7. Samuccayasaṅgahaanudīpanā · 7. Samuccayasaṅgahaanudīpanā
7. Samuccayasaṅgahaanudīpanā7. 集合摄阐明之复注
§162
162. Samuccayasaṅgahe . Attano āveṇikabhūtena sāmañña lakkhaṇenati ca sambandho. Aññāpadesena eva tadubhayalakkhaṇena salakkhaṇāni nāma vuccantīti adhippāyo. ‘‘Nibbānassapi sarūpato labbhamānasabhāvatā’’ti aññanissaya rahitena labbhamānasabhāvatā. Nanu nibbānampi rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayotiādinā aññanissayadassanaṃ atthi yevāti. Dassanamattaṃ atthi. Nibbānaṃ pana rāgādīhi paṭibaddhaṃ na hoti. Atha kho tehi dūrataraṃ hoti. Paṭipakkhataraṃ, paṭiviruddhataraṃ. Yañhi rūpassa khayo vayo bhedo aniccāti vuttaṃ. Tattha rūpassa uppajjitvā khayo vuttoti so rūpassa nissito eva hoti. Idha pana rāgādīnaṃ puna uppādassapi abhāvo vuttoti so rāgādīsu anissito eva. Na kevalaṃ anissito. Atha kho tehi dūrataro ca paṭipakkhataro ca tesaṃ paṭipakkhaguṇehi imassasiddhattāti. Anipphannarūpānipi adhippetāni eva tesampi khandhāyatanadhātu saccesu saṅgahitattā.
162. 总结聚合。此处所谓的「自己所具有的非本质之物及其共通特征」即指联系。用别的说法，仅凭此二者的共同特征称为总特征，谓之主导性质。所谓「连灭涅槃仍具相似之本质」，是指无他因而得连灭之本质。诚然，涅槃亦因贪、嗔、痴等断灭而得其显现，但这只是视觉现象。涅槃本身并不受贪等所束缚，反而与其相远，性质相反，对立。正如色法的灭亡、变异，是因生成而灭亡，色法依赖于生灭。涅槃则不依赖贪等故也无生灭。它既非完全不依赖，又比贪等更远、更对立。由其具相对之性，证实此理。难聚色法同理，亦因界、处、根、色法结合而成。
Āsavādīsu. ‘‘Pārivāsiyaṭṭhenā’’ti parivāsakaraṇaṭṭhena. ‘‘Madanīyaṭṭhenā’’ti madanajanakaṭṭhena. ‘‘Parivāsaṃ gaṇhantī’’ti dosavepullaṃ āpajjantīti vuttaṃ hoti. Puna ‘‘parivāsaṃ’’ti duggandhatādiparivāsaṃ. ‘‘Āsavabharitamevā’’ti āsavehi pūritameva. ‘‘Chaḷārammaṇāni dūsentī’’ti tāni sāsavādibhāvaṃ pāpentīti adhippāyo. ‘‘Bhavato’’ti bhūmito iccevattho. Avadhīyati paricchindīyati etasmāti avadhi. Apādānaṃ vuccati. Mariyādo nāma pariyantaparicchedo. Mariyādamattabhūto kriyāvisayo mariyādavisayo. Avadhi nāma byāpana vidhānaṃ, kriyā byāpanassa visayo abhividhivisayo. ‘‘Yassā’’ti avadhi vatthussa. ‘‘Attānaṃ’’ti avadhivatthuṃ. ‘‘Bahikatvā’’ti sampattamattaṃ katvāti adhippāyo. Avadhivicāraṇāyaṃ. ‘‘Saddassā’’ti bhagavato kittisaddassa. ‘‘Taṃ’’ti avadhibhūtaṃ atthaṃ. ‘‘Yaso’’ti kittisaddo. ‘‘Itaraṃ’’ti anabhividhivisayaṃ bahi katvā pavattati.
在烦恼中，『因约束而依附』乃依约束之因而成；『引起欢喜』乃由引起欢喜者而成。所谓『依附之物』是说因激怒而起。再者，『依附』指由恶臭等不善所引起的依附。『染污的』意指充满烦恼。『恶龄』指出生之处。此处「期限」涵盖了限定、分割之意。所谓『寿限』即终结之期，亦指行为之范围。期限为扩展之理，行为是扩展所作用之对象。『那者』指期限所在的对象；『自己』指期限所属之物；『多故』意谓完全发生。此谓期限的考察。『佛陀圣名』即佛所闻名，『那』即已确定之意；『名声』指闻名；『他者』剔除未明之缘而存在。
Kāmāsavādīsu. ‘‘Tannāmenā’’ti kāmanāmena. ‘‘Tadārammaṇā’’ti kāmadhammārammaṇā. ‘‘Ayamattho vā’’ti kāmīyatītiādinā vutto pacchimatthova. ‘‘Mahaggatakusaladhammā’’ti idhādhippetaṃ kammabhavaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Taṃ nibbattā’’ti tena nibbattā. ‘‘Tadārammaṇā’’ti duvidhabhavārammaṇā. ‘‘Taṇhā evā’’ti bhavataṇhā eva. ‘‘Bhavo evā’’ti bhavārammaṇatāya bhavanāmikā taṇhā eva. ‘‘Ime evā’’ti taṇhādiṭṭhi avijjā eva. ‘‘Parivutthe satī’’ti parivasite sati. ‘‘Kāmavisayā’’ti kāmadhammavisayā. ‘‘Tasmiṃ’’ti kāmāsave. Bhavavisayā mānādayo parivutthā evātiādinā yojetabbaṃ. Tathā diṭṭhivisayāti padepi.
关于欲界烦恼，『由欲名之』即称为欲；『欲法所缘』即欲境；『或谓此意』即指欲爱等含义。此处说『大集善法』，意谓对应于此的业力及世间存在。『由是而生』谓由此生起。『所缘有二』指所谓生灭对应的二种生起。『正是渴爱』即存在之渴爱。『存在即是其缘起』指存在因渴爱而称名。『此等便是』指因渴爱及无知形成的执着观。『念起已回转』即念意识相转动。『欲境』即欲法之所缘。『此中』即欲爱。属于存在境界者逐渐显现等，此应综合相应理解。如此对见境解释完备。
‘‘Anassāsikaṃ katvā’’ti assāsapassāsarahitaṃ katvā. ‘‘Avahananaṭṭhenā’’ti ajjhottharitvā māraṇaṭṭhena. Adhokatvā māraṇaṭṭhenātipi yujjati. ‘‘Duttaraṭṭhenā’’ti tattha patantassa tarituṃ dukkaraṭṭhena. ‘‘Vuttanayenā’’ti āsavesu vuttanayena.
『已作不间断』意为完成无间断的呼吸。『由驱逐之因』即破坏死亡之因。『由向下之力』指难以抵抗的压力。『由言说』即对烦恼的阐述。
‘‘Vaṭṭasmiṃ’’ti tividhavaṭṭasmiṃ. ‘‘Bhavayantake’’ti avijjāsaṅkhārādike bhavacakke. ‘‘Āmasanaṃ’’ti padassa atthaṃ dasseti ‘‘tathā tathā kappetvā gahaṇa’’nti. ‘‘Sāsane’’ti pariyattisāsane tasmiṃ tasmiṃ suttante. ‘‘Diṭṭhiyo diṭṭhupādānaṃ’’ti diṭṭhivatthūsu daḷhaggāhaṭṭhena diṭṭhiyo eva diṭṭhupādānaṃ. Attavādupādāne. Parikappa buddhi nāma micchāñāṇaṃ vuccati. ‘‘Issara nimmitaṃ’’ti sakalalokissarena mahābrahmunā ādikappakāle nimmitaṃ. ‘‘Adhicca samuppannaṃ’’ti ahetu apaccayā samuppannaṃ. ‘‘Accantasassataṃ’’ti bhavaparamparāsu sassataṃ. ‘‘Ekaccasassataṃ’’ti bhavavisesaṃ patvā ekaccānaṃ sattānaṃ sassataṃ. ‘‘Ucchinnaṃ’’ti yatthakatthaci parammaraṇā ucchinnaṃ. Purāṇañcakammaṃ parikkhīṇaṃ, navañcakammaṃ akataṃ. Evaṃ saṃsāra suddhītiādinā gahaṇanti attho. Santo kāyo sakkāyo. ‘‘Santo’’ti paramatthato vijjamāno. ‘‘Kāyo’’ti rūpakāyo, nāmakāyo. Attano attano kāyo vā sakkāyo. Paccattakāyo, pāṭipuggalika kāyoti vuttaṃ hoti. Yathāvuttakāya dvayameva. Sakkāye diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi. Tattha ‘‘sakkāye diṭṭhī’’ti pubbantāparanta kappikānaṃ viya pubbantā paranteacintetvā sabbasattānaṃpi attano khandhesu eva ‘rūpaṃ me attāti vā’ attā me rūpavāti vā, attani me rūpanti vā, rūpasmiṃ me attāti vā, evamādinā dhammatā siddhā diṭṭhīti vuttaṃ hoti. ‘‘Assutavā’’ti khandhadesanādike suññatadhammappaṭisaṃ yutte desanā dhamme assuta pubbattā natthi sutaṃ etassāti assutavā. ‘‘Puthujjano’’ti lokiyamahājano. Tattha pariyāpanno pana ekapuggalopi puthujjanotveva vuccati. So sutavāpi atthi, assutavāpi atthi. Idha assutavā adhippeto. Ariya puggalo pana tattha pariyāpanno na hoti. Ahantivā, mamāti vā, mayīti vā, meti vā, parāmasana padāni nāma. ‘‘Sesadhammevā gahetvā’’ti rūpato avasese nāmakkhandha dhamme attā meti gahetvā vā. ‘‘Dhamma muttakaṃ vā attānaṃ gahetvā’’ti pañcakkhandhadhammavimuttaṃ parikappasiddhaṃ attānaṃ vā gahetvā. Catasso avatthā yassāti caturāvatthikā. Vedanāya sambhogarasattā ‘‘saṃbhuñjiṃ’’ti vuttaṃ. ‘‘Sukhito’’ti sukhavedanāya samaṅgīpuggalo. Dhammato khandha pañcakameva. Tattha pana sukhavedanāpadhānattā tathā samanupassanto vedanaṃ attāti samanupassati nāma. ‘‘Samūhato gahetvā’’ti ahamasmi, ahaṃ eko sattotiādinā samūhato. ‘‘Vatthū’’ti pañcakkhandhā vuccanti. Ñātapariññādivasena apariññātāni vatthūni etehīti apariññātavatthukā. Ekamuhuttamattepi kāle. Rūpaṃ attato samanupassatītiādikaṃ caturāvatthaṃ sandhāya ‘‘kadāci attato’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Attanimittaṃ’’ti abhikkamanādīsu kāyavacīmano kriyāsu ahaṃ abhikkamāmi, ahaṃ paṭikkamāmītiādinā citte dissamānā attacchāyā vuccati.
