Samuccaya saṅgaha paramatthadīpanī · Samuccaya saṅgaha paramatthadīpanī
Samuccaya saṅgaha paramatthadīpanī《类别摄要胜义灯》
§162
162. Evaṃ chahi paricchedehi cattāro paramatthe dassetvā idāni tesaṃ taṃtaṃrāsisaṅkhātaṃ samuccayaṃ dassento ādigātha māha. Ye salakkhaṇā dvāsattatividhā vatthudhammā mayā vuttā. Idāni tesaṃ samuccayaṃ yathāyogaṃ pavakkhāmīti yojanā. Tattha salakkhaṇāvatthudhammāti padehi dasavidhāni anipphannarūpāni paṭikkhipati. Na hi tāni attano āvenikabhūtena sabhāva lakkhaṇena aniccatādi sāmaññalakkhaṇenaca salakkhaṇāni honti. Ekantaparamatthatāya abhāvato. Tatoyevaca vatthudhammāca nahonti. Sarūpato anupalabbhamānattā. Dabbavācako hi idha vatthusaddo. Dabbañcanāma idha sarūpato labbhamāno sabhāvo eva. Etena nibbānassapi maggaphala paccavekkhanañāṇesu sarūpato labbhamāna sabhāvatā vuttā hoti. Anipphannarūpānaṃ viya ca vatthudhamma sannissayena dissamānadhammamattabhāvaṃ vā paññattidhammānaṃ viya parikappitākāramattabhāvaṃvā sasavisāṇa kacchapalomādīnaṃ viya sabbaso abhūta parikappita mattabhāvaṃvā nivāretīti veditabbaṃ. Etthaca dvāsattatividhāsalakkhaṇāvatthudhammāti vacane payojanaṃ nadissati. Tesu hi dvāsattatividhesu ekacce eva dhammā purimesu tīsu saṅgahesu āgatā. Pacchimeca sabbasaṅgahe anipphannarūpānipi adhippetānievāti. Etthaca vatthudhammāsalakkhaṇāti padehi anipphannarūpānaṃ salakkhaṇatā paṭikkhipane yaṃ vattabbaṃ. Taṃ rūpasamuddesa dīpaniyaṃ vuttamevāti. Ekantākusalajātiyānaṃ āsava catukkādīnaṃ saṅgaho akusalasaṅgaho, na akusala sampayuttattāyeva akusalabhūtānaṃ cittaphassādīnanti. Kusalā kusalābyākatamissakānaṃ saṅgaho missakasaṅgaho.
162. 如此，论及六章，当显现四种最高义后，现在说这些各自具名的聚合。如前所述，我已说过物体的三十二种明显特性。现将依正分别阐述其聚合。此中所谓标特（salakkhaṇa）物体性，是指十种不同的不可分割形态。它们并非自身具有真如本性之特征（即恒常、无我等圣法标识），也非普通的常法相，因此不属于真正的标特。因其缺乏唯一至上之终极意义，故此也非真正的物体法。此类物体因其形式无法被察见为一体。此处“物”字即指声响。此处“声”字指，有形可闻者即为物之本性。依此，涅槃、圣道果及观察知见亦属于有形可闻而有本性者。如同不存在形态的物体法依其因缘显现如同具象的形式，或表现为字句所代表的形式，而有时如甲虫之壳等因缺形而呈完全不可见之形式，是应知其不可见性。此处“物体性质的标特”一说，并无妨碍。此三十二种标特物体之法，仅有部分属于前三类法汇中。第四类全集中之法虽为不可见形态者，亦被包含其间。此处“物体标特”一词，是反对不可见形状标特所用，当解释为形色类别的指示。唯独善生起之四渣滓及诸如心识之碍等非善法聚合，而非谓其携染相者为不善法总合，因为不善者乃指不善之心着等事。善者即为如实显现的善显现之合法。
Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ, bujjhanti etāyāti katvā. Bodhiyā pakkhā bodhipakkhā. Bodhisambhārāti attho. Bodhi pakkhesu bhavā antogadhāti bodhipakkhiyā. Tesaṃ saṅgahoti bodhipakkhiyasaṅgaho. Sabbesaṃ anavasesānaṃ paramatthadhammānaṃ saṅgaho sabbasaṅgaho. Cirapārivāsiyaṭṭhena madaniyaṭṭhenaca āsava sadisattā āsavā. Yadica tadubhayaṭṭhena āsavānāma siyuṃ. Ime lobhādayo eva āsavānāma siyuṃ. Pupphāsavādayo hi loke cha pañca rattimattaṃ vā sattaṭṭharattimattaṃ vā sayaṃpi kumbhesu parivāsaṃ gaṇhanti. Kumbheca parivāsaṃ gāhāpenti. Ime pana anamatagge saṃsāre sayaṃpi sattasantāne parivāsaṃ gaṇhanti. Sattasantānañca parivāsaṃ gāhāpenti. Sakalaṃ sattasantānaṃ sadā āsavapūritameva hoti. Yathāha-cakkhuṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati. Ettha nivīsamānā nivīsatītiādi. Tattha esā taṇhā pariyuṭṭhānavasena uppajjamānā ettheva uppajjati. Uppajjitvāca puna anusayabhāvena parivāsaṃ katvā nivīsamānā ettheva nivīsatīti attho. Yāvaca ariyamaggadhovanaṃ nalabbhati. Tāva santānaṃ gūthapūritakūpaṃ viya dubbisodhaṃ katvā pavattati. Pupphāsavādayoca madaṃ janentā muhuttameva janenti. Ime pana yāva ariyamaggaṃ nalabhati. Tāva niccamadaṃ janenti. Tasmā ekantena imeyeva cirapārivāsiyaṭṭhena madani yaṭṭhenaca āsavānāma bhavituṃ arahantīti.
所谓觉知为四圣道中之知见，称之为觉知，因为它们使人觉醒。觉知之因缘称为觉因缘，意思是觉知有其支撑条件。觉因缘的集合称为觉因缘聚合。所有无余的终极法的总结合即为总聚合。恒久居住者与者以大悲心所生的染污即为染污之类。此处染污有双重层次。贪等烦恼即为染污。俗世中的花香等享乐，短则数日，长则七十日，甚至自如瓶中也会保存花香，花香保持其香味。众生在无始轮回中亦如是，保持感受的染污。此染污总是与众生相依而存。如眼睛在世间生起嗜好色美之欲，而这欲以贪恋形式生起。欲生起即谓欲尚未灭绝而永存。此外，欲生起后，旧染污习气依缘环绕再起，即为欲再次生起。只要未得圣道，则染污如污浊井水逐渐扩散。花香等染污虽瞬间生起，却持续存在。只要未得圣道，则常生贪爱。因此，因为此染污与永存大悲之缘，阿拉汉断除这些染污，是理所当然的。
Visandanaṭṭhenavā āsavasadisattā āsavā, yathā hi kudhita kuṭṭhino mahāvaṇamukhehi yūsasaṅkhāto āsavo visanditvā pilotikakhaṇḍāni dūseti, evaṃ imepi chahidvārehi visanditvā chaḷārammaṇānidūsentīti. Āyataṃvā saṃsāradukkhaṃ savantipasavanti vaḍḍhentīti āsavā. Athavā, bhavato ābhavaggā dhammato āgotratumhā savanti ārammaṇakaraṇavasena pavattantīti āsavā. Āsaddassa avadhiatthajotakattā. Avadhica duvidho mariyādavisayo abhividhivisayocāti tattha yassa sambandhinīkriyā avadhibhūtaṃ attānaṃ bahikatvā pavattati. So mariyādavisayo nāma. Yathā āpātaliputtā devo vuṭṭhoti. Yassa sambandhinīkriyā avadhibhūtaṃ attānaṃ byāpetvā anto katvā pavattati, so abhividhivisayonāma. Yathā ābrahmalokā bhagavato kittisaddo abbhuggatoti. Idha pana abhividhivisayo daṭṭhabbo. Tasmā bhavaggañca gotrabhuñca byāpetvā anto katvā savantīti attho veditabbo.
染污诸法即恒久生住带染污之诸法，如同被腐烂脓疮破坏的伤口，使其四周遭致感染，染污久住则如是腐坏而污染诸色法。因染污依缘，轮回之苦细密而增长。或说因汝之不生死法的缘聚而能生起多种境界，故染污始终荡漾作为生起之缘。谓之“损坏”，分二：损害本质与损害依附物。是以有世尊名声之诸婆罗门界，因彼损害依附物，能显诸义。故说损害时，须知即将何物散布而终止生起。
[204] Vibhāvaniyaṃ pana
[204] 然而，关于此处须加阐明的是——
Avadhica mariyādaabhividhivasena duvidhoti vatvā puna taṃ vibhāvento ‘‘tattha āpātaliputtā devo vuṭṭhotiādīsuviya kriyaṃ bahikatvā pavatto mariyādo. Ābhavaggāsaddo abbhuggatotiādīsuviya kriyaṃ byāpetvā pavatto abhividhī’’ti vadati. Taṃ na yujjati.
说损害分本质损害与依附物损害两类，故又分开论述：“如阿阇耶天起”及其它动作传播即为本质损害。称之为“声起”，如“世尊声起”等表明动作传播，称之为依附损害。此释不符理。
Na hi avavidhivisayabhūto bhavaggo lokattayabyāpakaṃ saddassa abbhuggamanakriyaṃ byāpetvā pavattati. Naca avadhibhūto attho kriyaṃ bahivā antovā katvā pavattatīti yutto. Kriyāeva pana taṃ bahivā antovā katvā pavattatīti yutto. Evañca katvā mūlaṭīkāyaṃ-duvidhohi avadhi abhividhivisayo anabhividhivisayoca. Abhividhivisayaṃ kriyābyāpetvā pavattati, ābhavaggā bhagavato yaso gatoti. Itaraṃ bahikatvā, āpātaliputtā vuṭṭho devoti. Kāmeti icchatīti kāmo. Soeva āsavoti kāmāsavo. Kāmīyativā oḷārikena kāmena icchīyatīti kāmo. Pañcakāmaguṇamukhena desito sabbo kāmāvacaradhammo. Idha pana taṃ nāmena tadārammaṇā taṇhāeva adhippetā, kāmoeva āsavoti kāmāsavo. Kāmāvacaradhammesu assādanābhinandana vasena pavatto kāmarāgo. Therena pana ayamatthova icchito. Vakkhati hi kāmabhava nāmena tabbatthukā taṇhā adhippetāti.
因世尊非由声之本质构成而在世间传播声，其传播行为为外在内在之合一动作故称声起。声之本质并非该动作；该动作实施于内外二种境界。故声音传播为动作施行于内外而生起。故于根本疏中根据以上两种损害，划分为依附损害、非依附损害二类。依附损害为传播之动作，为世尊名声传播。非依附损害则另行施为，称阿阇耶天起等。所谓欲者即为欲染污。具欲意者即为欲染污。具五欲之全部特性者即为诸欲之根源。此处此名称指名为欲因之染污及其随缘生起的渴爱。欲染污以欲著为根本的贪爱感悦为本。比库说欲生者，指其必定是因渴爱起，如此方为正义。
[205] Vibhāvaniyaṃ pana
[205] 然而，关于此处须加阐明的是——
Purimatthova vutto. So anupapanno, theramatānugatassa idhādhippetassa atthassa avuttattā.
如前所述。此义未曾增加，为长老弟子追随者所规定之义未曾增减。
Bhavāsavoti ettha duvidho bhavo kammabhavo upapattibhavo ca. Tattha mahaggatakusaladhammā kammabhavo. Taṃnibbattā vipāka dhammā upapattibhavo. Idhapi bhavasaddena tadārammaṇā taṇhāeva adhippetā. Bhavoeva āsavoti bhavāsavo. Tasmiṃ duvidhe bhave nikantivasena pavatto rūpārūparāgo.
所谓有漏，即此有二种有：一者为业有，二者为生有。其中文义广大且具善业，称为业有。由此遂发之果为生有。此处以有漏之义，由于渴爱为主而依止于有。此所谓有漏者，即指有漏。于此二种有中，显著显现欢喜色及非色二种欲爱。
[206] Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ
[206] 然而，关于此处须加阐明的是——
‘‘Sassata diṭṭhisahagatoca rāgo ettheva saṅgayhatī’’ti vuttaṃ. Taṃ na yuttaṃ.
『执持永恒见者必于此处受制』，此语说开，非为正理。
Bhavāsavo catūsu diṭṭhigata vippayutta lobhasahagatesu cittuppādesu uppajjatīti hi aṭṭhakathākaṇḍe vuttaṃ. Yattha pana kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhāti āgataṃ. Tattheva sassatadiṭṭhi sahagato rāgo yākāci kusalākusala kammabhavanikanti yākāci upapattibhavapatthanā. Sabbā bhavataṇhāyaṃ saṅgahitāti yuttā. Idha pana yathāvuttaṃ bhavāsavaṃ thapetvā sabbo lobho kāmāsave eva saṅgahitoti yuttoti.
有漏渴爱依据四种执见相关，随所不同之贪随顺意念生起，此为论疏部分所述。于此，欲渴、存渴及灭尽渴相继出现。又有永恒见随之生起贪欲之说，谓此有善恶业所产生之业有生，及其生有出现依止之说。诸渴爱汇集于有渴之义是合理。此亦如前所说，有漏即此，所有贪皆汇集为欲有漏，此为合理之说。
[207] Eteneva yañca tattha vuttaṃ.
这里所说的就是这样。
‘‘Tatiyo bhādiṭṭhisahagato’’ti. Taṃpi paṭikkhittaṃ hoti.
所谓“第三种与见解相应”，这一点也被否定。
Yākāci diṭṭhi diṭṭhāsavo. Yokoci moho avijjāsavo. Ettha siyā, kasmā ime eva āsavāti vuttā. Nanu aññepi mānādayo cirapārivāsiyaṭṭhādiyuttā eva hontīti. Saccaṃ. Imesu pana kāmāsave parivuṭṭhe sati sabbekāmavisayā mānādayo parivuṭṭhāeva honti. Tasmiṃ vimutte vimuttāeva, tathā bhavāsave parivuṭṭhe sati bhavavisayā. Diṭṭhāsaveca parivuṭṭhe sati diṭṭhivisayāti. Avijjāpana tesaṃ tiṇṇaṃpi mūlabhūtāti. Iti ime eva pārivāsiyaṭṭhādīsu padhānabhūtā honti. Itare pana tadanubandhamattāeva sampajjantīti na te āsavāti visuṃ vattuṃ arahantīti. Attani patitaṃ janaṃ anassāsikaṃ katvā ajjhottha ranto hanati māretīti ogho. Pakatimahogho. Tathā avahananaṭṭhena duttaraṭṭhenaca oghasadisāti oghā. Yadica avahaññanaṭṭheca duttaraṭṭhenaca oghānāma siyuntiādiko pasaṅgo mānādīnañca oghabhāva parihāro vutta nayena veditabbo.
所谓“渴爱”是见解的烦恼，“愚痴”是无明的烦恼。这里说“这些都是这个烦恼”，实则为何？难道其他烦恼如骄慢、久住等也不都是烦恼吗？确实如此。然而在这些烦恼中，若说因欲爱烦恼蔓延时，所有欲界立场上的骄慢都随之而起；在欲界断尽的境界中，则断尽了一切欲爱烦恼；在有界烦恼蔓延时，则烦恼仍起于有界的处所；见解烦恼的蔓延，则诉说执见的缘起。无明则为这三者的根本。由此这些烦恼，诸如骄慢、久住等，皆为主要烦恼；其他烦恼只是附带相续生起，因此非真烦恼，佛陀不称之为纯净。自己陷落于此的人，不断作恶，今日作恶后欢喜，今生今世自害他伤，故称其为冲动之流。谓之大洪流。通过教化与自律，这一洪流可被制止或减轻。故以制止与以来遥相应称之为‘如洪流’。若此制止因缘与以后的制止因缘皆存在，称为‘洪流’。根据解释，‘如洪流’指骄慢等烦恼的洪流状态与消除方式，称为‘洪流的消除’是由教义中指出的表法应知。
Vaṭṭasmiṃvā bhavayantakevā satte yojentīti yogā. Bhavantaracutiyā saha bhavantarapaṭisandhiṃ gantenti ghaṭentīti ganthā. Abhijjhāti sabbassa rāgassetaṃ nāmaṃ. Tasmā rūpārūpa rāgāpi ettha saṅgahitāti daṭṭhabbā. Byāpādotipi sabbo doso eva. Idaṃ saccāti nivesoti idameva saccaṃ, moghamaññanti pavatto micchābhiniveso. Vaṭṭadukkhato vimuttiyā amaggabhūtaṃyeva gosīlagovatādikaṃ parato āmasanaṃ tathā tathā kappetvā gahaṇaṃ sīlabbataparāmāso. Etthaca paratoti bhūtasabhāvapaccanikatoti attho. Kāyasaddo pana sabbattha rūpakāye nāmakāyeca pavattoti atitakāyena paccuppanna kāyaṃ paccuppannakāyenaca anāgatakāyaṃ gantheti ghaṭetīti kāyagantho. Athavā, kāye gaṇṭhoti kāyagaṇṭho. Ajjhatta gaṇṭhoti attho. Nigaṇṭhonāṭaputtotiādīsuviya gaṇṭhasaddo gaṇṭhiyaṃ pavatto. Bhusaṃ ādiyanti amuñcanagāhaṃ gaṇhantīti upādānāni. Kilesabhūto kāmoeva upādānaṃ kāmu pādānaṃ. Vatthubhūtaṃvā kāmaṃ upādiyatīti kāmupādānaṃ.
