14. Atthattikavibhāga · 14. Atthattikavibhāga
14. Atthattikavibhāga十四、义格分别
Bhūdhātu tāya nipphanna-rūpañcāti idaṃ dvayaṃ;
『地界』与『具足形相』二者即是此二；
Katvā padhānamamhehi, sabbametaṃ papañcitaṃ.
现以简明之言说，凡此皆属分别心所造作。
Bhavatissa vasā dāni, vakkhāmatthattikaṃ varaṃ;
现今为诸名说真实之旨，
Atthuddhāro tumantañca, tvādiyantaṃ tikaṃ idha.
并于此陈列义理及简略三义。
Tasmā tāva bhūdhātuto pavattassa bhūtasaddassa atthuddhāro nīyate –
因此，关于『地界』的生成及地之名声，义理释明如下——
Khandhasattāmanussesu, vijjamāne ca dhātuyaṃ;
于有情中蕴身为主体，当地（即地界）生起之时，}
Khīṇāsave rukkhādimhi, bhūtasaddo pavattati.
在已断尽污染者中，于树木等诸物中存在着所谓的“诸有声音”。
Uppāde cāpi viññeyyo, bhūtasaddo vibhāvinā;
须知此诸有声音起于生成；因分解而显现其现象；
Vipule sopasaggoyaṃ, hīḷane vidhamepi ca;
于广博且多因缘所聚集者，以及衰减和消灭的过程中，
Parājaye vediyane, nāme pākaṭatāya ca.
于失败及感受中，以及在名称的显露中，皆可察觉此声音。
Vuttañhetaṃ – bhūtasaddo pañcakkhandhāmanussadhātuvijjamānakhīṇāsavasattarukkhādīsu dissati. ‘‘Bhūtamidanti bhikkhave samanupassathā’’tiādīsu hi ayaṃ pañcakkhandhesu dissati. ‘‘Yānīdha bhūtāni samāgatānī’’ti ettha amanusse. ‘‘Cattāro kho bhikkhu mahābhūtā hetū’’ti ettha dhātūsu. ‘‘Bhūtasmiṃ pācittiya’’ntiādīsu vijjamāne. ‘‘Yo ca kālaghaso bhūto’’ti ettha khīṇāsave. ‘‘Sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussaya’’nti ettha satte. ‘‘Bhūtagāmapātabyatāyā’’ti ettha rukkhādīsūti. Mūlapariyāyasuttaṭṭhakathāya vacanaṃ idaṃ. Ṭīkāyamādisaddena uppādādīni gayhare. Vuttañhetaṃ – ‘‘jātaṃ bhūtaṃ saṅkhata’’ntiādīsu bhūtasaddo uppāde dissati. Saupasaggo pana ‘‘pabhūtamariyo pakaroti puñña’’ntiādīsu vipule. ‘‘Yebhuyyena bhikkhūnaṃ paribhūtarūpo’’tiādīsu hīḷane. ‘‘Sambhūto sāṇavāsī’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Abhibhūto māro vijito saṅgāmo’’tiādīsu vidhamane. ‘‘Parābhūtarūpokho ayaṃ acelo pāthikaputto’’tiādīsu parājaye. ‘‘Anubhūtaṃ sukhadukkha’’ntiādīsu vediyane. ‘‘Vibhūtaṃ paññāyā’’tiādīsu pākaṭīkaraṇe dissati, te sabbe ‘‘rukkhādīsū’’tiādisaddena saṅgahitāti daṭṭhabbāti.
如所述：所谓诸有声音，即于因诸蕴、界、根、识、种子（此五蕴）而生起的已断尽污染者与树木等中显现。因《诸有皆是诸法》之教而现于五蕴中。于此，『诸有』者乃心之所观，并非无主体。『四大世间之因』，此于界中显现。或于现行戒律。或「时间微尘」中，为已断尽污染者故现。『诸有诸种皆向世间而流布』，为已断尽污染寿命众生。『诸有诸种，树木等中显现』此种种说见于《根本分类经注》。 依注疏所述，诸有声音以生成等为起点；广泛因缘聚合为现象；以堕落作衰减；以及战败之相及感受；最后于名称之彰显而显露。诸音汇集于树木等诸物之中。此理应知。
Idāni tumantapadāni vuccante –
此时称为“驱散”的语句为——
Bhavituṃ, ubbhavituṃ, samubbhavituṃ, pabhavituṃ, parābhavituṃ, atibhavituṃ, sambhavituṃ, vibhavituṃ, bhotuṃ, sambhotuṃ, vibhotuṃ, pātubhavituṃ, pātubbhavituṃ vā, pātubhotuṃ. Imāni akammakāni tumantapadāni.