『此转轮』指三种循环轮回。『在世间众生』即由无明、行所引发的生死轮回。『障碍』显现词义为『障碍环境』，意谓「以此及彼方式造成困难」。『教法』即指各种经典语句。『见法成就或坚固的执着』含义为对见解之执著。『关于自我执著』，此谓迷惑愚见。『主导因』指一切世界及诸梵天始因。『因缘生起』指无缘而生之法。『世世相续』即不断生死续转。『部分相续』谓某些众生持续不停。『断绝』指分别灭绝死亡。旧业已尽，新业未起。此意谓由此即为轮回净化。『已净』指真实净化。『身』指色身及名色身，按个体区分为自我身。彼已集成，谓仅此二体。关于『业见』，前世及今世众生似旧鸟常思前后，皆从身中认作『色为我』，『我即是色』，或『色内有我』，如转轮印证见解。『未闻者』指未接触空法教理者。『凡夫』谓大众。有明知及不明知者皆有。此处侧重未闻之义。『凡夫』指世俗众生。不得于佛不涉。所谓疑心、我见、私见、执我见等，皆为语辞。『执承于有形法或无形法』，谓以五蕴生灭法为我。『无碍法』谓离五蕴解脱。四根本释义也包含在内。『共同取』指统摄五蕴法或真解脱。『四重解说』中。『以乐受为隐蔽处』，谓欢乐受乐者，此称快乐俱具慧者。『以苦受而观照』，谓乐所对受苦，身心皆知苦，此谓观照即识彼苦。『整体摄取』谓我即我一体、我唯一生存也如是。『五蕴谓言』。未熟悉因缘、果报、无常法之者，谓对法不明，不知自性。时刻不断观察自身，才能知晓其相。『自性缘相』，即因心现象而现的色相影子。
‘‘Kāmanaṭṭhenā’’ti icchanaṭṭhena. ‘‘Chandanaṭṭhenā’’ti patthanaṭṭhena. Līnabhāvo nāma cittacetasikānaṃ paṭikuṭanaṃ. Āpādīyate āpādanaṃ. Līnabhāvassa āpādananti viggaho. ‘‘Tandī’’ti ālasyaṃ vuccati. ‘‘Vijambhitatā’’ nāma kilesavasena kāyaṅgānaṃ vijambhanaṃ samiñjanappasāraṇādikaraṇaṃ. Sā eva paccayo etassāti viggaho.
『由欲令』即由欲望发起。『乐欲令』即由激情驱使。『懈怠』乃心意的泄弱。此谓懈怠之义。『怀疑』乃烦恼之一种，为内心散乱、忧郁之状。它为此种心性转变的重要缘由。此谓注解。
Anusayapadatthe. ‘‘Uppajjantī’’ti uppajjituṃ sakkonti. Na pana ekantato uppajjanti. Santesuhi ekantato uppajjantesu anusayā nāma na honti sayanakiccasseva abhāvato. ‘‘Uppajjantī’’ti vā uppajjituṃ pahonti. Patthodano bahūnaṃ janānaṃ pahotītiādīsu viya. Paññattiyohi asabhāvadhammajātikattā kāraṇa lābhepi uppajjituṃ nappahonti. Ime pana sabhāvadhammajātikattā kāraṇa lābhe sati uppajjituṃ pahontīti. Evañhisati, uppādaṃ apattānaṃpi tesaṃ paramatthajātikatā siddhā hotīti. ‘‘Saha anusentī’’ti ekato anusentīti vuttā kāmarāgānusayo ca paṭighānusayo ca mānānusayo ca diṭṭhānusayo ca vicikicchānusayo ca. Imesaṃ sattānaṃ sattasantāne anusayakiccamattaṃ ṭhapetvā ekato uppatti nāma natthi. Yadi ekato uppajjeyyuṃ. Dvādasā kusalacittāni sattasantāne niccakālampi ekato uppajjeyyuṃ. Na ca uppajjanti. Tasmā viññāyati uppajjanaṃ nāma appahīnaṭṭhena uppajjanārahabhāvo vuttoti. Sentīti vatvā tadatthaṃ dasseti ‘‘visuṃ’’tiādinā. ‘‘Avuṭṭhitā’’ti uppādaṃ apattā. ‘‘Tathāpavattā’’ti cālanākārena pavattā. Puna ‘‘tathāpavattā’’ti javanasahajātākārena pavattā. ‘‘Yesaṃ’’ti kāmarāgānusayādīnaṃ. ‘‘Āvajjanaṃ’’ti āvajjanacittaṃ. ‘‘Damathaṃ’’ti sudantabhāvaṃ. ‘‘Tathā pavattā’’ti cittasantānānusayanākārena pavattā. Tāavatthā yesaṃ te tadavatthikā. Yadi te uppādaṃ apattā. Evaṃsati, te paramatthāpi nāma na bhaveyyunti codanaṃ pariharati ‘‘te panā’’tiādinā. Sace te kusalābyākata cittasantānampi anugatā. Evaṃsati, te kusalābyākatāni nāma siyunti codanaṃ pariharati ‘‘na cā’’tiādinā. Atha te ekanta akusalā siyuṃ. Evaṃsati, kusalābyākatehi viruddhā bhaveyyuṃti codanaṃ pariharati ‘‘nāpī’’tiādinā. Yadi uppādaṃ apattā. Evaṃsati, kālavimuttā siyunti āha ‘‘nāpikālattaya vinimuttā’’tiādiṃ. ‘‘Sānusaye cittasantāne’’ti sekkhaputhujjanānaṃ cittasantāne. ‘‘Saha magguppādā’’ti magguppādena saheva. ‘‘Tattha tattha vutto’’ti aṭṭhakathāṭīkāsu vutto. ‘‘Anāgatasāmaññaṃ’’ti anāgatasadisaṃ. Na ekanta anāgatantipi vadanti. Kathaṃ te saṅkhatajātikā hontīti āha ‘‘tehi magge’’tiādiṃ. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Appahīnā’’ti maggena appahīnā. ‘‘Tadavatthā’’ti uppajjanārahāvatthā. ‘‘Taṃ sabhāvattā’’ti kāmarāgādi sabhāvattā. ‘‘Tathā vuccantī’’ti anusayāti vuccanti. Anāgatā nāma na honti. Cittasantāne vattamānabhāvena siddhattā. ‘‘Hañci pajahatī’’ti yadipajahati. ‘‘Tenahī’’ti tato eva. ‘‘Ratto’’ti rāgasamaṅgī hutvā. ‘‘Duṭṭho’’ti dosasamaṅgī hutvā. ‘‘Muḷho’’ti mohasamaṅgī hutvā pajahatīti doso āpajjatīti vuttaṃ hoti. Pariyuṭṭhāna pattānaṃ rāgādīnaṃ. ‘‘Maggavajjhaṃ’’ti maggena vadhitabbaṃ. ‘‘Uppannaṃ’’ti paccuppannaṃ. Vattamānañca taṃ uppannañcāti vattamānuppannaṃ. ‘‘Bhutvā’’ti ārammaṇaṃ paribhuñjitvā. Vigacchatīti vigataṃ. Bhutvā vigatañca taṃ uppannañcāti bhutvā vigatuppannaṃ. Vipaccanatthāya okāsaṃ karontīti okāsakataṃ. Okāsakatañca taṃ uppannañcāti okāsakatuppannaṃ. Samudācāro vuccati bhiyyo pavattanaṃ. Samudācāro ca so uppannañcāti samudācāruppannaṃ. Khandhapañcaka saṅkhātaṃ bhūmiṃ labhatīti bhūmiladdhaṃ. Bhūmiladdhañca taṃ uppannañcāti bhūmiladdhuppannaṃ. Ārammaṇaṃ adhikataraṃ gaṇhātīti ārammaṇādhiggahitaṃ. Ārammaṇādhiggahitañca taṃ uppannañcāti ārammaṇādhiggahituppannaṃ. Mahaggatajjhānena avikkhambhitañca taṃ uppannañcāti avikkhambhituppannaṃ. Maggena asamugghāṭitañca taṃ uppannañcāti asamugghāṭituppannaṃ. Evaṃ maggavajjhānaṃ anusayānaṃ uppannabhāvena vuttattā paccuppannatā pariyāyova tesaṃ vattabboti. ‘‘Sekkhā’’ti sattasekkhapuggalā.