“轮回中的众生”意指众生相互结合。因生死终结彼此相续，故称为联系或结合。贪欲是对一切烦恼的统称。所以应看到色与非色皆属于爱欲范围。嗔恨也是一种烦恼。此为真理，称为执著，这是真实。无明者误认为这是真实，是错误的执著。由轮回之苦所生的解脱不合，类似驾驶无头马车，外来恶人及坏习惯如病菌般藏匿，造成强烈障碍，破坏戒律根本。此处所谓“外来”，指的是与本性相反的存在。身语声息于一切色身与名身中流转，如同过去之身、现在之身及未来之身构成“身之缠绕”或“联结”。或者称为“身之缠结”，意指体内之缠绕。类似尼乾陀族的“缠”音，指执持把握。执取脏秽泥垢，称为取执。烦恼根本中，欲谓之私欲取执。
Dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo tividha mahādiṭṭhiyo aññāpivā sāsane lokeca sandissamānā viparītagāhabhūtā diṭṭhiyo diṭṭhupādānaṃ. Yathāgahitaṃvā purimadiṭṭhiṃ idameva saccaṃ moghamaññanti upādiyatīti diṭṭhupādānaṃ. Goṇakukkurādīnaṃ taṃtaṃpakaticārittaṃ sīlaṃ nāma. Tameva suṭṭhuṃ samādinnaṃ vataṃnāma. Tadubhayaṃ saṃsāramuttiyā maggoti daḷhagahaṇaṃ sīlabbatu pādānaṃ nāma. Attavādupādānanti ettha attā vuccati parikappabuddhiyā gahito ekekasmiṃ satta santāne padhānissaro. Yaṃ lokiyamahājanā sattotivā puggalotivā jīvotivā tathāgatotivā lokotivā sañjānanti. Yañca nānātitthiyā issaranimmitaṃvā adhiccasamuppannaṃvā accantasassataṃvā ekaccasassataṃvā ucchedaṃvā paññapentīti. Taṃ attānaṃ abhivadanticeva upādiyantica sattā etenāti attavā dupādānaṃ. Vīsatividhā sakkāyadiṭṭhi. Tattha abhivadantīti visiṭṭhaṃ padhānaṃ katvā vadanti. Upādiyantīti daḷhaṃ ādiyanti. Yathāha –
六十二种见解中有三种大见，这些见解在教法与世间现行中现前，实为相反而根深蒂固的观点。比如认为以前的见解才是真实，今法却是虚假，是执着于见解的执念。像畜生、狗等的粗俗或恶行，虽有修持，称为戒律。两者结合是涅槃道路上的稳固根基，名之为戒律之根本。所谓自我取执，就是说“我”被分别出，具有分别心，执著于某一存在，即为七种众生的根本放弃。世间俗众、诸行者、众生、如来和世间等都以此分别认知。各种他方和对立原因，如超世现象，断灭等，都被称为“自我取执”。这些众生即是取执者。二十种色根见解，其中最优越者名为“执我”，执取者意指强烈把持者。如是——
Tattha katamā sakkāyadiṭṭhi. Idha assutavā puthujjano rūpaṃ attato samanupassati. Rūpavantaṃvā attānaṃ. Attani vā rūpaṃ. Rūpasmiṃvā attānaṃ. Vedanaṃ attato samanupassati. Vedanāvantaṃvā attānaṃ. Attanivā vedanaṃ. Vedanāpavā attānaṃ. Saññaṃ. Saṅkhāre. Viññāṇanti.
这里何为色根见解？即凡是未听闻者、外道世俗人，观察色相本身即认为色身是自我，是我的。色中即有我。在色里有我。观察受者也是如此。这也算有我。我中有感受，即有我。观察想、行、识亦同。
Tattha rūpaṃ attato samanupassatīti rūpameva attāti gaṇhāti. Rūpavantaṃvā attānanti attā me rūpavāti gaṇhāti. Attani vā rūpanti attānaṃ paṭicca rūpaṃ tiṭṭhatīti gaṇhāti. Rūpasmiṃvā attānanti rūpaṃ paṭicca attā tiṭṭhatīti gaṇhāti. Kathaṃ rūpakāyaṃ uddissa ajja ahaṃ thaddhomhīti vā ajja ahaṃ mudukomhītivā vadanto pathavi saṅkhātaṃ rūpaṃ attato samanupassatināma. Ajja mama kāyo thaddhotivā mudūtivā vadanto sesadhammevā dhammamuttakaṃvā attānaṃ gahetvā taṃ attānaṃ pathavīvantaṃ samanupassatināma. Ajja thaddhabhāvovā mudubhāvovā mayi jātoti vadanto attani pathaviṃsa manupassatināma. Ajjāhaṃ thaddhabhāve ṭhitomhi mudubhāve ṭhito mhīti vadantopathavimhi attānaṃ samanussatināma. Ayaṃ pathavimhi caturāvatthikāya saṃkkāyadiṭṭhiyā pavattākāro. Sesesu sattavīsatirūpesu yathāsambhavaṃ vattabbo. Ahaṃ marāmi marissāmītiādinā hi aniccatāyaṃpi sādiṭṭhi pavattatiyeva. Sesarūpesu vattabbaṃ natthi. Idaṃ nāma ahaṃ pubbe saṃbhuñjiṃ. Ajja saṃbhuñjāmi. Parato saṃbhuñjissāmītivā sukhitomhi dukkhitomhītivā vedanaṃ attato samanupassati. Ajja mama kāyo sukhito dukkhitotivā mamacittaṃ sukhitaṃ dukkhitantivā attānaṃ vedanāvantaṃ samanupassati. Ajjasukhaṃvā dukkhaṃvā mayijātanti attani vedanaṃ samanupassati. Ajjāhaṃ sukhita bhāve ṭhitomhi dukkhitabhāve ṭhitomhīti vedanāya attānaṃ samanupassatīti.
此处名为『从自体观见色法』，意谓仅以色法作为我身来观。或谓有色者即为我，有我者即为有色。因我而有色，因色而有我，二者相依而立。又谓于色中见我，于我中见色，二者相互依存共存。如何谓今我心生坚硬或柔软之语时，自体观见称之为地所分别之色。我今于身观摩坚硬、柔软时，是依附色法及余法，将我身视为由色土构成而自观。今谓坚硬状态或柔软状态于我生时，即谓于自体内观见土地之相。今我言坚硬身立，柔软身立，谓于土地中自体之忆念。此即土地上四根聚假见之显现，应依诸色聚说尽般应。复于诸余色中应如实观察说明。若谓我生我死等，此语亦是因无常见而生起之分别见。续以余色应如法观察。此言吾我即昔日所受。今我所受。又自言曰后我受者，或快乐或苦，皆从自体观受乐苦之感受。今谓我身或悦或苦，吾心亦随乐苦，而于感受中自体观这义理。今我乐感状态立，苦感状态立，谓于受中自体观见。
Saññāya sabbesuca paññāsamattesu saṅkhāresu visuṃ visuṃ vitthāretvā vattabbo. Ahaṃ passāmīti cakkhuviññāṇaṃ attato samanupassati. Dassanaṃ meti attānaṃ viññāṇavantaṃ samanupassati. Mayidassanaṃnāma atthīti attani viññāṇaṃ samanupassati, ahaṃ dassane samatthomhīti viññāṇasmiṃ attānaṃ samanupassati. Ese vanayo sesesu pañcasu viññāṇesūti. Aha masmi ahaṃ eko satto ekopuggalo eko jīvo eko loko eko naro manusso devosakko brahmātivā ahaṃgacchāmi ahaṃ tiṭṭhāmi ahaṃ nisīdāmi ahaṃ nippajjāmi ahaṃ samiñjemi pasāremītiādinā vā khandhapañcakaṃvā ekamekaṃvā khandhaṃ samūhato gahetvā pavattipi vattabbā. Apariññātavatthukānañhi ekamuhutta mattepi yaṃkiñci attanovā parassavā attapaṭisaṃyuttavacanaṃ kathentānaṃ cittaṃvā vacanaṃvā yathāvutte rūpārūpadhamme kadāci attato upādiyitvā pavattati. Kadāci attaparivāra bhāvena. Kadāci attanissitabhāvena. Kadāci attanissayabhāvena. Kadāci ekekadhammavasena. Kadāci samūhadhammavasenāti.
于想法当中，应将一切念所、五蕴中所有无明习气分别而说。吾观乎是谓目识者，称为自体观见识。由此了知见所，即于识法中自体而观。所谓观即依识中自体，而了知我能见之义。此中所言乃五识之一，对余四识应如是说。我于此识中言：我是独一存在者，是唯一人，是唯一生灵，是唯一世界，是唯一人群，是天、萨咖、梵天，我行动、立住、坐下、卧息及展延诸事。此五蕴各自成群，应逐一据群说。尚有未明之法，有一时及某与自他相连之说，因谈论说法时，心和言语偶尔依附于色色法而生起。时或因我伴随之心，时或因依赖我理，或一法法体显现，或合成集合而显现，皆有之。
Yasmā pana attanimittaṃnāma vasavattanākāraṃ paṭicca upaṭṭhāti. Vasavattanā kāroca rūpārūpadhammānaṃ paccayāyatta vuttikattaṃ khaṇi kattañca suṭṭhu passantānaṃ natthi. Tasmā pariññātavattukānaṃ atta paṭisaṃyuttavacanaṃ kathentānaṃpi cittaṃ paduminipatte udakabindu viya tesu dhammesu alaggitvāeva pavattatīti veditabbaṃ. Sattānaṃ cittasantāne kusale dhamme anuppannevā uppādetuṃ uppannevā vā setuṃ adatvā nīvārentīti nīvaraṇāni. Kāmanaṭṭhena kāmo, chandanaṭṭhenachandoti kāmacchando. Balavarāgo. Soevanīvaraṇanti kāmacchandanīvaraṇaṃ. Paṭṭhāneāruppekāmacchandaṃ nīvaraṇaṃ paṭiccauddhaccanīvaraṇanti vuttattā pana thapetvā rūpārūparāge avaseso sabbolobho kāmacchande asaṅgahitonāma natthi. Jhānapaṭipakkhabhāvopana pañcakāmaguṇikarāgasseva hotīti veditabbo. Byāpajjanaṃ byāpādo. Cittassa pūtibhāvoti attho. Yokocidoso. Kasmā panettha thinamiddha nīvaraṇanti ca uddhacca kukkucca nīvaraṇanti ca dve dve dhammā ekaṃ nīvaraṇaṃ katvā vuttāti. Kiccato paccayato paṭipakkhatoca sadisattā. Tathā hi kiccato tāva thinamiddhadvayaṃ cittuppādānaṃ līnabhāvā pādanakiccaṃ. Uddhaccakukkuccadvayaṃ avūpasantabhāvāpādanakiccaṃ. Paccayato purimadvayaṃ tandivijambhi tatāpaccayaṃ. Pacchimadvayaṃ ñātibyasanādivitakkapaccayaṃ. Paṭipakkhato purimadvayaṃ vīriyapaṭipakkhaṃ. Pacchimadvayaṃ samathapaṭipakkhanti.
又因自体之标志随转而起。所谓转者，依色与非色法之缘而生，因缘成熟而现。此法虽明了，而了悟转法者心必如水珠于容器中轻动，无论如何波动，终不脱离其内。正因而对境产生了清净智慧及善法，可生而能生，起发乃至止息制止称为烦恼遮止。欲界之贪称为欲欲此因欲而起之贪，是戒除欲贪之障。忧闷嗔恨则为昏沉睡眠遮障，兴奋后悔则为掉举追悔遮障。疑虑为疑障。故此二种昏沉和掉举遮蔽心，构成一障。所作之事及因缘皆相对。譬如，所作之事促进昏沉二障之现生，行此之事则促进兴奋追悔二障。前者因缘为细微的惰怠，后者因缘为烦恼烦躁。反之亦然，前者因缘为精进，后者因缘为安定定力。
Anusentīti anusayā. Anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti attho. Anuanu sentītivā anusayā. Yāva maggaṃ napaṭilabhati. Tāva antarā aparikkhiyyamānā hutvā kāraṇalābhe sati punappunaṃ uppajjantīti attho. Uppajjanañcettha appahīnaṭṭhena uppajjanā rahabhāvo veditabbo. Na pana sarūpato uppatti, kathaṃ viññā yatīti ce. Yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tasseva paṭighānusayo uppajjatīti vuttattā. Evañca katvā pāḷiyaṃ puthujjanassa sattapi anusayā anusayavāre saha anusentīti uppajjanavāre saha uppajjantīti vuttā. Yathāha puthujjanassa avijjānusayoca anuseti. Kāmarāga. Paṭigha. Māna. Diṭṭhi. Vicikicchā. Bhavarāganusayoca anusetīti. Tathā uppajjanavārepīti.
『习气』名为『潜伏所』。依适当缘起而生，此义。潜续说，即谓未达道之前，习气尚未消除，因果关系未断结，故常复发起。此复发起名为习气之潜起。应知此起虽未消除，但依形态不同不等。倘若习气起不如色相，何以识觉？若起性为欲爱习气，则相应为嗔恨习气。如此说中指出凡夫于七种习气及习气系列，复有潜伏与显现之分。以譬如凡夫无明习气亦复如此。欲爱、嗔恨、傲慢、见解、疑虑，依三界烦恼习气亦复存在。是为习气显现。
Apica, sarūpato pariyuṭṭhānaṃ apatvā santāne pavattamānehi kusalākusalā byākatacittuppādehi saha anurūpā aviruddhā hutvā senti. Visuṃ sampayuttadhammabhāvena avuṭṭhitā hutvā sayitā hontīti anusayā. Anu anu sentītivā anusayā. Pakatiyā yathānusayitesueva kāmarāgādīsu punappunaṃ uppajjitvā diguṇa tiguṇādi vasena punappunaṃ senti. Sayanākārena uparupari paliveṭhentīti attho.
