3. Kārakakaṇḍa · 3. Kārakakaṇḍa
3. Kārakakaṇḍa3. 作用章
Atha vibhattīna+matthabhedā vuccante.
于是称为分解的各别义。
Tattha ekampi atthaṃ kammādivasena ekattādivasena ca vibhajantīti vibhattiyo, syādayo. Tā pana paṭhamādibhedena sattavidhā. Tā yathā ‘‘paṭhamā+tthamatte’’ti paṭhamāvibhatti hoti. Sissa okāra+lopa+a-mādesesu naro itthī napuṃsakaṃ.
其中虽然只有一个义，但依照业等物或某一整体而分别，称为分解义，种类诸如此类。然而依第一分解，又分七种。例如 "第一义别"即为第一分解义。此中有修音省略，如人称男女分别即去除女性或男性之音。
Sakattha+dabba+liṅgāni, saṃkhyā+kammādipañcakaṃ;
复合而成的五种指标，有所数、业等五者。
Nāmattho tassa sāmañña-matthamatthaṃ pavuccate.
其名义，即为通用义所称之意。
So nāmattho ca –
这即是名义，包含以下：
Jāti kriyā guṇo dabbaṃ, tathā nāmanti pañcadhā;
生、业、作用、性质、法共五者，即为名之五义。
Saddassa+ttho sa saddopi, pañcadhāva+tra bhijjate.
『Sadda』者，乃『声音』也，此声音共有五种不同的出处。
Kathaṃ jātisaddo guṇasaddotyādinā.
何以『出生的声音』称为『具德声音』等名？
Bhinnesva+bhinnadhī+saddā, sabalādīsu yabbalā;
于分别而异心的声音中，诸强弱等性质各异；
Vattante jāti esā+ssa, mālā sutta+mivā+nvitā.
于世间所流行之『出生声音』，如同穿珠之链条，皆有自然具体之因缘相续。
Adabbabhūtaṃ kattādi-kārakaggāmasādhiyaṃ;
此声音非由虚妄而出，乃依赖于造作等因缘及起意行动作故；
Padatthaṃ kattukammaṭṭhaṃ, kriya+micchanti tabbidū.
谓其为表示义项的语言行动，若无其因缘，断无此种现象。
Dabbassito tato bhinno, nimitto tappatītiyā;
经过辨别之后，事物被分裂，成为各种相别。
Vinassanasabhāvo ca, nigguṇova guṇo+ccate.
灭尽的性质也如同无性者一样呈现其特性。
Ettha paṭo sukkoti vinassanasabhāvo ca casaddena vipulo ākāsoti avinassanasabhāvo ca attani visuṃ guṇarahito guṇo+ccate tyattho.
此处以“脆弱”为例，灭尽的性质像响声般广大；而不灭尽的性质自身则无所有，表现为无性者；此即此处所说之义。
Yaṃ yaṃ visessate kiñci, taṃ taṃ dabba+miho+ccate;
无论何者显著，皆称其为“物质”之表现。
Jātyādinopya+to tādi, dabbattaṃ parikappate.
例如生起等行为，也归纳为物质范畴。
Ettha gojāti assajātīti vutte jāti dabbaṃ. Nīlo guṇoti ca guṇo dabbaṃ. Pacanakriyāti ca gamanādikriyāto visesiyatīti kriyāva dabbaṃ.
此处所说的“生”等即为所称“物质”；“蓝”称为“性”，亦属物质之类别；“熟成作用”因运动等行为之差别，而称为作用类的物质。
Nāmarūpena sadabbe, kvaci saññī kathīyate;
名字是用来表示事物的，名称在某些情况下被称为“想”，
Nāmanti taṃ yathā citto, saññā saddo tu taddhanī.
名称是心所依附的对象，而想则是一种声音的集成。
Nāmassa dabbattepi cittotyādi nāmeneva pasijjhati, no ghaṭa+paṭādayova dabbattena, tasmā nāma+miti saññī kathīyate, taṃvācakattā tabbatī cittādi saññāsaddoti nicchiyateyya+dhippāyo.
名称即使存在于器物中，也是依心所作，而非像罐子和盖子本身具名称一样。因此所谓「名称」，是指能够代表内心等想法响声的东西，这是『名称』与『想』和『声音』的区别。
Ayaṃ pañcavidhopi attho saddattho ceva sāmatthiyā gamyamānattho cāti dubbidho. Tathā hi ‘‘pīno divā na bhuñjeyya’’miti bhuttinirākati saddattho. Rattibhutti tu sāmatthiyā+vagamyate. Tene+taṃ vuccati –
此「五种意义」中，声音意义是最难掌握者。譬如“猪白天不吃饭”这句话，主语“猪”这个声音意义是否是否定？夜晚吃饭则是肯定，这种含义才是声音之所趋，因此称之为——
Atthappatītiyaṃ sadda-byāpāro tividho bhave;
此处所说的意义作用，共有三种；
Mukhyo lakkhaṇa+byañjana-sabhāvo cāti ettha tu.
它们是主要的特征、声音性质以及发音等，此处专指这三者。
Mukhyo tu nirantaratthe, lakkhaṇo tu tirohite;
首要者属内涵，标志者属外显；
Atthe+taro tu vākyassa, attheyeva pavattati.
句义次第展开，在义表中运行。
‘‘Mañce’’ti nirantaratthe vattamāno mukhyo, ‘‘mañcā ugghosantī’’ti tirohitatthe vattamāno lakkhaṇo, gāthādisakalavākyassa+tthe vattamāno byañjanasabhāvo.
句中「吗乃切」属内涵首要之义，「吗乃切开声」属外显标志之义，乃韵文及诸句的象征性声相。
Byāpārassa pabhedena, tidhā saddopi vācako;
言语依其所表达的事分三类，音声亦三类对应；
Lakkhaṇiko byañjakoti, tadatthopi tidhā mato.
标志者即象征者，此义亦有三，依其分法为定。
Vacco lakkhaṇiko byaṅgyo, cevaṃ saddo suvācako;
言语既为标志又为象征，此音声表达妥当。
Vuttakamena jātyādi-bhedena pañcadhā bhaveti.
据所说，依照生死等分类，有五种有漏存在形态。
38. Āmantaṇe –38. 呼格中——
Ti āmantaṇādhike atthamatte paṭhamāvibhatti hoti. Bho nara, bho itthi, bho napuṃsaka.
在三种称谓上，根据目的的不同，有第一种差别，谓曰：‘男众’，‘女众’，‘非男非女’。
Saddenā+bhimukhīkāro, vijjamānassa vatthuno;
‘结缔’即向所结缘之现象转向，【观察】其质料之相状；
Āmantaṇaṃ vidhātabbe, natthi ‘‘rājā bhave’’ti+daṃ.
须施行称谓，然无‘成为国王’之说。
Kriyā nimittaṃ kārakantu kamma, kattu, karaṇa, sampadāna, avadhi, ādhārabhedena chabbidhaṃ, taṃ yathā –
业的缘起、作用、所事、行使、完成、限度与依止等分别为六种，详述如下——
2,2. Kamme dutiyā2,2. 业格用第二格
Karīyati kattukiriyāya sambandhīyatīti kammaṃ, tasmiṃ kammakārake dutiyāvibhatti hoti. Taṃ tividhaṃ nibbatti, vikati, patti bhedena, tattha nibbattikamme mātā puttaṃ vijāyati, āhāro sukhaṃ janayati, kaṭaṃ karoti datto. Vikatiyaṃ kaṭṭha+maṅgāraṃ karoti, suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti, vīhayo lunāti. Pattiyaṃ datto gharaṃ pavisati, ādiccaṃ passati, dhammaṃ suṇāti, paṇḍite payirupāsati.
作于行，谓为行所关联，即业，此为业的主语，属第二种差别。业起分为三种：生起、坏灭、存在。生起业如母生子，食养使生喜乐，受给所行。坏灭业如伐木，锯木，炼金，榨盐。存在业如受食入屋，卧息，闻法，礼敬贤者。
Vuttañca –
如所说——
Nibbatti+vikati+patti-bhedā kammaṃ tidhā mataṃ;
生起、变化、成就这三种区别的业，谓业有三种类型；
Kattukriyābhigammantaṃ, sukha+maṅgāraṃ+gharaṃ yathāti.
是为从行事上着手，分别为幸福、吉祥、安稳的业。
Kaṭaṃ karoti vipulaṃ dassanīyanti attheva guṇayuttassa kammatā, vipulaṃ karoti, dassanīyaṃ karotīti kriyāya sambandhiyamānattā. Odano paccateti odanasaddato kammatā nappatīyate, kiñcarahi ākhyātato.
