo, majjhe dīgho. Nāgānaṃ loko. Rasāya talaṃ rasātalaṃ.
649-650. 关于“斑脱罗支”分四部分论述。斑脱罗支乃指“下方世界”，即俗称“地底世界”，为较低的诸界所在之处。此地宽广，位于中央，且形状悠长。龙类生活于此界。此界又名“水底”、“水下之层”。
Sobbhantaṃ chiddamatte. Raṇa sadde, dho, nattaṃ, yadādi. Vara dittiyaṃ. Vigato varo vāraṇaṃ assa vivaraṃ, chidi dvidhākaraṇe, do. Kuha vimhayane, aro. Susa sosane, iro. Bila bhedane, a. Susato i, susi. Chinditvā gacchatīti chiggalaṃ, yadādi. Suṭṭhu abbhaṃ ākāsaṃ asmiṃ sobbhaṃ.
「索帕」仅指孔洞之义。语根「勒纳」含「发声」义，加「陀」词尾，转「纳」音，为「亚答」等类。语根「瓦勒」含「光辉」义。『光辉消逝』即为「瓦勒纳」，故其开口称「毗瓦勒」；语根「基帝」含「劈开」义，加「达」词尾。语根「库哈」含「惊异」义，加「阿勒」词尾。语根「苏萨」含「干燥」义，加「依勒」词尾。语根「毗拉」含「破裂」义，加「阿」词尾。由「苏萨」加「依」音，得「苏西」。『劈开而行进』，故称「基伽拉」，为「亚答」等类。『其中充满虚空、天空』，故称「索帕」。
‘‘Susira’’nti chiddasāmaññe yaṃ napuṃsakavacanaṃ, taṃ sacchidde chiddavati dabbe tīsu, yathā ‘‘susiro rukkho, susirā ciñcā, susiraṃ kaṭṭha’’nti.
『须西勒』乃孔洞之通称，为中性词；当指具体有孔之事物时，则用于三性，如『须西勒树』（阳性）、『须西勒藤』（阴性）、『须西勒木柴』（中性）。
Dvayaṃ bhūmichidde. Kāsa dittiyaṃ, u. Ava rakkhaṇe, aṭo, āvāṭo, avāṭopi. Dvayaṃ sappānaṃ rājini. Vasu ratanaṃ yassatthīti vāsukī.
两词指地洞。语根「咖萨」含「光辉」义，加「乌」词尾。语根「阿瓦」含「守护」义，加「阿达」词尾，得「阿瓦达」，亦作「阿瓦达」。两词指蛇之王后。『具有宝物』者，称「瓦苏基」。
§651
651. Dvayaṃ nāgānaṃ rājini. Devehipyassanto nopaladdhoti ananto, sesopi, sisa hiṃsāyaṃ, sisati kappanteti seso, a.
651. 两者为龙族女王。天众当中甚至也不能获得她们，因她们无限广大；剩余者亦然。『头颅』者，是要害，因其伤害性，故称头，头破坏时称破坏。
Dvayaṃ ajagare. Vahatismā aso, vāhaso. Ajaṃ chāgaṃ gilatīti ajagaro, a, issattaṃ, lassa rattañca. Sayīpi, sayanasīlo sayī.
两者为无憍，意谓携带者。无憍是指负载者。无憍亦指负载的山羊和小山羊，号为无憍，贪婪、嫉妒和嗜血。沙发厌恶者，睡卧者，睡卧习性者称为睡者。
Dvayaṃ gonasasappe ‘‘ṅā-cve’’iti khyāte. Gavasseva nāsā assāti gonaso, saññāyaṃ nāsasaddassa naso kato . Tilaṃ icchatīti tiliccho, tiriyaṃ añcatīti vā tiliccho, yadādi.
两者为牛鼻荦，俗名为‘乳-荦’。牛亦称鼻者，是指出牛鼻音；因鼻音幻觉而成。对芝麻的渴望被称为芝麻荦，侧向弯曲则称之为芝麻荦，以此类推。
Dvayaṃ deḍḍubhe, yo ‘‘jalasappo’’ti vuccati. Deḍḍunā rājiyā ubhatīti deḍḍubho. Piṭṭhe rājiyogā rājulo, ulo, badhirasappepyete.
两者为德都布，所谓称为‘水荦’。德都布意谓统治两个王国。于背部装有统治王国的纽带称为德都布。背部之统治者称王者，包括聋哑等者亦包含在内。
§652
652. Kambalo ca assataro cāti ime dve nāgakulā merupāde vasanti.
652. 羊毛与羊毛聚合者，即二者龙族族群，住于山林之地。
Dvayaṃ vesmanivuṭṭhasappe. ‘‘Vammanī’’tipi pāṭho. ‘‘Asuddo gharasappo’’ti vuttattā nibbisatāya amāritattā sīlayuttaṃ attā mano yasmiṃ silutto, assu, rassādi.
两者为尘沙已脱荦。其一名为‘呕吐者’是传说中称法。言为‘污秽之家荦’，意指污秽及污秽去除，具足戒律的自我心灵，受戒、光泽等相应标记。
Dvayaṃ rukkhaggādīsu nivuṭṭhasappe. Nīlo harito sappoti nīlasappo. ‘‘Nīlo kaṇhamhi harite’’ti hi tārapālo. Paṭhamakāle silāyaṃ bhavatīti silābhu.
两种树皮类的树皮。蓝色的与绿色的树皮，称蓝色树皮。『蓝色者即黑色中带有绿色者』，这是树皮守护的解释。最初时，此处指石头，故名石皮。
§653-654
653-654.Visadharantaṃ sappamatte. Āsiyaṃ visaṃ etassa āsīviso, āsī sappadāṭhā. Bhuja koṭilye, kuṭilāyamāno gacchatīti bhujaṅgo, evaṃ bhujago, bhujaṅgamo ca. Ahi gamane, i. Saranto sappati gacchatīti sarīsapo, assī, saṃyogalopo, aluttasamāsoyaṃ, bhujaṅgabhujaṅgamāpi, sabbadharakate pana ‘‘bhusaṃ, punappunaṃ vā kuṭilaṃ sappatīti sarīsapo’’ti vuttaṃ. Phaṇayogā, ī, phaṇī. Sappatismā a, bhūmiphuṭṭhena gattena gati sappanaṃ. Araṃ sīghaṃ gacchatīti alagaddo, massa do, rassa lattañca, alagaddo, jalasappepyayaṃ, ‘‘alagaddo jalavāḷo’’ti hi amarasīho. Bhogo phaṇikāyo, taṃyogā bhogī. Pannaṃ gacchatīti pannago, pādehi vā na gacchatīti pannago. Dve jivhā assa. Urasā gacchatīti urago. Visesena ālāti gaṇhāti āyunti vāḷo, lassa ḷattaṃ, vā gamane vā, alo. Dīghasarīratāya dīgho. Dīghā piṭṭhi yassa, samāse ko. Udarameva pādo yassa. Visaṃ dharati. Cakkī, kuṇḍalī, gūḷhapādo, cakkhussavo, kākodaro, dabbīkaro, bilesayo, jimhago, pavanāsanopi. Sirasi cakkayogā cakkī. Kuṇḍalamiva vapu assatthīti taṃyogā kuṇḍalī. Cakkhunā suṇotīti cakkhussavo. Kākodaramiva udaraṃ assa. Dabbigatikattā phaṇā dabbī, taṃ karoti bandhatīti dabbīkaro. Sāmaññaniddesepi kaṇhasappādiyeva dabbīkaro. Jimhaṃ kuṭilaṃ gacchatīti. Pavanāsano vātabhojī.
653-654。拂去小蛇的意思。此处『毒』之意为『毒蛇』，毒蛇坚硬顽固。胳膊蜷曲转弯前行，称为蟒，蟒蛇，蛇。蛇的行动状态称作『滑行』，流畅前行，故称蛇行。蛇身彼此相联接合为『连结』，但其转弯弯曲，因而称『弯曲滑行者』。蛇牙之合称为毒牙。以蛇贴地为行走状态，即滑行。快速前行称之为『灵巧』，又称藤蔓，藤条，水蛇『灵巧游走者』，即水中灵蛇。灵巧蛇即婷蛇。蛇舌双叉。若以胸部作行进称为龙。牵引紧紧抓牢称为抓捕，引导移动称为带领，蛇腹即腹部。身体长形，称长身。身体有长厚的鳞片，称为长鳞。腹部足部同一，称腹足。毒蛇潜藏、卷曲盘绕，还称眼轮，蛇环耳，隐藏的足，眼睛听觉，空隙缠绕，蛇腹、透气、风眠皆为其特征。头饰称为眼饰，卷状如环之物称为环饰。以眼明察称为有眼耳。腹部如鹳亦有名。毒蛇因行动敏捷显现口鼻，又名嘴毒蛇。一般概说黑色等毒蛇皆属此类。头部陡峭蜷曲称为狮子的弯曲线。风眠者即能躲避风邪的风嗜者。
Phaṇino sappassa tanu kāyo bhogo nāma. Bhujatīti bhogo, bhuja koṭilye, ṇo.