关于习气与现前的分别，说『正在产生』者，谓有生起之能。然实非单一方面生起。于圣者圆满安住中生起者，因无现身业故，习气不存。『正在产生』即表示生起之可能，如众人起床、发言之意。依约定，因不善行为之成熟故，不能生起；但因善法成熟时，则能生起。此谓生起为烦恼之根本存在，经确认其真正本质。所谓『与之相应』，意指有所依存，五欲之贪、嗔、慢、见、疑五种习气中，无一独自生起。若独自生起，则即为十二善心住于心流中固定出现；实际上不然。因此，生起应理解为不间断、具条件且随缘而生。『生起』意谓心识及其行为之起始。忽显、激发、安立的含义也包含其中。五欲等烦恼习气群体，若如是产生，则不真为唯一的独立生起。若这些习气虽为善心所转后的心流所随顺，则称为真善心；若不随顺，则非善心；若心是完全不善，则与善心相违背。彻底解脱者，不受此习气之累，谓为『无习解脱』。所谓『习气心流』者，指初学凡夫之心流。『与道之生起同居』，即习气与道同时生成。此意于各注疏中有述。所谓将来共同趋向普通道之习气，此并非绝对未来二法。为何其因各种相续起现而存在？佛说『由道缘』等说，缘起能令其生。不同的术语如『不减』指与道同在的不减退性；『应当生』谓有生起之值。『现现』则指具当下现身，即五欲等之本性基础。『习气』称为根本。习气非未来，而是随现意识之运动而确定。所谓『破坏与断除』意谓制伏欲嗔等恶习气。故须于道上用功劳，修炼觉知。若能断恶习，则习气消亡，称为无习。习气心流即初学凡夫之心体流。『与道现起』，习气随道生起。各注疏中均有所论述。所谓非绝对未来，是说习气存在于相续现行而非未来本质。习气无我，随缘生灭。能调伏者成为长老、于修行成熟处得解脱。习气产生，常以道的成就为条件。其过程细节，注疏有详解。此中『修行者』指依修摄具足七十种修行方法的比库等。
Orambhāgo vuccati kāmalokoceva puthujjanabhāvo ca. Orambhāge sandissantīti orambhāgiyāni. Uddhaṃbhāgo vuccati mahaggatabhāvoceva ariyabhāvo ca. Uddhaṃbhāge sandissantīti uddhaṃbhāgiyāni. Tattha. Kāmacchando, byāpādo,ti imāni dvesaṃ yojanāni kāmalokasaṅkhāte orambhāge eva sandissanti. Diṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso,ti imāni tīṇi puthujjanabhāva saṅkhāte. Sesāni pana pañca mahaggatabhāvasaṅkhāte ca ariyabhāvasaṅkhāteca uddhaṃbhāgepi sandissanti. Athavā. Purimāni pañcayassa tāni maggena appahīnāni, taṃ uparibhavagge ṭhitaṃpi kāmalokasaṅkhātaṃ orambhāgaṃ ākaḍḍhanti, tasmā orambhāgāya saṃvattantīti orambhāgiyāni. Pacchimāni pañca yassa tāni appahīnāni, taṃ kāmaloke ṭhitaṃpi uddhaṃbhāgaṃ ākaḍḍhanti, tasmā uddhaṃbhāgāya saṃvattantīti uddhaṃbhāgiyāni. Tatthahi dverūpārūparāgā ekantena mahaggatabhāvaṃ ākaḍḍhantiyeva. Māno ca uddhaccañca avijjācāti imāni ca rūpārūparāgasahagatāni hutvā ākaḍḍhanti. Oraṃ heṭṭhimaṃ kāmalokaṃ bhajantīti orambhāgiyāni. Uddhaṃ rūpārūpalokaṃ bhajantīti uddhaṃbhāgiyānītipi vaṇṇenti. ‘‘Itarāni panā’’ti dve issā saṃyojana macchariyasaṃyojanāni. ‘‘Kamopana dvinnaṃ pī’’ti idha saṅgahe dvinnaṃpi anukkamopana.
所谓下缘部，是指欲界等凡夫之本性存在。『下缘部中』即是指组成下缘部的要素。所谓上缘部，是指胜慧聚集的有余圣者之本性存在。『上缘部中』即构成上缘部诸法的要素。在此，欲望、嗔恨等二十五种欲界之烦恼，于下缘部显现。见、疑、戒禁等三种凡夫烦恼，于下缘部显现。而余五种圣者烦恼，于上缘部出现。或者说，前面五种在道中已消减，仍留在欲界根本的下缘部分，故名下缘部；五种圣者烦恼隐伏于胜慧聚集中，即所谓上缘部。此中，欲界贪嗔两种烦恼，完全聚集于上缘部。骄慢和躁乱及无明等烦恼，因与色非色二界烦恼融合同聚，故亦含于上缘部。上缘部分者，即住于色界与无色界。由此，称分下缘部及上缘部。此处分为欲界部与色无色二界部。所谓其他，是指另有二种烦恼结缚，即傲慢与躁乱之饿爱结缚。此处谓二种结缚皆有各自相续。此为总集诸结缚烦恼之现象。
‘‘Vibādhentī’’ti vihiṃsanti. ‘‘Upatāpenticā’’ti upagantvā santāpenti. Sesamettha suviññeyyaṃ.
『搅扰者』谓加害他人。『接近而烦忧者』谓出近行而使人痛苦。此后部分内容宜仔细辨识。
Akusalasaṅgahānudīpanā niṭṭhitā. · 不善摄阐明之复注已毕。
§163
163. Missakasaṅgahe. ‘‘Cittappaṭipādanaṃ cittaniyojanaṃ. ‘‘Sugati duggati vivaṭṭasaṅkhātāsu cā’’ti sugatibhava duggati bhavanibbānasaṅkhātāsu ca. Nibbānañhi vaṭṭato gigatattā vivaṭṭanti vuccati. ‘‘Dassanādīhi evā’’ti dassanasaṅkappanādīhi eva. Ujugati nāma hitasukhasaṃvattanikā pavatti vuccati. Vaṅkagatināma ahita dukkhasaṃvattanikā pavatti. ‘‘Pathaṅgānī’’ti pathassamaggassa aṅgāni. Maggoti ca upāyo vuccatīti āha ‘‘upāyaṅgānī’’ti. ‘‘Itarānī’’ti sammādiṭṭhi sammāsaṅkappādīni aṅgāni. Ujugatiyā gamanassa upāyaṅgāni. Imepi cattāro maggaṅga dhammā dhammā nāma āgatā. ‘‘Tathā tathā pavattānaṃ’’ti musāvādādivasena pavattānaṃ. ‘‘Nā nāmaggovā’’ti micchāmaggo ca sammāmaggo ca.
释名第163条。『心意修持』谓心的控制与拘束。『善趣与恶趣、断灭相的显现』谓在生死轮回中善趣、恶趣及涅槃的显现状态。涅槃谓其本质已远离烦恼故呈现断灭自性。『通过诸观与念』谓借观法及念处等成就正知。『正道的行进』谓通往利益与安乐的道路。『曲道』谓导致不善与苦之道路。『路径部分』谓修道的各个步骤。『路径』即方法途径，故称为『方法的组成』。『其他部分』谓正见及正思维诸道成分。正道之行进即以此四道谛法为支柱法门。『如是转动』谓谤言等邪法随时而行。『非良道牛』寓意虚假道，与真实正道相对。
‘‘Attādhīnavuttike’’ti attāyattappavattike. Attano gati nāma cakkhundriyādīnaṃ dassanādi kiccameva vuccati. ‘‘Issarā adhipatino’’ti idaṃ ādhippaccatthapākaṭatthaṃ vuttaṃ. Attho pana bhāvappadhānavasena gahetabbo. Indriyaṃ issariyaṃ ādhippaccantihi ime ekatthāti. ‘‘Itthākārāni’’ nāma itthiliṅgapurisaliṅgādi. ‘‘Aññathā appavattiyaṃ’’ti itthisaṇṭhāne purisaliṅgādīnaṃ, purisasaṇṭhāne itthiliṅgādīnaṃ appavattiyaṃ. Tenāha ‘‘tathāhī’’tiādiṃ. Mano vijānanakicce sampayuttadhammānaṃ issaro hoti anaññābhibhavanīyabhāvena pavattanatoti sambandho. Evaṃ parattha. ‘‘Ārammaṇādhimuccane’’ti ārammaṇe nirāsaṅkappavattiyaṃ. ‘‘Ārammaṇupaṭṭhāne’’ti citte buddhaguṇādhikassa ārammaṇassa upaṭṭhāne. ‘‘Catusaccadhammo’’ti tena puggalena anaññāta pubbo catusacca dhammo. Anaññāta pubbaṃ amataṃ vā padaṃ. Anaññātaṃ ñassāmi iti pavattaṃ indriyanti samāso. Paṭipannassāti pana atthato siddhattā vuttaṃ. ‘‘Vippakatabhāvenā’’ti aniṭṭhaṅgatabhāvena. Punappunaṃ jānanakiccayuttānaṃ majjhe channaṃsekkhānaṃ. Etena avasaddassayāva sabbakilesappahānā jānananti atthaṃ dīpeti. Pathama maggena ñātaṃ mariyādaṃ anatikkamma jānanantipi vaṇṇenti. Ājānitatthāti aññātāvī. Arahā khīṇāsavo katakicco vusita brahmacariyo. Aññātāvino indriyanti aññātāvindriyanti atthaṃ dassetuṃ ‘‘pariniṭṭhita ājānanakiccassā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Tabbimuttī’’ti attaggāha vimutti. ‘‘Tasmiṃ vā’’ti tasmiṃ attanivā. ‘‘Saṃkiliṭṭho’’ti nānākilesehi saṃkilesito. ‘‘Vipphandito’’ti nānāsukhadukkhehi saṃkampito. ‘‘Vodānapattiyā’’ti visuddhipattatthāya. ‘‘Tāyapaṭi pattiyā’’ti karaṇatthe, hetu atthe vā karaṇavacanaṃ. ‘‘Vodānapattiyā’’ti sāmiatthe sāmivacanaṃ.