即便于形态转变之时，善恶意念及标识相续之心存起，亦称为习气。以反复此习气之状态称为潜续起，此习气复辟起时，依倍数增减等类再生。谓睡眠中断续相继之意，形象如不断交错翻滚之波浪此义。
Tīsu rāgādīnaṃ avatthāsu pathamāvatthāya ṭhitānaṃ kāmarāgā dīnametaṃ adhivacanaṃ. Tisso hi avatthā anusayāvatthā pariyuṭṭhānāvatthā vītikkamāvatthāti. Tattha ye kāmarāgādayo uppajjitvā kāyaṅgavācaṅgaṃ cālenti, tesaṃ tathāpavattā avatthā vītikkamāvatthānāma. Ye manasmiṃ eva javanacittasahajātā hutvā pavattanti, tesaṃ tathāpavattā avatthā pariyuṭṭhānāvatthānāma. Ye pana javanasahajātabhāvaṃpi apatvā vāsanādhātuyo viya cikkasantānā nusayitā hutvā pariyuṭṭhānappattiyā bījabhāvena tiṭṭhanti, subhanimittādikeca ārammaṇe āpātamāgate yesaṃ vasena āvajjanaṃ rāgādipātubhāvatthāya ayoniso bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti, abhāvitañca cittaṃ yesaṃ vasena damathaṃ naupeti, tesaṃ tathā pavattā avatthā anusayāvatthānāma. Tadavatthikā kāmarāgādayo anusayānāma. Te pana aparamatthabhūtāpi na honti. Ekantaparamatthajātikattā. Naca kusalābyākatabhūtā ekantākusalajātikattā. Nāpi kusalābyākataviruddhā, visuṃ sampayuttadhammabhāvena anupaladdhattā. Nāpi kālattayavinimuttā, tekālikadhammasannissayena pavattanato. Yadā pana te samuṭṭha hitvā pariyuṭṭhānabhāvaṃ gacchanti, tadā visuṃ sampayuttadhamma bhāvañca gacchanti. Sārammaṇādibhāvoca tesaṃ paribyatto hoti. Etadatthaṃ sandhāya kathāvatthumhi tesaṃ sārammaṇadhammabhāvo saṅkhārakkhandhabhāvoca patiṭṭhāpito hotīti.
于三种烦恼习气之起处，初起者名为欲爱烦恼。所谓烦恼有三：习气烦恼、表现烦恼、消除烦恼。欲爱等若起，身语行动转动，这时动转状态为习气烦恼，行动状态为表现烦恼，而身心初断为消除烦恼。心于念波自然发生即为表现烦恼，若念波未断续不绝而不断，则是习气烦恼。若念气断绝，习气则以种子形态留存，如美好缘起所遭不测时，被诸爱烦恼惑乱之作用，使心取被缠绕未得制伏。如此生起之态，名为烦恼习气。此三种欲爱烦恼即为烦恼习气。虽非终极不成实质，非单纯善恶之别，非清净且显现之异，亦非时空独立状态，诸烦恼之流转依赖三时法而起。若积起燃烧消散，则转动已尽而趋向消除，其时即生现前转动状态。此状态被称为『随债行为』。此意说明烦恼习气存在于行蕴之中，依止行蕴而立。
Yathā pana phaladhārimhi rukkhamhi visakaṇṭake dinne rukkhānusayito phaluppattiyā paccayabhūto sineho parikkhayaṃ gacchati. Samaye uppajjissamānāni phalāni nuppajjanti. Evaṃ sānusaye citta santāne yasmiṃ khaṇe maggo pātubhavati, tasmiṃ sahamagguppādā so so anusayo parikkhayaṃ gacchati. Parikkhīṇassa pana puna pariyuṭṭhānaṃnāma natthi, kuto vītikkamoti imamatthaṃ sandhāya maggo anāgatasāmaññaṃ kilesajātaṃ pajahatīti tattha tattha vutto. Tattha anāgatasāmaññanti anāgatasammataṃ, na ekanta anāgataṃ. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ maggo yekilese pajahati, te atītākivā anāgatātivā paccuppannātivā navattabbāti vuttaṃ. Etenaca maggo kilesamukhena yāni kusalākusalakammānica upādinnakakhandhapañcakeca pajahati, te atītātivāanāgatātivā paccuppannātivā navattabbāti dīpeti. Yadi evaṃ maggena pahīnā sabbe tebhūmakadhammā kālavimuttānāma ataṅkhatā nāma apaccayānāma siyunti.Na. Tekālikajātikattā saṅkhata sapaccayajātikattā ca. Te hi magge anuppanne ime nāmadhammā uppajjissanti nirujjhissantīti evaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ āhacca ñāṇena gahitattā lakkhaṇavasena tebhūmakādibhāvaṃ bhajantīti. Evañca katvā visuṃ sampayuttadhammabhāvaṃ apattānaṃ anusayāvatthāya vā vāsanāvatthāyavā kammasamaṅgītāvatthāyavā āsayajjhāsayā dhimutticaritavatthāsuvā ṭhitānaṃ sabhāvānaṃ jātivasena paramattha dhammatā akusalāditāca paccetabbā hotīti.
譬如果实树上，因患刺伤，随着树干发生果实之生起，嗜爱因缘便趋向灭尽。若果实于时令产生时未生，则此嗜爱亦生不起来。同理，心识系列中，某一瞬间道业显现时，随其生起之烦恼亦趋于灭尽。已灭者则无继承存在，何况断除憍恣妄想？这是以道理探讨，谓道就是断尽未来的烦恼生起，断者非绝对未来，而是未来中被共认的存在。故论书中言，借道可断除烦恼，断除者涵盖过去、未来及现起之烦恼，不应狭义理解为仅绝对未来。此道断除之烦恼，即断除烦恼所生诸善恶行为及聚合蕴的束缚众生者，断除者涵盖过去超过、未来超过以及现起不停滞者。若依此道斩断，则种种业缘及法土皆得时间解脱，称为无畏、无依。非独即时现起，而是有条件因缘生起的状态。论书指出，时空特性、世俗因缘起，彼众生法因果相承，实为有条件因缘之相，故众生法包括心识等诸法皆处于因缘变化之中。由此而知，烦恼的缘起与灭尽，是依止业法三世因果相续之理。由此修持，断除烦恼态、习气症结、业行束缚、意念作态等，存于现前的法性与现行皆能显现真理，故须细察此法之为不净等本性，断除不善以成究竟。
[208] Vibhāvaniyaṃ pana
[208] 然而，关于此处须加阐明的是——
‘‘Appahīnā hi kilesā kāraṇalābhe sati uppajjanā rahā santāne anuanusayitā viya hontīti tadavatthā anusayāti vuccanti. Te pana nippariyāyato anāgata kilesā. Atītapaccuppannāpi taṃsabhāvattā tathā vuccantī’’ti vuttaṃ. Tattha anusayānāma santāne kadācipi anuppanna pubbā anāgata kilesā evāti katvā santāne anu anusayitā viya hontīti vuttaṃ. Taṃ na yujjati.
『虽被断除的烦恼，于因缘果报不绝时，如同仍留存于心识系列之中，称为习气。此即所谓习气。彼烦恼虽被断除，却为未来烦恼。亦可说即过去与现起烦恼的同一本质。』如此说已。所谓习气系列，在某时虽无现起，然仍有先后未来烦恼，故谓如同心识系列中被烦恼习气牵连似者，此说不相应。
Na hi te anuanusayitā viya honti. Ekantena anusayitāeva hontīti.
实则彼烦恼并非如习气般存在，唯有煳涂一味存留之习气而已。
[209] Yañca tattha
[209] 而其中所说的
‘‘Te pana nippariyāyato anāgatakilesā’’ti vuttaṃ. Taṃpi na yuttaṃ.
『彼是未来烦恼』之说，亦不相应。
Na hi maggena appahīnā anusayā anāgatānāma honti. Pahīnāpica nippariyāyato anāgatāti nasakkā vattuṃ. Anāgata sāmaññassa adhippetattāti. Etena atītapaccuppannāpi taṃsabhāvattātathā vuccantīti idaṃvipaṭikkhittaṃ hoti. Apica, uppādaṭṭhitibhaṅga pattānaṃeva ekantena tekālikatā hotīti tadapattānaṃ anusayānaṃ paccuppannatā pariyāyova vattuṃ yutto. Evañca katvā pāḷiyaṃ yassa kāmarāganusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatītiādinā paccuppannakāliko uppādavāro eva vutto, na nirodhavāro, naca atītānāgata vārāti. Yaṃ pana paṭisambhidāmagge hañci paccuppanne kilese pajahati. Tena hi ratto rāgaṃ pajahati, duṭṭho dosaṃ, muḷho mohanti vuttaṃ. Taṃ pariyuṭṭhānapattānaṃ ekantapaccuppannakkhaṇaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ vattamānuppannaṃ bhutvā vigatuppannaṃ okāsakatuppannaṃ samudācāruppannanti catubbidhaṃ uppannaṃ na maggavajjhaṃ. Bhūmiladdhuppannaṃ ārammaṇā dhiggahi tuppannaṃ avikkhambhituppannaṃ asamugghāṭituppannanti catubbidhaṃ maggavajjhanti vuttaṃ. Tattha vattamānuppannaṃ samudā cāruppannanti idaṃ dvayaṃ khaṇapaccuppannameva. Bhutvāvigatuppannaṃ atītameva. Okāsa katuppannaṃ anāgatameva. Tadubhayaṃ pana paccuppannasamīpattā uppannanti vuttaṃ. Samīpapaccuppannanti vuttaṃ hoti.
未消除的习气在修行道上绝不会消失。即便被消除，也不会完美灭尽，故不能说是未来的消除。所谓未来，是指尚未发生的事。这是将过去、现在、未来三者依其状态区别而言。由此可见，虽断灭生起与存在的状态，只能在现时而论，因此现起的习气是有时相的行为，断灭的习气属于转变过程的转相。如此解释后，如巴利语所说，依欲爱而生的习气起，便紧跟而生恨习气——这都是现时的生起现象，而非灭尽现象，也非过去未来之习气。反之，依据解脱道证的智慧，其所断的烦恼皆是现起的烦恼。因此，关于这些已断烦恼之现时断灭瞬间，及其四种不同生起形式，就应观察。佛法论所说“四种生起”中的现起，是指即时生起；已断灭尽，是过去；偶然生起，是未来。但这两者却又联合为现时生起的近边。现时生起即当下出现。
Bhūmiladdhuppannaṃnāma attano khandhesu anusayitānaṃ maggena appahīnānaṃ anusayānaṃeva nāmaṃ. Ārammaṇādhiggahituppannaṃ nāma subhanimittādike ārammaṇe sakiṃ javitvā yāva tammūlako pariyuṭṭhānavego na vūpasammati, tāva adhimattathāmagata bhāvena ṭhitānaṃ tesaññeva nāmaṃ. Anusayā hi nāma anamatagge saṃsāre punappunaṃ pariyuṭṭhānapattānaṃ kilesānaṃ vasena uparupari thira tara daḷhatara pattiyā pakatiyāpi thāmagatāevanāma honti. Na yenavā tenavā vāyāmena pajahituṃ sakkuṇeyyā. Evaṃ santepi yadā yo yo anusayo paccayalābhena pariyuṭṭhāna bahulo hoti, tadā so so visesena adhimattathāma gatabhāvaṃ patvā ṭhito hoti. Yadā yo yo paṭipakkhadhamma samādānena niggahapatto hoti, tadā so so mandathāma gatabhāvaṃ patvā ṭhito hotīti. Avikkhambhituppannaṃnāma samatha vipassanāhi suṭṭhuaniggahitānaṃ tesaññeva nāmaṃ. Asamugghāṭi tuppannaṃnāma maggena appahīnānaṃ bhūmiladdhānaṃ tesaṃeva nāmanti. Yasmā pana lokuttaradhammānāma kilesānaṃ accantapaṭipakkhā hontīti heṭṭhimā maggaṭṭhaphalaṭṭhā sekkhā attano maggaphalakkhaṇesu upari maggājjhehipi anusayehi sānusayātivā nirānusayātivā thāmavatātivā athāmagatātivā navattabbā. Tasmā anusayānaṃ tādise paccuppanna bhāve satipi hañci paccuppanne kilese pajahati. Tenahi thāmagato anusayaṃ pajahatīti vutta doso natthīti veditabboti. Kāmarāgoeva anusayo kāmarāgānusayo.
所谓已断习气，是指于自身蕴内的尚未消除的习气总称。所谓偶然习气，是指依附善法因缘（如善缘相等）而生起，暂时维持至其根本因缘消散后而转灭的现象。习气在无明惑乱之轮回中反复显现，以坚固与削弱交替展现，没有人能通过单一努力完全除尽这些习气。然而，当某一习气因条件增多而变得强盛时，便会稳固存在。反之，通过修持相应对治法使其沉降，习气也会渐次消退。所谓安住习气，是指通过止观双修，对相应习气能正确断除的现象。所谓不起习气，是指因断除已断习气基础上尚未起的习气。因诸出世间法烦恼的彻底断尽，为了达成高级修行果位，亦须不断清净习气，才不会造作新的烦恼。故习气虽现起有时，烦恼能被断除，诸恶习气由是消灭。如此，爱欲习气就是欲爱习气。
Saṃyojenti bandhantīti saṃyojanāni, tāni pana sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso kāmacchando byāpādoti pañca orambhāgiyāni. Rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṃ avijjāti pañca uddhaṃbhāgiyānīti suttante abhidhammeca dasasaṃyojanāni āgatāni. Itarāni pana abhidhammeeva āgatānīti tato visesakaraṇatthaṃ suttanteti vuttaṃ. Kamo pana dvinnaṃpi pāḷiyā nasameti. Sabhāga dhammasaṅgahavasena pana idha aññathā kamo vutto siyāti. Cittaṃ kilissanti vibādhenti upatāpenticāti kilesā. Kilissantivā malīnabhāvaṃ nihīnabhāvañca gacchanti sattā etehīti kilesā. Kāmabhavanāmenāti vatthukāmadīpakena kāmanāmena rūpārūpabhavadīpakena ca bhavanāmena. Tādisaṃ kāma bhavasaṅkhātaṃ ārammaṇabhūtaṃ vatthu etissāti tabbatthukā. Tathā pavattanti sīlabbatāni parato āmasanākārena idaṃ me saccaṃ moghamaññanti abhinivisanākārena khandhesu attābhinivesākārenaca pavattaṃ. Vatthutoti sabhāvadhammato. Ayaṃ pāpasaṅgaho akusalaṅgaho navadhā vuttoti yojanā. [Akusalasaṅgaho]
束缚即五结。有五结：我见、疑惑、戒禁取相、欲贪、嗔恚，是生起于五根五尘的五种根本束缚。色欲、非色欲、傲慢、掉举及无明，佛经及阿毗达摩中称为十大结。其他结则阿毗达摩所组。至于“欲”字，巴利语中存在两个形式，但意义近似。以法组成之集体而言，欲的涵义有所差异。烦恼即心之污染，是妨碍及困扰心性之恶。心若被污染即退转且衰微，是众生痛苦之因。所谓欲生，是由欲之根本所发起的对境相续的产生。在戒律所制约的范围外，因执迷不悟而作诸妄见，便转而执身心为我及我的物，此即烦恼。故此，五结合称为连结。
§163
163. Missaka saṅgahe pāṇātipātādīni pāpakammāni karontānaṃpi cittassa ārammaṇe ujukaraṇaṃnāma jhānena vinā na sijjhatīti vuttaṃ sattajhānaṅgānīti. Kalyāṇevā pāpakevā ārammaṇe ujukaṃ cittapaṭipādanasaṅkhātassa upanijjhāyana kiccassa aṅgānīti attho. Tattha domanassaṃ akusalajjhānaṅgaṃ. Sesāni kusalākusalābyākatānīti. Kalyāṇakamma pāpakammasaṅkhātāsu sugati duggati vivaṭṭasaṅkhātāsuca nānādisāsu taṃtaṃdisāti mukhappavattisaṅkhātā cittassa gatināma sammāvā micchāvā pavattehi dassanādīhi eva sijjhatīti vuttaṃ dvādasamaggaṅgānīti. Cittassa ujugatiyāvā vaṅkagatiyāvā gamanassa pathaṅgāni upāyaṅgānīti attho. Tattha micchādiṭṭhi micchāsaṅkappa micchāvāyāma micchāsamādhayo pāpakamma duggatibhava saṅkhātāsu ahitadisāsu cittassa vaṅkagatiyā gamanassa upāyaṅgāni, itarāni kalyāṇakamma sugatibhava vivaṭṭadhammasaṅkhātāsu hitadisāsu ujugatiyāti daṭṭhabbaṃ. Tattha pāṇātipātakamme vitakka vicāra domanassekaggatā saṅkhātaṃ caturaṅgikajjhānaṃ micchāsaṅkappa micchāvāyāma micchāsamādhi saṅkhāto tiyaṅgīkamaggoca veditabbo. Evaṃ sesesu sucaritaduccaritakammesu jhānamaggā uddharitabbā. Vibhaṅge pana suttantesuca micchāvācā micchākammanto micchāājīvo micchāsatīti imepi cattāro āgatā. Ime pana visuṃ cetasikadhammā nahonti. Tathā tathā pavattānaṃ catunnaṃ khandhānaṃ adhivacananti katvā idha nagahitā.