蛇身细长称为身体，兴趣称为乐趣。胳膊意指乐趣，胳膊上蜷曲折转，此乃其本义。
§655-656
655-656. Dvayaṃ sappassa dāṭhāyaṃ. Asati yena asaṃ, mukhaṃ, tasmiṃ bhavā āsī, sappassa dāṭhā dantuttamā. Dvayaṃ sappassa jiṇṇatace , nimuccate yasmā sappoti, ṇo. Kañcukasadisattā kañcuko. Samā tulyatthā.
655-656。两种树皮硬度。无刺的为无棘，其口中固守树皮之尖齿，称为树皮口中的尖齿。树皮两种旧痕迹，称为脱落之痕迹，因此称树皮。类似袋子者为袋状。意义相同。
Dvayaṃ visamatte. Soṇipathagataṃ visati dehanti visaṃ, visa pavesane. Giratīti garaḷaṃ, aḷo.
两种毒蛇。行走于溪谷中的称为母毒蛇，进入其体内为毒，称为入体毒。大毒称为剧毒，剧毒称为『剧烈』。
Halāhalo, kāḷakūṭo, ādinā kākolādayo ca sattāti ime nava tabbhedā tassa visassa bhedā. Vuttañca –
剧毒之名为哈拉哈罗，卡拉库托等，始于卡科拉，九种毒的区分。经文中说—
‘‘Pume paṇḍe ca kākola-kāḷakūṭahalāhalā;
「人类中智慧者，如同毒蛇中最剧毒的赤蝰毒蛇般；
Soraṭṭhiko sukkikeyyo, brahmaputto padīpano;
身形粗壮且善于干燥的，如同婆罗门之子—灯火，
Dārado vacchanābho ca, visabhedā ime navā’’ti .
烦恼之云亦如扎根坚硬的黑刺树，是这九种恶病。」
Tatra halāhalo pume, vākārena napuṃsakepi, ‘‘hālāhala’’nti hi tikaṇḍasese dīghādipi. Tālapatrasaṇṭhāno nīlapatro gothanākatiphalo gaccho halāhalo. Assa ca samīpe rukkhādayo ḍayhante. Himavati, kikkindāyaṃ, koṅkaṇesu, dakkhiṇasamudde ca jāyate, hanatīti halo, a, nassa lo, halānampi halo halāhalo, majjhadīgho. Tiriyalekhāya citaṃ dvijapadehi yuttaṃ, tathā gaṇṭhibhi byāpitaṃ bindubhideva yaṃ ghanatarehi, taṃ kāḷakūṭaṃ. Idañca puthumālināmassāsurassa soṇitamhā eva asurasamaye samuppannassa assattharukkhasadisassa rukkhassa niyyāso, ahicchattamalayakoṅkaṇasiṅgaverapabbatādīsu coppajjate. Vaṇṇena kāḷañca taṃ sattānaṃ jīvitaharaṇato lohamuggarasadisatāya kūṭañceti kāḷakūṭaṃ.
其中，“剧毒”指的是无性的熬声，长而带三段刺。栖息在棕榈叶上的蓝色叶子与形态酷似牛角的树枝，即为剧毒树。附近树木也因此枯死。此树于喜马拉雅、淤泥林、刚卡及南海产生。‘halo’意含伤害、伤口，剧毒亦是如此，长且居中。横纹细痕被鸟足触及，且由结节散开如颗粒，这即是黑峰树。此乃名为普图玛林的恶魔鲜血，出于恶魔时代，乃棘树之木，生于湿泽、恶臭之沼泽及刚卡崎岖的山地等中。其色黑，与夺命恶兽之血，及铁锈斑斑之黑峰巅相关，故名黑峰。
Brahmaputto tu kapilo, malayaddibhavo kharo;
婆罗门之子则为灰色，与马来诸山之主人关联，坚硬无情；
Padīpano tu dahano, rattavaṇṇo’ñjanaddijo .
灯火者即火焰，叉烧红色，生于眼药树之族。
Darade bhavo dārado, suppabhanāmako taṃdesapasiddho ca. Vacchanābho sinduvārapattasadiso ca taṃsamīpe rukkho na vaddhate, taṃsamphassavāyu ca jarayati, viñjhāyaṃ, kikkindāyañca jāyate, evaṃ visantarānampi sarūpaṃ āgamato viññeyyaṃ.
痛苦的存在称为苦痛，名称本具善美而名声显著。譬如天空无云、海洋波澜不兴，附近的树木不生长，触及之风也使之衰老，腐坏乃产生，虫蛆亦随之而生。诸如此类，若从这类不净厌恶的因缘起，应当识知其本性。
Dvayaṃ dhanatthaṃ sappaggāhe. Vāḷaṃ sappaṃ gaṇhanasīlatāya vāḷagāhī. Ahino tuṇḍena mukhena dibbatīti ahituṇḍiko, ṇiko, ‘‘vāḷaggāho’hituṇḍiko’’ti amaramālā.
二者皆为护卫和财富。在持戒严谨者中，称之为守护者。恶虎口中呼吸如同在天上，故有“恶虎护持者”、“守护者”的称谓，象征不死的链环。
§657
657. Tikaṃ niraye. Ayo iṭṭhaphalaṃ, so niggato asmāti nirayo, nindito rayo gamanaṃ etthāti vā nirayo. Duṭṭhā gati duggati. Apuññe netīti narako, ṇvu, ranto ca, narako.
657.这是地狱三苦之一。以铁棒为刑具，这便是铁狱，世人称之为地狱，受谴责而修往无间苦道。恶趣也是恶道。无功德故，名为人间恶趣，名为地狱。
Tesu nirayesu yo ‘‘mahānirayo’’ti vutto, so aṭṭhadhā hotīti taṃ dasseti ‘‘sañjīvo’’ccādinā silokena. Marantāpi kammaphalānubhavanatthaṃ punappunaṃ jīvanti asmiṃ sañjīvo. Yattha niraye nerayikānaṃ sarīrāni vaḍḍhakīnaṃ kāḷasuttena saññāṇaṃ katvā vāsiyā tacchanti, so kāḷasutto. Bhusaṃ, punappunaṃ vā dukkhitasaddena ravanti asmiṃ roruvo, mahanto ca so roruvo cāti mahāroruvo. Puna ‘‘roruvo’’ti cūḷaroruvo vutto. Bhusaṃ patanti asmiṃ patāpano, ‘‘vīci taraṅge appe cā’’ti ruddo, natthi sukhassa vīci lesopi atrāti avīci, ‘‘vīci sukhataraṅgesū’’ti tikaṇḍaseso, tasmā natthi vīci sukhaṃ etthāti avīci. Samantato āgatehi pabbatehi haññanti atrāti saṅghāto. Tapanti atra tāpano, itisaddo aṭṭhannaṃ parisamāpanattho.
在这诸地狱中，名为“大地狱”的，分八类，由生者等经咒语显现称作“有生者”，乃生于地狱因受业报反复生存者。地狱中恶鬼之身由乌黑长毛覆盖以保持意识，其即为黑毛鬼。反复喊叫忧苦之声，被称为大哭鬼。其哭声较小者称为小哭鬼。地狱中有飞扬的尘埃，使其啼哭声似波涛裂帛，无丝毫安乐，如无底之地狱无安乐。四面冲击大石崩裂，其称为撞击。地狱极其炽热，名为“苦苦声”，持续八种苦极。
§658
658.Tattha nirayesu vetaraṇī ca lohakumbhī cāti ime dve nirayā jalāsayā jalādhārā, te ca thiyaṃ, taraṇī nāvā, sā natthi yassaṃ vetaraṇī. Lohamayā kumbhī lohakumbhī.
658.在诸地狱中，有铁船焰狱和水牢狱这两种，前者如铁船被烧，后者为满水牢狱。铁制之船称为铁焰船。
Dvayaṃ nirayapāle. Kāraṇā yātanā, sā ca tibbavedanā, taṃ karotīti kāraṇiko. Nirayagatasatte pātīti nirayapo.
地狱守护者分二：刑罚、剧痛，而使受苦者作痛苦之因，因而称为刑罚者。有生于地狱者称地狱守护者。
Dvayaṃ nirayagatasatte. Nirayaṃ gacchatīti nerayiko. Narakaṃ gacchatīti nārako.