行为者做出广大者，对善法有益者即为有功德的业，作广大者，是因为有关显现；显现是行为相续的关系。以食物为例，虽然食的声音作为行为并非直接显现，但属于某种被称说的范畴。
Icchitakammaṃ yathā-gāvuṃ payo dohati, gomantaṃ gāvaṃ yācati, gāva+mava rundhati vajaṃ, māṇavakaṃ maggaṃ pucchati, gomantaṃ gāvaṃ bhikkhate, rukkha+mavacināti phalāni, rukkhātyattho. Sissaṃ dhammaṃ brūte. Ettha payo, gāvaṃ iccādi icchitaṃ, gāvuṃ, gomanta+miccādi anicchitaṃ. Eva+manicchitepi kaṇṭakaṃ maddati, visaṃ gilati. Yaṃ nevi+cchitaṃ, nāpi anicchitaṃ, tatrāpi gāmaṃ gacchanto rukkhamūla+mupasappati.
好比想做的业如同挤牛奶：牛要水喝，牛腹中挤乳器官运动，小孩找路，牛要牛奶为欲求，树欲结果，谓树之果实，此尔等之理。故此，水是牛所欲的，牛和乳母牛是既欲，也不欲。即使不欲也会被刺伤，毒害吞噬。即使既非欲也非不欲，行走时依然碰触树根。
Ādhāre adhisi+ṭhā+sānaṃ payoge ca, pathaviṃ adhisessati, gāma+madhitiṭṭhati, rukkha+majjhāsateti. Ettha pathavinti pathaviyanti attho. Eva+mabhi, nipubbavisassāpi, dhamma+mabhinivisate, dhamme vā. Tathā upa, nva+jjhā+pubbavasatissa, gāma+mupavasati, gāma+manuvasati, vihāra+madhivasati, gāma+māvasati, agāraṃ ajjhavasati, ettha gāmanti gāmetyattho. Tathā tappānā+cārepi, nadiṃ pibati, gāmaṃ carati, nadiyaṃtyattho. Sace maṃ nālapissatīti mayā saddhiṃtyattho. Vihitāva paṭi-yogepi dutiyā, paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā, tampaṭi bojjhaṅgā bhāsantūti attho. Upamā maṃ patibhāti , upamā maṃ upaṭṭhātityattho. Dhātunāyutte ‘‘tassa nappaṭibhātī’’ti chaṭṭhī.
因借着根基而于其上立足并生用，土地为立足点，牛立于村中，树立于中心。此地即为土地之义。如是，虽有前生记忆法，法亦入住其内，或说法住其中。又如同前后生时住于村，生活于村，停留于其中，座落于村庄，此即村之义。又如鱼群游动，饮河水，漫游于村，河为对象。若我不饮水，则余同理。现前之接触乃第二义，后续解脱势头，第二解脱势头行住生灭即其义。譬喻说明心生起与护持之义。因缘相辅，不现前者为第六义。
3. Kāladdhāna+maccantasaṃyoge3. 时间、空间与无间连接中
Kāladdhānaṃ dabba+guṇa+kriyāhi accantasaṃyoge tehi kāladdhānavācīhi dutiyā hoti. Kāle-sattāhaṃ gavapānaṃ, māsaṃ maṃsodanaṃ, saradaṃ ramaṇīyā nadī, sabbakālaṃ ramaṇīyaṃ nandanaṃ, tayo māse abhidhammaṃ deseti. Addhani-yojanaṃ vanarāji, yojanaṃ dīgho pabbato, kosaṃ sajjhāyati.
时间的名词由“物品”、“性质”、“作用”等多种结合而成，这些合成的时间名词第二种形式即为“时间名词语词”。例如“时间-七天”指的是牛饮用的七天，“月”为肉食，“秋”为美丽的河流，“一切时段皆为美丽的花园”，他于三个月内宣说阿毗达摩。所谓“财富-由十由旬组成的森林之王”，即是“一由旬长的山”，使这财富成为宝库。
Pubbanhasamayaṃ nivāsetvā, ekaṃ samayaṃ bhagavā, imaṃ rattiṃ cattāro mahārājānoti evamādīsu kālavācīhi accantasaṃyoge dutiyā, bahulaṃvidhānā vibhattivipallāso vā. Māsenā+nuvāko+dhīto, kosenā+nuvāko+dhītoti karaṇatthe tatiyā.
清晨时分居住，曾有一时，世尊说今晚有四位大王，这类开始的时间名词通过极其结合的第二种形式，包含多样法的分别与变化。以“由月”、“由火焰”、“由智慧”以及“由宝藏”、“由火焰”、“由智慧”等表达，用作语法上的第三种形式。
4. Gatibodhāhārasaddatthākammakabhajjādīnaṃ payojje4. 去、觉、食、声、义、业、可分等词的所为中
Gatyatthānaṃ bodhatthānaṃ āhāratthānaṃ saddatthāna+makammakānaṃ bhajjādīnañca payojje kattari dutiyā hoti. Datto gamayati māṇavakaṃ gāmaṃ, yāpayati vā. Guru bodhayati māṇavakaṃ dhammaṃ, vedayati vā. Mātā bhojayati putta+modanaṃ, āsayati vā. Guru ajjhāpayati sissaṃ vedaṃ, pāṭhayati vā. Payojjato+ññatra kamme dutiyā. Poso āsayati dattaṃ, sāyayati vā. Poso aññaṃ bhajjāpeti, aññaṃ koṭṭāpeti, aññaṃ santharāpeti.
行走的目的、觉悟的目的、饮食的目的、声音的目的以及行为的成分等，属于第二种通过附加而成的用法。施主领着小孩去乡村，供养或服侍；老师引导小孩学习法，教导或传授；母亲喂养儿子，抚育或养育；老师教导学生知识，传授或教习。此类用于行为用途的第二种形式。侍者抚养施主，或陪伴。侍者可令他人吃饭、招待他人、安慰他人。
5. Harādīnaṃ vā5. 或于夺等词
Harādīnaṃ payojje kattari dutiyā hoti vā. Poso hāreti bhāraṃ dattaṃ, datteneti vā. Dassayate janaṃ rājā, janeneti vā. Abhivādayate guruṃ dattaṃ, datteneti vā. Ajjhohāreti sattuṃ dattaṃ, datteneti vā. Kāreti datto dattaṃ, datteneti vā. Pakkhe sabbatra kattari tatiyā.
抢夺等行为用作第二种形式。例如侍者夺取负担，或被夺取。国王给人展示，或生成人群。向老师拜敬，或被给予。前线夺取仆从，或被夺取。侍者进行给予，或被给予。双方无处不在的行为属第三种。
6. Na khādādīnaṃ6. 非食等之
Khādādīnaṃ payojje kattari dutiyā na hoti. Gatyatthādīsu kvaci paṭisedhattha+midaṃ. Khādayati datto dattena, ādayati dattena, avhāpayati datthena, saddāyayati dattena, nāyayati dattena, kandayati dattena.
饮食等行为不作第二种形式，而存在反对的目的于行走等事。施主吃喝以给予的方式，接受给予，索取给予，运用给予，宣说给予，主导给予，因给予而哭泣等。
7. Jhādīhi yuttā7. 与禅那等相应
Dhiādīhi yuttato dutiyā hoti. Dhi+ratthu+maṃ putikāyaṃ, antarā ca rājagahaṃ antarā ca nālandaṃ, rājagahassa ca nālandassa ca vivarabhūte majjheti attho. Samādhāna+mantarena, mucalinda+mabhito saraṃ. Chaṭṭhyatthe+yaṃ dutiyā.
由意识等联结即为第二种形式。“意识+国土+肉食小孩”，且位于王舍城与那烂陀之间，在二城的中心地区。其意义即指“通过集中力量的仪轨”，依赖虑目而住于水边。属于第六种的第二种形式。
8. Lakkhaṇitthambhūtavicchāsva+bhinā8. 在相、义、自性、差别中
Lakkhaṇādīsva+tthesu abhinā yuttamhā dutiyā hoti. Rukkha+mabhivijjotate cando, ettha rukkho lakkhaṇaṃ, cando lakkhitabbo, tatra abhinā rukkhassa lakkhaṇavuttitā pakāsīyatīti rukkho abhinā yutto nāma. Sādhu devadatto mātara+mabhi, mātari sādhuttaṃ pattotyattho. Rukkhaṃ rukkhaṃabhi vijjotate cando, rukkhe rukkhetyattho.
在诸标记等处，依照第二规范有所适用。月光显现于树上，此处“树”为标记，应对“月”予以记载，借此显现树的标记，称之为依树而显现，故名为“树依显现”。「善哉，提婆达多与母亲」，如是，与母亲得以善事。这是指月光照耀于树上，树即有树的意义。
9. Patiparīhi bhāge ca9. 以对等、周遍于部分中
Patiparīhi yuttato lakkhaṇādīsu bhāge ca+tthe dutiyā hoti. Rukkhaṃpati vijjotate, sādhu devadatto mātaraṃpati, rukkhaṃ rukkhaṃpati tiṭṭhati, ya+dettha maṃ pati siyā, yo mama bhāgo, so dīyatutyattho. Evaṃ rukkhaṃparityādipi.