163. 拘束包括杀生恶业者，其心之依止若无禅定之修持，不得清净。所谓七禅支，是。善或恶业依止而起，禅定是心行之根本部分。恶业之外，无明等为恶禅行，余为善禅行。善恶业伴随不同果报，自生趣向净趣或不净趣。佛经十二种道相说诸禅法。禅定有正与邪行，通达正道则心行安正，邪行则乱转。杀生恶业俗称为因，念由忧愁触发，诸禅行似四支禅。愚痴伴邪念、非正精进、非正定等为邪禅行者。须拔除如是善恶及善恶不善业行禅定。梵论论中对如假话、邪行等四恶道习气论述，显示此四习非心正行为。依佛法说法，即此四类不净习气非理应执持。四结即时讲述此等烦恼的成因之初。以如是观，习气及其分别的成因皆明白。
[210] Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ
[210] 论随前文内容扼要论述习气及心之执着。
‘‘Sugati duggatīnaṃ nibbānassa ca abhimukhaṃ pāpanato maggā; Tesaṃ pathabhūtāni aṅgāni maṅgānī’’ti vuttaṃ; Taṃ na sundaraṃ;
“往生善趣、恶趣及涅槃境界者，均由其业路径所导显。此路径各有其支系和总纲。”此言并不详美。
Na hi aṅgāni maggānaṃ pathabhūtānināma honti; Maggasaddoyeva pathapariyāyo aṭṭhakathāsu vutto na aṅgasaddoti;
诸道中并无称为『道的诸行』的诸部分，此中『道』一词仅是对行道的称谓，在注疏中虽有言及，实非称为『诸部分』之音。
[211] Yañca tattha
[211] 而其中所说的
‘‘Maggassavā aṭṭhaṅgikassa aṅgāni maggaṅgānī’’ti vuttaṃ. Taṃpi anupapannaṃ.
『八正道的诸部分称为道的诸行』一说亦未成就。
Idha hi katthaci citte tiyaṅgiko katthaci caturaṅgikotiādinā nānāmaggova adhippetoti. Ādhipaccaṭṭhena indriyāni. Kiñca ādhipaccaṃ. Attādhīnavuttike dhamme attano gatiyaṃ sabbaso vattetuṃ samatthabhāvo. Iti tesu tesu kiccesu attano ādhipaccasaṅkhātaṃ indaṭṭhaṃ karonti sādhentīti indriyāni. Indaṭṭhaṃ kārentītipi indriyāni. Issarā adhipatinoti vuttaṃ hoti. Tattha pañcacakkhādīni dassanādikiccesu cakkhuviññāṇādīnaṃ issarāhonti. Balavadubbalamanda tikkhādīsu attākārānuvattāpanato. Bhāvadvayaṃ itthākārādivasena pavattiyaṃ catusamuṭṭhānika rūpānaṃ sakalakhandhapañcakasseva vā issaro hoti. Aññathā appavattito. Tathā hi yasmiṃ santāne paṭisandhiyaṃ itthibhāvo pavattati. Tasmiṃ sabbe kammādipaccayā catusamuṭṭhānarūpasantatiṃ samuṭṭhāpentā itthākārasahitameva samuṭṭhāpenti, no aññathā. Chandacittādhippāyāpi tasmiṃ mandākārasahitāva pavattanti. Tabbiparītena purisasantānaṃ veditabbaṃ. Jīvitadvayaṃ rūpā rūpasantatīnaṃ ratti diva māsa saṃvaccharānukkamena addhānapharaṇe sahajātadhammānaṃ issaro hoti. Tesaṃ tadāyattavutti kattā. Mano vijānanakicce. Vedanāpañcakaṃ tathā tathā ārammaṇarasānubhavane. Saddhā ārammaṇāvīmuccane. Vīriyaṃ kammani alīna vuttibhāve. Sati ārammaṇupaṭṭhāne. Samādhi ārammaṇe niccalaṭṭhi tiyaṃ. Paññā asammohakicce sampayuttadhammānaṃ issaro hoti. Anaññābhibhavanīyabhāvena pavattanato. Yathā hi silāyaṃ pathavī sahajātehi anabhibhavanīyā hoti. Attanāvate abhibhavitvā visuṃ avijjamāneviya katvā pavattati. Yathā ca udake āpo aggimhi tejo vāte vāyo. Evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.
此中或以三行、四行等各类道之名目，指称不同道种类，谓诸根所依。何以为依？乃指自身依赖之法，能全然行持自身所应行之境界。故于各项事业中，诸根皆作其所依，令诸根得成就，此谓诸根。诸根即『主宰』也。于五眼等观见事业中，眼及识诸根作主宰。依力量强弱及自性质之差异，诸根随著者之本相而转。色与心两种本相，如四方内起相似四种色法于五阴诸法集盛，亦如五阴之一切集如五种覆蔽之主宰。若无此也即无常转变。缘于某连续体生起色本相，则于其中由各种业为缘，集盛四种色法及其本相，无有他异。于此亦由欲念心之主导，更起迟缓色相。此必须以反观之法观察人类连续体。色法连续即连续色身其生死昼夜、月岁相续依他而自然主宰。其时，诸根各司其职：心作识知事，受为诸根调御感受之所缘，信作离诸所缘之所由，精进成就工，念成就守护所缘，定成就安住不动之三昧，慧主宰断惑之业。若无此，犹如生于岩石之地而不能覆护。由于自身色相遍布全身，虽受污染而未识，因无明故陷于烦恼。如同水火风等于水中相互作用。此理当如是见。
Aññāyittha paṭivijjhitthāti aññātaṃ. Na aññātaṃ anaññātaṃ. Catusaccadhammo. Amataṃvā padaṃ. Anaññātaṃ ñassāmi jānissāmīti anaññātaññassāmi. Ākhyātikaṃpi hi padaṃ saññāsaddabhāve ṭhitaṃ nāmikaṭṭhāne tiṭṭhati. Yathā makkhaligosālo ehipassi koti. Evañhi sati tassa padantarena saha samāsabhāvo navirujjhatīti. Anaññātaññassāmīti evaṃ paṭipannassa indriyaṃ anaññā taññassāmītindriyaṃ. Ādimanasikārato paṭṭhāya tādisena ussāhena saha vipassanaṃ ārabhantassa tasmiṃ ussāhe apaṭipassaddheyeva sotāmattimaggaṃ paṭilabhantassa indriyanti vuttaṃ hoti. Ājānātīti aññaṃ. Tameva indriyanti aññindriyaṃ, pathamamaggena anaññātaṃ ñatvāpi kilesappahānakiccassa apariniṭṭhitattā tassa jānanakiccassa vippakatabhāvena yathā diṭṭhe tasmiṃ catusaccadhamme amatapadeeva vā punappunaṃ jānanakicca yuttānaṃ indriyanti vuttaṃ hoti. Aññātāvindriyanti aññā tāvino pariniṭṭhita ājānana kiccassa khīṇāsavassa indriyanti aññātāvindriyaṃ. Tividhaṃ petaṃ tathārūpe jānane sampayutta dhammānaṃ issaro hotīti veditabbaṃ.
所谓『别他知』即为别识，非不识非未知，乃四圣谛之法，似乎不灭之正道。『未知』者，谓不认识不明了也。知谛者，谓名称生于语言之处，如『马』、『猪』等。正是此故，随名称连结事物而不灭。依此，则无别识指识此名称与其意涵之共生关系，互不相违。于起初善法中所观，伴随专注以勤乃至于观不成时，耳根得入流果因此论具足称为根。所谓『无知』即为不明瞭。于初道时，虽不识法，因断垢之业未成而未竟，乃于此名法与四圣谛生起识知之作用，故称无知根。三种畏惧鬼种解脱与此相应理应明知。
Tattha imesaṃ sattānaṃ pākaṭe rūpakāye attagāhadaḷhattaṃ tabbimuttica imesaṃ apariññāya pariññāyaca hotīti dīpetuṃ ādito pañca pasādindriyāni vuttāni. Tassa attassa itthipuma tābhedo imesaṃ vasena hoti. Tasmiṃ vā itthipurisa gāho tabbimuttica imesaṃ apariññāya pariññāyaca hotīti dīpetuṃ kadanantaraṃ bhāvindriyadvayaṃ vuttaṃ. Soca attā imassa vasena jīvasaññaṃ labhati. Tasmiṃvā jīvagāho tabbimuttica imassa apariññāya pariññāyaca hotīti dīpetuṃ tadanantaraṃ jīvitindriyaṃ vuttaṃ. Idaṃ pana bhāvindriyato pure vattabbaṃpi rūpārūpa missakattā idha vuttanti daṭṭhabbaṃ. Nāmakāye attagāhadaḷhattaṃ tabbimuttica imassa apariññāya pariññāyaca hotīti dīpetuṃ nāmindriyesu manindriyaṃ ādito vuttaṃ. Soca arūpī attā imesaṃ vasena saṃkiliṭṭho vipphanditoca hoti. Tasmiṃvā sukhitadukkhitagāho tabbimuttica imesaṃ apariññāya pariññāyaca hotīti dīpetuṃ tadanantaraṃ pedanindriyapañcakaṃ vuttaṃ. Tassa saṃkiliṭṭhassa vodānappattiyā taṃtaṃgāhavimuttiyāvā paṭipattidassanatthaṃ tadanantaraṃ saddhādipañcindriyaṃ vuttaṃ. Tāya paṭipattiyā vodānappatti yā ādi majjha pariyosāna dassanatthaṃ ante tīṇi lokuttarindriyāni vuttānīti.
于此，众生于色身之外，因无明故，不能明了自身解脱与无明之关系，故教法中称为五净根。其自身男女别异，男性女性之集体有所差别。而于此过后，身心二根教法简称感官二根而宣说。为此，身心集体称为此处见，名为『生命触根』。先于感官二根所说者，依色法与名称法的混合显现，归属于色与名两个根部。名称根则标示心根属主。故混杂于无色的自身，与无明心相联系。于此，快乐苦乐触根以来，即属名称法中之生命根。为不净根之教义，以证解脱观照则发起信心及五根之力。借由修行教义之具足，以通达缘起法理，乃至超出三界之根力，皆得成就。
[212] Vibhāvaniyaṃ pana
[212] 然而有关辨别的事，
‘‘Ettāvatā adhippetatthasiddhīti aññesaṃ agahaṇanti’’ vuttaṃ. Taṃ na yujjati.
《法已集成，诸所凭缘便成就》，谓此法不能适用于他法。此理不能适用。
Nahi santesupi aññesu indriyabhāvārahesu dhammesu ettāvatā adhippetatthasiddhiyā tesaṃ aññesaṃ bhagavato therassaca agahaṇanti yuttaṃ vattuṃ. Indriyabhāvārahassa aññassa asambhavato. Yadi hi sambhaveyya, sataṃpi sahassaṃpi gaṇhissatiyevāti. Baliyanti uppannuppanne paṭipakkhadhamme sahanti maddantīti balāni. Yathā abalānaṃ baliyanti. Maddantenaṃ parissayāti. Etthaca abalāti dubbalā. Nanti hīnavīriyaṃ janaṃ. Baliyantīti balasā karonti ajjhottharanti. Parissayāti abalā rāgādi parissayāti attho. Apica, paṭipakkhadhammehi akampiyaṭṭhena akkho bhaṇiyaṭṭhena balānināma. Tasmā assaddhiyasaṅkhātena paṭipakkhadhammena kampetuṃ asakkuṇeyyatā saddhābalaṃnāma. Kosajjasaṅkhātena kampetuṃ asakkuṇeyyatā vīriyabalaṃnāma. Muṭṭhasaccena kampetuṃ asakkuṇeyyatāsatibalaṃnāma. Uddhaccena kampetuṃ asakkuṇeyyatāsamādhibalaṃnāma. Avijjāyakampetuṃ asakkuṇeyyatā paññābalaṃ nāma. Sesadukadvayaṃ pana aññamaññaṃ paṭipakkhenayojetabbaṃ.
因为即便在存在的其他内根性质所摄持的法中，也不适用这种凭大量积累因缘而成就的道理，因此世尊及长老们未曾采用这种说法。因内根性质的特性，彼此相违并不可成立。若能成立，那么即便是百乃至千之间，也应能取受支配。这就是所谓强弱彼此对立，强者胜，弱者败的道理，弱者得怜悯。由怜悯产生软弱。所以此处所谓软弱，是指力薄的人。人们称为强就是以力量促发、增加。怜悯是软弱的意思。软弱即是精进缺乏的人。人们以力量强迫，促使提升。此处怜悯含有对贪欲等的怜惜之意。并且，在对立法中，稳固不动摇、持久坚固、坚决坚定者称为有力。因此由信心力量而不堪动摇，称为信力。由精进力量而不堪动摇，称为精进力。由正念力量而不堪动摇，称为念力。由定力而不堪动摇，称为定力。由智慧力量而不堪动摇，称为慧力。余余相对应相互应和，方能结合。
[213] Vibhāvaniyaṃ pana
[213] 然而，应当加以阐明的是
Pāpabaladukaṃ paṭipakkhena yojetuṃ nalabbhatīti katvā ‘‘ahirikānottappadvayaṃ pana sampayuttadhammesu thirabhāve nevāti’’ vuttaṃ. Taṃ na sundaraṃ.
因不能将恶力和软弱对立而结合，遂说：「无羞耻心与无恐怖心并存法中，未见稳固不动。」此义不美。
Sampayuttadhammesu thirabhāvotica paṭipakkhehi akampiyatā tica atthato nānattābhāvatoti. Vīriyasamādhibalāni kusalākusalābyākatāni. Ahirikānottappāni akusalabalāni. Sesāni kusalābyākatānīti. Adhipatīti ettha patīti sāmi issaro. So pana padesa issaro sakalissaroti duvidho. Tattha indriyāni paresaṃ visaye sayaṃ paravase vattitvā attano visayeeva parehi attano vase vattāpentīti padesissarā nāma. Pubbāti saṅkhāravasena pubbāgamanavasena vā visesetvā pavattaṃ adhipatiṭṭhānaṃ patvā pana añño dutiyo issaronāma natthi. Tasmā adhiko patīti adhipati. Attā dhīnavuttīnaṃ patīti adhipatītica vadanti.
于并存法中，稳固不动地位于相反法上不能成就，是从三方面说无分别缘起：即毅力、定力为何善恶之表；无羞耻心与无恐怖心则是恶力；余者是善恶之表。此处所说「主宰」，是指主、主宰。主宰有二种，谓执掌他处之根境，擅自行之；所归属于自己领域者，即称为地主。以前因行相、前因来力等为标记而运作之所执领场域称为主宰。然另无第二主宰，因此多称主宰。以其执掌是愚者之所言也称为主宰。
Chandoeva adhipatīti chandādhipati. Chandavato kiṃnāma kammaṃ nasijjhatīti evaṃ pubbābhisaṅkhāravasenavā pubbe atītabhavesu suṭṭhu āsevitachandāgamanavasenavā tesu tesu kalyāṇa pāpakammesu sampayuttadhamme mahoghoviya tiṇapaṇṇakasaṭe attaparādhīne niccaṃ paggahitadhure katvā pavatto kattukamyatā chando. Esa nayo sesesupi. Nanu cettha pacchimā tayo dhammā adhipatibhāvaṃ gaṇhantā indriyabhāvaṃ avijahitvāva gaṇhantīti adhipatibhūtāva samānā indriyakiccavasena paravasepi vattantīti. Saccaṃ, aññaṃ pana adhipatikiccaṃ, aññaṃ indriyakiccanti natthettha dosoti. Yathā hi rājā cakkavattī ekassa attano purohitassa santike ekaṃ dibbavijjaṃ gaṇhāti. Na ettāvatā rājā cakkavattināma nahoti. Naca vijjāhetu aññassa vasena vattati. Aññañhi cakkavatti rajjakiccaṃ, aññaṃ vijjāgahaṇa kiccanti. Evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Tattha adhipatikiccaṃnāma taṃtaṃkicca visesaṃ anapekkhitvā atulyabalena abhibhavitvā sahajāta dhamme attano attano kiccesu anivattamāne katvā dhura vāhitā. Indriyakiccaṃ pana vijānanādikiccaṃ ārabbha pavuccatīti.