『成为、发生、共发生、产生、超越发生、超过、相应发生、分开、成为、共成、分成、降生发生、下降发生，或降生。』这些都是未完成动作的现在分词。
Paribhotuṃ paribhavituṃ, abhibhotuṃ abhibhavituṃ, adhibhotuṃ adhibhavituṃ, atibhotuṃ atibhavituṃ, anubhotuṃ anubhavituṃ, samanubhotuṃ samanubhavituṃ, abhisambhotuṃ abhisambhavituṃ. Imāni sakammakāni tumantapadāni, sabbānetāni suddhakattari bhavanti.
『周围发生、侵袭发生、支配发生、超过发生、经历发生、共同经历发生、亲近经历发生。』这些是完成动作的现在分词，全部为完整清净的状态。
‘‘Bhāvetuṃ, pabhāvetuṃ, sambhāvetuṃ, vibhāvetuṃ, paribhāvetuṃ’’iccevamādīni hetukattari tumantapadāni, sabbānipi hetukattari tumantapadāni sakammakāniyeva bhavanti. Uddesoyaṃ.
如『培育、发明、共培育、分割、围绕培育』等词属于因果意义上的现在分词，所有表示原因的现在分词均属完成动作分词，本意即是这样。
Tatra samānatthapadesu ekamevādipadaṃ gahetvā niddeso kātabbo – bhavitunti hotuṃ vijjituṃ paññāyituṃ sarūpaṃ labhituṃ. Ettha vuttanayānusārena sesānampi tumantānaṃ niddeso vitthāretabbo, sabbāni tumantapadāni catutthiyatthe vattanti ‘‘tvaṃ mama cittamaññāya, nettaṃ yācitumāgato’’ti ettha viya. Yācitunti hi yācanatthāyāti attho. Tasmā bhavituntiādīnampi ‘‘bhavanatthāyā’’ti vā ‘‘bhavanattha’’nti vā ‘‘bhavanāyā’’ti vā ādinā attho gahetabbo. Apica ‘‘nekkhammaṃ daṭṭhu khemato’’ti ettha ‘‘daṭṭhu’’nti padassa ‘‘disvā’’ti atthadassanato yathārahaṃ tumantāni tvāsaddantapadatthavasenapi gahetabbāni. Etāni ca nipātapadesu saṅgahaṃgacchanti. Vuttañhi niruttipiṭake nipātapadaparicchede ‘‘tuṃ iti catutthiyā’’ti. Tatrāyamattho ‘‘tuṃ iti etadanto nipāto catutthiyā atthe vattatī’’ti.
这里在含义相同的词中只选一个字做说明，应解释为『成为』意为『成为、知道、智慧、获得相合』。依照上下文，其他分词释义也应详细阐述，所有分词皆为第四种语法用法。此处如『你在我心中，不以求告为意』，『求告』意为请求的目的。所以诸如『成为』等词，其意应理解为『为了成为之意』或『为了生成』。此外，如『见修行于出家之处』中『见』字，因其所表达的见相义，也应细致解释。这些与语助词合用。以上词汇归于语助词汇类。释经经藏对语助词的解释中说『“tuṃ”用作第四用法』，即该词为第四用法语助词。
Tumantakathā samattā. · 第二人称论说已毕。
Idāni tvādiyantapadāni vuccante –
现在称这些为起始现在分词──
Bhavitvā, bhavitvāna, bhavituna, bhaviya, bhaviyāna. Ubbhavitvā, ubbhavitvāna, ubbhavituna, ubbhaviya, ubbhaviyāna. Esa nayo ‘‘samubbhavitvā, parābhavitvā, sambhavitvā, vibhavitvā, pātubbhavitvā’’ti etthāpi. Imāni akammakāni ussukkanatthāni tvādiyantapadāni.