在对应诸标记等部分，依照第二规范也有所适用。依树显现，善哉，提婆达多与母亲相对应，树在各自所依处安住，这里“谁是我的依？”“谁是我的部分？”的问题得以解答。树的整体亦有同样之义。
10. Anunāti10. 随喜
Lakkhaṇādīsu dutiyā. Rukkhamanu vijjotate, saccakiriya+manu vassi, hetu ca lakkhaṇaṃ bhavati, sādhu devadatto mātara+manu, rukkhaṃ rukkha+manu vijjotate, yadettha maṃanu siyā.
在诸标记等处，第二规范适用。依树乃是依真理之行，原因即是诸标记，善哉，提婆达多与母亲依真理显现，树依真理之义而显现，这里涉及“谁是我的依”之义。
11. Sahatthe11. 在手中
Sahatthe anunā yuttamhā dutiyā. Pabbata+manu tiṭṭhati, pabbatena saha tyattho.
在共同依处至少依照第二规范。依山而安住，与山同体。
12. Hīne12. 于卑劣者中。
Hīnatthe anunā yuttamhā dutiyā. Anusāriputtaṃ paññavanto bhikkhū, sāriputtato paññāya hīnātyattho.
在低劣依处至少依照第二规范。说，随行之比库具智慧，然因智慧胜于沙利子而谓为低劣之义。
13. Upena13. 以 upa 为首者中。
Hīnatthe upena yuttamhā dutiyā. Upasāriputtaṃ paññavanto.
在低劣依处依据前述规范。依沙利子具智慧。
16. Kattukaraṇesu tatiyā16. 于作者与作具中为第三格。
Kattari karaṇe ca kārake tatiyā hoti. Jinena desito dhammo, buddhena jito māro, ahinā daṭṭho naro. Yattha kāraṇakāraṇampi kāraṇavasena vuccati, tatthāpi tatiyā, corehi gāmo daḍḍho, tiṇehi bhattaṃ siddhaṃ, saddhehi kāritā vihārā.
在动因与所动事中，第三者出现。由圣者宣说的法，是由佛制伏了魔，纯善之人得见无害。所谓缘起之因果虽说因缘相依，然第三者犹如小偷侵入村庄，食尽三升饭糜，引发怀疑之居止。
Attapadhāno kiriyaṃ, yo nibbatteti kārako;
身心主宰行动者，名为动因。
Apayutto payutto vā, sa kattāti pavuccati.
或称无间或有间之动因，即谓为造作者。
Karaṇe-taṃ pana duvidhaṃ ajjhattikabāhiravasena, yathā hatthena kammaṃ karoti, cakkhunā rūpaṃ passati, manasā dhammaṃ viññāyati. Dattena vihayo lunāti, agginā kuṭiṃ jhāpeti.
动作者分内外两种，如以手作业，眼观色相，心认法义。以牙弃食，以火焚屋。
Bāhirañca tathā+jjhattaṃ, karaṇaṃ duvidhaṃ yathā;
内外两种动力如此；
Vīhiṃ lunāti dattena, nettena canda+mikkhate.
以牙抛谷，以眼避月。
Pakatiyā abhirūpo, gottena gotamo iccādi bhūdhātussa sambhavā karaṇe tatiyā. Tathā sāriputtoti nāmena vissuto, jātiyā khattiyo buddho, jātiyā sattavassiko, sippena naḷakāro so, ekūnatiṃso vayasā, evaṃ samena dhāvati, visamena dhāvati, dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti.
第三，因其血统美好，果德玛出生于迦叶族的血脉。萨利佛子因其名而著称，出身贵族，是一位圣者，生育年限达七十年，容貌英俊，行为能干，约三十九岁，经历平顺与逆境的变化，以双倍的谷物进行购买。
17. Sahatthena17. 以自手。
Sahatthena yoge tatiyā siyā. Tatiyāpi chaṭṭhīva appadhāne eva bhavati. Puttena sahā+gato, puttena saddhiṃ āgato, vitakkena saha vattati, puttena saha thūlo, nisīdi bhagavā saddhiṃ bhikkhusaṅghena, sahassena samaṃ mitā, sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo.
第三者亦于萨哈达瑜伽中存在。第三者与第六者形同一体而存续。因子结伴，彼此同行，随思维转变，同子共处，无有分别。世尊与比库僧团安坐一处，人数等同，亲近与喜爱我者皆各有不同。
18. Lakkhaṇe18. 于特相中。
Lakkhaṇe vattamānato tatiyā. Bhinnena sīsena paggharantena lohitena paṭīvissake ujjhāpesi, ūnapañcabandhanena pattena aññaṃ navaṃ pattaṃ cetāpeyya, tidaṇḍakena paribbājaka+maddakkhi, akkhinā kāṇo, hatthena kuṇī, pādena khañjo, piṭṭhiyā khujjo. Tena hi vikalaṅgena vikalaṅgino vikāro lakkhiyate.
第三者具有标志现象。以分离的头颅、血迹淋漓的面颊示现，挥舞其具剥落的五层叶的衣服，又燃新叶火盆。以三杖环绕游方僧，目、耳完好，手脚跛瘸；后背弯曲，行走困难。此种残缺以残缺之身，显现其状态。
19. Hetumhi19. 于因中。
Vāsādilakkhaṇakriyāya hetuto tatiyā. Annena vasati, vijjāya vasati, na jaccā vasalo hoti, kammunā vasalo hoti, dānena bhogavā, ācārena kulaṃ, tena pāṇi kāmadado.
第三者由穿着标志之行为而起因。藉由食物滋养而存在，随智慧而存续。非由子嗣而得维系，乃由业力维持。因布施拥有财富，遵守礼仪以护家族，故为欲念者所受财之所及。
20. Pañcamī+ṇe vā20. 五格或 ṇa 后缀
Iṇe hetumhi pañcamī vā. Satasmā baddho, satena vā.
第五因缘缘于租债。因债缚缚，或因债务而受缚。
21. Guṇe21. 德性中
Paraṅgabhūte hetumhi pañcamī hoti vā. Jaḷattā baddho, jaḷattenavā, paññāya mutto, hutvā abhāvato aniccā, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho. Bahulaṃvidhānā sattamyatthehipi, tena samayena, kālena dhammasākacchā, puratthimena dhataraṭṭho, dakkhiṇena virūḷhako, uttarena kapilavatthu, yena bhagavā, tenupasaṅkami, so vo mama+ccayena satthāti. Māsena bhuñjati, ekāheneva bārāṇasiṃ pāvisi, navahi māsehi vihāraṃ kārāpesi , kahāpaṇena ūno, dhanena vikalo, asinā kalaho, ācārena nipuṇo, guḷena missakaṃ, vācāya sakhilo, maṇinā attho, dhanena attho, yojanena gacchati iccādi hetumhi karaṇe vā tatiyā. Attanāva attānaṃ sammannatīti paccatte bahulaṃvidhānā kattari tatiyā. Evaṃ tilehi khette vapatīti kammatthe, sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇenāti pañcamyatthe ca.
第五因缘缘于来世。以柔软之缚物束缚，或者柔软者存在。智慧得解脱，成缺乏无常，诸行灭尽，识亦灭绝。多种场合及时间，法之交谈在于东边的他国家，南边肥沃之地，北方的咖毕拉瓦图，彼时世尊前往，谓之我为师者。用月食为食，单于一昼夜入巴拉纳西，九个月住处，白银有缺，财富不调和，世俗纷乱，行为熟练。以糖蜜为美酒，言语无悔悔，宝珠为法宝，财富为助行，以契为行走之因等属第三因缘。以自身自我尊重，多种因缘彼此相连之故。如此三种聚合者，并以其田地为业场，谨慎遵行，方能称为大圣游方者。于第五因缘亦如是。
24. Catutthī sampadāne24. 四格用于与格义
Acetanaṃ sacetanaṃ vā paṭiggāhakabhāvenā+pekkhitaṃ, taṃ sampadānaṃ, tañca dā-dāneti dhātuto byappena yuttameva, tattha catutthī hoti. Tañca dīyamānassa vatthuno anivāraṇa+jjhesanā+numatito tividho, yathā buddhassa pupphaṃ deti, bodhirukkhassa jalaṃ deti, yācakassa dhanaṃ deti, bhikkhūnaṃ dānaṃ deti.
所谓无意识与有意识，是从接受者心态而观之，此乃接受之法。这种所属，与给予施舍密切相应，因此称为第四种。比如给予诸物时，对于将要给予之物的遮蔽、消耗和允许，有三种情形。譬如供养佛时献花，供养菩提树时浇水，供养乞士时施财，供养比库时布施，皆属此例。
Anirākaraṇā+rādha-na+bbhanuññavasena hi;
这里强调的是毫无遗漏、遮挡与隐匿的完全无遮蔽状态。
Sampadānaṃ tidhā vuttaṃ, rukkha+yācaka+bhikkhavo.
施舍之法可分三：树木、乞士与比库三种。
Ādhāravivakkhāyaṃ sattamīpi, saṅghe gotami dehi, saṅghe dinne ahañceva pūjito bhavissāmi, yā palālamayaṃ mālaṃ, nārī datvāna cetiyeti.