地狱中有二类众生。谓陷于地狱者称为奈罗迦，即地狱往生者；陷于奈落者称为那罗迦，也作奈落，意指堕落之地。
§659
659.Udadhi pariyantaṃ samuddassa nāmaṃ. Aṇṇo jalaṃ, so vāti gacchati yasmiṃ aṇṇavo, aṇṇo yasmiṃ vijjatīti vā aṇṇavo, assatthyatthe vo. Sagarehi rājakumārehi khato sāgaro, sānaṃ dhanānaṃ ākaroti vā sāgaro, kassa go, sāga saṃvaraṇe vā, aro. Sandateti sindhu, sanda savane, yadādi. Udi kledane, sammā klidanti candodaye asmā āpānīti samuddo. Jalāni, udakāni ca nidhīyante, dhīyante cātrāti jalanidhi, udadhi ca, udakassa udādeso.
659.海的边缘称为水域。水即水面，有水流动的称为水域；水存在其中的也是水域，乃因盛水之故。海由诸王子所统治，称为海洋，亦称财富的聚集之处或财富之海。某物被称为牛，因牛群聚居；海水因被岸遮挡而得名。沙地指沙洲，沙洲依于岸边、沙丘、风起等而出现。水流润泽之处水面明澈，如同日光映照，故称海洋。水、液体等汇集积聚，称作水库，亦称海洋，意为盛水之处。
Tassa samuddassa khīraṇṇavo, ādinā lavaṇodo, dadhyudo, ghatodo, ucchurasodo, madirodo, sādudako cāti ime satta mahaṇṇavavisesā bhavanti . Khīravaṇṇo aṇṇavo khīraṇṇavo.
该海有七种大海颜色：奶白色、盐水色、乳白色、陶罐色、狐臭色、酒色、甘醇水色。所谓奶白色海，即乳白色海。
§660
660.Assa samuddassa kūladeso tīradeso velā nāma, vigacchanti irā yassaṃ velā, lattaṃ. Cakkamiva salilānaṃ jalānaṃ bhamo bhamanaṃ āvaṭṭo nāma, āvaṭṭanti jalāni atrāti āvaṭṭo.
660.该海岸有称为河岸、海岸、水涯之处。水流绕行称为河流，水草生长如蔓藤，称为蔓藤。水波涌动如眼睛，称为波浪。水旋转称为水旋，指水流绕转之状。
Tikaṃ bindumhi. Thu abhitthave, vo, usse. Vidi avayave, u, bindu. Phusa phusane, to, phusitaṃ. Pākāre, gehāditittiyañca jalaniggamo bhamo nāma, bhamu anavaṭṭhāne.
三之点法。于外称为叶尖点。部件法中为‘乌’及‘点’。触觉感知为‘托’，即触碰。建筑处，屋顶边缘称为波浪，意为水波不断流动之相，水波流动称波动。
§661
661. Siloko udake. Āpa byāpane, appoti sabbatrāti āpo. Pātabbanti payo, pā pāne, ṇyo. Rasso , payo. Jala dhaññe, a. Vārayati ninnonatanti vāri, vara nisedhe, ṇi, vārayati pipāsanti vā vāri. Pīyateti pānīyaṃ, anīyo. Salatīti salilaṃ, sala gatiyaṃ, ilo. Udi kledane, ṇvu, ulopo, dakaṃ pipāsacchedaṃ karotīti vā dakaṃ, ‘‘dā dānacchedadhātū’’ti hi ekakkharakose, rasso. Ana sadde, a, dvittaṃ, ara gamane vā, to, annādeso, ṇattaṃ. Nī naye, īro. Vana sambhattiyaṃ. Vanīyate pipāsehīti vanaṃ. Vā gamane, alo. Tāyate pālayateti toyaṃ, tā pālane, curādi, yo, ākārassottaṃ. Amba sadde, u, ambu. Udi pasavanakledanesu, ṇvu, udakaṃ. Kara karaṇe, kvi, kaṃ. Kamalaṃ, khīrampi, kamu icchākantīsu, alo. Khanu hiṃsāyaṃ, īro, nalopo, khī khaye vā, khīraṃ.
661.水中有泥土。水波流动，普遍存在称水。供饮用为奶，饮用为水。细流为流。水为粮食之母。阻止流动谓制止，阻止欲望为断水。饮水谓饮用，水为所饮。水流清澈谓水流畅通。润泽称为水波。水润使渴望断绝，如切断水流。无声为幽静，无二声为单声。水流方向称水路。林木生长称为森林。林木茂盛谓森林生长。行走于水上谓渡水。养护水域谓保护水，或为农作施肥所用。水亦称为脂，指乳脂，脂为柔软滋养物。乳脂爱好者谓之。挖掘破坏谓伤害，损毁乳脂称之。
§662
662. Catukkaṃ taraṅge. Taranto gacchati, tīraṃ vā gacchatīti taraṅgo, aluttasamāso, paratra īssattaṃ. Sayameva bhijjateti bhaṅgo, a. Ūha vitakke, mi, halopo, ūmi, ara gamane vā, mi, assū, ralopo. Vimhayaṃ vicittaṃ cinotīti vīci, i, upasaggassa dīgho, ete dve pumitthiyaṃ.
662. 四波浪。波浪者，即波涛，流动着，或向岸边移动，属于新的集合体，是这里的本质。波动本身即为分裂。此中水流的流动，如同哈洛波、乌米等在流动或涌动时的现象，波浪表象变化多端，难以琢磨，故名为波浪。波浪长于前缀，是两重女波的聚合。
Ullolo, kallolo cāti idaṃ dvayaṃ mahāvīcīsu kathyate, lola ummādane, ullolayatīti ullolo, ṇo, ula gamane vā, olo, dvittaṃ. Kalla sadde, olo, kallolo.
此中所谓波浪及大波浪，指的是波动的流动与搅动，波浪表现为忽上忽下，其声响为喧哗。波浪之声，因其流动有别，称为波浪。
§663
663. Silokaddhaṃ kaddame. Jalaṃ balate jambālo, kammani ṇo, makāro vaṇṇavikāro. Kala saṅkhyāne, alo. Paca vitthāravacane, kammani ṇo. Cikkha vacane, alo, dvittaṃ. Kada madde, amo, dvittaṃ.
663. 水的聚合。水因强大而生波动，似水的运动变化。以数量计量时称为alo。在熬炼扩展之说法中，也是alo，并有两者区别。在教育语境中，alo为两重意思。浸润时，amo也有两重含义。
Chakkaṃ vālukāyaṃ. Pula mahatthe, ino, ḷattaṃ. Vala saṃvaraṇe, ṇvu, assu, vālukā, thī. Vaṇṇa sadde, vaṇṇo. Mara pāṇacāge, u, maru, devepi. Ara gamane, u, assu, uru, mahantepi, vaṇṇo ca maru ca uru ca vaṇṇamarūru. Sica paggharaṇe, to, sikatā, thī.
六。沙粒。沙粒数量很多，称为īnatta（聚集的沙粒）。沙丘的遮蔽称为ṇvū。沙粒由于不同位置，有波浪，有浓密沙粒。色彩声响为vaṇṇa。沙粒受风吹拂，如马鲁（风名），众天亦名之。在流动时，称为uru，如大风。色彩、马鲁及uru共同成色、风与大风。清洁滑润时，为sikatā（光滑的）。
§664
664. Jalamajjhagataṃ talaṃ kammabhūtaṃ ‘‘antarīpaṃ, dīpo’’ti coccate. Dvidhāgatānaṃ āpānaṃ antaragataṃ antarīpaṃ, ākārassī. ‘‘Antarīya’’nti vā pāṭho, tadā dvidhāgatānaṃ āpānaṃ antare bhavaṃ antarīyanti viggaho, akārassī. Dvidhāgatāni āpāni asmiṃ hetubhūteti dīpo. Vakāraākārānaṃ lopo, issī ca, dīpo, vākārena dīpampi.
664. 水中沉积的叶子，为自然形成的水中障碍称为‘antarīpa’，如灯塔。两种流动水体中间的障碍即为antarīpa，其形状不定。‘antarīya’为读音，指两流水中间的障碍称antarīya。两流水合成一道理障碍物，称为dīpa（灯或障碍物）。形状不定的消除变成dīpa，是由语言变迁形成。
Pañcakaṃ tīrassa nāmaṃ. Pāra tīra kammasampattiyaṃ, curādi, a. Kūla āvaraṇe, ṇo. Rudha āvaraṇe, rodhaṃ. Aññapārādinivattanatthaṃ ‘‘patīra’’nti vuttaṃ. Taṭa ussaye, a, thiyaṃ, taṭī.