『欲』即为『欲主』，意谓欲望的主宰。欲望形态的业为何因缘而起？此乃依此前世种种先行业形成，正因在过往诸世中，善恶业因业孳生而使欲正当庄严而不断生起。欲有其性：好欲、恶欲皆相关连，譬如在大田里生长的麦子、稻叶中，遭遇恶业罪过者，常作出争为夺取之意欲，这即是欲的本质。本理亦然。且试思，此处虽有三种现象被称为主宰，实则欲望主宰，能摒弃六根所执而起中相等同，仍可生存于外界。诚然，其他主宰之事与根意之事不同，此处尚无讥责。譬如国王、天下大圣，独得一位己方祭司授予神通。若只是如此，不能称为大圣王。若凭一门神通，则他人能由他优势而行。众多圣王分工国事、法令各有差别，乃至如此理应观察。此处所云之主宰之事，谓以强大无比力量镇服自身，在本性所作职责中，固守且承当重担为欲，便名为欲主。根本之事即见知识等所作之职务而宣说也。
Āharanti sahajātādipaccayasāmaññato atirekena asādhāraṇapaccayasattivisesena haranti pavattentīti āhārā. Āharantivā ajjhattasambhūtā te te paccayadhammā paccayuppannadhammāca attānañceva attano attano paccayakiccaṃ paccayuppannakiccañca suṭṭhu haranti vahanti etehīti āhārā. Yathāhasabbe sattā āhāraṭṭhitikāti. Etthaca sabbe sattāti etena sabbe ajjhattasambhūtā paccayapaccayuppannadhammā vuttā. Āhāraṭṭhitikāti paccayaṭṭhitikā. Yathārahaṃ catuvīsatipaccayehi ṭhitisabhāvāti attho. Nanucettha paccayāhārova vutto. Na āhārapaccayo. Idha pana catubbidho āhārapaccayadhammova vuttoti. Saccaṃ, paccayaṭṭhena pana āhāranāmakānaṃ sabbesaṃ catuvīsatipaccayadhammānaṃ majjhe yedhammā cattāro āhārāti visesetvā vuttā. Te tesaṃ paccayāhārānaṃpi āhārabhūtāti siddhā hontīti. Imasmiṃ atthe catunnaṃ āhārānaṃ mahanta bhāvo pākaṭo hotīti.
『摄入』者，依顺于自身之根本因缘，且非同寻常因缘的特别业力，而引生和转流转也，故称为摄入。所谓摄入乃内生之因缘现象，受业因缘所摄持。彼此因缘成就自身、彼此摄入、彼此承载运转，以此谓之摄入。譬如一切众生倚赖摄入。此处言一切众生，即谓一切皆由内在生成者、因缘及因缘所生者而成，故称摄入义即摄因义。又如四分支因缘则稳定存在义。今此处所称即摄因摄入也，非摄入因缘。此又言四种摄入因缘之类。诚然，因缘中众多摄取名称者，四分支因缘于众多摄取因缘中，若谓四者为摄入，亦可得到成立。四种因缘的摄入因缘亦是摄入故，此处论义尤显明朗。
Tattha yathā yavabījānaṃvā sālibījānaṃvā ānubhāvo nāma kaḷiraṅkurānaṃ uppādāna padhānaṃ hoti. Tatoparaṃ pana sassabhāvaṃ patvā cha pañca māse vaḍḍhiyāvā ṭhitiyāvā pathavi rasaāporasānaṃ ānubhāvo padhānaṃ hoti. Evamevaṃ kabaḷī kārāhārūpajīvīnaṃ kāmasattānaṃ kammassa ānubhāvonāma paṭisandhirūpuppādane padhānaṃ hoti. Tatoparaṃ pana yāvatāyukaṃ vaḍḍhīyāvāṭhitiyāvā utuāhārānaṃ ānubhāvo padhānaṃ hoti. Kammajarūpāni hi yāva āsannamaraṇā pavattamānānipi utuāhārehi anuggahitānieva pavattanti. Utuca āhāru patthambhitoyeva attano kiccaṃ karoti. Tasmā tesaṃ sattānaṃ catusantatirūpaṃ kabaḷīkārāhārena anupatthambhīyamānaṃ ciraṃ napavattati. Upatthambhīyamānaṃeva yāvatāyukaṃ pavattati. Yathāca sakuṇāvā ḍaṃsamakasā dayovā tuṇḍena āhāraṃ gahetvā attabhāvaṃ posenti. Tuṇḍe asante āhāraṃ alabhantā maranti. Evameva ime sattā phassena ārammaṇesu rasaṃ gahetvā vedanāsaṅkhātaṃ upabhogaparibhogaṃ sampādetvā taṇhāvepullaṃ patvā tividhaṃ vaṭṭaṃ pūretvā yāvajjatanāpi vaṭṭe anukaṇṭhamānā pavattanti.
譬如谷种、稻种之根本作用，是黑色幼芽生发之因缘。更进一步，落叶归地后五旬间成长、稳定，乃地、水、火、风之因缘作用。犹如此，种种杂食生物众生之欲业，皆由业之摄入因缘，乃依生起后续转生之因缘。更且，生命周期中之寒暑饮食，为其摄入因缘。因诸业果报下行直至临终，皆随着季节饮食而运转行持。饮食若不足，则自身不能从事自身本分之事。由此，众生为着四类摄取饮食而被扶持，不被扶持则必然不再作转。被扶持即依赖季节饮食而持续发生。譬如鸟类，以嘴取食苍蝇蚊虫，促进自身生机。失嘴取食则死。犹如此诸众生，触及感官对象以取得味乐，依受受所构成的享受悲苦，不断生起渴爱，周而复始如三轮循环持续不断。
Yadi hi phassonāma na siyā, ārammaṇarasaṃ alabhitvā vedanā paribhogarahitena taṇhuppattiyā okāso natthīti tividhavaṭṭameva nasiyāti. Yathāca te sakuṇādayo pakkhe viyūhitvā antarā apatamānā rukkhato rukkhaṃ vanato vanaṃ vicaritvā attānaṃ yāpenti. Pakkhesu asantesu gamanaṃ asampādentā patitvā maranti. Evamevaṃ ime sattā āyūhanalakkhaṇāya cetanāya cetayitvā kammasamaṅgitaṃ sampādetvā bhavato bhavaṃ vicaritvā yāvajjatanā vaṭṭe saṃsaranti. Yadi hi cetanānāma na siyā, kammavaṭṭassa abhāvo. Tadabhāveca vipākavaṭṭassa abhāvo. Tadabhāveca tadanusayitassa kilesavaṭṭassa abhāvoti vaṭṭaṃnāma na siyāti. Yathāca te sakuṇādayo cakkhunā gocaraṭṭhānaṃvā taṃtaṃdisābhāgaṃvā vibhāvetvā yāvajīvaṃ attānaṃ yāpenti. Cakkhusmiṃ asante kiñcigahetabbavatthuṃvā gantabbaṭṭhānaṃvā alabhitvā tattheva maranti. Evamevaṃ sampayuttā dhammā ārammaṇavijānalakkhaṇena viññāṇena taṃtaṃārammaṇaṃ labhitvā tasmiṃ tasmiṃ phassādayo uppādetvā tividhaṃ vaṭṭaṃ vaṭṭenti. Yadi hi viññāṇaṃnāma na siyā, phassādīnaṃ ārammaṇalābhoyeva natthīti vaṭṭameva na siyāti. Tenāha cattāro āhārā.La. Viññāṇaṃ catutthanti. Saṃyuttakeca –
若触不可得，则无因缘得于感官对象味乐，因缘所起之渴爱亦消失，三轮循环亦无。譬如鸟类栖止枝头，枝断坠落，鸟自树林飞行而生存。落在空缺处而不能飞行，终致死亡。犹如是，诸众生以寿命特性、意识，造作与业相应行为，旋转生死现象，唯有周而复始不断。若无意识，则无业之轮，业之轮则无果报之轮，果报之轮则无烦恼之轮，即轮转无存。譬如鸟类凭眼观物，分辨方向终生生存。意未到处或未得应去处，则即时死亡。犹如是，缠缚业缘现象，通过识别感官对象而执着，三轮循环周而复始。若无意识，则无所得之缘，轮转亦不存在。故以四摄入成立之说，识为第四，众经有此记载。
Cattārome bhikkhave āhārā bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā sambhavesīnaṃvā sattānaṃ anuggahāya kabaḷīkāro āhāro oḷārikovā sukhumovā, phasso dutīyo, manosañcetanā tatīyā, viññāṇaṃ catutthanti vuttaṃ.
『四摄入』即诸有之生存、成长之生起者衡所依靠众生之具足营养。第一为粗重摄入，第二为触，第三为心意之造作，第四为识，此乃共说。
Tattha bhūtānanti vuddhippattānaṃ. Sambhavesīnanti kalalādi kāle ṭhitānaṃ. Catunnaṃpana āhārānaṃ yathāsambhavaṃ anamatagge saṃsāravaṭṭevā tasmiṃ tasmiṃ bhavevā ṭhitiyāvā anuggahāyavā pavatti ākāro vuttanayena veditabbo. Aṭṭhakathāyaṃ pana kopanettha āhāro. Kiṃ āhāretīti. Kabaḷīkārā hāro ojaṭṭhamakarūpāni āhāreti. Phassāhāro tisso vedanā. Manosañcetanāhāro tayo bhave. Viññāṇā hāro paṭisandhināmarūpanti vuttaṃ. Taṃ pākaṭaphalavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ojaṭṭhamakarūpuppādanaṃ pana kabaḷīkārāhārassa mahantaṃ kiccaṃ nahoti. Catusantatirūpupatthambhanameva mahantaṃ. Teneva hi pāḷiyaṃ ṭhitiyātica anuggahāyātica vuttaṃ.
其中所谓众有者，为成长变化之有。所谓生起者，为有限时刻立存之有。四种摄入，依其分别，于诸轮回存有及现行中，起辅助之作用。此处阿毗达摩论断曰摄入者：何者摄入？谓维持、增强粗重摄入。触为三种受感，心意造行为三种，识为接续名色。此理当明示。维持增强粗重摄入非为繁重生成之因，乃四种扶助稳定之间也。以此可知，巴利言立存之物乃以扶助及稳定之义而定。
Apica yathā upanissayāsevanapaccayā suttanti kapariyāyā abhidhammapariyāyātica duvidhā honti. Tathā āhārapaccayopi duvidho. Tattha yaṃ vuttaṃ manosañcetanāhāro tayobhaveti. Taṃ suttantikapariyāyaṃ sandhāya vuttaṃ. Nahi paṭṭhāne arūpā hārā asahajātānaṃ dhammānaṃ āhāraṭṭhena paccayānāma hontīti. Pañcaviññāṇesu jhānaṅgāni nalabbhanti. Tāni hi dubbalakiccaṭṭhānavatthukattā rūpādīsu abhinipātamattāni hontīti na tesu vijjamānā vedanā ekaggatā jhānakiccaṃ sādhentīti. Vitakkapacchimakaṃ jhānantica vuttaṃ. Jhānaṅgānaṃ nāyakabhūtoca vitakko tesu natthīti tattha tāvedanā ekaggatāyo taṃ na sādhentīti. Vīriyupatthambharahitā dhammā sampayuttadhammesu thirabhāvappattā nahontīti avīriyesu soḷasāhetukacittesu samādhibalakiccaṃ na sādheti. Vīriyapacchimakaṃ balanti hi vuttanti āha avīriyesu balāni nalabbhantīti. Heturahitā ca dhammā vaṭṭassa vivaṭṭassaca pattiyā pathabhāvaṃ nagacchanti. Hetupacchimako maggoti hi vuttanti āha ahetukesu maggaṅgāni na labbhantīti. Vicikicchāsampayuttecitte ekaggatā adhimokkharahi tattā ekantena saṃsappanasabhāvāya vicikicchāya abhibhūtattā ca maggindriyabalabhāvāya balavatī nahotīti vuttaṃ vicikicchā citte ekaggatā maggindriyabalabhāvaṃ na gacchatīti. Dvihetuka tihetuka javanesvevāti ettha dvihetuka tihetukasaddena momūhadvayahasanajavanāni nivatteti. Javanasaddena tibhūmakāni dvihetukatihetukavipākāni nivatteti.
此外，依赖条件、随缘而生的被称为缘起（upanissayāsevana）所生，因缘变化所生（paccayā suttanti）分两种，遍行法（kapariyāya）和殊胜法（abhidhammapariyāyā）均为这两类。同样，食因（āhārapaccaya）也分为两种。此中所说的因缘即心意摄食，称为「心意摄食」（manosañcetanāhāro）。此说在经典遍行义中所说。非根本随处境起的无形食因（arūpā hārā asahajātā dhammā），不称为食因。因五种识中禅定因子的缺失，不能获得入定。因此，这些（无形食因）是依赖灵弱、动作处境的色法等的堕落，只是色等的摔落，并非真实的入定。所谓禅定的前分别、后分别是禅定因子的领导，前分别于它们中无，故若只有禅定因子而无前分别，受、专注等禅定功用不能成就。精进退失的法，不与生起之法相应，行禅定功用亦不成就。退失精进的法无法得力，这称为失力。因无缘生起之法（heturahitā dhammā）作用，被比喻为拓痕消失般的退转境地（pathabhāva），其功能消灭。所谓无缘之缘，即无缘生起诸道之境，得不到。心怀疑杂的心，虽有专注，却未决断，所以因怀疑、压抑而禅定功用力不强。怀疑之心中专注不能产生禅定力。二缘、三缘之说，如同二缘、三缘之言，分别终止迷惑之二恶流。二缘之言比三重缘说更简。二缘相对三缘的原因与果报界分，称为起。
[214] Vibhāvaniyaṃ pana
[214] 然而，应当加以阐明的是
‘‘Dvihetukatihetukagahaṇena ekahetukesu adhipatīnaṃ abhāvaṃ dassetī’’ti vuttaṃ, javanabhāvasāmaññattā pana hasanacittepi tesaṃ abhāvo dassetabboyeva hotīti.
曰：『因缘二重或三重的摄取，即无一缘主存在之显现，』此说言，因之形态存在的一般性，怀疑心亦能显露其无缘主之理。
Yathāsambhavanti laddhapubbāti saṅkhārassa laddhapubbāgamassa ca ekekassa adhipatino sambhavānurūpaṃ ekova labbhati. Na dutiyo. Itarathā adhipatieva nasiyāti. Evañca katvā paṭṭhāne yathā indriyapaccayavibhaṅge arūpinoindriyā sampayuttakānaṃdhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ indriyapaccayena paccayoti vuttaṃ. Na tathā adhipatipaccayavibhaṅge. Tattha pana chandādhipati chandasampayuttakānantiādinā ekekādhipati vibhāgavaseneva vuttanti. Evañhi sati adhipati indriyānaṃ viseso pākaṭo hotīti. Naveritāti nava īritā kathitā. Kusalā kusalā byākatehi samākiṇṇo kusalādi samākiṇṇo. [Missakasaṅgaho]
就如同前果得之，取缘造作之前段，每一缘主都徇其领主之生起相应，只得一缘，第二无之。他方若不徇，缘主即退失。如是观于根缘分解，非色根缘具相之法等为起，乃由色根缘为条件所起。非如此以主缘分解。唯有以欲为主，即欲所具相生者，分立为一主。如此即显明主缘根之殊特，不可逆转者称新转变。善行以善行集者相连为一体。【恶集】
§164
164. Cattāri saccāni bujjhatīti bodhi. Bujjhantivā tāni taṃ samaṅgino etāyāti bodhi. Catumaggañāṇaṃ. Vuttañhetaṃ mahā niddese bodhi vuccati catūsu maggesu-ñāṇanti. Pakkhoti koṭṭhāso sambhāro. Bodhiyā pakkhe bhavāti bodhipakkhiyā. Adhisīlā dhicittā dhipaññā saṅkhātāsu tīsu sikkhāsu pariyāpannānaṃ satthusāsanadhammānaṃ etaṃnāmaṃ. Te pana koṭṭhāsato satta vidhā hontīti āha cattārosatipaṭṭhānātiādi. Sampayutta dhammesu pamukhā padhānā hutvā kāyādīsu ārammaṇesu tiṭṭhanti nānārammaṇesu cittagamanaṃ nivattetvā tesveva kāyādīsu citta nibandhanavasena pavattantīti paṭṭhānāni. Satieva paṭṭhānānīti sati paṭṭhānāni. Cattārisatipaṭṭhānānīti vattabbe dhammabhāvaṃ apekkhitvā cattārosatipaṭṭhānā tivuttanti daṭṭhabbaṃ. Kāyeanupassanā kāyā nupassanā. Rūpakāye rūpasamūhe assāsapassāsādikassa avayavakāyassa taṃtaṃkāyabhāvenavā aniccādibhāvenavā yāva tasmiṃ tasmiṃ kāye sammoho pahiyyati. Tāva punappunaṃ nirantaraṃ samanupassanāti attho. Navappabhedāsu vedanāsu sukhavedanādi kāyaavayavavedanāya taṃtaṃ vedanābhāvena udayabbayavasena ca anupassanā vedanānupassanā. Soḷasa pabhedesu sarāgā dīsu cittesu sarāgādikassa avayavacittassa taṃtaṃ cittabhāvena udayabbayavasenaca anupassanā cittānupassanā. Pañcapabhedesu nīvaraṇādīsu dhammesu kāmacchandādikassa avayavadhammassa taṃ taṃ dhammabhāvena udayabbayavasenaca anupassanā dhammānupassanā.