在基础释义中，亦有第七条，曰：“须菩提！请你归于僧团，于僧团中布施，我必受持尊敬，正如女人献上一束花环于佛塔前一般。”
25. Tādatthye25. 彼义中
Tādatthye catutthī siyā. Tadatthassa bhāve, tādatthyaṃ, tasmiṃ tadatthabhāve jotanīyeva catutthī siyā. Tadatthassa bhāvoti nimittanimittīsambandhe chaṭṭhī, tasmā chaṭṭhāpavādo+yaṃ. Samepi nimittanimittīnaṃ sambandhe nimittabhūtayūpatova catutthī, no nimittībhūtadāruto. Yūpāya dāru, pākāya vajati, buddhassatthāya jīvitaṃ pariccajāmi, neva davāya, na madāya, ūnassa pāripūriyā, atthāya hitāya sukhāya saṃvattati, lokānukampāya, phāsu vihārāya.
此处当为第四义。就该义而言，为“该类义”，在此该义范畴，犹如照明一样，为第四。在该义范畴中，因缘与因物相关是第六义，因此第六义为排除第六。虽然因缘因物有关联，但作为因物的木头是第四，而非因物的树干。用木棒生火成熟，我舍弃为佛所用之生命，非为财物与骄慢，是为了满足不足，利益福乐，利益他人，令世界慈愍，令安乐广布。
Iccāyaṃ kaccāyane upari vakkhamānassa catutthīti sādhitattā idha chaṭṭhīti dīpanatthaṃ vuccate –
此在此卡西山中所说“第四”义，经证实，此处之“第六”用以说明。
Kassa sādu naruccati, mā ayasmantānampi saṅghabhedo ruccittha, khamati saṅghassa, bhatta+massa nacchādetīti chaṭṭhī sambandhavacanicchāyaṃ, na ce+vaṃ virodho siyā, sadisarūpattā, evaṃvidhesu ca sambandhassa saddikānumatattā. Tathā hi bhāgavuttiyā ‘‘upapadavibhatti chaṭṭhiyā+pavādā’’ti vuttaṃ, saddantare vihitā vibhatti upapadavibhatti.
何者使人愉悦？不可使具寿尊者等亦发生僧团分裂之悦；容忍僧团、供养众生不被掩盖，乃是第六种关系性的语法连接。若非此等对立，则表现同质相似，且在类似关系中须依从词义和文法的协调。世尊教示曰：『附加格变化谓之第六格加附加语』，即在词义之间设定的附加格变化。
Kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesīti atthamatte paṭhamā, kassa vā tuyhanti avatvā kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesīti atthamatte paṭhamāvasena byabhicāradassanā. Eva+maññāpi viññeyyā, paratopi yathāgamaṃ.
‘何者使你喜欢此法’之义为主要意涵，而‘何者反对你’，又或‘何者使你喜欢此法’从主要义上产生滥用显现，亦应理解，且他处亦依此规范。
Rañño sataṃ dhāreti rañño chattaṃ dhāretīti sambandhe chaṭṭhīva. Silāgha=kathane, evaṃ rañño silāghate iccādi, thutiṃ karotītyattho. Hanu=apanayane, rañño hanute, vañcetītyattho. Upatiṭṭheyya sakyaputtānaṃ vaḍḍhakī, upagaccheyyātyattho. Sapa=akkose, mayhaṃ sapate, saccaṃ kurutetyattho . Dhara=dhāraṇe, suvaṇṇaṃ te dhārayate, iṇaṃ te dhārayati, assa rañño nāgaṃ dhārayāma. Piha=icchāyaṃ, devāpi tassa pihayanti tādino, tesaṃ pihayanti sambuddhānaṃ satīmataṃ, pihayanti=patthenti. Tassa kujjha mahāvīra, yadi+haṃ tassa pakuppeyyaṃ, dubhayati disānaṃ megho, yo mittānaṃ na dūbhati, yo appaduṭṭhassa narassa dussati. Issa=issāyaṃ, titthiyā issayanti samaṇānaṃ. Usūya=dosāvikaraṇe, dujjanā guṇavantānaṃ ussūyanti, kā usuyā vijānataṃ. Idha+sidha+rādha+sādha=saṃsiddhiyaṃ, ārādho me rañño, rañño bhāgya+mārajjhati, kyā+haṃ ayyānaṃ aparajjhāmi, āyasmato upālittherassa upasampadāpekkho upatisso. Bhikkhū bhagavato paccassosuṃ, āsuṇanti buddhassa bhikkhū, tassa bhikkhuno janoanugiṇāti, patigiṇāti, sādhukāradānādinā taṃ ussahatītyattho. Ārocayāmi vo bhikkhave, paṭivedayāmi vo, āmantayāmi te mahārāja, dhammaṃ te desissāmi, desetu bhante bhagavā dhammaṃ bhikkhūnaṃ, yathā no bhagavā byākareyya, niruttiṃ te pavakkhāmi, alaṃ me rajjaṃ, alaṃ bhikkhu pattassa, alaṃ mallo mallassa, arahati mallo mallassa, alaṃ te idha vāsena, kiṃ me ekena tiṇṇenāti sabbattha sambandhe chaṭṭhī.
‘王持有百’，‘王持有伞’等，属于‘相关句中第六格’格法。石誓言处即如‘王在石誓言’，是称赞之义。‘汉努’即‘夺取’，‘王夺取’，谓采纳之意。‘萨帕’即‘发怒’，‘我向彼怒’，即‘实行如实’之义。‘达拉’谓‘持载’，如‘以黄金持有你’，‘王持有蟒’。‘披哈’为‘护持’，天亦护持他，敬护诸佛及比库，以护持意。‘俱佳’表示愤怒者，若我令彼愤恨，以令人惧之。‘伊萨’即‘恨’，异教者恨向沙门。‘乌苏亚’为嫉妒恶意，恶人嫉妒贤者，此乃嫉妒则有识。‘依达悉拉萨达’为成就，‘王之所成就也’，言‘王之福德增长’，我如何无惧比库长老上师之授记。比库们听佛言，称愿闻佛法，众徒敬顺，当以善因行支援。吾今告汝，愿王祝福，令教法增长，如世尊所说，传述佛语，国土、比库、诸众具足，俱悉具足。何故独行辟支佛？此中一切关系皆归于第六格法范畴中。
Evaṃ āyu bhoto hotu, ciraṃ jīvitaṃ, bhaddaṃ, kalyāṇaṃ, atthaṃ, payojanaṃ, kusalaṃ, anāmayaṃ, hitaṃ, patthaṃ, sukhaṃ, sātaṃ, bhoto hotu, sādhu sammuti me tassa, puttassā+vikareyya guyha+matthaṃ, tassa me sakko pāturahosi, tassa pahiṇeyya, bhikkhūnaṃ dūtaṃ pāhesi, kappati samaṇānaṃ āyogo , ekassa dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā pahoti, upamaṃ te karissāmi, añjaliṃte paggaṇhāmi, tassa phāsu, lokassa+ttho, namo te purisājañña, sotthi tassa, samattho mallo mallassa, tassa hitaṃ, tassa sukhaṃ, svāgataṃ te mahārājāti sabbattha sambandhe chaṭṭhī.
愿长寿随尔，长寿安康，幸福吉祥，有益有用，清净无病，利益众生，依怙所亲，安乐欢喜，愿尔心悦诚服，令子辈发弘密意，愿天帝护持尔，奉献尔，遣比库使者，支持沙门众集，一与二俱成善行。愚以喻语，敬礼尔，男儿之智慧，愿尔安乐，愿王获度，安乐无碍，愿尔满意，愿尔随缘成就此第六格关系。
26. Pañcamya+vadhismā26. 五格后接 ava、adhi、smā
Padatthāvadhismā pañcamīvibhatti hoti.
句法意义从词义根本分析，成为五格之一。
Samepya+pagame dvinnaṃ, pubbarūpā ya+daccutaṃ;
附近接近两个主体，乃基于先见形式（先现象）已观察得出；
Vuccate ta+dapādānaṃ, taṃ calācalato dvidhā;
谓之‘那搬跛跛行’者，指其摇动不定而有两种形态；
Yathā+ssā dhāvatā poso, pato, rukkhāphalanti ca.
犹如那奔跑的母鹿，跌倒并摇晃于树木之间；
Tattha calāvadhi dhāvatā assā puriso patati, acalāvadhi pabbatā otaranti vanacārakāti.