五称呼为岸边。岸边因渡过而成，水边堤岸开始处称为‘kūla’，遮蔽物称为ṇo，堵塞称为rodha。另一岸边回转处称为‘patīra’。沙岸堆积处称为‘taṭa’，保护堤岸称为‘taṭī’。
§665
665. Paramhi tīrasmiṃ pārasaddo, so ca napuṃsake, pāra tīra kammasampattiyaṃ, pāra sāmatthiye vā, pārayati taraṅgādayo vāretunti pāraṃ. Orantutīraṃ ‘‘apāra’’ntyuccate, avare tīradese bhavaṃ oraṃ, ṇo. Pārato aññaṃ tīraṃ apāraṃ.
665. 在彼岸此岸之间，有岸声，且非男性者；此岸是由善业所成，或为此岸之安稳，彼岸则藉由波浪等物阻挡其至彼岸。到达彼岸之岸称为“无彼岸”，靠近岸边之处是彼岸的边缘，无彼岸即指另一岸边。
Pañcakaṃ uḷumpe. Uḷuto dakato pāti rakkhati uḷupo, soyeva niggahītāgamavasena uḷumpo. Plavati, plavanti anenāti vā plavo, plava gamane, gamanaṃ atra jalagamanaṃ. Kula santāne, a, ke ulati gacchatīti vā kullo, a, dvittaṃ. Taranti anena taro, tara plavataraṇesu. Gamanāgamanavasena punappunaṃ jale aranti yāya, sā paccarī, a, nadādi.
五者合称为“水泄”。水泄意为流动、流趋，因其如流水流动之状态；水泄即是水中之行走或行进。族群的后代者，谓之水泄者，行进者或渡者。藉此渡者称为“渡者”，渡者亦名渡船者。随往复之流水，其往来不断，此为彼岸，亦名河流之类。
§666
666. Tikaṃ nāvāyaṃ. Taranti yāya taraṇī, yu, nadādi, ipaccaye tari, īmhi tu tarī. Nu thutiyaṃ, a, vuḍḍhāvādesā, nāvā. Dvayaṃ laṅkārathambhe. Kūpa gamane, ṇvu, kūpako, apaccayo vā, tadā sakatthe ko. Kamu icchāyaṃ, bho, sakatthe ko, assu ca, kumbhakaṃ.
666. 此指三种船只。渡者谓之渡船、舟，水流之所致，即船。若有二者，指桨和桨座。倘若井水之处，则称井水，此外还有其他依凭，彼时即为它物。此舟用以拴系，水瓮也能有此系累义。
Dvayaṃ ‘‘pe seṃ’’iti khyāte. Tarassa pacchābhāge bandhitabboti pacchābandho. Ga’micchitadisaṃ aṭati yena goṭaviso, iso, avanto ca assottañca, goṭaviso. Dvayaṃ ‘‘pe tamā’’iti khyāte. Nāvāya kaṇṇo viya kaṇṇo, mahanto kenipāto, tena pavahaṇapatisavanato, taṃ dharatīti, kammani ṇo. Nāvāya yutto nāviko.
二者称为“pe seṁ”。谓在舟尾后方应加以系缚，称为尾缚。在耕作之地，牧牛者、牛铃、牛栏及牧牛伴侣皆是一体之意。二者称为“pe tamā”。舟侧若似耳状，甚大如耳朵。以此流动声及推动之音，此即舟体，内含君主之义。舟伴者即舟之随员或舟夫。
§667
667. Dvayaṃ nāvāya gamanopāye. Arati yenāti arittaṃ, chadādīhi tatraṇa, ikārāgamo, dvittañca. Ke jale nipātiyate kenipāto, aluttasamāsoyaṃ.
667. 两种舟之航行方法。“Arati yenāti”谓航行于不适航处，有帆等阻碍，称为不顺之航线及双桨。何者沉溺水中，何者受沉难，即上下颠簸之型。
Dvayaṃ niyāmake. Poto pavahanaṃ, taṃ vāhayatīti potavāho. Niyacchati potanti niyāmako, yamu uparame, nipubbo gamane, ṇvu, niyāmako, curādi. Niyāmakepi.
两种掌舵者。驾舟者谓之舟夫，驱使舟移动者即舟夫。约束舟行者谓之掌舵者，包括前进或转向，亦称守护者。掌舵者即指引调控舟行之人或物。
Ye vāṇijā nāvāya vāṇijakammaṃ ācaranti, te saṃyattikā nāma, saṃyānaṃ saṃyātrā, dīpantaragamanaṃ, traṇa, sā payojanametesaṃ saṃyattikā, ṇiko, ralopo, rasso ca. Tapaccayena vā siddhaṃ. Potavāṇijāpi, poto pavahanaṃ, tassa vāṇijā.
那些商人们从事舰船的买卖工作，他们被称为绳索工，即称为系船索的系者。他们负责船只靠泊、出行、河流渡运等事，其中稻草是其辅助材料。这些系船工主要使用绳索、纤绳和粗麻绳。此系船作业有其条件得以成就。船员商人即是掌管船舶航行的商人。
§668
668. Laṅkārādayo, phiyādayo ca nāvāya aṅgā avayavā. Lo indo, tassa kāraṇaṃ laṅkāro. Vaṭo vuccati sivaṭo, tadākāratāya vaṭākāro. ‘‘Vaṭo kamadde nigrodhe’’ti hi nānatthasaṅgaho. Phā vuḍḍhiyaṃ, iyo, phiyo.
装饰物等，称为船上的身体部位和构件。铁箍是构成船的主要装饰物和结构。木筏被称为树木形筏，也称圆筏形。曰“橘木、加蔴树、尼格罗提树”等多种木材供作材料。“桨”表示桨叶，是推动船只前进的重要工具。桨大、桨叶宽及多种桨形皆有名称。
Dvayaṃ ‘‘talaka’’iti khyāte. Pū pavane, to, vuḍḍhi, pavahati niyāmaketi pavahanaṃ. Vuttanti kriyāpadaṃ. Dvayaṃ kaṭṭhambuvāhiniyaṃ, duṇa gatihiṃsāsu, a, nadādi, vuḍḍhi, doṇī. Ambuṃ neti yena ambaṇaṃ, ussattaṃ, ṇattañca, amba sadde vā, yu.
“帽子”二义。作用如风，推动和加强，称为推动作用。动词“推动”常被使用。第二义指木筏驮载船，形为船只，带载水流、河流等。“水”被称作“水面”“洪水”等，声音亦可称为“水声”。
§669
669. Tikaṃ gambhīre. Gamu gamane, īro, bhonto ca malopo ca, gabhīro. Mālope tu gambhīro, gacchantā bhāyanti asminti vā gabhīro, gambhīro ca. Nipubbo mana abhyāse, ṇo, massa no. Tabbipakkhato gambhīraviparītato uttānaṃ nāma, uggataṃ tānaṃ pamāṇaṃ assa uttānaṃ, agambhīraṃ.
三义，意指深远。行进、旅行称为“去”，敬语和陈述语气用语也有深严的语义。深远者，指水体深广。水流波浪令人畏惧，谓之深大。水面上波浪运动称为“拂动”，相反方向称为“升起”，此为水面尺寸的描述，非浅而深。
Dvayaṃ agādhe. Gādha patiṭṭhākaṅkhāsu, ganthe ca, natthi gādhaṃ yatra agādhaṃ. Na heṭṭhimatalaṃ phusati yatra atalamphassaṃ.
二义“深处”。堆积或悬挂物称“垂挂”，不具深度者无悬挂。所谓深处为水深，无触及土地底部，即为非浅底。
Tikaṃ appasanne. Natthi acchabhāvo atra anaccho. Kalusaṃ pāpepi vuttaṃ. Vila bhedane, ṇo, āvilo. Ava rakkhaṇe vā, ilo.
三义“不清洁”。此处无洁净存在。被称为肮脏、恶劣。分裂时不存在不清净。保持保护时称为污秽。
§670
670. Tikaṃ nimmale. Cho chedane, na chindati dassananti accho, ṇo, sacchopi, sara visaraṇe, to, annādeso. Natthi malaṃ etasmiṃ vimalo. Gabhīrappabhutī gabhīrādayo vimalantā tīsu liṅgesu.
第670条。洁净之物。犊牛剪截时，不是不剪断的现象，也不是无根本真理，更不是断灭。因为在此教法中，没有污秽；这是清净的。深远显著的三种标志，深远等诸相皆清净。
Pañcakaṃ kevaṭṭe. Dhā dhāraṇe, īvaro. Macche hantvā jīvatīti macchiko, iko. Macche bandhati jālenāti macchabandho, macche vadhatīti vā macchabandho, niggahītāgamo, kaṃ jalaṃ, tassa īlakkhī, tāya vaṭṭo vaṭṭanaṃ assatthīti kevaṭṭo. Kevattopi, ṇo. Jāle niyutto, jālena hantīti vā jāliko, dāsopyatra, dāsa dāne, a, ‘‘dāso kevaṭṭabhaccesū’’ti ruddo.