『自胜』谓自我统摄之意。『自体境』谓内眼等根门所见的境界，属于识解之工作。『主宰或统御者』此处有明显的主宰义，指对心识的把持。『男性与女性形式』谓因性别差异而各异。『相反事物运行』指男性所在地不适合女性出现，反之亦然。此即论述心识如何因性别和相异而变。『破除习气』谓断除对境界的执着与欲望。『观护念处』谓护念觉察正念之法。『四真谛法』谓此人前所未知根本的第一真谛。称为『前所未知不可死之境』。此所谓修行者根本的现前体验。『后感之性』谓非益法。重复生起于生灭间的凡夫之生。借此灭除一切烦恼名为智慧。『以第一道知晓尊重而超越无知』为说明。『解脱』谓自体获得真正的解脱。『身心之洁净』为净化之意。『破碎』谓被各种不善苦恼所损坏。『得清净』谓成就清净。『授受意旨』谓为持有与修行之理。此处说明心识如何清净、杂染交织的情况。『用意涵义』指持有亦承担之义。
‘‘Balīyantī’’ti nāmadhātuniddeso. Tenāha ‘‘balasā karontī’’ti. ‘‘Balasā’’ti balena. Parito samantato senti parivārentīti parissayā. Assaddhassa bhāvo assaddhiyaṃ. Kosajjasaṅkhātena paṭipakkhadhammena. Muṭṭhā naṭṭhā sati yassāti muṭṭhassati. Muṭṭhassatissa bhāvo muṭṭhassaccaṃ. ‘‘Sesaduka dvayaṃ’’ti ahirikadukaṃ hiridukañca.
『努力』为名称说明。谓用力去成就。『周围环绕』谓四面包围之义。『信心缺乏』谓不坚定之因。以反对相续之手段。『释放时不损失』谓依持有而不失去。『羞耻心与恐惧心为二恶友』谓二种自制心。
Gahapati, jāyampatī, tiādīsu viya patisaddo sāmiissara pariyāyoti āha ‘‘patīti sāmiissaro’’ti. ‘‘Paresaṃ’’ti sahajātesu paresaṃ indriyānaṃ. ‘‘Parehī’’ti kammatthe karaṇavacanaṃ. Pare sahajāte indriya dhammeti attho. ‘‘Adhiko’’ti adhikataro. ‘‘Attādhīna vuttīnaṃ’’ti attāyattavuttīnaṃ. ‘‘Chandāgamanavasena vā’’ti ettha āgacchati phalaṃ etenāti āgamanaṃ. Ādikāraṇaṃ, mūlakāraṇaṃ, pabhavakāraṇaṃ. Chando eva āgamanaṃ chandāgamanaṃ. Tenāha ‘‘pubbe atītabhavesū’’tiādiṃ. Sampayutta dhamme attaparādhīne katvāti sambandho. Mahogho tiṇapaṇṇakasaṭe attaparādhīne karonto viyāti yojanā. Tattha ‘‘attaparādhīne’’ti attasaṅkhātoparo attaparo. Attaparena adhīnā attaparādhīnāti attho. ‘‘Sesesupī’’ti sesesu vīriya citta vīmaṃsādhipatīsupi. Etena ‘vīriyameva adhipati vīriyādhipati. Vīriyavato kiṃ nāma kammaṃ na sijjhatīti evaṃ pubbābhisaṅkhāravasena vā pubbe atītabhavesu suṭṭhu āsevitavīriyāgamanavasena vā tesu tesu kalyāṇa pāpakammesu sampayutta dhamme mahogho viya tiṇapaṇṇakasaṭe attaparādhīne niccaṃ paggahitadhurekatvā pavattaṃ vīriya’ntiādinayaṃ atidisati. ‘‘Pacchimā tayo dhammā’’ti vīriya citta vīmaṃsā dhammā. Paravasepi vattanti, tadā tesaṃ adhipatibhāvo natthīti codanā. Adhipati kiccaṃ nāma dhuravāhitāti sambandho. ‘‘Taṃ taṃ kicca visesaṃ anapekkhitvā’’ti cakkhundriyaṃ dassana kicce issaro, sotindriyaṃ savana kiccetiādīsu taṃ taṃ kiccavisesaṃ apekkhati, tathā anapekkhitvā. ‘‘Vijānanādi kiccaṃ’’ti ‘mano ārammaṇa vijānane’tiādinā vuttaṃ sabbaṃ indriya kiccaṃ.
「主」字，如「居士」、「夫妇」等词中的「主」字，是「主宰、自在者」之义，故疏云：『「主」者，主宰自在者也』。『他者』，即俱生诸根中之其余者。『由他』，此以业格之意而用具格语。意谓：统摄俱生之其余根与法。『增胜』者，即更为增胜也。『依自行转者』，即依附自身而行转者。『以欲为来因』，此中『来因』者，果由此而来，故曰来因，即根本原因、根源原因、生起原因。欲本身即为来因，故曰欲来因。因此疏云『在前世过去诸有中』等。『令相应之法依自他而转』，此为文义之连接。犹如大洪流令草叶杂物依自身而流转，此为句义之串联。其中『依自他』者，所谓「自之他」，即以自为他。依于自他者，故曰「依自他」，此为其义。『其余亦如是』，即其余精进、心、观察三增上亦如是。由此，疏进而指示如下义理：精进本身为增上，故曰精进增上；精进者有何业不成办？如此，或依前世预先积累之力，或依在过去诸有中善加修习之精进为来因，在彼彼善恶业中，令相应之法犹如大洪流令草叶杂物依自他而转，恒常持担而行转之精进，即为增上。『后三法』，即精进、心、观察诸法。亦依他力而转，彼时彼等无有增上之性，此为质难之意。增上之职能名为持担，此为文义之连接。『不顾彼彼功能差别』，眼根在见之功能上为自在主宰，耳根在闻之功能上为自在主宰等，如此顾及彼彼功能之差别；而不如此顾及者。『了别等功能』，即『意在了别所缘』等所说之一切根之功能。
Bhuso haranti vahantīti āhārā. ‘‘Bhuso’’ti atirekataranti attho. Kathaṃ pana bhuso harantīti āha ‘‘sahajātādī’’tiādiṃ. Tete paccaya dhammā tete paccayuppanna dhammā cāti yojanā. ‘‘Etthā’’ti imissaṃ pāḷiyaṃ. ‘‘Paccayāhāro vā’’ti ettha hetu ārammaṇādiko sabbopaccayo paccayāhāro nāma. Āhāra paccayopana visuṃ eko paccayaviseso. ‘‘Paccayaṭṭhenā’’ti hetu ārammaṇādi paccayaṭṭhena. ‘‘Āhārabhūtā’’ti upatthambhanakiccavisesabhūtāti vuttaṃ hoti. ‘‘Kaḷīraṅkurānaṃ’’ti kammatthe sāmivacanaṃ. ‘‘Vaḍḍhiyā’’ti vaḍḍhanatthāya. ‘‘Ṭhitiyā’’ti ṭhitatthāya. Imesattā vaṭṭe pavattantīti sambandho. Sesamettha suviññeyyaṃ. ‘‘Pakkhe viyūhitvā’’ti pakkhe sañcāletvāti vuttaṃ hoti. ‘‘Pakkhe’’ti vā pakkhehi vātaṃ byūhitvā. ‘‘Tadanusayitassā’’ti tasmiṃ vipāka santāne anusayi tassa. ‘‘Vibhāvetvā’’ti paccakkhato vibhūtaṃ pākaṭaṃ katvā. ‘‘Alabhitvā’’ti cakkhumhi alabhitvā. Apassitvāti vuttaṃ hoti. ‘‘Tatthevā’’ti nivāsaṭṭhāne eva. ‘‘Sampayuttā’’ti viññāṇena sampayuttā. Bhaviṃsu vaḍḍhiṃ sūti bhūtā. Sambhavaṃ vuḍḍhikāraṇaṃ esanti gavesantīti sambhavesino. ‘‘Vuttanayenā’’ti ‘yathā yavabījānaṃ vā sālibījānaṃ vā’tiādinā vuttanayena. ‘‘Āhāretī’’ti pavatteti. ‘‘Manosañcetanāhāro’’ti kusalākusala kammabhūto manosañcetanāhāro. ‘‘Tayo bhave’’ti tayo kāmabhavādike upapattibhave. Ṭhitiyāti ca anuggahāyāti ca vuttaṃ. Itarathā uppattiyāti ca vuttaṃ siyāti adhippāyo.