其间，快速奔跑时，青年跌倒；而在缓行时，山峰下坡如行林间隐士；
Tañca avadhi visayakriyāvisesassa niddiṭṭhattā niddiṭṭhavisayaṃ, yattha apa apagamanakriyaṃ upāttaṃ=ajjhāhaṭaṃ visayaṃ katvā pavattati, taṃ upāttaṃ. Yaṃ kenaci guṇena ukkaṃsiyati, taṃ anumeyyaṃ. Yathā gāmā apenti munayo, nagarā niggato rājā, pāpā cittaṃ nivārenti. Valāhakā vijjotate, kusulato pacatīti. Ettha ca vaḷāhakā nikkhamma, kusulato apanetvāti ca pubbakriyā ajjhāharīyati. Mathurā pāṭaliputtakehi abhirūpāti anumīyati. Vuttañhi –
此中摇动之时段，因特定事因而显著，称为显现之境，即有来回动作、来去不定之所起因。所谓‘所起因’，即由某种性质或因素所激发者，当可推测。譬如乡村中，圣人远行时，城中君王因其德行净化邪恶心。谷川中丰饶而煮熟之者。此处，谷川出水而不净化者，先行因由当能辨识。以摩揭陀之摩都罗和巴塔利城等美好处当推知。已曾言——
Niddiṭṭhavisayaṃ kiñci, upāttavisayaṃ tathā;
显示之境，及所起之境者，亦当推测之境；
Anumeyyavisayañceti, tidhā+hu avadhiṃ budhāti.
此三者皆为佛所知之时段也。
Bhayahetumhi-corā bhayaṃ jāyati, taṇhāya jāyati bhayaṃ, pāpato uttasati, natthi soko kuto bhayaṃ. Akkhātari-upajjhāyā sikkhaṃ gaṇhāti, ācariyamhā adhīto suṇāti vā. Buddhasmā parājenti aññatitthiyā, parājitā bhavantītyattho. Himavatā pabhavati gaṅgā, aciravatiyā pabhavanti kunnadiyo. Urasmā jāto putto, kammato jātaṃ indriyaṃ, upajjhāyā antaradhāyati sisso, mātāpitūhi antaradhārayati putto, nilīyatītyattho. Dūratthayogekīvadūro ito naḷakāragāmo, tato have dūrataraṃ vadanti, gāmato nātidūre, ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā, ārakā tehi bhagavā dūratova namassanti, addasa dūratova āgacchantaṃ. Antikatthayoge-antikaṃ gāmā, āsannaṃ gāmā, samīpaṃ gāmā. Parimāṇe-ito mathurāya catūsu yojanesu saṃkassaṃ, rājagahato pañcacattālīsayojanamatthake sāvatthi. Kālaparimāṇe-ito ekanavutikappamatthake, ito vassasatasahassassa accayena buddho loke uppajjissati. Pāsādā saṃkameyya, pāsādaṃ abhiruhitvā saṃkameyyāti attho, tathā hatthikkhandhā saṃkameyya, abhidhammā pucchanti, abhidhammaṃ sutvāti attho, āsanā vuṭṭhaheyya. Disatthavācīhi yoge-ito sā purimā disā, ito sā dakkhiṇā disā, avīcito yāva bhavaggaṃ, uddhaṃ pādatalā, adho kesamatthakā. Vibhajane-yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi, attadanto tato varaṃ, kiñcāpi dānato sīlaṃ varaṃ, tato mayā bahutaraṃ sutaṃ, sīlameva sutā seyyo. Āratippayoge-ārati virati pāpā, pāṇātipātā veramaṇi, adinnādānā paṭivirato, appaṭiviratā musāvādā. Suddhatthayoge-lobhanīyehi dhammehi suddho, mātuto ca pituto ca suddho anupakkuṭṭho. Pamocanatthayoge-parimutto dukkhasmāti vadāmi, mutto+smi mārabandhanā, na te muccanti maccunā, mutto+haṃ+sabbapāsehi. Vivecane-vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi. Pamāṇatthe-āyāmato ca vitthārato ca yojanaṃ, gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ candabhāgāya parimāṇaṃ, parikkhepato navayojanasataparimāṇo majjhimadeso. Pubbādiyoge-pubbeva me bhikkhave sambodhā, ito pubbe nāhosi, tato paraṃ paccantimā janapadā, tato aparena samayena. Pañhe-kuto+si tvaṃ, kuto bhavaṃ, pāṭaliputtato. Kicchā laddhanti guṇe pañcamī, kicchena me adhigatanti hetumhi karaṇe vā tatiyā, evaṃ thokā mutto, thokena muttoti.
恐怖之因由于盗贼而生，渴爱产生恐惧，恶行滋长恐怖，不存忧愁又何来恐惧？受戒师传授教法，依止导师而修习，或听闻受持于导师处。世尊因异教徒而失势，彼等被击败之意即是如此。喜马拉雅山发源恒河，迅疾流淌至山谷。生于胸膛者为子，由业而生之根，导师隐匿弟子，子由父母庇护，此谓相续。遥远诸连接聚合处如谷底村庄，由此更远者称之为迦舍城，其村非甚远，愚昧之辈居住于斯，以此律法愚人敬拜世尊，远距离而来参拜。邻近汇聚之处近村落，邻近聚合之地邻近村庄。四十余由旬距离之处，即离王舍城四十五由旬之沙瓦提。时间长度而言，世尊将于九十九劫后降生于世。筑塔而止步，登塔之后止步，犹如用手掌但止步，学问探询与听闻，坐具宜燥。向诸方向观瞻，昔日之东方、今日之南方，未曾修饰之地至世界边际，向上以脚底为基，向下乃以头顶为基。无更优分割者，且无出类拔萃者，故以自身之牙为最，若有施与戒律为优，然吾闻多数以戒为佳。诸苦集灭道中苦谛停息共融，戒杀生者断恶；不盗戒除恶取；正言戒除妄语。无贪涉格之法则纯净，父母清净无缺。为解脱而言，谓已断诸苦，我曰断者非死所释放，断者已断一切束缚。分别离欲，远离不善。尺度广阔，有详细量度，测度深远广阔，长于月河长度，中心地带。先之觉生于斯，比库，此前不存在，从此或彼时间之后居住于国。何处发问汝从何来？何处生起汝身？乃自巴嗒厘子城。德行品质第五由难获，因困难条件而得此，故我称之断然解脱，疑断脱即真。
Kathaṃ ‘‘thokaṃ calatī’’ti, kriyāvisesane kammani dutiyā, thokaṃ calanaṃ karotītyattho, thokanti calanakriyāya visesanattā kriyāvisesanaṃ.
何以言“断然行动”？谓因行之别类，第二者为因，即断然运动作意之意，断然乃因运动行为之间之特异，故称为行之别类。
Kriyāvisesanaṃ nāma, kammatte+kattasaṇṭhitā;
所谓行之别类者，谓业体即行为之存立。
Nyāyasiddhaṃ yato tasmā, tadatthaṃ na visuṃ vidhi.
既成理证，则不得误解彼法理旨。
Nyāyasiddhaṃva=calananti yasmā bhāve ano, tasmā bhāvasse+kattā ekavacananti ñāyā ekattañca, bhāve anattā napuṃsakattañca, karotikriyāya sambandhena kammattañca sijjhatīti. Kara+bhūdhātavo ca –
理证如运动，因于意识之无我故，意念与行为为单数及一致之法，因其无我且无男性之分别，故与行为相关，故行为为业轨之所依。行为与存在本质者为——
Kāriyarūpābhidhātvatthā , sabbe sattāya yujjare;
行为之名称乃形态，普属众生之共相；
Tato kriyā ca bhāvo ca, sāmaññaṃ tesu gamyate –
然后，行为和存在，在这些方面通常是共通的。
Ti vuttattā yujjanti.
这三种是已说的，与之相连。
Thokatthe-thokā muccati. Sabbattha savisaye pañcamī. Ettha ‘‘vivakkhā lokikā sā ca, na sakkā anivattituṃ’’ti vuttattā aniṭṭhappasaṅgo na siyā. Mariyādāyaṃ-āpabbatā khettaṃ. Abhividhimhi-ābrahmalokā saddo abbhuggacchati, pabbataṃ vajjetvā, brahmalokamhi byāpetvāti ca attho. Ettha vajjamānasīmā mariyādā, gayhamānasīmā abhividhi.
于特定情境中各自得到解脱。总而言之，在相关场合中为第五者。此处有言：“此是世俗的划分，无法逆转”，基于此说法，不应有不良的连系。这是一种边界的规定。根据规章，梵天界中的声音传达上升，越过山峰，在梵天界中广泛传播，这就是其义。此处所说的界限，是边界；所说的规定，是法则。
27. Apaparīhi vajjane27. apa、pari、hi 后接离格义
Vajjane vattamānehī apaparīhi yoge pañcamī hoti. Apasālāya āyanti vāṇijā, parisālāya āyanti vāṇijā, sālaṃ vajjetvāti attho.
在这限制内的行为，若无恰当的结合，构成第五类。商人进出市场，即是分割市场，此即其意。
28. Paṭinidhipatidānesu patinā在表示代替、代表以及回报、交换的意义时，与“pati”（对、替、交换）连用者用第二格。
Paṭinidhimhi patidāne ca vattamānena patinā yoge nāmasmā pañcamī hoti. Buddhasmā pati sāriputto, ghata+massa telasmā pati dadāti.