第五项，渔夫。在捕捉、持守方面，成为开放的。杀鱼以维生者，称为捕鱼者；纠缠鱼网之者，称为鱼网者。捕鱼与网捕之行为标记此水域，为捕鱼者所在之地。因此名为渔夫。但捕网之人，或称捕者，常有奴仆，奴仆因受赠予者，称为“受渔夫奴隶”。
§671-672
671-672.Jhasāntaṃ macche. Masa āmasane, cho, maradhātuvasena vā siddho, mara pāṇacāge, ino, ralopo. Mukhappadese puthūni lomāni assa puthulomo. Pāṭhīnādīnaṃ macchattā visesato alomakepyassa vutti. Jhasa hiṃsattho daṇḍako dhātu, a, jhaso. Aṇḍajo, visāro, sakalīpi, vicitraṃ sarati anena visāro, ṇo. Rohitādīnaṃ vakkalappāyo taco sakalaṃ. Taṃyogā, ī, sakalī.
671-672。垂钓之鱼。鱼在啮食时，有时因死亡元素的作用而死，为死亡的证据。口部附近常有短细毛称为游丝毛。尤以鱼鳃等部位细毛生长尤为显著。垂钓即攻击其生命，实为严厉的伤害。鱼种繁多，其孵化方式各异，皆展现多样态。罗迦鱼类等，其鳞屑广布全身，鳞连成片；这是一种联合性的现象。
Rohitādayo, makarādayo ca macchappabhedā. Ruha janane, to, rohito. Vipāke madhurasattā magguro, vaṇṇavikāro, majjatīti vā magguro, ūro, majja suddhiyaṃ, jjassa ggattaṃ, rasso ca, magguro, ‘‘ṅā khū’’. Siṅgayuttatāya siṅgī, ṇo, nadādi, saṅgupi, sarati vātanti vā siṅgī, sara hiṃsāyaṃ, a, rassa go, assi, niggahītāgamo, nadādi, siṅgī, ‘‘ṅa cve’’. Bala saṃvaraṇe, alo, lassa jo, balajo,’’ṅa pā’’. Muñja saddattho, muñjo. Pū pavane, uso, vuddhyāvādesā, pāvuso, mahāmukhamaccho, ‘‘ṅa ṭā’’.
罗迦鱼类及鳄鱼类为鱼类的区别。生殖过程称为罗迦。成熟时呈现甜味与色泽变化，称为成熟期，体内清净，骨节为成熟期的标识。鱼鳍连结成鳍，或在河流等处连结成鳍形状，形成空气流动的标志，涉及鱼类的伤害性质。鳍骨象剑，河流中的鳍状部分为“鳍”，有特别定义。在力的保护中，鳍的剂量，力的用量以及名称，如“穆迦”等都与风相关，表现出鱼类的外形与区域特征。
Sattakkhattuṃ vaṅkatīti sattavaṅko, ‘‘ṅa se’’. Saha vaṅkena, saṃvijjamāno vā vaṅko yassa savaṅko, ‘‘ṅa mve’’. Naḷasaṇṭhāno mīno naḷamīno, ‘‘ṅa phौ-yo’’. Kaḍi sannicayavadanekadesesu, ṇvu, gaṇḍako, ‘‘ṅa mā’’. Sasu hiṃsāyaṃ, u, assu, susukā, sakattheko, ‘‘ṅa-pौ-ṭaye’’. Sayanato passena pharatīti sapharī, nadādi, phara pharaṇe, sapharī dvīsu, ‘‘ṅa khū-mā’’. Pāṇiggahaṇe mukhaṃ kiratīti makaro, yadādi.
七种形体弯曲的鱼，称为七弯鱼。它们与弯曲的状态相关，弯者互相接应，称为“弯弯”鱼。由鳔部位或鱼体结节构成，某些鱼又称“腊鱼”。蝎鱼因伤害性，引体较长，中间一者称作“蝎鱼翅”，覆盖着。休息时眼观某处称为“斜视”，属于水域形态特征。口部抓食称为“鳄鱼”等分类由此而出。
§673
673. Timiādayo satta mahāmacchā nāma. Tima addabhāve, timatīti timi, i, timi macchamattepi. Gira niggiraṇe, ṇo, lattaṃ, issattaṃ. Timino galo timiṅgalo, niggahītāgamo. Vaṇṇena piṅgalatimirasadisatāya timirapiṅgalo. Ā bhuso nandatīti ānando, nanda samiddhiyaṃ. Timino macche nandayatīti timinando. ‘‘Timindo’’tipi pāṭho, timīnaṃ macchānaṃ indo timindo. Adhiko āroho yassa ajjhāroho. Mahanto timi maccho mahātimi.
673。蒂米鱼等七种大型鱼类名。蒂米意谓广大，有时称“蒂米”亦为大鱼。胸部、腹部等部位为水草、长蔓遮蔽覆盖。蒂米鱼的声音常与喜悦联系，如阿难、难陀的火焰意喻。蒂米鱼即称为欢喜鱼。另有版本称其为“蒂明多”，表示群鱼之首。大且上升，称为“大蒂米鱼”，为巨大鱼类。
§674
674. Dvayaṃ ‘‘ṅa phe’’iti khyāte. Pāsāṇasadisasaṇṭhāno maccho pāsāṇamaccho. Paṭha viyattiyaṃ vācāyaṃ, ino , ubhayatra dīgho, pāṭhīno, ‘‘ṅa-pौ’’ti ca vadanti. Dvayaṃ baḷise. Vaṅkatīti vaṅko, vaṅka koṭilye. Bala saṃvaraṇe, iso, ḷattaṃ. Macchavedhanampi, vidha vidhāne, bhedane ca, anekatthattā, yu.
674. 『双』者，『ṅa phe』之称也。谓石状坚硬者为鱼，石鱼是也。此句通读，谓此处语言延长，两者皆长，谓往复，二音合成『ṅa-pौ』云。『双』有两个强硬含义。『弯曲』者，为弯曲，弯者为狡猾。『力』于制约，称铁索蔓藤。鱼刺也。因此在指称及形成上，意味着分歧，有多重含义。
Tikaṃ kumbhīle. ‘‘Suṃsumāro’’ti samuditanāmaṃ, sasatīti susu. Susu eva suṃsu, māretīti māro, suṃsu eva māro suṃsumāro. Kena ubhati pūretīti kumbho, jalāsayo, tatra ulati gacchatīti kumbhīlo, kumbhī vā ghaṭo, taṃ lātīti kumbhīlo. Na kamatīti nakko, kvi, saññāsaddattā nassa pakati, nakka nāsane vā, curādi.
三释于『瓮』。『Suṃsumāro』为畅通之名。『sasatī』为流涎之义。涎即『suṃsu』，杀即『māro』，涎即为魔，『suṃsumāro』即涎魔。何以充盈？谓瓮，水仓，故曰瓮者。水在其中流动即瓮者。瓮或坛为罐，此谓为瓮。不是指钩，不知其名或面相。钩在鼻孔或钩状者。
Dvayaṃ kacchape. Kucchito ūmi vego assa kummo, ‘‘pakāse vegabhaṅgesu, taraṅge ūmi puṃthiya’’nti rabhaso, ‘‘vege bhaṅgappakāsesu, bilāyaṃ ūmi vīciya’’nti nānatthasaṅgaho. Kacchena pivatīti kacchapo, ṇo, kamaṭhopyatra, kamu icchāyaṃ, aṭho.
两词指龟。『其速度、冲力令人厌恶』，故称「库摩」；据《异义集》：「勒帕萨」一词用于『显现、冲力折损、波浪、雄性波涛』诸义；又据同书：「纳纳他桑伽哈」中，此词用于『速度、折损、显现、洞穴、波浪、涟漪』诸义。『以其背甲饮水』，故称「咖差巴」，加「那」词尾；亦作「咖玛达」，语根「咖摩」含「欲求」义，加「阿达」词尾。
§675
675. Dvayaṃ kakkaṭe. Kakatīti kakkaṭako. Sakatthe ko, kuka ādāne vā, aṭo, ussattaṃ. Kula santāne, bandhumhi ca, īro, kuṃ vā pathaviṃ lunātīti kuḷīro, īro. Dvayaṃ rattape. Jalassa ūkā kimiviseso jalūkā, jalaṃ okaṃ gehaṃ etissāti vā jalūkā, ossū, uca samavāye, ṇo, okaṃ. Rattaṃ rudhiraṃ pivatīti rattapā.