极度地引导、运载，故曰食。『极度』，意为更为超越。云何极度引导？故疏云『俱生等』等。彼彼缘法与彼彼缘生法，此为句义之串联。『此处』，即在此经文中。『以缘为食』，此中，因、所缘等一切缘皆名为「缘食」。而食缘则别为一种特殊之缘。『以缘之义』，即以因、所缘等缘之义。『成为食』，即谓成为具有扶助之特殊功能者。『嫩芽』，此以业格之意而用属格语。『为增长』，即为增长之目的。『为住立』，即为住立之目的。众生流转于轮回，此为文义之连接。其余于此易于了知。『扇动翅膀』，即摇动翅膀，此为所说之义。或『翅膀』者，即扇动翅膀鼓起风。『随眠于彼者』，即随眠于彼异熟相续之人。『明了显示』，即亲眼使之明白显现。『未获得』，即对于眼根未获得，意为未见。『于彼处』，即于住处本身。『相应者』，即与识相应者。生起、增长，故曰「已生」。寻求生起、增长之原因，故曰「求生者」。『依所说之法』，即依『如麦种或稻种』等所说之法。『以食滋养』，即令其运转。『意思食』，即成为善不善业的意思食。『三有』，即欲有等三种再生之有。「为住立」及「为扶持」，此为所说之义。另一方面，「为生起」亦或如此为所说，此为其意趣。
‘‘Dubbalakiccaṭṭhānavatthukattā’’ti dubbalakiccattā dubbalaṭṭhānattā dubbalavatthukattā. ‘‘Abhinipāta mattāni hontī’’ti dassana savanādi mattāni hontīti adhippāyo. ‘‘Vitakka pacchimakaṃ jhānaṃ’’ti jhānāni nāma vitakkassa pacchānugataṃ hotīti attho. ‘‘Tatthā’’ti tesupañcaviññāṇesu. ‘‘Tā’’ti vedanā ekaggatā. ‘‘Taṃ’’ti jhānakiccaṃ. Ekaggatā balavatī na hotīti sambandho. ‘‘Maggindriya balabhāvāyā’’ti maggindriya balabhāvatthāya. Lokuttaravipākāni javanakiccāni ca sādhipatikāni ca hontīti vuttaṃ ‘‘tibhūmakānī’’tiādi. Sesamettha subodhaṃ.
『因具有软弱功能、位置及所依』，即因功能软弱、位置软弱、所依软弱。『仅为冲击程度』，意谓：仅为见、闻等程度，此为其意趣。『禅那以寻为最终』，意谓：诸禅那皆随寻之后而生起。『于彼处』，即于彼五识之中。『彼等』，即受与一境性。『彼』，即禅那之功能。一境性不为强力，此为文义之连接。『为使道根力化』，即为使道之根与力生起之目的。出世间异熟与速行功能亦有增上，故疏云『三界之』等。其余于此易于理解。
Missakasaṅgahānudīpanā niṭṭhitā. · 杂摄阐明之复注已毕。
§164
164. Bodhipakkhiyasaṅgahe. ‘‘Satipaṭṭhānā’’ti ettha pasaddo pamukhattho padhānatthoti āha ‘‘pamukhā padhānā hutvā’’ti. Ṭhāsaddo gatinivatti atthoti āha ‘‘cittagamanaṃ nivattetvā pavattantī’’ti. ‘‘Kāye anupassanā’’ti kāye pavattā anupassanā. Punappunaṃ passanti yogino etāyāti anupassanā. Katamaṃ passantīti āha ‘‘assāsapassāsādikassā’’tiādiṃ. Kathañcataṃ passantīti vuttaṃ ‘‘taṃ taṃ kāyabhāvenā’’tiādi. Idāni punappuna saddassa atthaṃ dassento ‘‘yāvā’’tiādimāha. Vedanānu passanādīsupi esevanayo. Taṃ na sundaraṃ. Kasmā, sakalassa rūpakāyassa adhippetattā. Sesamettha suviññeyyaṃ. Yadi evantiādīsu. ‘‘Itarāpi siddhā’’ti kāyānupassanādayopi siddhā. Kasmā, dhammānupassanāya antogadhattā. ‘‘Tathā anupassantassā’’ti rūppanalakkhaṇato anupassantassa. ‘‘Taṃ taṃ samūhabhūtarūpadhammavasenā’’ti assāsapassāsādi samūhabhūtassa rūpa dhammassa vasena. ‘‘Subhādivipallāsassā’’ti subha sukha niccavipallāsassa. ‘‘Oḷārikassā’’ti supākaṭavasena oḷārikassa. ‘‘Attūpanibandhā’’ti attena upanibandhā, paṭibaddhā.
在觉支摄中。『念处』，此中「住」字含有「为首」与「为主」之义，故疏云：『成为为首、为主而』。「处」字含有止息运动之义，故疏云：『令心之运动折返而行转』。『于身随观』，即于身中生起之随观。修行者由此一再观察，故曰随观。观察何者？故疏云：『入出息等』等。云何观察彼者？如此疏云：『依彼彼身之状态』等。现今显示「一再」之义，故疏云：『乃至』等。于受随观等亦同此法。彼不善巧。何故？因为意图整个色身之故。其余于此易于了知。若如此等处。『其余亦已成立』，即身随观等亦已成立。何故？因为摄于法随观之中。『如此随观者』，即依变坏之特相而随观者。『依彼彼积聚之色法』，即依入出息等积聚之色法。『净等颠倒』，即净、乐、常颠倒。『粗显者』，即依易于明显者而为粗显。『系缚于自身』，即系缚、牵绊于自身。
‘‘Kāmaṃ’’ti ekantena. Upasussatūti sambandho. ‘‘Yantaṃ’’ti jhānābhiññā maggaphalanibbānaṃ. ‘‘Vīriyassa saṇṭhānaṃ’’ti vīriyagamanassa vīriyappavattanassa nivattivasena saṇṭhānaṃ. Uppannasaddena atīta kilesāpi paccuppanna kilesāpi gahetabbā hontīti āha ‘‘asukasmiṃ kāle’’tiādiṃ. ‘‘Mayhaṃ uppannaṃ’’ti idāni uppannaṃ. ‘‘Pahānāyā’’ti ettha samucchedappahānaṃ adhippetanti āha ‘‘anuppāda dhammatāpādanakaraṇatthaṃ’’ti. Tattha anuppādo dhammo yesaṃ te anuppāda dhammā. Maggena pahīnā akusala dhammā. Anuppāda dhammānaṃ bhāvoti viggaho. Anuppāda dhammatāya āpādanaṃ. Tassa karaṇanti samāso. ‘‘Disvā’’ti tesaṃ uppatti vatthuṃ disvā. ‘‘Paccayasamucchindanatthaṃ’’ti paccayabhūtassa anusayassa samucchindanatthaṃ. ‘‘Apattā’’ti idāni apattā. ‘‘Samaye’’ti buddhuppādanavamakkhaṇe. ‘‘Niyāmaṃ na okkamantī’’ti ariyamaggasaṅkhātaṃ sammattaniyāmaṃ na okkamanti. Nappavisanti. Kilesehi akopetabbatāya akuppo dhammo yassāti akuppa dhammo. Khīṇāsavo. Akuppa dhammassa bhāvo akuppa dhammatā. Arahatta phalaṃ. ‘‘Tesaṃ’’ti kusalānaṃ dhammānaṃ. Uppannānaṃ pāpakānaṃ pahānāyāti katvā visuddhidhammesu yogaṃ karontassa anukkamena bhāvanā kamme matthakaṃ patteādito paṭṭhāya uppannāpi pāpakā pahiyyanti. Anuppannāpi nuppajjanti. Anuppannāpi kusalā uppajjanti. Uppannāpi bhāvanā pāripūriṃ gacchanti. Esanayo anuppannānaṃ pāpakānaṃ anuppādāyātiādīsu. Evaṃ catūsu mukhesu ekekamukhenapi sammā padahantassa sammappadhānaṃ catukiccasādhakaṃ hoti. Tenāha ‘‘etesu panā’’tiādiṃ.