在承诺与支付中，行为与对应的施与相合时，被称为第五者。佛及沙利子就是施与者，坛及油就是受与者。
29. Rite dutiyā ca与“rite”（除……之外、离开）连用时，也用第二格。
Ritesaddayoge nāmasmā dutiyā hoti pañcamī ca. Rite saddhammā, rite saddhammaṃ.
于适当声音的结合中，名称构成第二者，且为第五者。适当声音即正法，适当正法即是正法。
30. Vinā+ññatra tatiyā ca与“vinā”（无、离）及“aññatra”（除……之外）连用时，也用第三格。
Vinā+ññatrayoge nāmasmā tatiyā dutiyā pañcamī ca. Vinā vātena, vinā vātaṃ, vinā vātasmā. Aññatra ekena piṇḍapātanīhārakena, aññatra dhammaṃ, aññatra dhammā.
无三种结合者，不称第三、第二及第五。无风者，无风，无从风而起者。唯独一者为断食钵篮；除此之外，无法，无诸法。
31. Puthanānāhi与“puthu”（各别、分别）及“nānā”（种种、不同）连用时，也用第三格。
Etehi yoge tatiyā hoti pañcamī ca. Bhinnayogakaraṇaṃ dutiyānivattanatthaṃ. Puthageva janena, puthageva janasmā, janena nānā, janasmā nānā.
在此结合中，[指]第三与第五。分离结合者，乃为第二返回之用。只有外族人，只有由外族人，人与人不同，由不同人所成。
39. Chaṭṭhī sambandhe表示关系时用第六格。
Sambandhe chaṭṭhī hoti. Rañño purisoti vutte yasmā rājā dadāti, puriso gaṇhāti, tasmā rājapurisoti viññāyati. Evameva yo yassa āyatto sevakādibhāvena bhaṇḍabhāvena vā samīpa+samūhā+vayava+vikāra+kāriya+avatthā+jāti+guṇa+kriyādivasena vā, ṭhānīvasena vā, āgamīvasena vā, so tividhopi attho sambandho nāma. Vuttañhi –
第六者在于关系。谓王曰‘人’，因王授予，人与之相受，故知为‘王人’。如是，凡被某人所辖，以仆役状态、财物、亲近、众合、组成、形成、起因、种属、品质、行为等现象，作为场所、来临之象，皆称此三种意义上的关系。谓曰——
Kriyākārakasañjāto, asse+daṃbhāvahetuko;
行为缘所生者，为欲荣之因；
Sambandho nāma so attho, tattha chaṭṭhī vidhīyate.
此义名为关系，其处制定六法；
Pāratantyañhi sambandho, tattha chaṭṭhī bhave tito;
此关系尚有超越连结，所处制定六法亦存。
Upādhi+ṭhānyā+gamito, na visessādito titoti.
「依止诸境」者，非谓以「差别之起」为三。
Upādhisaṅkhātavisesanato tāva-rañño puriso. Ettha ca brāhmaṇādisāmito nivattetīti rājā visesanaṃ, puriso tena visesiyatīti visesso. Bhaṇḍasambandhato-pahutaṃ me dhanaṃ sakka, ekassa paṭivīso, bhikkhussa pattacīvaraṃ. Samīpato-ambavanassa avidūre, nibbānasseva santike. Samūhe-suvaṇṇassa rāsi, bhikkhūnaṃ samūho. Avayave-manussasseva te sīsaṃ, rukkhassa sākhā. Vikāre-suvaṇṇassa vikati, bhaṭṭhadhaññānaṃ sattu. Kāriye-yavassa aṅkuro, meghassa saddo, puttāpi tassa bahavo, kammānaṃ phalaṃ vipāko. Avatthāyaṃ-khandhānaṃ pātubhāvo, jarā, bhedo vā. Jātiyaṃ-manussassa bhāvo, manussānaṃ jāti. Guṇe-suvaṇṇassa vaṇṇo, vaṇṇo na khīyetha tathāgatassa buddhassa guṇaghoso, pupphānaṃ gandho, phalānaṃ raso, cittassa phusanā, sippikānaṃ sataṃ natthi, tilānaṃ muṭṭhi, tesaṃ samāyogo, sandhino vimokkho, tathāgatassa paññāpāramiṃ ārabbha, sukhaṃ te, dukkhaṃ te, cetaso parivitakko udapādi, paññāya paṭubhāvo, rūpassa lahutā, mudutā vā, upacayo vā. Kriyāsambandhe-pādassa ukkhepanaṃ, avakkhepanaṃ vā, hatthassa samiñjanaṃ, dānaṃ, pasāraṇaṃ, dhātūnaṃ gamanaṃ, ṭhānaṃ, nisajjā, sayanaṃ vā, tathāgatassa nāmagottādi, tassa kāraṇaṃ, tassa mātāpitaro, tassa purato pāturahosi, nagarassa dakkhiṇato, vassānaṃ tatiye māse, na tassa upamā, kuverassa bali iccādi. Api ca –
因缘所造之差别，是如王者之人。若婆罗门等所依止者转回，则王者是差别语，此谓以人为论差别。以财富堆积，若萨咖一万倍，布施一比库袈裟；近畔绿荫如涧川，近涅槃之境。群众合聚如金堆，诸比库为众集。诸肢体如人头颅，树枝分岔。诸损坏如疾患，是诸病因。生死为人身相，众生人为出生。品性如金色泽，佛陀之功德光芒不减，花香果味，心之触及，无量技能，诸种精粹汇合，聚散自由。如佛以般若波罗蜜开端，诸心乐苦起伏，心念散乱生成，智慧呈现，色身轻巧柔软，或增或减。动作涉及脚端跳跃踊跃，手之梳理，布施，铺设，诸元素之流动，坐卧睡眠。佛之姓名族姓等，是因缘，父母所生，前方护卫，城南之地，季节三月，无可匹敌，如阎摩富饶贡品。且复云——
Gāvassa jāti, dhavalo, gati, siṅgaṃ, nāmanti+dha;
牛之出生，白色，去向，角，以名命之；
Dabbassāpi ca jātyādi, visessā honti kāmato.
食物之出生等，因欲望各自有别；
Gottañca sabalodissa, pāka+mannassa sukkatā;
族姓中之粮食，烹熟成熟美味；
Paṭassa, siṅgaṃmeṇḍassa, nā+ññesaṃti visessate.
布施，角，及其他无数差别皆具。
Ṭhānito-yuvaṇṇāna+meo luttā. Āgamito-suña sassa. Sāmiyoge-devāna+mindo, migānaṃ rājā. Rujādiyoge-devadattassa rujati, tassa rogo uppajji, mahāsenāpatīnaṃ ujjhāpetabbaṃ, rajakassa vatthaṃ dadāti, musāvādassa ottappaṃ iccādi. Yajassa yoge-pupphassa buddhassa yajati, pupphenātyattho. Evaṃ ghatassa aggiṃ juhati. Suhitatthe-pattaṃ odanassa pūretvā, pūraṃ nānāpakārassa asucino, pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa, pūrati bālo pāpassa. Kitakappayoge-bahulaṃvidhānā chaṭṭhī, rañño sammato, pūjito, sakkato, apacito, mānito vā, amataṃ tesaṃ bhikkhave aparibhuttaṃ, yesaṃ kāyagatā sati aparibhuttā, sādhusammato bahujanassa, suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu, dhammassa gutto medhāvī. Kammatthe-tassa bhavanti vattāro, sahasā kammassa kattāro, amatassa dātā, bhinnānaṃ sandhātā, sahitānaṃ anuppadātā, bodhetā pajāya, kammassa kārako natthi, vipākassa ca vedako, avisaṃvādako lokassa, catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo. Sarati+cchāyoge-mātu sarati, na tesaṃ koci sarati, sattānaṃ kammapaccayā, puttassa icchati. Karotissa (yoge) – udakassa patikurute, kaṇḍassa patikurute, abhisaṅkharotītyattho. Pañcamiyatthe parihānibhayatthayogepi chaṭṭhī, assavanatāya dhammassa pariyāyanti, kinnu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi, sabbe tasanti daṇḍassa, sabbe bhāyanti maccuno, bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ ghoravisānaṃ iccādi.