『成了、已经成了、为成为、将成为、将要成为。』『发生了、已发生、为发生、将发生、将要发生。』相类似的还有『共同发生、超越发生、共同发生、分开发生、下降发生』等。以上均为未完成动作的现在分词形式，用于说明完成之态。
Bhutvā, bhutvāna, paribhavitvā, paribhavitvāna, paribhavituna, paribhaviya, paribhaviyāna, paribhuyya. Abhibhavitvā, abhibhavitvāna, abhibhavituna, abhibhaviya, abhibhaviyāna, abhibhuyya. Esa nayo ‘‘adhibhavitvā, atibhavitvā, anubhavitvā’’ti etthāpi. Idañcettha nidassanaṃ. ‘‘Tamavoca rājā anubhaviyāna tampi, eyyāsi khippaṃ ahamapi pūjaṃ kassa’’nti. Anubhutvā, anubhutvāna. Adhibhotvā, adhibhotvāna.
『食已』、『食已而』、『轻蔑已』、『轻蔑已而』、『轻蔑已』、『轻蔑而』、『轻蔑而』、『轻蔑已』。『超胜已』、『超胜已而』、『超胜已』、『超胜而』、『超胜而』、『超胜已』。『凌驾已』、『超越已』、『受用已』等，亦依此例。此处举一例证：『王告彼言，受用彼已，汝当速来，我亦为谁而供养耶？』『受用已』、『受用已而』。『凌驾已』、『凌驾已而』。
‘‘Saṭṭhi kappasahassāni, devaloke ramissati;
『六十亿劫』，于天界得乐；
Aññe deve adhibhotvā, issaraṃ kārayissatī’’ti
『将至诸天中主，成就至尊者』。」
Idamettha pāḷinidassanaṃ, imāni sakammakāni ussukkanatthāni tvādiyantapadāni. Imāni cattāri suddhakattariyeva bhavanti.
此处巴利语示例乃为疏解用，诸『sakammakā』等词乃振奋助益之语。此四种词皆为纯净之形态。
‘‘Bhāvetvā, bhāvetvāna. Pabhāvetvā, pabhāvetvāna. Sambhāvetvā, sambhāvetvāna. Vibhāvetvā, vibhāvetvāna. Paribhāvetvā, paribhāvetvāna’’iccevamādīni sakammakāni ussukkanatthāni tvādiyantapadāni hetukattariyeva bhavanti. Uddesoyaṃ.
『修习已』、『修习已而』；『增盛已』、『增盛已而』；『圆满已』、『圆满已而』；『明了已』、『明了已而』；『遍熟已』、『遍满已而』——如是等以「已」等为尾的有作之词，皆属使役作者格，表示致力之义。此乃总说。
Tatra samānatthapadesu ekamevādipadaṃ gahetvā niddeso kātabbo – bhavitvāti hutvā paññāyitvā sarūpaṃ labhitvā. Evaṃ vuttanayānusārena sesānampi tvādiyantapadānaṃ niddeso vitthāretabbo. Ayaṃ pana viseso bhutvāti sampattiṃ anubhutvāti sakammakavasena attho gahetabbo. Bhutvā anubhutvāti imesañhi samānatthataṃ saddhammavidū icchanti. Atridaṃ vuccati –
就共同义项而言，要采择一单一基本字词为释义之本，如『bhavitvā』系出『hutvā』，受教理自觉获得斯义。依此说法，其余助词亦应据此展开详释。此处特殊德义为『bhutvā』即成就、达成；『anubhutvā』即经历觉知，以此理解为方便所摄。此乃语义相通，法理通达者所欲也。以此而言，即称之为—
‘‘Bhutvā bhutvāna’’iccete, ‘‘anubhutvā’’timassa hi;
『食已』与『食已而』，以及『受用已』——
Atthaṃ sūcenti ‘‘hutvā’’ti, padassa pana neva te.
『hutvā』表示意义，其义并非字面简单的『已然存在』。
Keci ‘‘bhūtvā’’ti dīghattaṃ, tassa icchanti sāsane;
有些人希望在教法中使用『bhūtvā』这一词形较长的变体。
Dīghatā rassatā ceva, dvayampetaṃ padissati.