『实然』，即决定地。「令其枯竭」，此为文义之连接。『彼』，即禅那、神通、道果与涅槃。『精进之停止』，即依精进运行、精进推进之停止而静止。由于「已生」一词，过去烦恼与现在烦恼亦应摄取，故疏云：『于某时』等。『我之已生』，即现今已生。『为了断除』，此处意指断截断除，故疏云：『为成就不生法之状态而作之目的』。其中，「不生法」者，凡有不生之法者，即「具不生法者」，即被道所断除之不善法。「不生法之状态」为其解析，「使达到不生法状态」，「为其作」，此为合成之义。『见已』，即见彼等生起之基已。『为断截其缘』，即为断截成为缘之随眠。『尚未获得』，即现今尚未获得。『于时机』，即于佛陀出世之殊胜时机。『不趣入正性决定』，即不趣入、不进入名为圣道之正性决定。「不可动摇之法」，即其法不能被烦恼所动摇者，即无学者。不可动摇法之状态，即不可动摇法性，即阿拉汉果。『彼等』，即善法。对已生之恶法断除，因此，对于在清净法中修习而逐渐于修习之业达到顶点者，从一开始，已生之恶法亦被断除，未生之恶法亦不生起，未生之善法亦生起，已生者亦修习圆满。此法亦同样适用于『对未生之恶法不生起』等处。如此，于四门中，以每一门正精进者，正勤即成就四种功能。因此疏云：『于彼等而言』等。
Abhivisiṭṭhena dhammavavatthānaññāṇena ñātabbā sabbe paramattha dhammā abhiññeyyā nāma. ‘‘Abhiññā siddhī’’ti abhijānana kiccasiddhi. Visuṃ visuṃ paricchinditvā ñātabbā catusacca dhammā pariññeyyā nāma. Tehi dukkhasacca dhammā pariññātabbabhāvena, samudaya sacca dhammā pahātabba bhāvena, nirodhasacca dhammā sacchikātabba bhāvena, maggasacca dhammā bhāvetabbabhāvena ñātabbā hontīti. ‘‘Bhāvanāsiddhī’’ti bhāvanākicca siddhi. Taṃ saṃyuttake imāyapāḷiyā sametīti sambandho. ‘‘Vibhaṅge panā’’ti iddhipādavibhaṅge pana. ‘‘Citta cetasikarāsī’’ti saha pubbabhāgabhāvanāya uttari manussa dhammapariyā pannā cittacetasikarāsi. ‘‘Tattha panā’’ti vibhaṅge tasmiṃ uttaracūḷabhājanīye pana. ‘‘Idhā’’ti imasmiṃ saṅgahe.
一切胜义法，应以殊胜法之确定智而知，故名「应遍知」。『遍知之成就』，即了知功能之成就。四谛之法，应分别逐一确定而知，故名「应了知」。其中，苦谛之法应以应遍知之方式知，集谛之法应以应断除之方式知，灭谛之法应以应证知之方式知，道谛之法应以应修习之方式知。『修习之成就』，即修习功能之成就。此与相应部中此经文相符，此为文义之连接。『于分别而言』，即于神足分别中而言。『心与心所之聚』，即连同前分修习而言，超人法所摄之心与心所之聚。『于彼处而言』，即于彼分别之更高小分别中而言。『此处』，即于此摄中。
Cattāri sotāpattiyaṅgāni nāma buddhe aveccappasādena samannāgato. Dhamme, saṅghe, ariyakantehi sīlehi samannāgatoti evaṃ vuttāni sotāpattiyā aṅgāni. Tattha ‘‘ariyakantehī’’ti ariyajanehi kāmitehi icchitehi. ‘‘Sīlehī’’ti pañcaniccasīlehi, ājīvaṭṭhamakasīlehi vā. ‘‘Sammappadhānesū’’ti sammappadhānakiccesu.
所谓四果初果的成员，是指与佛陀亲近、具足无漏的宁静心。这里说到初果的成员包括法、僧、圣者所具备的戒律。关于“圣者”，指的是圣洁的众生，即圣道人愿意接近的人；“戒律”，是指五戒或维持生活的戒律；“正勤”，则是指修正努力的种种勤行。
‘‘Soḷasahikiccehī’’ti ekekasmiṃ sacce cattāri cattāri katvā soḷasahi kiccehi. Pīḷanaṭṭho, saṅkhataṭṭho, tiādīhi soḷasahi atthehīti vuttaṃ hoti. Te ca atthā parato āgamissanti. Sati eva sambojjhaṅgoti vuttaṃ, kathaṃ pana sāsati sambodhiṃ samuṭṭhāpetīti āha ‘‘sāhī’’tiādiṃ. Esanayo sesabojjhaṅgesupi. ‘‘Tesu dhammesū’’ti ajjhattabahiddhā dhammesu. ‘‘Līnasaṅkoca kosajjapakkhaṃ’’ti līnapakkha saṅkoca pakkhakosajja pakkhaṃ. Dhuraṃ suṭṭhu paggaṇhāti ukkhipatīti dhurasampaggaho. ‘‘Dhuraṃ’’ti samathadhuraṃ vipassanā dhurañca. ‘‘Arati ukkaṇṭha pakkhaṃ’’ti aratipakkha nibbidāpakkhaṃ. Dhamme rati dhammarati. Dhamme nandī dhammanandī. Dhamme ārāmo dhammārāmo. ‘‘Sārambho’’ nāma cittavihesā. ‘‘Daratho’’ nāma cittasantāpo. Samāhito bhikkhave yathābhūtaṃ pajānāti passatīti vacanato paññāya samādhi pādakatā pākaṭāti vuttaṃ ‘‘tassā’’tiādiṃ. Samaṃ avisamaṃ attano kiccaṃ vahati sīlenāti samavāhī. Samavāhissa bhāvo samavāhitā.
“十六种勤行”是指真理上的十六个分别进行的勤行。因而四种分成四再加上十六种勤行，共计十六种。这包括苦恼、制约、烦恼等十六种利益方面。觉支中的念支，就是觉知的念。于正觉者如何修习觉支，《经》说以“支持”等词引导，意指觉支中剩余的部分。这里说：“在法中”包括内外法；“懈怠、收敛、厌恶”者，分别属于收敛、懈怠、厌离支。用“确实把握”表达正定的成熟；“正确抓住”意为正定的集聚。又“懈怠、厌倦”乃厌倦支，即讨厌厌烦；于法上的喜欢即是法喜、法乐、法所依；“专注”是心的专注不乱；“苦恼”是心的苦恼；如实明见则是慧的显现。故称“若具足慧，则名正定”，总之是智慧与定的协成。勤修自觉便是带来身心正行。
Sā pana catubbidhā hotīti sambandho. ‘‘Tassā’’ti sammādiṭṭhiyā. ‘‘Visākhā’’ti ālapana padaṃ. ‘Sabbe lokuttare hontī’ti vacanassa sambandhaṃ dassetuṃ ‘‘te pana sattatiṃsappabhedā’’tiādimāha. Na vaṭṭhānāni assa atthīti navaṭṭhānikaṃ. ‘‘Lokuttare’’ti lokuttara citte. ‘‘Attappaṭipakkhānaṃ’’ti attanā ujuppaṭipakkhānaṃ. ‘‘Te’’ti bodhipakkhiya dhammā. Etena dassetīti sambandho. ‘‘Kuṇḍaliyā’’ti evaṃ nāmakaṃ brāhmaṇaṃ ālapati. ‘‘Vijjā’’ti maggavijjā. ‘‘Vimuttī’’ti phalavimutti.