【翻译】泰然自若的青年们来到此处。来了的乞丐衣衫褴褛。在众天神聚会的场所为众生之王。在痛苦相聚之处天神得病时，疾病就会生起，应当激励大军将领，给国王布施衣物，产生对妄语的羞愧心等等。因礼敬佛陀所施的花而礼拜，花供过多。如此向瓦器奉献火供。为善友之目的，装满粥，装满不同种类的贡献使者不净食物，装满金银珠宝，愚人盛满恶业。因布施稻穗而种种供养，这种第六供养被国王认可、恭敬、供养、尊重且不被轻慢。诸位比库们，所说者中不轻慢身行念者，受到大众的赞同，能够殊胜通达正觉智法的本质。此人将获得从业处生起的数种利益，是业的立始者、业的给予者、不同众生的调和者以及符合众生利益而不使其断绝者。是觉悟之师，业因果的洞察者，不动摇者，世间四大元素的依归寄托。遮阴相聚时，湿婆的母亲遮阴，且无他遮阴。是众生业的缘起，子嗣对此业有所愿。作业（相聚）则使水的果断断开，枝干断裂，即所谓侵蚀之意。第五种消除怖畏的相聚法和第六种作用，即法的利益的全遍散布的能力，俱属第六供养。难道我会畏惧此种幸福吗？一切受苦者害怕罚责，一切人畏惧死亡，诸多令人忧惧的五毒害怕等。
40. Tulyatthena vā tatiyā与表示相等、相似意义的词连用时，也可用第三格。
Tulyatthena yoge vā chaṭṭhī hoti tatiyā ca. Pitu tulyo, pitarā vā, mātu tulyo, mātarā vā.
【翻译】根据同一义理，第六供养即与第三供养同理。父亲与祖父相同，母亲及祖母亦然。
32. Sattamyā+dhāre32. 第七格表示处所
Kattukammaṭṭhānaṃ nisajja+pacanādikriyānaṃ yo ādhāro, taṃ ādhārakārakaṃ nāma. Kathaṃ kaṭe nisīdati devadatto, thāliyaṃ odanaṃ pacati, devadatta+taṇḍulānaṃ kattu+kammānaṃ dhāraṇato tadaṭṭhaāsana+pacanakriyaṃ kaṭa+thāliyo dhārenti nāma, tasmiṃ sattamīvibhatti hoti.
【翻译】所有作为作业基础并与坐禅、烹煮等行为相关的根本称为“基础因”。例如，德瓦达塔坐下烹煮粥时，因为承载德瓦达塔所做稻米作业的器皿，那容器盘子即为当时的座位与烹煮器皿的结合体，称为“基础因”。其中存在第七格语法形式。
So byāpiko, opasilesiko, vesayiko, sāmīpikoti catubbidho. Tattha yo ādheyyassa nissesādhārabhūto, so byāpiko, yathā tilesu telaṃ atthi, khīresu jalaṃ, dadhimhi sappi. Paccekasiddhānaṃ bhāvānaṃ yaṃ ādheyyabhāvena upasilesanaṃ allīyanaṃ atthi, so opasilesiko. Yathā āsane nisinno saṅgho, thāliyaṃ odanaṃ pacati, ghaṭe udaka+matthi, dūre ṭhito, samīpe ṭhito. Yattha samīpe samīpīvohāraṃ katvā tadāyattatādīpanatthaṃ ādhārabhāvo upacarīyati, taṃ sāmīpikaṃ, yathā gaṅgāyaṃ ghoso, gaṅgāya samīpe vajotyattho. Sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Yattha aññathābhāvavasena desantarāvacchedavasena vā ādhāraparikappo , so vesayito. Yathā ākāse sakuṇā caranti, bhūmiyaṃ manussā, jale macchā, pāsādesu patito, pāpasmiṃ ramatī mano, pasanno buddhasāsane, paññāya sādhu, vinaye nipuṇo, mātari sādhu, pitari nipuṇo.
【翻译】这四种分别为有害者（byāpika）、净化者（opasilesika）、居所者（vesayika）、亲近者（sāmīpika）。其中，采取依靠清除污秽的状态者即为有害者，比如油附着瓦上，水在牛奶里，泥浆在石榴中。独觉者具足的净化因涵盖排除污秽之意，因此称之为净化者。比如僧团聚集坐定烹煮粥食，盛水于罐，罐放远或放近。如在近处按特定法义传授，辅助亲近及点燃蜡烛，称为亲近者。譬如河流声响、河畔附近点灯的情形。其生于沙瓦提，在揭德林精舍。若对教导有差别，或来自邻国隔断教学之类，有如天空飞鸟、地上人类、水中鱼类栖息于庙宇，心住善说佛法、智慧良好、戒律熟练、与母亲善处、对父亲熟悉的情形，为居所者。
Kiriyā kattu+kammaṭṭhā, ādhārīyati yena so;
【翻译】所依托用以完成作业的基础，称为基础因。
Ādhāro catudhā vutto, byāpakādippabhedato.
【翻译】基础因可分为四种，以其分别从普遍性等方面划分。
Byāpako tilakhīrādi, kaṭo opasilesiko;
「遍」义通如三母牛乳等；「依附」义如席垫等；「邻近」义如恒河等；「空间」义则被视为其境界。
Sāmīpiko tu gaṅgādi, ākāso visayo mato.
（此偈与上偈连读，已合并于上条）
33. Nimitte33. 标记中
Nimittatthe sattamī hoti. Ajinamhi haññate dīpi, kuñjaro dantesu haññate, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, sampajānamusāvāde pācittiyaṃ. Sabbattha nimityattho.
第七格（处格）用于表示「相」（标志／缘由）义。「豹因皮而被猎杀」，「象因牙而被猎杀」，「于极微小之过失中见怖畏者」，「故意妄语者犯巴吉帝亚」——以上诸例，处格皆作「相」义（即以某事为缘由、标志）。
34. Yabbhāvo bhāvalakkhaṇaṃ34. 凡是存在者，即存在之相
Yassa bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato sattamī. Kāle gāvīsu duyhamānāsugato, duddhāsu āgato. Etthagamanakriyāya dohanakriyācihanaṃ, āgamanakriyāya duddhākriyācihanaṃ, eva+muparipi. Pubbaṇhasamaye gato, sāyanhasamaye āgato, jāyamāne kho sāriputta bodhisatte ayaṃ dasasahassī lokadhātu sampakampi.
若某一状态的生起，成为另一状态的标志，则由此用处格。例如：「正当母牛被挤乳时，善至（如来）来到」；「乳已挤毕，（如来）方才到来」。此中，「来」这一动作以「挤乳」动作为标志；「已到」这一动作以「乳已挤毕」为标志——以下各例类推亦同。又如：「于上午时分出行，于傍晚时分归来」；「沙利子，菩萨诞生之际，此万世界系大地震动。」
Pāsāṇā sakkharā ceva, kaṭhalā khāṇukaṇṭakā;
石块、砾石，以及硬土块、树桩、荆棘——
Sabbe maggā vivajjanti, gacchante lokanāyake.
诸道皆因缘散灭，乃至于此，皆趋向于世界之主宰，循其行途而去。
Imasmiṃ sati idaṃ hoti iccādi. ‘‘Akāle vassatī tassa, kāle tassa na vassatī’’ti visayasattamī.
在此念中，出现：“欲”等意。所谓“非时存在者，彼时不存”，即是“界”的第七义。
35. Chaṭṭhī cā+nādare35. 第六格及不尊重中
Yassa bhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhavati, tato chaṭṭhī hoti sattamī cā+nādare gamyamāne. Akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ rudantānaṃ pabbaji, mātāpitūsu rudantesu vā. ‘‘Ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhate’’, ‘‘maccu ādāya gacchati, pekkhamāne mahājane’’.
某种存在成为另一存在的标志时，这种关系称为第六，再延伸形成第七。当母父中有欲求者哭泣时，若出家，则称“他无知故不引导”，见于国王之事；或携尸赴会，则谓“携载死者，众人目睹”。
Gunnaṃ sāmīti sambandhe chaṭṭhī, gosu sāmīti visayasattamī. Evaṃ gunnamissaro, gosvi+ssaro, gunnaṃ adhipati, gosu adhipati, gunnaṃ dāyādo, gosu dāyādo, gunnaṃ sakkhī, gosu sakkhī, gunnaṃ patibhū, gosu patibhū, gunnaṃ pasuto, gosu pasuto, kusalā naccagītassa, kusalā naccagīte, āyutto kaṭakaraṇassa, āyutto kaṭakaraṇe. Tathā ādhāravacanicchāyaṃ sattamī, bhikkhūsu abhivādenti, muddhani cumbitvā, bāhāsu gahetvā, hatthesu piṇḍāya caranti, kadalīsu gaje rakkhanti, ñāṇasmiṃ pasanno, ñāṇasmiṃ ussukkoti visayasattamī.
在功德或善行的关联中，是第六义；在牛群的关联中，是第七义。如此，去除功德，牛群的去除者为主导，功德为主导者为受托，功德为证人者为见证，功德为归属者为归属者，功德为牲畜者为牲畜。善于舞踊歌唱者，善于舞蹈歌者也；利于兵器者，利于兵器也。第七义亦用于往来举止：比库中行礼者为第七，触额吻手者为第七，手中持钵乞食者为第七，在芭蕉叶保护象者为第七。于智慧中安住，喜于智慧亦为第七义。
36. Yato niddhāraṇaṃ36. 从何处分离
Jātiguṇakriyāhi samudāyate+kadesassa puthakkaraṇaṃ niddhāraṇaṃ, yato taṃ karīyati, tato chaṭṭhīsattamiyo honti. Sālayo sūkadhaññānaṃ pathyatamā, sūkadhaññesu sālayo pathyatamā. Kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā, kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā. Gacchataṃ dhāvanto sīghatamā, gacchantesu dhāvanto sīghatamā.