675. 【蟹】有两词。「咔咔达咖」者，爬行之义也；「咔咔达咖」为语义助词「咖」所成，或由词根「咔」（取义）加后缀「阿达」，义为向上隆起之物。「苦拉」义为族系、相续，亦含亲眷义，加后缀「伊拉」；或谓「苦」即地，「割截」之义，故「苦丽拉」者，割截于地者也，加后缀「伊拉」。【水蛭】有两词。「水」加「虱、虫」之别义，合成「水虫」；或谓水为其居所之家，故名，加后缀「伍」，词根「乌咔」义为聚合，加后缀「纳」，「奥咔」义为居所。「拉达巴」者，饮血者也，「拉达」即血，「饮」义。
Tikaṃ maṇḍūke. Maṇḍa bhūsane, uko, dīgho. Dada dāne, uro, dvittaṃ. Bhī bhaye, sappato bhāyatīti bheko, iko, īsse. Vassābhū, sāluro, plavopi. Dvayaṃ ‘‘tī’’iti khyāte. Gaṇḍaṃ vaccasannicayaṃ uppādetīti gaṇḍuppādo. Mahiyā latā mahīlatā, kiñculukopi. Kiñca culatīti kiñculuko, uko.
【蛙】有三词。词根「曼达」义为庄严，加后缀「乌咔」，元音延长。词根「达达」义为给予，加后缀「乌拉」，辅音重叠。词根「比」义为恐惧，谓畏蛇而生恐惧，故名「贝咖」，加后缀「伊咔」，表被动义。另有「雨季所生者」、「萨卢拉」、「浮游者」诸名。【蚯蚓】有两词，以「地」字著称。「嘎纳达」者，生出粪积之物也；「嘎纳」义为粪堆脓疮，「乌巴达」义为产生。「玛嗨拉达」者，大地之藤蔓也；「奇朱鲁咔」亦同。「奇朱鲁咔」者，蠕动卷曲之物也，加后缀「乌咔」。
§676
676. Dvayaṃ muttāphoṭe. Sappa gamane, i, assi, sippi, thī. Su abhisave, tti, sutti. Dvayaṃ saṅkhe. Khanu avadāraṇe, kvi, saṅkho. Samu upasame vā, kho, saṅkho. Kaṃ vāti gacchatīti kumbu, u, dvepyanitthiyaṃ.
676. 【珍珠蚌】有两词。词根「萨巴」义为运动，加后缀「伊」，故有「阿西」、「西比」诸形，阴性。词根「苏」义为流出，加后缀「提」，故有「苏提」。【螺】有两词。词根「卡努」义为挖掘穿透，加语尾词缀「克维」，成「桑咔」。词根「萨穆」义为平息，或加后缀「卡」，成「桑咔」。「康巴」者，向虚空而行者也，加后缀「乌」，非阴性亦有二形。
Dvayaṃ khuddasaṅkhajātiyaṃ. Saṅkhassa nakho iva saṅkhanakho. Dvayaṃ ‘‘kharu’’iti khyāte. Jale savatīti jalasutti, su pasave, tti. Samatīti sambuko, uko, bonto ca, ‘‘sambuko jalasutti’tthī’’ti puṃkaṇḍe vopālito.
【小螺类】有两词。「桑咔纳卡」者，形如螺之甲壳者也。【粗糙螺】有两词，以「卡鲁」著称。「嘉拉苏提」者，流淌于水中者也，词根「苏」义为流出，加后缀「提」。「萨穆巴咔」者，平行聚合者也，加后缀「乌咔」，「本德」之变，「萨穆巴咔即水中苏提，为阴性」，据巴利文献伍巴离所引，归入雄性词组。
§677
677. Dvayaṃ jalāsaye. Jalānaṃ āsayo patiṭṭhitaṭṭhānaṃ jalāsayo. Tesu jalāsayesu majjhe yo gambhīro agādho, so rahadākhyo, hara haraṇe, bhūvādi, do, vaṇṇavipariyayo, rahado.
二者为水域。水之所在即为水域。水域中最深者名为深渊（rahadākhyo），其性在于掩藏、夺取、地基等。此深渊多少色彩变化，故称变异之深者。
Dvayaṃ udapāne. Udakaṃ pivanti asmiṃ, yu, kalopo. Pivanti asmiṃ pāno, so eva kūpo pānakūpo, ku sadde, po, dīghādi, kūpo, kena ubhatīti vā kūpo, bhassa po. Andhupi, andha dassanupasaṅghāte, curādi, u. Dvayaṃ samacaturassapokkharaṇiyaṃ. Khanu avadāraṇe, kamme to, nalopo, dīghādi. Pokkharaṃ jalaṃ, taṃyogā ano, nadādi, pokkharaṇī.
二类为水坑。水者饮用之物，无论是湖泊（kalopo）或泉井（水井，pānakūpo），皆为水坑之一种。水坑具声响、长度等，故称为坑（水坑）。盲者视物而不明谓为盲井。另二者为池塘（pokkharaṇiyaṃ），如开挖坑地，或成成四方池塘（samacaturassa），在山谷等地。池水相连者如水域、江河等亦属之。
§678
678. Tipādena mahato sadā agādhajalassa padmaṭṭhānassa ca padmasuññassa ca yogyatāya nāmaṃ . Taḷa āghāte, tala patiṭṭhāyaṃ vā, āko, aparapakkhe ḷattaṃ. Sara gamane, a, saro. Vapa bījanikkhepe, vapanti yāya vāpī, āyatacaturassāyampi. Saratismā aso, nadādi, sarasī. Daha bhasmīkaraṇe, a, dadha dhāraṇe vā, dhassa ho. Ambujānaṃ paddhānaṃ ākaro uppattiṭṭhānaṃ.
678. 以第三句偈，说明深广无尽大水之处、适宜莲花生长之地及无莲之处三者之名称。词根「塔拉」义为打击，或「塔拉」义为基础安立，加后缀「阿咔」，另一读法则变「拉」为「拉」（舌叶音）。词根「萨拉」义为流动，加后缀「阿」，成「萨拉」（湖）。词根「瓦巴」义为播种，凡播种其中者为「瓦比」，加「阿亚达」四边形义亦用之。由「萨拉」加后缀「阿萨」，属「那达」等词类，成「萨拉西」。词根「达哈」义为烧尽，加后缀「阿」；或词根「达达哈」义为持守，「达」变「哈」。「水生植物之渊薮」者，莲花等水生植物之起源生处也。
Khuddako saro ‘‘pallala’’ntyuccate. Yatra vassāsu adhikaṃ jalaṃ, gimhesu jāṇumattaṃ, sukkhatyeva vā, palla rakkhaṇe, curādi, alo, pallalaṃ.
小水池称为「pallala」。雨季水多，此时池水充满，旱季池水减少，殆尽称「pallala」或池塘边缘之类称谓。
§679-680
679-680. Anotattādayo ete satta mahāsarā nāma. Tatra sūriyaraṃsisamphuṭṭhābhāvena na avatapati udakametthāti anotatto. Kaṇṇamuṇḍapabbatasamīpattā kaṇṇamuṇḍo. Rathaṃ karotīti rathakārako, yathākathañci ayaṃ byuppatti nāma, saññā pana lokatoyevāvagantabbā. Chabbaṇṇadantavantatāya chaddanto, nāgarājā, tassa nivāsanaṭṭhānasamīpattā chaddanto, saro. Kuṇālasakuṇā bahavo yattha santi kuṇālo. Mandākinī ākāsagaṅgāyampi vuttā. Bahavo sīhā papatanti asmiṃ sīhappapāto.
从未提及之名为「大风」。太阳光芒烂漫不照射水者谓之无影。守护山峰之名为眼冠山（kaṇṇamuṇḍa）。制造车者谓车匠，胜义应依常理理解。六色之牙状树冠之王称为龙王（nāgarājā），其住处近水池。多有钩齿类鸟聚集处称为钩齿鸟交集之地。天河名为曼陀迦尼（Mandākinī）亦有记载。多狮子降生于此，谓之狮子降生之水域。
Dvayaṃ jalappāye dese kūpanikaṭe pasupānatthaṃ patthārādiracite jalāsaye. Āhūyante pasavo atra pānāyāti āhāvo, ṇo, vuḍḍhāvādeso. Nipivanti asmiṃ nipānaṃ, yu. Dvayaṃ surakhāte, aporise devanimmiteti bhāvo, soṇḍeiccaññe. ‘‘Akhāto devakhātako’’ti hi amaramālāyaṃ puṃsakaṇḍaṃ.