这里说四重的因缘连结：“因缘”以正见为缘起；“维萨迦”（维萨卡）一词指说法；“所有世间之下法”句意为指出；今说的七十种变化等，是指修行诸法的不同层次。所谓“地方，领域”指审察内心至高的见解；“彼等”指的是菩提分支的法；这是表达因缘的联系。称“阇那梨”是一位婆罗门的名字；“智慧”意为道的智慧；“解脱”是最终的果位。
Bodhipakkhiyānudīpanā niṭṭhitā. · 菩提分阐明之复注已毕。
§165
165. Sabbasaṅgahe. ‘‘Pañcarāsayo’’ti pañcasaṅgahā. ‘‘Atītādibhedabhinnānaṃ’’ti atītānāgatapaccuppannabhedena, ajjhatta bahiddhābhedena, oḷārikasukhumabhedena, hīnapaṇītabhedena, dūrasantikabhedena ca bhinnānaṃ. ‘‘Upapatti dvāresū’’ti cakkhādi dvāresu. ‘‘Kammadvāresū’’ti kāyakammadvārādīsu. ‘‘Saṅgammā’’ti saṅgantvā. ‘‘Samāgammā’’ti samāgantvā. ‘‘Sādhāraṇa kiccāni vā’’ti sabbiriyāpathehi sādhāraṇa kiccānivā. Pāḷipāṭhe. ‘‘Kiñcā’’ti kasmā ca. ‘‘Saṅkhārevadethā’’ti saṅkhārā saṅkhārā iti tumhe vadetha. ‘‘Kiñcasaṅkhataṃ’’ti katamañcasaṅkhataṃ. ‘‘Rūpaṃ rūpatthāyā’’ti rūpavikatiyā jātatthāya rūpasaṅkhātaṃ saṅkhataṃ abhisaṅkharontīti attho. Upabhogo nāma vatthābharaṇādiko antobhogo. Paribhogo nāma mañcapīṭhādiko bāhira paribhogo. Samparāyikañca vedananti adhikāro. Sesesupi saññāsaṅkhāra viññāṇesupi. ‘‘Dānaṃ dānatthāyā’’ti dānapuññassa jātatthāya. Dānasaṅkhātaṃ saṅkhataṃ abhisaṅkharontīti attho. Athavā dānassa attho dānattho. ‘‘Attho’’ti ca vipākattho phalattho. Dānavipākatthāya dānaphalatthāya dānapuññasaṅkhātaṃ saṅkhataṃ abhisaṅkharontīti attho. Evaṃ sesesupi. ‘‘Anuyuñjantā’’ti vipassanā kammaṃ anuyuñjantā. ‘‘Tīsu dhammesu kilamissantī’’ti vuttaṃ. Kathaṃ kilamissantīti āha ‘‘tathāhi yathā’’tiādiṃ. ‘‘Sukhasaññitesu paṭisaraṇesū’’ti cittasātacittarati paṭilābhatthāya paṭisaraṇesu ārammaṇesu. ‘‘Tāhī’’ti sampattīhi. ‘‘Tā’’ti sampattiyo. Paramukkaṃsagataṃ sukhasaññitaṭṭhānaṃ hoti. Tasmā tattha dukkhānupassanāñāṇaṃ atirekataraṃ pavattetabbanti tadatthāya bhagavā taṃ vedanaṃ visuṃ ekaṃ khandhaṃ katvā khandha desanaṃ desetīti adhippāyo. Esanayo paratthapi. ‘‘Ñāṇasammataṃ’’ti puthujjanehi ñāṇasammataṃ. ‘‘Paramaṃ attānaṃ katvā’’ti loke viññuttaṃ paramaṃ hoti, tasmā vijānanaṃ paramaṃ attānaṃ katvā. Sesamettha supākaṭaṃ. ‘‘Yatthabhuñjatī’’tiādīsu. ‘‘Yattha bhuñjatī’’ti yasmiṃ bhājane bhuñjati. ‘‘Yañca bhuñjatī’’ti yañca bhojanaṃ bhuñjati. ‘‘Yena ca bhuñjatī’’ti yenabyañjanena bhuñjati. ‘‘Yo ca bhojako’’ti samīpe ṭhatvā parivesako. ‘‘Yo ca bhuñjitā’’ti yo ca bhuñjako.
总聚诸法说：“五住处”指五种归集；“过去、未来、现有”各种时间相异，包含内外差别，细微、低贱与远离连续的差别等；“双门出生”指眼等二门；“业之门”指诸身体业门；“相互结合”即结合、聚合；所谓普通功课，乃指善根事业中的一般任务。经文中“何故”意为为何；“诸造”谓造作各个；“何种造作”是问造作类型；“色”指色法的变化，生于形色依赖之上；“用具”包括服饰等外用；“交往”指床榻等外用；“继续”意前世延续；“余者”是想、造作及识等；“布施”为布施功德的缘起或善报；布施系缘生；又或是布施之义，应于布施所缘。此说最终说布施果报。余下诸法亦如是。修习者修行观照法的修行。分三法的烦恼。如何有烦恼？《经》答曰“如是如是”等。对于安乐妙观的唯心依止，谓以心依止得之。所谓“成就、所有”，即是功德成就。最高的智慧成就自他皆知。余此周详说明。论“享用场所”诸法，如同众生食用诸物；行者之所食，因缘所营。近于佛教义。
‘‘Sāsavā evā’’ti sāsavā nāma lokiya dhammā. ‘‘Ussāhantā viya hontī’’ti abyāpāra dhammattā vuttaṃ. Na hi abyāpāra dhammānaṃ ekantena ussāho nāma atthi. Phalassa nibbattanato phalatthāya ussāhantā viya hontīti. ‘‘Ākiritvā’’ti pattharitvā. Sesamettha subodhaṃ.
“染污法即如此”名为世间法；“似乎热诚”言不分别法之本质。实则不单只是不分别法，而是因果果报中所称“热诚”；成就果报的热诚。所谓“加持”，含支持或加强，次后详明。
Dhātusaṅgahe. ‘‘Attano eva sabhāvaṃ’’ti attano sabhāvaṃ evātipi yujjati. ‘‘Īhā ca byāpāro cā’’ti abhikkamāmi paṭikkamāmītiādinā ussāho ca, abhikkamanādi byāpāro ca. ‘‘Na ca jīvayogā’’ti na ca lokiyamahājana sammatena jīvena yuttā. Aṭṭhakathāpāṭhe. Yāyati etthāti yantaṃ. Udukkhalaṃ. Yanta cakkayaṭṭhināma yanta cakkasambandhā musalayaṭṭhi. Araṇī vuccati agginibbattakatthāya katā dve sāraghaṭikā. Adharāraṇī nāma heṭṭhāraṇī. Uttarāraṇī nāma uddhāraṇī. ‘‘Sallamivā’’ti kaṇḍoviya. ‘‘Sūlamivā’’ti vijjhanakadaṇḍo viya. ‘‘Āturāviyā’’ti tehisallasūlehi viddhagilānā viya. Ayathābhucca nimittaṃ nāma ayathābhūtaṃ sattapuggalādinimittaṃ. ‘‘Vanamigo viyā’’ti tiṇa rūpe purisa saññālābho vanamigo viya. ‘‘Aṅgārakāsuyaṃ’’ti aṅgārakūpe. ‘‘Nānāvidhupaddava nimittato’’ti nānāvidhānaṃ upaddavānaṃ uppatti paccayato. ‘‘Vanamakkaṭo viyā’’ti vanavānaro viya. Dukkhena damanaṃ assāti duddamano. ‘‘Assakhaḷuṅko’’ti duṭṭha asso. ‘‘Yattha kāmanipātito’’ti yasmiṃ yasmiṃ ārammaṇe patituṃ kāmeti icchati, tattha tattha nipātito. Puggalavase avattitvā ārammaṇesu yadicchakaṃ nipatanatoti vuttaṃ hoti. ‘‘Raṅganaṭo viyā’’ti samajjanaṭako viya. Sabhāvato atthi saṃvijjatīti santo. Tathoti ca avitathoti ca atthato ekaṃ. Añño pakāro aññathā. Natthi aññathā assāti anaññathaṃ. Dukkhadukkhaṃ nāma kāyikadukkha cetasikadukkhaṃ. ‘‘Kammajānaṃ’’ti vipākakkhandhakaṭattā rūpānaṃ. ‘‘Uppattiyā’’ti uppādatthāya. ‘‘Pagevā’’ti puretarameva. ‘‘Uppannaṃ pī’’ti uppannampi cakkhu. ‘‘Pavattiyā’’ti santānaṭṭhitiyā ṭhitatthāya. ‘‘Paṭijaggana dukkhaṃ’’ti sodhana dukkhaṃ. Paccayavekallaṃ nāma āhāracchedādikaṃ. Nanu bhijjanabhayena pageva paccayasampādanaṃ nāma saṅkhāra dukkhameva siyāti. Saccaṃ. Idha pana āsanne bhijjananimittaṃ disvā kataṃ paccaya sampādanaṃ adhippetaṃ. ‘‘Rakkhāvaraṇagutti saṃvidhāna dukkhaṃ’’ti nānābhayato rakkhaṇassa ca āvaraṇassa ca gopanassa ca saṃvidhāna dukkhaṃ. ‘‘Tadubhayena saheva sijjhatī’’ti kasigorakkhādīni saṅkhāra kammāni vā rakkhāvaraṇa guttisaṃ vidhānādīnivā karontānaṃ taṃ dukkha dukkhaṃ tadubhayena dukkhena saheva sijjhati. ‘‘Tesaṃ’’ti cakkhādīni assādentānaṃ na muccatīti sambandho. ‘‘Pavatti nirodha bhūtassā’’ti pavattiyā nirodha bhūtassa. ‘‘Taṃ pajahati yevā’’ti taṃ lobhaṃ pajahatiyeva. ‘‘Yāvadevā’’ti uparimapariyantena. Ahaṃ asmīti pavatto māno asmimāno. Tassa samugghātanaṃ samucchindanaṃ. ‘‘Pariññātesū’’ti tesu anusayitāya taṇhāya pahānavasena pariññātesu. ‘‘Tabbiparītena panā’’ti tato viparītena pana. Asmimānassa anadhiṭṭhānabhūtātiādi atthena. Anindriyabaddha dhammā nāma pathavīpabbatādīsu pavattā rūpa dhammā.