由出生、性质、行为所起诸因，方作智慧书写，因所作成因第六七义。讲堂为研习粮食学问之所，粮食中讲堂为研究之地。黑色牛群为脂膏丰富之最，黑色牛中最丰脂者。行走跑动中最快者，为行动者中快速者。
14. Sattamyā+dhikye14. 第七格表示超越
Ādhikye atthe upena yuttamhā sattamī hoti. Upakhāriyaṃ doṇo, khāriyā doṇo adhikotyattho. Tathā upanikkhe kahāpaṇaṃ.
数量过多时，次要者称第七义。买卖中赠品和赠品的数量增加也谓第七义。同理类似为货币赠予。
15. Sāmitthe+dhinā15. 以「sāmi」（主人）之义
Sāmibhāvatthe adhinā yuttamhā sattamī hoti. Adhibrahmadatte pañcālā, adhipañcālesu brahmadatto, brahmadattissarā pañcālāti attho. Adhidevesu buddho, sammutidevādīhi buddho adhikotyattho.
旁及相关者称第七义。以婆罗门之子五人称为“给婆罗门子弟”，给主五人的义理如此。论及天人则称“觉者及所认可天人”，亦属数量过剩义。
Ettha ca yathāvuttesu atthesu ayaṃ bhedo –
此处如前所述诸义有此区别——
Kārakaṃ sādhakaṃ nibbattakaṃ kriyānimittanti atthato ekameva, tañca daṇḍo, dhavalo, pacanaṃ, citto, goti dabba+guṇa+kriyā+nāma+jātibhedena pañcavidhampi kamma+kattādivasena chabbidhaṃ, taṃ sattikārakaṃ, tadādhārabhūtadabbādayo tatraṭṭhakārakaṃ, na mukhyato. Mukhyato ce honti, tesaṃ sattidabbānaṃ aññamaññabyāvaṭarūpattā yo ādhāro, so ādhāroyeva, kismiñcikāle karaṇaṃ vā katturūpabhūto vā na hoti, tasmā thāli pacati, thāliyā pacati, thāliyaṃ pacatītyādinā ekassa vatthuno kattu+karaṇā+dhārabhedo na siyā. Sattipakkhe pana dabbādīnaṃ anekasattiyā ādhārattā sattiyā dabbādayo vivakkhitā taṃ taṃ kārakaṃ hotīti dabbādīnaṃ abhedepi kārakabhedo yujjate. Vuttañhi –
‘施事’、『助缘』、『起因』、『作用』、『缘由』这五义从根本义上看是一义，而此义中包含的施事、助缘、起因、作用和缘由虽然名称不同，分别因『杖』、『白色的』、『煮』、『心』以及『具备物品、性质、动作之名称种别』而成五种又加『业、造作等说』而成六种，称为六种；此为施事。当有施事时基础的物品等即为之受持者，但此并非主位。若论主位，则所谓众多的受持者之间相互作用的基础，当时未成为行为的造作或作为，因此如『盘』被煮、『饭碗』被煮，以『饭碗』来煮，就是说就同一个物体中，不存在作为行为、作因、受持等的差别。但从施事一面而言，物品等虽然相同，但因有众多受持者作为基础，遂有所分。因此即使受持者之间没有区别，也共有行为府差别。经中云——
Vicittakattuādīhi , saṃyogā ekavatthuno;
诸施行诸如破坏等，对于同一物体是联合的；
Nānāttaṃ yujjate nāṭya-bhedena naṭakassi+vāti.
不同作用被连结，犹如舞剧里的不同角色被结合。
Thāli vatthuto ekā cedapi sattikārakabhūtakattu+karaṇā+dhārādīnaṃ bhedena bheda+mupayāti, kimiva rāma+rāvaṇādivesadhārīnaṭako tesaṃ nāmavasena rāmo, rāvaṇoti bheda+mupayāti, ta+mivāti adhippāyo.
若论饭碗，当也因单一施事的行为、作因、受持等之差别而产生区别，如同《罗摩罗刹》之戏剧中因执着其名称分别称为罗摩、罗刹，是区别也是主张。
Puna+rapi –
又——
Yathe+kopi paṭo sutta, pītādiguṇasaṃyuto;
如同某种木材，其被赋有油脂等性质；
Sukko paṭoti pītoti, bhedaṃ yātye+vameva+yaṃ.
干燥之物称为木材，有油脂者称为油脂，二者性质各异。
Ettha ca sattibhūtakattādayo mukhyakārakaṃ, taṃyogena dabbabhūtathālī guṇakārakaṃ, te ca kathaṃ kriyāya kārakā honti. Kattā attanā patiṭṭhitāya hasati+naccaticcādikriyāya nimittaṃ hoti. Kammañca attanā patiṭṭhitakriyāya tadatthabhūtaindhanādīni pavattentaṃ ‘‘odanaṃ pacatī’’tyādo nimittaṃ. ‘Kaṭṭhehi paccatī’tyādo kaṭṭhāni jalanakriyāya sādhetabbapākassa aṅgabhāvena nimittaṃ. ‘Pharasunā chindatī’tyādo pharasu ca kaṭṭhānaṃ dvidhāpavattiyā nimittaṃ. Kammañca kriyāya sambandhīyamānabyāpye sati nimittabhāvena kriyāya nimittaṃ. Tathā sampadānā+vadhi+ādhārānaṃ ‘gāvo dadāti’ ‘gāmasmā apanayati’ ‘thāliyaṃ pacatī’tyādīsu godānā+panayana+pacanakriyānaṃ nimittattā kriyāya nimittāni honti. Tesaṃ yathāsakaṃ kriyāya pavattako kattā, tasmā sa eva padhāno kattāti vohāraṃ labhati, aññesaṃ karaṇādīnaṃ kattubhāve satipi appadhānattā taṃ na labhati.
此处所说的，诸造作与存在等为主要因缘，因其结合形成诸物；物质之性质为因缘所依，二者如何作为行为因缘而起？行为者因自我立定，成为嬉戏跳跃等活动的缘起。业力亦因自身立定行为，及作为本质的燃料等发起，譬如“米饭在烹煮”即为迹象。木柴燃烧为水流作用所成之形体迹标，斧头砍伐表现砍断木材二分的行为迹象。业力与行为相连，且不变者为行为迹象。再比如牦牛给养、谷物割取、煮熟等从业中，皆因其迹象而为行动迹象。因而行为为其主导者，故称其为行为。其他非作为因缘者，虽有业因，然因专注少故不显主导。
Codakena vuttañhi –
导师以问答启发曰—
Nanu sāmagyamīnāyaṃ, kriyāsiddhi kathaṃ vada;
难道且请说道，这行为成就之因是什么？
Ekassa kattuno eva, sabbesaṃ kattutaṃ vinā.
无行为便无一切成就，唯行为造作人独有。
Sabbesaṃ karaṇādīnaṃ, kattutāya viyogato;
一切作因之事，皆因业行分离而成；
Karaṇādīnaṃ abhāvattā, kārakaṃ na hi chabbidhanti.
因作因之事的消失，故他人不能担当其作业。
Vuccate –
说——
Yadyapya+tthi hi kattuttaṃ, sabhāvā karaṇādisu;
虽然作因确实存在，作因的本性在作因等中；
Kriyāsiddhyā tathāpye+ta+mappadhānaṃ paraṅgato.
但于功用成就上，则因他业之缘起而有所偏差。
Etaṃ sabhāvato upalabbhamānaṃ karaṇādīsu kattuttaṃ paresaṃ karaṇādīnaṃ jalana+dhāraṇādikriyāya aṅgaṃ upāyati appadhānanti adhippāyo.
此乃作因本性所显，作因于他作因如持水等功用，因彼无坚固而偏颇，称为不坚固（作业之依赖）。
Kārakaṃ chabbidhaṃ saññā-vasā chabbīsatividhaṃ;
作业者有六种，分别依据六种分别记忆的形式共二十六种。
Pabhedā sattadhā kammaṃ, kattā pañcavidho bhave.
行为能产生七种差别，受者有五种不同的类别。
Karaṇaṃ duvidhaṃ hoti, sampadānaṃ tidhā mataṃ;
作业为二种，即有三种财富类别。
Apādānaṃ pañcavidhaṃ, ādhāro tu catubbidho.
业因有五种，支撑者却只有四种。
Vibhattiyo pana –
至于划分法，则有——
Paccatta+mupayogañca, karaṇaṃ sampadāniyaṃ;
个别与适用两者，作业属于财富的范畴；
Nissakkaṃ sāmivacanaṃ, bhumma+mālapana+ṭṭhamaṃti.
『离格』者，主格、处格、呼格之第八也。
Iti payogasiddhiyaṃ kārakakaṇḍo tatiyo. · 如是，在应用成就中，作者品第三。