水边处有小池塘，修筑以供牧养牲畜的水源、饮用等。此地众生称之为饮水区，故呼为饮水之地，并非指老年之地。众生在此池水中饮水、饮用。此处有两处水口，非人类，而是天人所居之处，是声之所在，或有多样变化。有谓“不与天共饮”者，此乃诸人之类，非不死之众。
§681
681.Nadyantaṃ nadīyaṃ. Savatīti, anto, nadādi, savantī. Ninnaṭṭhānaṃ gacchatīti ninnagā, kvi. Sanda pasavane, u, assittaṃ, vaṇṇavikāro, sindhu. Sara gamane, to, ikārāgamo, saritā. Āpānaṃ nivāso āpo, samuddo, ṇo, taṃ gacchatīti āpagā. Nada abyattasadde, nadatīti nadī, nadādi, taraṅganīpyatra.
681. 河川之末，即江河之口。所谓“终”，指边界、终点、如此谓之终。放牧之地，马驹聚集之处，有色彩变化，即大河流。水流游移，吾等发出“索”的韵声，如河水。水处栖息，水称之为水、为海、为大洋，谓水流向此处为来水。水声不止，称为水声，江河名之为河，波浪亦是如此。
Dvayaṃ gaṅgāyaṃ. Bhagīrathena raññā nibbattitā bhāgīrathīti lokiyā, asmākantu matena nāmamattamevetaṃ tassāti sanniṭṭhānaṃ, evaṃ sabbatra. Gacchatīti gaṅgā, gamito go, tipathagatāpi, tayo saggamaccapātālapathe gatā tipathagatā. Sindhūnaṃ nadīnaṃ saṅgamo melako sambhedo. Sammā bhijjanti asmiṃ sambhedo, saṃpubbo bhidi melane, ṇo.
在恒河两岸。传说有国王巴吉拉塔创造了恒河，故称为巴吉拉塔。以吾等观点，此名不过是约定，是地理地貌之标志，普遍存在各处。恒河即是流动之水，狩猎之兽，牛羊之迹，正如三途世界中往返于天界、地狱间的生灵。恒河与众河之交汇处，有结合处、分开处。水在此融合，融合为汇流处，水流分散则为分开处，非水流错乱。
§682
682. Gaṅgādikā imā pañca nadiyo mahānadī nāma. Aciraṃ sīghagamanaṃ etissamatthīti aciravatī. Yamu uparame, uno, yamassa bhaginī vā yamunā, bhaginyatthe uno. Sarāni bhavanti yāya avadhibhūtāyāti sarabhū, sara gatihiṃsācintāsu vā, ū, abhonto ca, sarabhū. Maha pūjāyaṃ, a, nadādi.
682. 恒河等五大河流被称为大河。从快速流动之义，称此河为迅流河。北部的雅木纳河及其支流，雅木纳为女名，意为姐妹之河。河流有名为沙拉尼的支流，意谓河流有终止、停止或流动困难之处，故称之为沙拉尼。此为大河中非常著名、盛大的河流。
Candabhāgādikā ninnagā pañca mahānadito aññāsaṃ nadīnaṃ bhedā. Candabhāgo nāma pabbato, tato pabhavatīti candabhāgā. Sarayogā vantu, majjhe sakārāgamo, nadādi, sarasvatī. Vanturatrātisaye.
由恒河等五大河流组成的大河，又分为不同的支流。光明河（Candabhāga）名自山脉，故名光明。河流交汇成网，中央部分称为萨拉斯瓦蒂河。此处有三十支流，水道纷繁复杂。
§683
683. Niddosaṃ jalaṃ assaṃ nerañjarā, yadādi, atha vā nerañjarā nāma tūriyaviseso, taṃsamānasaddatāya ayaṃ nadī nerañjarā nāma. Nānāgāhākulībhūtatāya kucchitaṃ veraṃ assā kāverī, nadādi. Nammaṃ sukhaṃ dadātīti nammadā, ṇo. Ādinā sarāvatī vettavatī kaṇṭakī kosikīādikā anekā nadībhedā saṅgahitā.
683. 水质不染恶浊者称之为洁净之水，如涅槃之水。还有一种特殊水，称为涅槃水，其名源于声音极为清脆响亮。因水流错落、形态各异，有弯曲回转，如河流戈维里。河流种类众多，包括尖锐、水流曲折等各种类别，汇聚成众多河流之集合体。
Dvayaṃ hammiyadevālayādīsu jalamagge. Vārino nikkhamanamaggo vārimaggo. Nala gandhe, a, nadādi, ḷattaṃ, panāḷi, ayaṃ itthiyaṃ, pume ca.
这里说到“两类”——在浴室等处流水的状况。雨水流出之流称为“外流”；汇聚之流称为“汇集流”。接着说到有一种气味称为“水藻之香”，还有“水流”等物，以及芦苇和莲茎，这是特指女性和男性的分别。
Tikaṃ gāmadvāramhi asucipūtipaṅkasampuṇṇāyaṃ kāsuyaṃ. Cittaṃ dunotīti candanikā, yadādi.
在村门口，有肮脏污泥、泥泞满布的池沼水。此称为“心昏暗”的意思，犹如“月光”等比喻由此。
§684-685
684-685.Jamu adane, alo, nadādi, bonto ca, ḷattaṃ, jambāḷī. Avalagganti asmiṃ oḷigallo, lagga saṅge, alo, ḷattaṃ, assi, galopo, dvittañca. Sāddhapajjena padumassa nāmaṃ. Sarasi ruhatīti saroruhaṃ, ro. Sataṃ pattāni assa, padmavisesatthepyassa padmattā visesato abhedo. Araṃ vindatīti aravindaṃ. Pada gamane, umo. Padumaṃ, anitthī. Paṅke kaddame ruhatīti paṅkeruhaṃ, aluttasamāsoyaṃ. Nala gandhe, ino, ḷattaṃ. Pusa vuḍḍhimhi, kharo, vuḍḍhi, sassa ko, pokkhare jale jātanti vā pokkharaṃ. Muḷālatopi uggantvā pupphati muḷālapupphaṃ. Kaṃ jalaṃ alayati bhūsayatīti kamalaṃ, ala bhūsane. Bhisatopi uggantvā pupphatīti bhisapupphaṃ. Kuse jale seti tiṭṭhatīti kusesayaṃ, ro, aluttasamāso. Tāmarasampi, tāmaraṃ jalaṃ, ‘‘tāmaraṃ ghatamaṇṇo ce’’ti tantatantaraṃ, tatra seti tiṭṭhatīti tāmarasaṃ, ro.
684-685节。提到瑶草、牡荆等芦苇及水生植物，还有一种名为“莲花蔓”的植物。莲花的别名有“莲蓬”、“莲座”等。莲叶虽多，但因莲花独特而有所分别，“莲”者即指此花。说到莲根在泥中生长，又称“泥莲”，意指生于泥泞中，类似重叠的藕节。此“水藻之香”是指莲花的香气；“幼年期间生长粗壮”，根茎坚硬，莲花生于水池中，花瓣由花蕾绽放。莲因生于水故被称为“莲花”，名字从“土生”意译而来。莲花虽然凋谢，但再次开放，称为“癞莲花”。在污水中生长的藕根亦有类似春末聚合的特性。莲花与莲根的水质相关，“莲花性凉”，人们说“莲花是水的产物”。
§686
686.Sitaṃ setaṃ kamalaṃ ‘‘puṇḍarīka’’ntyuccate, puḍi khaṇḍane, muḍirityeke, iko, arāgamo ca, massa po, issīkāro ca, puṇḍarīkaṃ. Rattaṃ tu kamalaṃ ‘‘kokanadaṃ, kokāsako’’ti coccate. Koke nādayatīti kokanādaṃ, ṇo. Rattuppale ca, ‘‘kokanadaṃ, kokanuda’’ntipi pāṭho, ke kanati dibbatīti vā kokanadaṃ, bhūvādi, do, asso. Kana dittikantigatīsu, ke kāsatīti kokāsako, ṇvu, kāsa dittiyaṃ.
686节。白色莲花称为“白莲”，也称“珍珠莲”，莲叶裂开，类似庐顶上的圆盖；莲花亦有细长形态，尚无污染，形如珍珠，称“珍珠莲”。红色莲花称为“河莲”或“河莲花”。“河莲”能发出声音，即河水流声。河莲叶亦被称作“河莲”或“水莲”，有时多为蜂鸟栖息之处。传说“河莲”为某些昆虫之名，而“河莲花”亦有别称。
Dvayaṃ kesare, ke jāyatīti ki, kamalādi, tasmiṃ jāyati, jalatīti vā kiñjakkho, kho, nassa, lassa vā ko, niggahītāgamo, ke saratīti, a, sattamiyā alopo, dvayamanitthī. Dvayaṃ padmādidaṇḍe. Daṇḍasadisatāya daṇḍo. Nala gandhe, ṇo.