长音与短音之别，此二者皆可见于词中。
Saddasatthe ca ‘‘bhūtvā’’ti, dīghattasañhitaṃ padaṃ;
在语音或形态上『bhūtvā』与连结『dīghatta』相应的词汇密切相关。
‘‘Bhavitvā’’ti padassatthaṃ, dīpeti na tu sāsane.
『bhavitvā』一词的语义虽明亮，但并不是教法中所采用的表达。
‘‘Hutvā’’iti padaṃyeva, dīpeti jinasāsane;
「成为」一词，本身表明世尊教法中的启示之意。
‘‘Bhavitvā’’ti padassatthaṃ, natthi aññattha taṃ padaṃ.
「已经成为」这个词的意义，没有其他别的意思。
Iccevaṃ savisesantu, vacanaṃ sāradassinā;
就这样，用清晰明了的语言完整表达出来；
Sāsane saddasatthe ca, viññunā pekkhitabbakaṃ.
在教法及句义中，应由明达者加以观照。
Evaṃ ussukkanatthe pavattāni tvādiyantapadānipi niddiṭṭhāni, sabbānetāni avibhattikānīti gahetabbāni. Niruttipiṭake hi nipātaparicchede avibhattikāni katvā tvādiyantapadāni vuttāni. Saddatthavidūnaṃ pana mate paṭhamādivibhattivasena savibhattikāni bhavanti.
同样，为了便于诠释，诸如「成为」这类字词均列为不分割者，应予采纳。在律藏的章节中，已将诸不分割词与「成为」等多种字词加以说明。以通晓语义者的看法，首分与初分等分段，乃归于分割词范畴。
Imasmiñca pana tvādiyantādhikāre idañcupalakkhitabbaṃ – bhutvā gacchati, bhutvā gato, bhutvā gamissasi, kasitvā vapati. Umaṅgā nikkhamitvāna, vedeho nāvamāruhi. Bhutvāna bhikkhu bhikkhassu iccādī samānakattukānaṃ dhātūnaṃ pubbakāle tvādisaddappayogā. ‘‘Bhutvā gacchatī’’ti ettha hi ‘‘bhutvā’’ti idaṃ pubbakālakriyādīpakaṃ padaṃ. ‘‘Gacchatī’’ti idaṃ pana uttarakālakriyādīpakaṃ, samānakattukāni cetāni padāni ekakattukānaṃ kriyānaṃ vācakattā. Tathā hettha yo gamanakriyāya kattā, so eva bhuñjanakriyāya kattubhūto daṭṭhabbo. Ayaṃ nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu netabbo.
此处说及「成为」等词之用法，须明了以下内容——例如「成为然后去」、「成为已去」、「成为然后将去」、「成为什么样去」等。拔节后出的嫩枝，维德霍（Vedeha）登舟。作为比库，曾以「成为」为基础同类词根之词前置，用以表达相似根本行为。此处「成为然后去」中，「成为」是表示前时动作的词；「去」字则表示后时动作词，合称为表达两个时段动作的同类词根词。由此可见，若若有人为前时的往行者，必然视之为受用（消费）行为的行者。此理不可在此等场合他处另行指示。
‘‘Andhakāraṃ nihantvāna, uditoyaṃ divākaro;
『摧毁黑暗后，太阳升起』，
Vaṇṇaṃ paññāvabhāsehi, obhāsetvā samuggato’’
『以智慧之光照亮，闪耀万物之中』。
Iccādīnipi pana samānakattukānaṃ samānakāle tvādisaddappayogā. Ettha hi ‘‘nihantvānā’’ti padaṃ samānakālakriyādīpakaṃ padaṃ. ‘‘Udito’’ti idaṃ pana uttarakālakriyādīpakaṃ padanti na vattabbaṃ samānakālakriyāya idhādhippetattā. Tasmāyeva samānakālakriyādīpakaṃ padanti gahetabbaṃ. Ayaṃ nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu netabbo.