164. 四圣谛觉悟之义即是觉了。觉者即是解了，诸法同等说亦是觉。四道识谓显论。此大义即是觉，谓四圣道之识。部份即是汇聚。谓觉道将成就觉。戒定慧于三学已成，称为圣师教法焉。此道乃七种部份，故曰四念处等。于聚合法中为主导，止于身体等所缘，心离诸境转移，依于相同所缘于此处各处，称为念处。念处即所缘也。四念处中辨法质，依四念处论述法心质。身观察身，即观色身，色身诸物含呼吸等组分，身中生无常等性，及至消除于身中迷乱。反复持续观照，谓持续观察。感受之九种分别中，苦受等身业受，依彼受之消长，称感受观。云中有十六种心中观色等心业，依十六心中色，及其起伏以观心。五种障盖等法中，欲等法中之所在法，以色法存在及起伏观法，称法观察。
[215] Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ
[215] 其中应当阐明者
‘‘Kucchitānaṃ kesādīnaṃ āyoti kāyo. Assāsa passāsānaṃvā samūho kāyo’’ti vuttaṃ. Taṃ na sundara meva.
『身乃由曲折毛发等而生』，谓此身。『气息与呼吸的集合亦是身』，此义曾宣说。此义并非美好。
[216] Yañca tattha
【注解第216段】就此而言，
‘‘Kāyassa anupassanā kāyānupassanā’’ti vuttaṃ. Taṃpi na sundaraṃ.
『不观察身体即是观察身体』，此义亦曾宣说。此义同样不美。
Kāye kāyānupassī viharatīti hi vuttaṃ. Etena hi kāye anupassanā kāyānupassanāti ayamatthova padhānato dassitoti.
虽言于身中修习观察身体者，意指对此而言，不观察身体与观察身体，本质上是从专注起见所示。
[217] Yañca tattha
【注解第217段】再就此而言，
‘‘Vedanānaṃ vasena anupassanā’’ti vuttaṃ. Taṃpi na sundaraṃ. Vedanāsu vedanānupassīti hi vuttaṃ. Tathā cittānupassanā padepi.
『借由感受流转而不观察感受』此义曾说。此亦不美。于感受中催生感受观察；同理于心亦有心观察义。」
[218] Yaṃpi tattha
如是者何？
‘‘Saññāsaṅkhārānaṃ dhammānaṃ bhinnalakkhaṇānameva anupassanā dhammānupassanā’’ti vuttaṃ. Taṃpi na sundarameva.
谓「观察受、行诸法时，仅以分别各法差别相，即为观法(法之观察)」。此说亦非妥当。
Na hi katthaci pāḷiyaṃ saññāsaṅkhārāva visesetvā dhammāti vuttā atthīti. Pāḷiyañhi chanīvaraṇā pathamaṃ dhammāti vuttā. Tato pañcupādānakkhandhā. Tato dvādasāyatanāni. Tato sattabojjhaṅgā. Tato cattāri saccānīti. Yadievaṃ ekāya dhammānupassanāya vuttāya itarāpi siddhāti satipaṭṭhānaṃ ekameva vattabbaṃ, na cattāroti.Na. Yo hi dhammānupassanāyaṃ rūpakkhandho vutto. So ruppanalakkhaṇānupassanavasena vutto. Ruppanalakkhaṇañhi nibbattitapara matthadhammo. Soca tathā anupassantassa visesato sukhumassa attavipallāsassa pahānāya hotīti. Kāyoti pana taṃtaṃ samūhabhūtarūpadhammavasena veditabbo. Naruppanalakkhaṇavasena. Naca taṃtaṃ kāyabhāvena gahito taṃtaṃ rūpadhammasamūho nibbattita paramatthadhammonāma hoti. Paññattimissakattā. Soca tathā anupassantassa visesato oḷārikassa subhādi vipallāsassa pahānāya hotīti. Tathā vedanācittesupi oḷārikavipallāso sukhumavipallāsoti dve dve vipallāsā honti. Tattha attupanibandhā niccasukha vipallāsā oḷārikā. Attavipallāso sukhumo. Tattha vedanā cittā nupassanā oḷārikavipallāsānaṃ pahānāya visuṃ vuttā. Dhammesu vedanākkhandhaviññāṇakkhandhā sukhuma vipallāsa pahānāyāti. Tasmā cattārova satipaṭṭhānā vattabbāti. Sammā padahanti etehīti sammappadhānāni. Kāmaṃ tacoca nhāruca, aṭṭhica avasissatu. Upassussatu me sarīre maṃsalohitaṃ. Yantaṃ purisathāmena purisaparakkamena pattabbaṃ. Na taṃ apatvā vīriyassa saṇṭhānaṃ bhavissatīti evaṃ anivattanavutti vasena pavattassa sammāvāyāmassa etaṃ nāmaṃ. So pana tathā pavatto ekopi samāno kiccasiddhivasena catudhā hotīti. Vuttaṃ uppannānantiādi.
盖从未有巴利文以分别受、行而称谓法之意，即为法者。巴利文中“可遮者”为“法”的第一义义。继而便次第说五取蕴，继而说十二入，继而说七觉支，继而说四圣谛。倘若仅以此法之观照谓观一法，则他法亦应成立，觉知念处亦仅一，非四。真正谓法之观照者，当以色蕴为例。此谓观色蕴差别相。色蕴差别相者，即变生之法体。若不观之，因对微细唯心错执故，当如实分别其对治。其身谓身体诸集合法团或称色法之集合物，不是单指身形外貌。观色之法，即念身法中的集合色法为变异之本。对未观色蕴微细变化，尤须放弃身命错见。如此法，亦得知苦乐现象之详微差异。夫身体法团之色，即色为身法之法体。不可以身态或形质视之，而应以色法综合集合法视之。其因分别色法微细变化以断除对身躯异见，能治愈悲伤。对受与心亦复如是，有粗细之感受错别。于苦乐受诸感中，二种感受错别：一种长期依止于苦乐，名为得我之感受；另一种则为细微得我之变异。正是观于此感受及心，放弃关于得我之错别。于法中感受因色受识蕴分别而是苦乐之细微变异得以断除。故而，四念处实有必要观照。彼等谓正精进亦如是正勤也。示现修行者热衷，须发精进于自己身体肉血，乃至全人及行力布施。若不发此精进，精进之集无法成就，因故此为切实不转之说。彼修行者实凭此心，具足功德，能达事功成就四法。此谓「有此生起」之说。
Tattha uppannānaṃpāpakānanti asukasmiṃ kāle dese ṭhāne vā ahaṃ idañcidañca nāma pāpaṃ akāsiṃ, idañcidañcanāma mayhaṃ uppannanti evaṃ attano santāne uppannabhāvena viditānaṃ akusalānaṃ. Pahānāyāti tesaṃ attano santāne ajjatagge yāvaparinibbānāpuna anuppādadhammatāpādanakaraṇatthaṃ. Vāyāmoti sīla pūraṇa samatha vipassanābhāvanākammesu daḷhaṃ vāyāmo. Anuppannānanti attano santāne uppannapubbanti aviditānaṃ parasantānesuvā suttantesuvā disvāvā sutvāvā viditānaṃ. Anuppādāyāti yesaṃ akusala mūlānaṃ atthitāya imesaṃ sattānaṃ īdisāni kilesajātāni vā pāpakammānivā uppajjanti. Tāni mayi vijjantieva. Ahaṃpi tehi kilesehivā kammehivā aparimuttoyeva. Ahaṃpi svevā parasuvevā bhavantaresuvā tāni attano santāne uppādessā miyevāti evaṃ paccavekkhitvā tesaṃ akusalamūlānaṃ attano santāne uppattiyā paccayasamucchindanatthaṃ. Anuppannānaṃkusalānanti catubhūmakesu kusaladhammesu sattavisuddhipabhedesu imenāma visuddhidhammā mayā appattā anadhigatāeva hontīti evaṃ ñatvā samaye anatikkanteeva appattānaṃ anadhigatānaṃ upari visuddhidhammānaṃ adhigamanatthāya.
所谓有生起之恶法者，指于不善际时，不管时空，作恶之事称名为恶；其生起乃我及我眷属中作恶者之生起。放弃指于此自身及子孙世间，直至最终般涅槃为止，不令再生起恶法。努力指善根具备之戒律、止息、观修习行中精进。所谓未生起者，指于自身及子孙尚未生起但于他族群或文献说中据知已生故。所谓未生起者，指因所缘知恶根恶业生起而致此众生于此恶根中生起不善法。其恶业恶根虽对我熟知，其恶业无边无际，虽自身、他方各生此恶业之业种。我亦且应于自身与他人皆不得任意令此恶生起。于彼等未生起善法者者，指四圣谛中的善法及七十种清净法我未得而未入者。具此见知，于时不待已过时，切实期许于未得善法上修习入门。
Uppannānaṃ kusalānaṃ bhiyyo bhāvāyāti yāni sīlādīni kusalāni mayi uppannāni. Tāni yāva niyāmaṃ naokkamanti, tāva mayhaṃ etānīti vattuṃ nārahanti. Svevā parasuvevā bhavantaraṃ patvāvā bhijjissanti yevāti evaṃ paccavekkhitvā attano santāne uppannānaṃ tesaṃ sabbaso akuppadhammatāpādanavasena suṭṭhutaraṃ vaḍḍhanatthāya. Etesu pana catūsu mukhesu yena kenaci ekena mukhena uppanno vāyāmo catukiccasādhakoeva hotīti veditabbo. Aṭṭhakathāyaṃ pana maggakkhaṇe eva ekassa tassa catukiccasādhakatā vuttāti.
所谓生起善法更进一步者，即我所生起之戒律等善法。只要尚未得彼一定规矩，彼等未能对我成佛之助利故。若放任彼等邪恶之恶法于自身及他间生起，定非随意而能爱惜故。当观于诸善法中四门以一门动力激发以善法之四种功德为资粮其力可成。论释中对于道果时亦有一门一力四种功德激发之说。
Ijjhanaṃ iddhi, tassa tassa yogakammassa siddhi samiddhi nibbattīti attho. Sā pana saṅkhepato abhiññeyyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsiddhi, pariññeyyānaṃ pariññāsiddhi, pahātabbānaṃ pahānasiddhi, sacchikā tabbānaṃ sacchikaraṇasiddhi, bhāvetabbānaṃ bhāvanāsiddhīti pañcavidhā hoti. Ijjhatītivā iddhi satthusāsane yogakammena ijjhantānaṃ sabbesaṃ mahaggata lokuttaradhammānaṃ nāmaṃ. Pajjati etenāti pādo. Iddhiyā pādoti iddhipādo. Iddhipattiyā balavupāyo padhānakāraṇanti vuttaṃ hoti. So pana catunnaṃ adhipatidhammānaṃ vasena catudhā hotīti vuttaṃ cattāro iddhipādātiādi. Adhipatibhūto chandova iddhipādoti chandiddhipādo. Esanayo sesesupīti. Etthaca sabbe mahaggatānuttarabhūtā uttarimanussa dhammānāma napākatikena chandenavā vīriyenavā cittenavā paññāya vā adhigantabbā honti. Yena kenaci palibodhena paṭibāhituṃ asakkuṇeyyena adhipatibhāvapattena chandādināeva adhigantabbā. Tasmā ime cattāro dhammā adhipatibhūtāva idha adhippetāti daṭṭhabbāti.
「意境力」者，即依各各修习法（瑜伽法）的功德而生之功德、辉煌、觉悟之意。此中简略者为通达五种法之成就：通达(般若)之成就、详知(解)之成就、应舍弃事之成就、证得真谛之成就、修习事之成就，为五。此「意境力」即是世尊教法中，凭瑜伽修行者所具足，得成就诸大超世法之总称。巴利谓「成就」作「taṇhāti」意为基足。意境力为意境之基，谓为精进之本，积聚之因。四意境力乃四大主宰力者，有称为四意根力者。四主宰力成就其主之意根力者也。主宰力为如欲根力，意境力即欲根之道力。谓欲根力即诸想愿望等。综其所说，诸具大超世之法应以欲、力、心、慧等根本及资粮达成之。借由某种契机或无力阻挡者，透过主宰之力，须于意境得成就。是故此四种法理，应观为主宰之力已现前。
[219] Yaṃpana vibhāvaniyaṃ
［219］如何划分说明
‘‘Ijjhati adhiṭṭhānādikaṃ etāyāti iddhi, iddhividhaññāṇaṃ. Iddhiyā pādo iddhipādo’’ti vuttaṃ. Taṃ saṃyuttake katamāca bhikkhave iddhi. Idha bhikkhave bhikkhu anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti. Ekopi hutvā bahudhā hoti.La. Yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti. Ayaṃ vuccati bhikkhave iddhīti imāya pāḷiyā sameti. Evaṃsantepi idha abhidhammapariyāyova adhippetoti taṃ na yujjatiyeva.
所谓能力，若从立定等观念来说，则名为神通，是神通之识。谓能以神通力为根本之力，此即所谓神通根。如经中所言：这在相应部中被称为神通。比库们，何谓神通？在此，比库们，若比库亲自体验多种不同的神通种类，则即使是单一存在，也可具多样变化。可以肉身存在于诸梵天界，这被称为神通，即此巴利语集中的含义。如此说来，即便在阿毗达摩结论部分，此义亦当属其上加注释，非纯粹原文内涵。
Vibhaṅge pana pathamavāre lokiya lokuttaramissakā citta cetasikarāsīeva iddhipādāti vuttā. Aṭṭhakathāyañca-pathamajjhāna parikammaṃhi iddhipādonāma. Pathamajjhānaṃ iddhināma.La. Nevasaññā nāsaññāyatanajjhānaparikammaṃ iddhipādonāma. Nevasaññānāsaññā yatanajjhānaṃ iddhināma. Sotāpattimaggassa vipassanā iddhipādo nāma. Sotāpattimaggo iddhināma.La. Arahattamaggassa vipassanā iddhipādonāma. Arahattamaggo iddhināmātica. Pathamajjhānaṃ iddhipādonāma. Dutiyajjhānaṃ iddhināma. La. Ākiñcaññāyatanajjhānaṃ iddhi pādonāma. Nevasaññā nāsaññā yatanajjhānaṃ iddhināma. Sotā pattimaggo iddhipādonāma. Sakadāgāmimaggo iddhināma.La. Arahattamaggo iddhināmāti ca vuttaṃ. Taṃtaṃ pādakajjhānaṃ iddhipādonāma. Tato tato vuṭṭhahitvā uppāditamaggo iddhināmātipi vattuṃ vaṭṭatiyeva. Idha pana uttaracūḷabhājaniye āgatanayena cattāro adhipatidhammāeva iddhipādāti vuttā.