法界集众说:“自本性”谓内在本性自在契合。所言“出入现行”，含逐进退退。方言“尤干钵提”（棍杖），亦有灭火用棍。两根管状物名“燃火器具”；上、下两支。类似箭矢之类。受伤者如刺伤病患。尤其异常征象，是指七种不正常的执着。茂林之中像野兽获心印。燃烧炭坑。因各种纷扰生起。林中猴子如牢中人。性情从来如此，于理常存。法有真假两义，非别样。苦乐苦名身体与心之苦。业缘分别诸色之苦。生起意指诸色生起。先已有之，昔日。现起眼识。延续乃延续法脉。净化苦，净除烦恼。条件不一，如断食自制等。所谓“湿害”正是造作苦。确实。此地近现已见湿害因缘，生起因缘所对应。所谓“护卫障碍之绪苦”，是多种恐惧及护卫隐蔽之障碍苦。“双方共受”指如看守犬等护卫造作行为时，彼此皆受苦。这种情况与眼等五根有关，重视相续。谓“流转灭尽者”，即生灭法则之断灭。“随即断除”即执着随顺消除。至最高无上，一切止息。自我妄慢心态起。自我执着之强烈斩断。成就极致。由此亦断诸染着。真谛是凡夫所知见。于已彻悟者，因破断烦恼染着之故。由此明白。妄慢无根基者不存。非根于根界，而是内、外色法的流转。
Satte anukkaṇṭhamāne karotīti sambandho. ‘‘Itī’’ti tasmā. Tesaṃ sattānaṃ. Dujjaho nāma natthi. Tasmā lobhoyeva dukkhasamudayāriya saccaṃ nāmāti yojanā. Sāsavā kusalā kusala dhammā samudayasaccaṃ nāma, dukkha saccabhūtānaṃ vipākakkhandhakaṭattā rūpānaṃ samudayattā saṃvaḍḍhanattā. Mūlabhāvena vuttā ‘avijjā paccayā saṅkhārā’tiādīsu. ‘‘Nandanasadisaṃ’’ti devaloke nandanavanuyyānasadisaṃ. ‘‘Ādipabhavapadhānabhūtā’’ti dukkha dhammānaṃ ādibhūtā, pabhavabhūtā, padhānabhūtā. ‘‘Pabhavabhūtā’’ti ca pathamuppattihetubhūtā. ‘‘Tesaṃ’’ti dukkha dhammānaṃ.
“众生因生起憎恨而作业”为因缘。故称“是也”。指这些众生。难得者无有。故所谓因贪而生苦集圣谛。所谓诸有漏法中善法、善法的生起真谛，即苦圣谛真理中，受果报业所结的色法因其生起、增长而成。根本言说即所谓‘无明为因，行蕴生’等。如“乐园之类”在天界是乐园与花园之类。“初生、存在、依持法”是苦法的初因、依因、主因。“初有”即第一起因。“彼等”指苦法诸法。
‘‘Katthacī’’ti kāmabhavādīsu kismiñcibhave. ‘‘Kadācī’’ti atītādikālesu kismiñcikāle. ‘‘Kesañcī’’ti devamanussādīsu sattesu kesañcisattānaṃ. ‘‘Kutocī’’ti bahūsukāraṇesu kutocikāraṇā. ‘‘Kathañcī’’ti kenacipakārena.
“何处”指欲有等中的某种存在。“何时”指过去等之时。“谁等”指天人及人等诸众生之谁。“何因”指许多缘由中的某一缘。“何如”指以何方法缘起。
‘‘Pariṇāmo’’ti pariṇamanaṃ aññathābhāvo. ‘‘Taṃ samaṅgīnaṃ’’ti tehi cakkhādīhi samaṅgīnaṃ puggalaṃ. Pāḷipāṭhe. ‘‘Ādittaṃ’’tiādīpitaṃ samujjalantaṃ. ‘‘Kenā’’ti karaṇabhūtena kena agginā. Tathā ariyamaggo vipariṇāma dhammo ca hoti. Sovipariṇāma dukkhenapi puggalaṃ bhusaṃ pīḷetiyevāti yojanā. ‘‘Nā’’ti na siyā. Samanaṃ vūpasamanaṃ santi. Sabbadukkhānaṃ santīti viggaho. Sabbaṃ vaṭṭadukkhanti sambandho. ‘‘Tassā’’ti ariyamaggassa. ‘‘Pavattamānā cā’’ti santatiṭhitivasena vattamānā ca. ‘‘Mahantaṃ pariḷāhadukkhaṃ’’ti soka parideva dukkha domanassupāyāsānaṃ pavattivasena mahantaṃ pariḷāha dukkhaṃ. Nibbānassa anuppāda dhammattā uppādatthāya paccayo nāma natthi. Tathā appavatti dhammattā pavattatthāya. Sampāpuṇitabbattā pana sampāpanatthāya paccayo atthīti āha ‘‘sampāpaka paccayābhisaṅkharaṇalesaṃ’’ti. Sampāpaka paccayā nāma ariya maggo ca tassa paccayā ca.
“变化”意谓变化别离。“彼和合者”指由眼等五根和合之人。巴利语书本作。 “点燃”即点燃燃烧。“因何”作因，谓由何火。正如圣道与灭道，亦有变化属性。随顺变化，苦亦如尘土压迫人，谓喻。“非”指不是。比喻止息与息灭。谓一切苦果止息之义。谓诸苦皆为环绕之苦。 “彼”指圣道法。“正在进行且停留者”亦谓不断发生之法。谓忧伤悲叹苦苦、忧虑烦恼等生起，作为大严重苦。涅槃无生起之法，无法作为因。故谓仅有所发生之法作为因。又谓已完成之义，故谓为成因。 “成因”谓圣道及其作为因者。
Bhavābhavasaṅkhātassa dukkhakkhandhassāti sambandho. ‘‘Tadevā’’ti taṃ dukkhakkhandhaṃ eva. Anupunappunaṃ padīyate anuppadānaṃ. ‘‘Niyyātanaṭṭho’’ti handa gaṇhāti sampaṭicchāpanaṭṭho. ‘‘Tato’’ti vaṭṭadukkhato. ‘‘Muccanūpāyassā’’ti dānasīlanikkhamādikassa muccanūpāyassa. ‘‘Nissaraṇavimuttiyā’’ti nissaraṇa saṅkhātāya vimuttiyā. Saṅkhāra dukkhassa abhāvaṭṭho. ‘‘Sammohassa pahānavasenā’’ti etena idha dassanaṃ nāma ito paṭṭhāya catūsu saccesu asammoha bhāvapatti eva ālokapatti eva vuccatīti dasseti . Tenāha ‘‘paṭivijjhanaṭṭho’’ti. Taṇhāya dāso taṇhādāso. Taṇhādāsassa bhāvo taṇhādāsabyaṃ. Paravasato vimuttivasena aparādhīnatā bhujissabhāvo nāma. Lokiyamaggāhi taṇhādāsabyaṃ nātivattanti. Taṇhāvasaṃ pūrayamānā taṇhāvisayaṃ vipākaṃ janenti. Ayaṃ ariyamaggo eva taṇhāya anārammaṇabhāve ṭhito taṇhādāsabyaṃ ativattati. Taṇhāvasaṃ bhindamāno taṇhāya avisayaṃ vipākaṃ janetīti adhippāyo. ‘‘Dukkhamuttiyā’’ti dukkhato muccanatthaṃ. ‘‘Dukkhavaḍḍhiyā’’ti dukkhavaḍḍhanatthāya. Sesamettha subodhaṃ. ‘‘Khayavirāga nirodha bhūto’’ti ettha kilesa dhammānaṃ virajjanaṃ vigamanaṃ antaradhānaṃ virāgo. ‘‘Anattha padānī’’ti ahitapadāni. Bhayādīnavapadāni. ‘‘Dvārachakkaārammaṇa chakkabhedenā’’ti dvārachakkaṃ dhammārammaṇaṃ hoti. Evaṃsati, ārammaṇa chakkanti na vattabbaṃ dhammārammaṇassa visuṃ gahitattāti. No navattabbaṃ. Kasmā, dvārachakkato sesānaṃ dhammārammaṇānaṃ atthitāyāti dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Parato ‘‘etthapī’’tiādīsu esevanayoti.
谓有为所生苦蕴，即苦集蕴。 “正是彼”谓即为此苦蕴。不断重生，流转不息。 “定处”谓可取处、可执著处。谓随缘摄持。 “由脱离之疾”谓出离之因。 “斩断束缚之解脱”谓解脱状态。谓诸有为苦之终止。 “由断惑力”谓断惑力所显现之解脱。谓对四圣谛无迷悟之显现，仅为无迷悟、无蔽障之见地。故称“见取处”。谓此故称“证知处”。谓由此曰。 “被渴所役”谓渴爱为奴。渴爱之奴役状态取名为“被渴役者”。由诸渴爱之奴役。以渴爱枯竭为解脱，脱离此奴役为自由之义。谓非犯，其意为非有罪过。凡间之道不超越渴爱奴役者。渴爱充满者，因渴地所聚生果报。此即圣道立于无渴着境界，而超越被渴役者。爆破渴爱，生无渴着之果报，此为主张。 “由苦解脱”谓为离苦之目的解脱。“由增苦”谓为苦恶增益之因。于此略明。谓“灭、离欲、断尽”者，谓烦恼法之净尽、流逝、消灭、消除、清净之义。 “无益处”谓无利益。“恐惧等不足”谓恐惧等苦之始末。 “门轮”谓法门之轮轴，以此轮轴为基础。谓如是有门轮者，以开门轮方法开启诸法之缘起。故不能谓无此门轮。何以故？因缘具足故，为显示彼边缘故。言“在彼处亦”及其语词，意说明此义及其存在。
Sabbasaṅgahānudīpanā niṭṭhitā. · 一切摄阐明之复注已毕。
Samuccayasaṅgahadīpaniyāanudīpanā niṭṭhitā. · 集合摄阐明之复注已毕。