这里说到“两样”，即指莲花及其根生出之物。在水中生长，被称为“水莲”，某些难以描述、微小细碎的部分也包含其中。提及两种莲茎，有称谓区别。莲花及水藻概念之间的呼应，表明水莲及其根茎繁多且不易形容。
§687
687. Dvayaṃ muḷāle. Visa peraṇe, vassa bho, bhisaṃ, bhāsa dittiyaṃ vā, ākārassi. Mūle jāyatīti muḷālo, aññatthe alo, rassādi, ḷattañca, mūla patiṭṭhāyaṃ vā, alo, sesaṃ pubbasadisaṃ, dvayaṃpyanitthī.
687节。提到两种莲根的形态。莲根有毒，也称“毒芦”，生长于雨季水边，呈青绿色状，也有红色、琥珀色等多种变化。莲根生根于泥中，色泽各异，具有一定的形态色泽差别，是莲根的根基。莲根虽与其他根相似，但仍有两种不同的本质。
Dvayaṃ kaṇṇikāyaṃ. Bījassa koso ākaro bījakoso. Kaṇṇe karīyatīti kaṇṇikā, kaṇṇālaṅkāro, taṃsadisasaṇṭhānatāya kaṇṇikā, padumādīnaṃ samūhe gahane vanetyattho. Saṇa dāne, ḍo, saṇḍaṃ, ‘‘saṇḍaṃ paddhādisaṅghāte, gopatimhi pume bhave’’ti nānatthasaṅgaho.
此中‘双者’为『小花』之意。种子之壳称为‘外壳’，种子之壳即‘种子壳’，须附着于耳（即植物耳部或附属物）称为‘小花’，又谓‘耳饰’。此小花具备依附、如莲花及其族类般聚集于深邃森林之义。‘壳’、‘壳形’、‘壳壳’等语，有“壳壳及莲花等聚集处，在保护中人的居所”之义，故义理多样，难以一概而论。
§688
688. Dvayaṃ padmakumudādisāmaññe, tathā hi padmaṃ mahoppalaṃ sitoppalamuccate, ‘‘kuvalayaṃ uppalañca, nīlamindīvaranti hi’’iti byāḍi, ‘‘uppalañca kuvalayaṃ, nīlamindīvaraṃ mata’’nti bhāguri ca, ‘‘romo siti ca nīlo, kuvalayamindīvarañca nīlambuja’’nti tu vararuci. ‘‘Kuvalayadalasāmopyaṅgadadhiti paridhū sara’’nti māladhi, mādhavo ca, tatra pubbakamatamiha nissīyate. Yadyevaṃ kathamuppalasaddena nīluppalādīsveva buddhi, na pana mahoppalādimhīti? Vuccate – sāmaññepi dhaññatte yathā dhaññasaddena kalamādīsveva buddhi, na pana muggādīsu, evamihāpi. Upubbo pā pāne, alo, dvittaṃ, udake plavatīti vā uppalaṃ, yadādi. Kuyā pathaviyā valayaṃ iva sobhākarattā kuvalayaṃ.
688. “双者”为莲及莲花类之总称。莲花的高级品种中称‘大莲花’，‘白莲花’又叫‘白色大莲’，“水葫芦”“荸荠”及“蓝色睡莲”亦属此类。古注有：“水葫芦和睡莲、蓝色睡莲诸花同色，四周环绕水华。”此外，‘马拉德花’与‘麻达婆花’名词亦出现于此，列示先前分支。目前此处用莲花名号如何，凭此色香辨识理智，莲名并非仅限大莲花。就如谷物也称之为“谷”，倒不单指特定稻谷种，与毒谷不同。莲花开于水上，蓝色莲花如土面环绕闪耀一般，形象生动。
Dvayaṃ nīluppale. Nīlavaṇṇe, a, nīlaṃ, indatīti indī, nadādi, indī lakkhī, tassā varaṃ indīvaraṃ, inda paramissariye vā, īro.
这是蓝色莲花。‘蓝’色（nīla）原词含义为‘蓝色’、‘靛蓝’，‘蓝叶’称为‘indī’，出自‘水’及其‘标记’或‘寓意’，象征蓝色美好与极致，故亦称为‘靛蓝叶’或‘蓝蕊’。
Asmiṃ nīluppale sete kumudaṃ nāma. Kuyaṃ modate kumudaṃ, ṇo. Assa padumādino kando sālūkamuccate. Kaṃ sukhaṃ dadātīti kando, kanda avhāne vā rodane ca. Sala gamanattho daṇḍako dhātu, uko, dīgho, sālūkaṃ.
此蓝色莲花中有一种称为‘kumuda’，意为‘水面浮开之莲花’。花茎称为‘kanda’，即莲根，因附着而开心，非仅指生理根部。莲茎坚固如木棍或杆，长而坚韧，供莲花固定生长。
§689
689. Tikaṃ rattārattasāmaññe. Kamalato aññatarasmiṃ jalakusume, na tu ratteyeva, sugandhena yuttaṃ sogandhikaṃ. Kassa hāraṃ iva sobhākarattā kallahāraṃ, lāgamo, dvittañca. Dakaṃ sītalaṃ karotīti dakasītalikaṃ.
689. ‘三者’普通指昼夜之别。荷花在某一夜间盛开却不只限于夜间，而常带有芳香，称为‘香荷’。荷花如同项链装饰佩戴，常带双生样式。‘daka’意即‘凉爽’，因此也称‘dakasītalika’即‘凉爽之花’。
Dvayaṃ sevāle. Udakaṃ sevatīti sevālo, alo, vakārāgamo, isse ca. Nīlatīti nīlikā, nīla vaṇṇe, iko, nīlavaṇṇayogato vā nīlikā, sevalopi, dvayaṃ padmayutte dese, padmasamūhe ca. Naḷinī ca paṅkajinī visinī ca sarojinī padminīti pariyāyā. ‘‘Padmasaṇḍaṃ tadākare’’ti hi pariyāyaṃ ratanamālāyaṃ mādhavo, visaṃ samaṃ, tabbantatāya visinī, ino, nadādi. Ambujayogato, ambujānaṃ samūhato vā ambujinī.
【水藻】有两词。「亲近水者」即「谢瓦拉」，加后缀「阿拉」，插入「瓦」音，阴性亦用。「呈蓝色者」即「尼利咔」，词根「尼拉」义为蓝色，加后缀「伊咔」；或因具蓝色之故名「尼利咔」，「谢瓦拉」亦通用。【莲花繁茂之处】及【莲花丛聚】有两词。「那利尼」、「庞咖基尼」、「维西尼」、「萨若基尼」、「帕德弥尼」乃同义异名。《珍宝鬘》中摩陀婆云「帕德玛桑达」即莲花丛生之处，乃同义词。「毒」与「平等」义相通，以该词尾之故成「维西尼」，加后缀「伊纳」，属「那达」等词类。因与水生花相连，或由水生花之聚合，故名「安布基尼」。
§690
690. Tilabījādayo sevālo nāma. Tatra tilabījappamāṇaṃ jalasaṇṭhitaṃ nīlādivaṇṇayuttaṃ tilabījaṃ nāma. Saṅkho nāma sapatto appakaṇḍo ukhāpidhānādippamāṇo samūlo eko sevālaviseso. Paṇako nāma bhamarasaṇṭhāno nīlavaṇṇo eko sevālaviseso, paṇa saṅkhāte, ṇvu, paṇako.
690. 称为芝籽日炭的烟灰。在那里，称为芝籽的，是具有芝籽大小、附着于水面、呈现深蓝等色泽的芝籽。称为壳的是一种独特的烟炭，大小如半尾螺壳，形状情况类似火山口，是仅有一根根部的烟炭。称为花粉的是产于蜜蜂的、呈蓝色的特异烟炭，称之为花粉烟炭，音转作“ṇvu”，亦称为花粉。
Pātālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 深渊品的解释结束。
Iti sakalabyākaraṇamahāvanāsaṅgañāṇacārinā kavikuñjarakesarinā dhīmatā sirimahācaturaṅgabalena mahāmaccena viracitāyaṃ abhidhānappadīpikāvaṇṇanāyaṃ bhūkaṇḍavaṇṇanā samattā.
如此，由洞悉语法全体大义的知识行者，诗人象王，觉慧深厚，威德如四马雄力的大教师所撰写的这部词语解释光明注释，以完善完成的词汇篇注释体呈现。