于《分别》（Vibhaṅga）第一章中记载，身心双运自动配合而成的世间及出世间能力即为神通根之所摄。论注中称为“第一禅的准备”，是第一禅的神通根之义。谓无色界无觉受处的第二禅修前准备，则称为神通根。说此为无色界入定前的修习，其名为神通根。通达初果道的觉照中观禅定即称为神通根，初果圣道即名神通根。通达阿拉汉道的觉照亦称神通根，阿拉汉道亦称神通根。第一禅亦称为神通根，第二禅亦称神通根。于无所有处定的第三禅修前准备亦称神通根。无色界第二境的第四禅修前准备也称神通根。初果道亦称神通根，斯陀含果道亦称神通根。阿拉汉道亦称神通根。诸足音身所聚集定前之禅也称神通根。由禅起并由此审察，以故晋次道在称为神通之时尚可称之为道。于此诸上禅中相续现起，经由道而升华称神通；诸与佛道同等，必依四种净因而成其名为神通根。故由此理可见“神通”不仅仅限于单个内禅之力，而是遍及诸多入禅定、断取、智慧之胜道之融合所成。
Tattha pana lokuttarabhūtāeva adhippetā. Idha lokiya lokuttara missakabhūtāti. Indriyabalāni atthato heṭṭhā vuttāneva. Pākaṭaṭṭhānato pana catūsu sotāpattiyaṅgesu saddhāya thāmo veditabbo. Yathāha-kattha bhikkhave saddhindriyaṃ daṭṭhabbaṃ. Catūsu sotāpattiyaṅgesu ettha saddhindriyaṃ daṭṭhabbanti. Catūsu sammappadhānesu vīriyassa. Yathāha-kattha bhikkhave vīriyindriyaṃ daṭṭhabbaṃ. Catūsu sammappadhānesu ettha vīriyindriyaṃ daṭṭhabbanti. Catūsu satipaṭṭhānesu satiyā. Yathāha-kattha bhikkhavesatindriyaṃ daṭṭhabbaṃ. Catūsu satipaṭṭhānesuettha satindriyaṃ daṭṭhabbanti. Catūsu jhānesu samādhissa. Yathāha-kattha bhikkhave samādhindriyaṃ daṭṭhabbaṃ. Catūsu jhānesu ettha samādhindriyaṃ daṭṭhabbanti. Catūsu ariyasaccesu paññāya thāmo veditabbo. Yathāha-kattha bhikkhave paññindriyaṃ daṭṭhabbaṃ. Catūsu ariyasaccesu ettha paññindriyaṃ daṭṭhabbanti. Sambodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ, samantato bujjhati paṭivijjhati bujjhanti vā etāyāti katvā. Sā hi catusaccadhammaṃ bujjhamānā ekakkhaṇe soḷasahi atthehi saddhiṃ samantato bujjhati, na ekadesa toti tassā sambodhiyā samuṭṭhāpanaṭṭhena sambodhiyā aṅgo sahakārībalavapaccayoti sambojjhaṅgo. Satieva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo. Sā hi kāyādīsu catūsu attano gocaresu bhāvanāvasena suṭṭhusaṃvaḍḍhamānā anupubbena sabbapamāda pakkhaṃ vidhametvā sabbaṃ appamādapakkhañca pūretvā catumaggaññāṇa saṅkhātaṃ sambodhiṃ samuṭṭhāpetīti. Vipassanāya bhūmibhūte ajjhatta bahiddhādhamme vicināti kakkhaḷattaphusanādīhi aniccatādīhica vividhā kārehi cuṇṇavicuṇṇaṃ kurumānoviya tesu daṭṭhabbākāraṃ asesaṃ upadhāretīti dhammavicayo. Soeva sambojjhaṅgoti dhammavicaya sambojjhaṅgo. Sopi hi attano gocarabhūtesu tesu dhammesu bhāvanāvasena suṭṭhusaṃvaḍḍhamāno anupubbena sabbaṃsammoha pakkhaṃ vidhametvā sabbaṃ asammohapakkhaṃ pūretvā sayaṃ catumaggañāṇa sambodhi hutvā samuṭṭhahatīti. Sammappadhānavīriyameva sambojjhaṅgoti vīriyasambojjhaṅgo. Tampi hi catubbidhesu attano gocaresu bhāvanāvasena suṭṭhu saṃvaḍḍhamānaṃ anupubbena sabbaṃ kusalesu dhammesu līnasaṅkoca kosajjapakkhaṃ kilesajātaṃ vidhametvā sabbaṃ dhurasaṃpaggahapakkhaṃ pūretvā vuttappakāraṃ sambodhiṃ samuṭṭhā petīti.
此处所说之神通根为世间及出世间皆有根基的实相。世间者，言感官力量处于下界之力；且显著处体现在四种初果要素中，应由信心作为支柱：所谓比库应见信根于四果要素中。于四正勤中之精进力，应见精进根。于四念处中之念，应见念根。于四禅定中之定，应见定根。于四圣谛中之慧，应见慧根。所谓悟道，为于四种道中悉知智慧，四方皆彻悟、贯通、明了而得名曰悟。因为四圣谛得知时，瞬间能以十六种境界相通彻底明了，此种明了非仅限一处而是道之四种成份相辅相成故，名为智慧觉支（sambojjhaṅga）。正念即是此觉支之一。此觉支由身等自身境界，通过逐步的发展而良好增长，能切实断除一切懈怠，并具足一切不懈怠的现象，因而得以成就对四圣谛知识之觉悟。观慧以内外法的细微分别，见其无常等性质，以各种缘起细节逐一灭除残余烦恼，此为法的分析，此即觉支中的法慧。此等觉支即于自身境界通过修习生成，逐步断尽所有迷惑，具足无迷惑的境界，因而成就对四道知识的觉悟。正精进是第四觉支中的精进觉支，也具足于自身境界的修习，能将一切善法中的粗重、紧紧束缚、食污烦恼断除殆尽，具足所有殊胜清净，如此因缘成佛之义。
Pītiyeva sambojjhaṅgo pīti sambojjhaṅgo. Sāpi hi vuttappakāresu gocaresu suṭṭhu saṃvaḍḍhamānā kusalesu dhammesu sabbaṃ cittassa aratiukkaṇṭhapakkhaṃ vidhametvā sabbaṃ dhammarati dhammanandidhammārāma pakkhaṃ pūretvā vuttappakāraṃ sambodhiṃ samuṭṭhāpeti. Passaddhieva sambojjhaṅgo passaddhi sambojjhaṅgo. Sāpi hi vuttapakāresu gocaresu bhāvanāvasena suṭṭhu saṃvaḍḍhamānā sabbaṃ cittassa sārambha darathapakkhaṃ vidhametvā sabbaṃ vūpasantasītalapakkhaṃ pūretvā vuttappakāraṃ sambodhiṃ samuṭṭhāpeti. Samādhieva sambojjhaṅgoti samādhi sambojjhaṅgo. Tassa sambodhisamuṭṭhāpanatā pākaṭā. Tatramajjhattatā saṅkhātā upekkhāeva sambojjhaṅgoti upekkhā sambojjhaṅgo. Sāpihi vuttappakāresu satiādīnaṃ gocaresu bhāvanāvasena suṭṭhu saṃvaḍḍhamānā sabbaṃ cittassa līnuddhaccapakkhaṃ vidhametvā samavāhitapakkhaṃ pūretvā vuttappakāraṃ sambodhiṃ samuṭṭhāpetīti. Sammā aviparītato dassanaṃ sammādiṭṭhi. Sā pana dukkhe ñāṇaṃ, dukkhasamudaye ñāṇaṃ, dukkhanirodhe ñāṇaṃ, dukkhaniro dhagāminipaṭipadāya ñāṇanti catubbidhā hoti. Sammā aviparītato saṃkappanaṃ sammāsaṅkappo. Yathā sammādiṭṭhi daṭṭhabbasabhāvesu pharamānā pavattati tathā tassā saṃvidhānanti attho. Teneva hi so paññākkhandhe saṅgahitoti. Yathāha-yācāvuso visākha sammādiṭṭhi, yoca sammāsaṅkappo, ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitāti. Sammāvācā dayo pubbe vuttatthāyeva. Sammā vāyamanti ekenāti sammāvāyāmo. Catukiccasādhakaṃ sammappadhāna vīriyaṃ. Passaddhidvayaṃ passaddhisāmaññena ekaṃ katvā cuddasete sabhāvatoti vuttaṃ. Sattadhāti vuttappakārānaṃ satipaṭṭhānacatukka sammappadhānacatukkādīnaṃ vasena sattadhā. Idāni tesaṃ cuddasannaṃ kiccānaṃ ṭhānabhedaṃ dassetuṃ saṅkappapassaddhicātiādimāha.
喜乐支觉支称为喜乐觉支。此亦于所修习的善法境界中生起，断除一切心中不安和渴望之状态，具足一切对法之喜乐欢愉的境界，成就所传说的觉悟。静虑支觉支称为静虑觉支。此亦于所修习境界中通过善法的培养而壮盛，断除一切粗重烦恼，具足所有安稳清凉之境，成就所传说的觉悟。定支觉支称为定觉支。此觉支具备觉悟之本相，表现为中道，是平等不偏的不动，称为舍觉支。此亦于诸如正念等所修习之境界中生起，断除一切心中粗重、不安，具足平等调伏之境，成就所传说的觉悟。正见为正觉支。谓四圣谛之知见，分别为苦谛知、集谛知、灭谛知、道谛知，合称“四种智慧”。正见是正觉支。正思惟亦称正念，谓言语与行为的正当思惟。正思惟是正觉支。于四圣谛中体现其真实运行，即为之构成之理义。譬如沙利子与维萨迦对正见正思惟之描述，谓此法理集于智慧蕴中。正语为前句之所描述，正精进为单一，故名正精进。此又称为成就四业最重要的力量。静虑双支二者是以普遍调伏为一，以禅定为二，共十三支，配合所有现象有七种。经十二门圣行及四正勤数等调伏共计七支。此时谓诸事已周到之功课，分境界已示现，明示分别之意。
[220] Yaṃpana vibhāvaniyaṃ
［220］如何划分说明
‘‘Sattadhā tattha saṅgahoti vatvā puna taṃ dassetuṃ saṅkappapassaddhicātiādimāhā’’ti vuttaṃ. Taṃ na yujjati.
『在此讲七种总摄』，言中复又称『为令复见此处，得意念安住等』等言，谓此义旨已被宣说，此说不可采纳。
Na hi tattha satta sarūpaṃ labbhatīti. Saṅkappo viratittayañca ekaṃ maggaṅgaṭṭhānaṃ pāpuṇāti. Passaddhica pītica upekkhāca ekaṃ bojjhaṅgaṭṭhānaṃ. Chandoca cittañca ekaṃ iddhipādaṭṭhānanti evaṃ navadhammā ekaṭṭhānikā honti. Ekaṃ vīriyaṃ catusammappadhāna iddhi pādindriya balabojjhaṅga maggaṅga vasena navaṭṭhānikaṃ. Ekā sati catusatipaṭṭhāna indriya bala bojjhaṅga maggaṅga vasena aṭṭhaṭṭhānikā. Eko samādhi indriya bala bojjhaṅga maggaṅga vasena catuṭṭhāniko. Ekāpaññā iddhipādindriya bala bojjhaṅga maggaṅga vasena pañcaṭṭhānikā. Ekā saddhā indriya bala vasena duṭṭhānikāti. Te pana sattatiṃsa pabhedā dhammā pubbabhāge nānārammaṇā nānākhaṇikāca honti. Maggaphalesu pana navaṭṭhānikaṃ vīriyaṃ ekameva nibbānaṃ ārammaṇaṃkatvā navasuṭhānesu atta paṭipakkhānaṃ pāpa dhammānaṃ paccaya yamugghātavasena nava kiccāni sādhayamānaṃ ekameva pavattati. Esa nayo aṭṭhaṭṭhānikādīsu. Tasmā te ekakkhaṇe ekacitte sabbe ekato upalabbhantīti vuttaṃ sabbe lokuttare hontīti. Navāsaṅkappa pītiyoti ettha vāsaddo kvaci saddattho. Saṅkappo kvaci dutīyajjhānikā dikepītica kvaci catutthajjhānikādike lokuttare nahontīti attho.
实则于此处不成就七种相似法。所谓意念误舍者，是指道支段中一法，名为止息意念。安住及欢喜和捨，是觉支段中一法。欲念及心，是精进的根本，此为五力的所依。诸如此类九法，皆为九支现时同在共集。努力为一法，则为四正勤，成为六种自立稳固的力量、觉支及道支的所在。正念则为四念处、六根、力量、觉支、道支的所在，计为八法。禅定为力量、觉支、道支的所在，为四法。智慧为精进、根本、力量、觉支、道支所依，为五法。信心具根、力量为两法数。诸法共计三十七品，分及前缘，皆随时多相异相。于道果中则依止九法中七法，努力独行、观察净除恶法，成就九法。此法循八法为引，故众法一时一心集一处，故闻说皆超世间。新生意念欢喜等处有时有语意。意念有时属第二禅，有欢喜有时属第四禅等，故超越世间义旨是此意。
Lokiyepīti sīlavisodhanādivasena pavatte kāmā vacarakusalādike lokiyakusala kriyacittuppādepi. Yathā yoganti sīlavisodhanakamma samathakammanāmarūpapariggahādikammesu yujjitabbānaṃ viratittayādīnaṃ anurūpaṃ. Chabbisuddhipavattiyanti sīla visuddhādīnaṃ channaṃ visuddhīnaṃ anukkamena pavattikāle. Etena diṭṭheva dhamme maggaphalapatiṭṭhābhāvatthāya pūrite catupārisuddhi sīlepi saddhāsatiādayo bodhipakkhiyesu saṅgahitā eva honti. Tathā maggapādakatthāya uppāditesu mahaggatajjhānesu mīti dasseti. Tathā hi bojjhaṅgasaṃyuttake –
所谓世间者，依戒清净等便利行起世俗欲及善业心理之本。譬如修习戒清净业、止业与色身修行等聚集之法，当适应止息意念等法。所谓二十六清净修行者，是指戒净等依止清净集聚法之顺序。以此现前法得以具足，依止诸法则信念、正念等觉支共融合。如此因修道支诸禅定生大禅定见得相续显现。于是觉支相连起，俱为道之基。
Evaṃ bhāvito kho kuṇḍaliya indriyasaṃvaro tīṇi sucaritāni paripūreti. Evaṃ bhāvitāni tīṇi sucaritāni cattāro satipaṭṭhāne paripūrenti. Evaṃ bhāvitā cattāro satipaṭṭhānā satta bojjhaṅge paripūrenti. Evaṃ bhāvitā satta bojjhaṅge vijjāvimuttiyo paripūrentīti vuttaṃ.
经藏中有此说：「如来已修习如法护持根身三业清净，遂修守三善行为而圆满。修行四念处得成圆满。修行四念处得成正法四正勤。修行四念处圆满七觉支。修行七觉支，得成智与解脱。」诸法相续，因缘具足。
Aṭṭhakathāyaṃpi nakevalaṃ balavavipassanā maggaphalesueva bojjhaṅge uddharanti. Vipassanāpādaka kasiṇajjhāna ānāpāṇā suka brahmavihārajjhānesupi uddharantīti vuttaṃ. [Bodhipakkhiyasaṅgaho]
论典中亦说，非唯具足力量与观慧为道果觉支所摄，亦于观慧生起薄伽梵疾止及息念禅同时具足。
§165
165. Sabbasaṅgahe pañcakkhandhāti pañca rāsayo. Atītādi bheda bhinnānaṃ rūpānaṃ khandho rāsīti rūpakkhandho. Ekasmiṃ ruppana lakkhaṇe rāsiṃ katvā ñāṇena pariggahitā rūpadhammāeva. Tathā ekasmiṃ vedayitalakkhaṇe sañjānana lakkhaṇe rāsiṃ katvā pariggahitā atītādibhedabhinnā vedanāsaññāyo vedanākkhandho saññākkhandho canāma. Saṅkharontīti saṅkhārā. Phassa cetanā dayo. Tehi chasuvā upapattidvāresu tīsuvā kammadvāresu ekato saṅgamma samāgamma phusanacetayitādīhi attano attano kiccehi dassanasavanādīni sādhāraṇakiccānivā kāyika vācasikamānasikānivā sayana nisajjaṭṭhāna gamana kathana cintanādīni sabbāni kiccāni karonti vidahantīti. Vuttañhetaṃ saṃyuttake –
【集论】五蕴谓五种聚集物。先说五受蕴：色蕴为色法聚合体，依色相为识知所收摄。受蕴及想蕴，乃感受及心识相收摄，是色受想三法。行蕴即行为；识蕴即识知。触为意根感应境界，感受由此产生。六根对境生三种根门行为，心意依此调摄，使之可见、可闻、能言善行。此为身语意诸业，动作行为及思惟皆属于此类行为。经中如此言说法聚合。
Kiñca bhikkhave saṅkhāre vadetha. Saṅkhataṃ abhisaṅkharontīti kho bhikkhave tasmā saṅkhārāti vuccanti. Kiñca saṅkhataṃ abhi saṅkharonti, rūpaṃ rūpatthāya saṅkhataṃ abhisaṅkharonti. Vedanaṃ vedanatthāya saṅkhataṃ abhisaṅkharonti. Saññaṃ saññatthāya saṅkhata abhisaṅkharonti. Saṅkhāre saṅkhāratthāya saṅkhata mabhisaṅkharonti. Viññāṇaṃ viññāṇatthāya saṅkhata mabhi saṅkharontīti. Saṅkhata mabhisaṅkharontīti kho bhikkhave tasmā saṅkhārāti vuccantīti.