关于此类句子，如『摧毁后』等表同时发生的语素，此处所谓同时发生语素用法。因为『摧毁』表示动作同时性的词，『升起』则为后续动作的时间标记，不能作为同时动作理解。故应采同时发生动作的语素用法。此规则不可应用于其它语境。
Keci pana ‘‘mukhaṃ byādāya sayati, akkhiṃ parivattetvā passatī’’ti udāharanti. Apare ‘‘nisajja adhīte, ṭhatvā kathetī’’ti. Tattha byādānaparivattanuttarakālo byādānūpasamalakkhaṇaṃ passanakriyāya lakkhiyati. ‘‘Nisajja adhīte, ṭhatvā kathetī’’ti ca samānakālatāyapi ajjhenakathanehi pubbepi nisajjaṭṭhānāni hontīti sakkā pubbuttarakālatā sambhāvetuṃ, tasmā purimāniyeva udāharaṇāni yuttāni. Udayasamakālameva hi tannivattanīyanivattananti.
有些则举例说『脸上显病卧倒，转动眼睛观看』。还有说法如『坐着学习，站立讲说』。此处转动眼睛观病为病感缓解的后续动作，『坐着学习，站立讲说』虽为同时动作，但因先后位置不同，有先后时间差，故以前者用作前后时间标记。故以前例子是合理的。因真正同时行为意指各动作应同时发生。
‘‘Dvāramāvaritvā pavisati’’iccādi samānakattukānaṃ aparakāle tvādisaddappayogo. Yasmā panettha pavisanakriyā purimā, āvaraṇakriyā pana pacchimā, tasmā ‘‘āvaritvā’’ti idaṃ aparakālakriyādīpakaṃ padanti veditabbaṃ. ‘‘Pavisatī’’ti idaṃ pana pubbakālakriyādīpakaṃ padanti. Ayaṃ nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu netabbo. Apare ‘‘dha’nti kacca patito daṇḍo’’ti udāharaṇanti. Abhighātabhūtasamāyoge pana abhighātajasaddassa samānakālatā ettha labbhatīti idhāpi purimāniyeva udāharaṇāni yuttānīti.
如『关门后进入』等语素表示动作后接动作。因进入是前动作，关闭是后动作，应知『关闭』为后续动作时间标记，『进入』则为动作本身。此规则亦不可用于其它语境。有例『击打时棍棒落下』，因击打与声音产生同时，此处听觉同时性成立，故亦应以先例正确理解。
‘‘Pisācaṃ disvā cassa bhayaṃ hoti. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā’’iccādi asamāne kattari payogo. Ettha hi pisācaṃ disvā purisassa bhayaṃ hoti, paññāya disvā assa puggalassa āsavā parikkhīṇā. Evaṃ samānakattukatā dhātūnaṃ na labbhati dassanakriyāya purisesu pavattanato, bhavanādikriyāya ca bhayādīsu pavattanatoti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu netabbo.
『见恶鬼则生恐怖，用智慧见之则烦恼消除』等句是非同时动作的语素。此处者由于看到恶鬼会生恐惧，运智慧见者则烦恼熄灭。如此类元素非同时发生，故非同时语素。应该明确见恶鬼与生恐惧是因果关系，运智慧与烦恼消除亦是后继果报。此规则亦不可于他处应用。
Idampi panettha upalakkhitabbaṃ ‘‘appatvā nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadī’’iccādi parāparayogo. ‘‘Sīhaṃ disvā bhayaṃ hoti, ghataṃ pivitvā balaṃ jāyate, ‘dha’nti katvā daṇḍo patito’’iccādi lakkhaṇahetuādippayogo. ‘‘Nhatvā gamanaṃ, bhutvā sayanaṃ. Upādāya rūpa’’miccāpi byattayena saddasiddhippayogoti.
此处当破析“未到河川山峦，已越过山岭河流”等互相依存之语句。“见狮子而生恐惧，破瓦器而生力量，‘吭哧’一声，竹杖跌落”等标志及因缘先后相继之理。“睡眠之后起身，死后躺卧，执着于形相”此乃错误的彻底否定言语成就之用法。
Iccevaṃ sabbathāpi samānakattukānaṃ dhātūnaṃ pubbakāle tvādisaddappayogo, samānakattukānaṃ samānakāle tvādisaddappayogo, samānakattukānaṃ aparakāle tvādisaddappayogo, asamānakattukānaṃ tvādisaddappayogo, parāparayogo , lakkhaṇahetuādippayogo, byattayena saddasiddhippayogoti sattadhā tvādiyantānaṃ padānaṃ payogo veditabbo.
诸如此类，常见于同类性质的诸法中：前世期间“既有又无”等语，现世期间“既有又无”等语，未来期间“既有又无”等语，不同性质之“既有又无”等语，互相依存之语，标志因缘先行相继之语，以及彻底否定言语成就之用法，须得辨别此等七种“既有”等语词使用。
Yadi evaṃ kasmā kaccāyane ‘‘pubbakālekakattukānaṃ tuna tvāna tvā vā’’ti pubbakāleyeva ekakattukaggahaṇaṃ katanti? Yetuyyena tvādiyantānaṃ padānaṃ purimakālakriyādīpanato. Kaccāyane hi yebhuyyena pavattiṃ sandhāya ‘‘pubbakālekakattukāna’’nti vuttaṃ. Yasmā pana ‘‘iti katvā’’tiādīnaṃ padānaṃ hetuatthavasenapi pubbācariyehi attho saṃvaṇṇito, tasmā ‘‘bhavitvā’’tiādīnaṃ bhūdhātumayānaṃ tvādisaddantānaṃ padānaṃ aññesañca ‘‘pacitvā’’tiādīnaṃ yathāpayogaṃ ‘‘bhavanahetu pacanahetū’’tiādinā hetuatthopi gahetabbo. Atridaṃ vuccati –
若论《结集经》中为何“前世性质既有既无”仅专指前世内一次“既有既无”，此乃由上述诸语词以先时事起示。经中总以兴起事为据称“前世性质既有”，因“如是作”等词含因意亦表前行法意，故以“已成”等词标示现法起住，因意亦包括他词“净化”等词成就之义，故“修习因缘净化因缘”等亦应以因义取诸语词。至此即言：
Hetutthepi yato honti, saddā ussukkanatthakā;
因义乃因所自出，言语为表达所依；
Tasmā hetuvasenāpi, vadeyyatthaṃ vicakkhaṇo.
故凭因义，知识者应当如此说。
‘‘Iti katvā’’ti saddassa, atthasaṃvaṇṇanāsu hi;
“如是作”等言辞，于义之说明中确实是。
‘‘Iti karaṇahetū’’ti, attho dhīrehi gayhati.
「如是，谓之作因的缘故」，其义为智者所稳持。
‘‘Gacchāmi dāni nibbānaṃ, yattha gantvā na socati’’;
「我今往涅槃，至彼处则无忧」；
Iti pāṭhepi hetuttho, gayhate pubbaviññubhi.
此文中即使在诵读时，其因缘义亦由先知所彰显。
‘‘Yasmiṃ nibbāne gamana-hetū’’ti hi kathīyate;
「作为往涅槃的因缘」之说确实为人所议论；
Hetutthevaṃ yathāyoga-maññatrāpi ayaṃ nayo.
如是因缘义，虽信口道来，实为此理之遵循。
Evaṃ bhūtasaddassa atthuddhāro ca tumantapadañca tvādiyantapadañcāti atthattikaṃ vibhattaṃ.
此中所言真实言语的意义涵摄及分解，包括「极端境界」与「近似极端境界」等本质化别。
Yo imamatthatikaṃ suvibhattaṃ,
彼于此义尽善洞明，
Kaṇṇarasāyanamāgamikānaṃ;
能摄取闻法如甘露者；
Dhārayate sa bhave gatakaṅkhā,
则持守于生死轮回中所望，
Pāvacanamhi gate sukhumatthe.
以清净教法入依止，致得安稳。
Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ · 如是于九分具义注之三藏中，为令智者通达诸道，
Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe · 所作《声明论》中，
Atthattikavibhāgo nāma · 名为「义格分别」之
Cuddasamo paricchedo. · 第十四品。
Evaṃ nānappakārato bhūdhāturūpāni dassitāni. · 如是以种种方式显示了地界之色。
Padamālā niṭṭhitā. · 词句串已完结。