比库们，应当说何为行？行者，究其义，是指有为所造。因为有为此故，称为行。何谓有为？是谓有为者，于色而言即是因色而造，有为色者。有为苦、有为受者，于受而言即是因受而造；亦复如是，有为想、有为行者，皆因其所缘而造。于识亦复如是，因识所缘而造有为。所以，因有为而造，故称为行。
Tattha rūpaṃ rūpatthāya saṅkhatamabhisaṅkharontīti yasmiṃ yasmiṃ kāle sayana nisajjādivasena pavattā yā yā rūpavikati icchīyati, tasmiṃtasmiṃ kāle tassā tassā rūpavikatiyā jātatthāya iriyāpatha parivattanādi vasena taṃ taṃ rūpavikatiṃ saṅkhataṃ abhisaṅkharontīti attho. Khajjabhojjādikaṃ vatthālaṅkārādikaṃ mañca pīṭha geha rathādikaṃ sabbaṃ upabhoga paribhogabhūtaṃ bāhira rūpaṃpi gahetvā yojetuṃ vaṭṭatiyeva. Vedananti diṭṭhadhammikaṃ samparāyikañca sabbaṃpi vedanaṃ. Tattha diṭṭhadhammikaṃ vedanaṃ saṅkhataṃ abhisaṅkharontā cittakammanaccagītādīni taṃ taṃ vedanupakaraṇāni sampādana vasena samparāyikañca abhisaṅkharontā mānusakaṃvā dibbaṃvā taṃtaṃ vedanaṃ patthetvā dāna sīlādi sampādana vasena abhisaṅkharonti. Esanayo sesesupi. Saṅkhāresu pana phassaṃ phassatthāya cetanaṃ cetanatthāyātiādinā dānaṃ dānatthāya sīlaṃ sīlatthāya pāṇātipātaṃ pāṇātipātatthāyātiādinā vā sabbaṃ lokapavattiṃ ñatvā vitthāretabbāti. Ettha siyā, kasmā saṅkhāresu pākaṭā cetanādayo vitakkādayo lobhādayo saddhāsatipaññādayoca dhamme visuṃ visuṃ khandhabhāvena avatvā vedanāsaññāva vuttāti. Vuccate.
此中，所谓因色而造有为者，是谓于是时由卧坐等处所生起，诸色变化、渴求发生者，于此时此处色的变化因缘，随行身路转动之缘而造有为。譬如碎屑、食物、衣物、装饰品等，为了使用和消耗而对外的色相加以收聚组合。所谓受，是指一切所见、所闻之感受皆为空性且生灭无常者。于此所见之感受因缘下，造诸心业所为等助器而为有为，亦复生死轮回中所造，或为人间或为天上，种种感受生起，因而修学布施戒律等。所以意欲及余谓如是。有为中唯有触以得触而起之意欲，即因意欲而造。由此应知，应于色受想行识行中等制止懈怠、起贪嗔念、起信念念智等如实分解，按五蕴分别细察而为分别摒除，此即谓之也。
Yathā hi cheko mahābhisakko bhesajjamūlāni gahetvā cuṇṇaṃ karonto tesu mūlesu imāni thūlānipi mudūni honti. Imāni khuddakānipi kakkhaḷāni hontīti ñatvā tato pathamataraṃ kakkhaḷāni visuṃ uddharitvā suṭṭhu koṭṭetvā cuṇṇaṃ karoti. Sesāni pana sabbāni mudūni ekato katvā koṭṭetvā cuṇṇaṃ karoti. Tato ubhayāni missetvā silāyaṃ pisetvā bhesajjakamme upaneti. Evaṃ karonto nakilamati. Evamevaṃ bhagavāpi nāmarūpadhammesu tilakkhaṇaṃ āropetvā niccasukhaatta vipallāsānaṃ pahānatthāya anuyuñjantā devamanussā vibhāge akate tīsu dhammesu kilamissantīti ñatvā nāmadhammesu vedanāsaññācittasaṅkhāte tayo dhamme visuṃ uddharitvā ekamekaṃ khandhaṃ nāma katvā desesi. Tathā hi yathā macchānāma udake sati ukkaṇṭhitā nāma natthi. Asati pana ekantena ukkaṇṭhitāyeva honti. Yathāvā madhukarāvā bhamarāvā yasmiṃ vane puppharasa phalarase labhanti, tattha ukkaṇṭhitānāma natthi. Alabhamānā pana ekantena ukkaṇṭhitāeva honti. Evameva imesaṃ sattānaṃ sukha saññitesu patisaraṇesu vedanāsadisaṃ patisaraṇaṃnāma natthi. Manussadevabrahmasampattiyo assādentāpi sukhavedanatthāyaeva assādenti. Yadica tāhi vinā yathicchitaṃ sukhavedanaṃ labheyyuṃ. Konāma tā sādiyissati. Tathā phassacetanādīhi vitakkavicāravīriyādīhi lobhadosādīhi saddhāsatipaññādīhi ca saṅkhārakkhandhadhammehi diṭṭhadhammikaṃ samparāyikañca yaṃkiñci saṅkhataṃ abhisaṅkharontāpi sukhavedanatthāyaeva abhisaṅkharonti. Yadica tādisena abhisaṅkharaṇena vināpi yathicchitaṃ sukhaṃ labheyyuṃ, tehi dhammehi attho natthīti konāma te dhamme abhisaṅkharissatīti.
譬如铁匠执草药根，将之研磨成粉；于较粗者先取其坚硬处研细，则粗硬者转变为柔软。余者全碎皆成柔粉，将诸粉混合，用石块捣药，同入药工，使药成形，谓此即妄想。世尊亦复如是，于名色法上施三相印，修苦集灭道以断生死之患。如鱼于水常有鲜活，然若忍辱之苦灭无，则痛苦难生。蜂蝶于林得花果实，若痛苦尽，则痛欲不生，反之尚有痛苦。如是于众生诸幸福之具，虽有欲乐，然欲由各种意行造作。如能无此造作，即能随心得此乐，即此造作即为必要。
Iti sukhasaññitesu dhammesu vedanānāma imesaṃ sattānaṃ paramukkaṃsagataṃ sukhasaññitaṭṭhānaṃ hoti. Tasmā bhagavā taṃ visuṃ ekaṃ khandhaṃ katvā khandhadesanaṃ desetīti. Tathā imesaṃ sattānaṃ attasaññitesu patisaraṇesu saññāsadisaṃ patisaraṇaṃ nāma natthi. Tathā hi tasmiṃ tasmiṃ sattanikāye uppannā te te sattā attāno attano visayesu sabbaṃ jānitabbaṃ saññāya sañjānitvā viññuttaṃ āpajjanti. Tathā viññuttaṃ āpajjantā yattakaṃ pare jānanti. Tattakaṃ mayaṃpi jānāma. Ko amhākaṃ uttaritaroti evaṃ loke ñāṇasammabhaṃ saññaṃ paramaṃ attānaṃ katvā vicaranti. Iti attasaññitesu dhammesu saññānāma imesaṃ sattānaṃ paramukkaṃ sagataṃ attasaññitaṭṭhānaṃ hoti. Tasmā bhagavātaṃpi visuṃ ekaṃ khandhaṃ katvā khandhadesanaṃ desetīti. Tathā imesaṃ sattānaṃ niccasaññitesu patisaraṇesu cittasadisaṃ patisaṃraṇaṃ nāma natthi. Tathā hi sattā sukhaṃ dukkhaṃnāma aniccaṃ sukhapattānaṃ dukkhaṃ natthi. Dukkha pattānaṃ sukhaṃ natthītivā. Saññānāma aniccā, kadāci pamussati kadāci napamussatītivā. Vīriyaṃnāma aniccaṃ. Kadāci ārabhati, kadāci na ārabhatītivā. Lobhonāma anicco. Kadāci uppajjati, kadāci nauppajjatītivā. Dosonāma anicco. Kadāci uppajjati, kadāci na uppajjatītivā. Saddhānāma aniccā. Kadāci pasannacitto hoti, kadāci appasannacitto hotītivā. Paññānāma aniccā. Jānitabbaṃpi kadāci jānāti, kadāci na jānātītivā evaṃ cetasikadhammānaṃ anicca bhāvonāma kesañci lokiyajanānaṃpi pākaṭo hoti. Na pana cittassa. Na hi sattā cittaṃnāma aniccaṃ. Kadāci uppajjati, kadāci na uppajjatīti gaṇhanti. Taṃ pana sayaṃ niccaṃ pavattamānaṃ hutvā kadāci sukhena yuttaṃ hoti, kadāci dukkhenātiādinā tasmiṃ niccasaññameva uppādentīti. Iti cittaṃnāma niccasaññitesu dhammesu paramukkaṃ sagataṃ niccasaññitaṭṭhānaṃ hoti. Tasmā bhagavā taṃpi visuṃ ekaṃ khandhaṃ katvā khandhadesanaṃ desetīti.
由此诸幸福之受，为众生极上安全赖所故。世尊以此缘故将此总一为蕴，故称蕴说。诸众生依自身而分别察知自性，认知出入境界，应当悉知，自觉了达，犹如世界众生如是修习，心遂得解脱。由此自觉之法，谓引受则缘，故世尊亦于此总一称为蕴，作蕴义说。诸众生于恒常安住之所无影踪，谓恒沙心法无常。恒常法者，有时生起，有时不起，无非如此。色法无常，心法无常；诸意念虽生时灭，或生或灭，世人虽知无常而不了解，心识唯有时生时寂灭，故此心识于恒常中为极上住处。故世尊亦将此总一称为蕴，以此蕴义而说。
[221] Yaṃpana vibhāvaniyaṃ
[221] 其中应当阐明者
‘‘Bhājana bhojana byañjana bhattakāraka bhuñjaka vikappavasena pañceva vuttā’’ti vatvā taṃ vibhāvantena ‘‘rūpañhi vedanā nissayattā bhājanaṭṭhāniyaṃ. Vedanā bhuñjitabbattā bhojanaṭṭhāniyā. Saññā vedanassāda lābha hetuttā byañjanaṭṭhāniyā. Saṅkhārā abhisaṅkharaṇato bhattakārakaṭṭhāniyā. Viññāṇaṃ upabhuñjakattā bhuñjakaṭṭhāniyaṃ. Ettāvatāca adhippe tatthasiddhīti pañceva vuttā’’ti vuttaṃ. Taṃ sārato nadaṭṭhabbaṃ.
谓曰：「食事、食物、佐料、饮食作用、饮食品尝，此五种说。」言文已成，今由此分别说：「于色众生中，食事为色所依；于受众生中，饮食为受所依；于想众生中，食物因得其后的哺受而起；于行众生中，行为由造作为因；于识众生中，识者由享有而成。」如此所说者，皆有实义，言说周详。
Na hi taṃ aṭṭhakathāyaṃ etapparamavinicchaye āgataṃ. Upamādīpaneeva āgataṃ. Na ca bhagavatā bhājanādivikappasiddhimattaṃ uddissa pañceva khandhā vuttāti sakkā vattuṃ. Tathāsiddhassa atthassa payojanābhāvatoti.
此所谓注疏，不是超出原先範疇的详尽讨论。恰如比喻火光而来，不是佛陀为仅仅使五蕴得于分析讲说。若是如此，则无成就已生法之利趣。
[222] Yañca tattha
[222] 其中所说者
‘‘Desanākkamepi idameva kāraṇaṃ. Yattha bhuñjati, yañca bhuñjati, yenaca bhuñjati, yoca bhojako, yoca bhuñjitā. Tesaṃ anukkamena dassetukāmattā’’ti vuttaṃ. Taṃpi asāraṃ.
「与布施道场相同，此亦成其因。无论身处何地，何人饮食，何物供养，无论是谁接受，皆应如法循序分别，以便显现。」此义亦无实用价值。
Catunnaṃ upādānānaṃ visayabhūtā khandhā upādānakkhandhā. Sabba sabhāgadhamma pariyādānavasena sāsavā anāsavāca dhammā pañcakkhandhāti vuttā, vipassanā bhūmipariggahavasena sāsavāeva pañcupādānakkhandhāti vuttā. Āyatanti attano phaluppattiyā bhusaṃ ussahantā viya hontīti āyatanāni. Āyatanasaddo pana chasu ajjhattikesu dvāradhammesu pavattamāno sañjātidesaṭṭhena nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena, chasu bāhiresu ārammaṇadhammesu pavattamāno samosaraṇaṭṭhena, ubhayatthapi kāraṇaṭṭhena pavattati. Tattha citta cetasikā dhammā ekasmiṃvā bhave anamataggevā saṃsāre punappunaṃ saha jāyamānā cakkhādīsu chasu dvārapadesesueva jāyanti, na aññattha. Santānānubandhavasena nivasantāpi tesveva nivasanti, na aññattha. Ākiritvā thapitā viya pavattamānāpi tesveva pavattanti, na aññattha. Tasmā cakkhādīni chasañjātidesaṭṭhena nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhenaca āyatanānināma. Devāyatanaṃ viya adhiṭṭhānaṭṭhenātipi vattuṃ vaṭṭatiyeva.
由四取蕴形成之有为色蕴即取蕴蕴。诸法有漏无漏皆称五蕴。观慧境地所执为有漏五取蕴。场所如畜草为粪土消减，出离时好似烦恼取执。处名六处，谓内六处为心与所缘之六门。外六处为外对境。两处缘起而异，随因缘作转。身心诸法在此无数次生死流转，诸识与境界如六门之门户。其间续转因缘不二，联合不断存在，心所法一一相续，同处现于六门，如实周遍流转，不离别。故名为六处，如天界梵天亦由所依所托持续而有。
Yathāca sampannapupphaphalesu khemesu rukkhesu tato tato pakkhino nilinatthāya āhāratthāyaca niccaṃ samosaranti. Evaṃ rūpādīsu chasuṭhānesu tato tato cittacetasikā dhammā ārammaṇakaraṇatthāya niccaṃ samosaranti. Tasmā rūpādīni cha samosaraṇaṭṭhena āyatanānināma. Tadubhayāni pana tesaṃ citta cetasikānaṃ kāraṇaṭṭhena āyatanānināma. Cakkhuca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ. Evaṃ sesāni. Tattha cakkhusotāni sattānaṃ hitakriyāsu bahupakārattā kāmarūpa byāpitattā ca pākaṭānītiādimhi vuttāni. Tehi āsannattā tadanantaraṃ ghānaṃ. Tato jivhāti imāni cattāri padesāyatanānināma. Tato sakalakāyabyāpako kāyo. Tato tesaṃ sabbesaṃ gocaravisayaggāhakaṃ manoti. Sesāni pana tesaṃ visayattā tadanukkameneva vuttānīti.
若树上花果，夏秋季时乃至季季轮转生长，身心六处诸法亦复如是，处处轮转生相续不断。二者因缘俱成而名六处。又由于所缘心法相续因缘，复而名六处。以眼为例，则称眼处；余六亦如是。心为它门所缘，乃身心众所共入触境界。眼、耳等所缘法为众生所用，利益大用，故显著。其前后相续，因缘依序转动，称为六处。
Kassaci pana puggalassavā sattassavā manussassavā devassavā brahmunovā vase avattitvā attanoeva sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo. Visuṃ visuṃ vavatthitasabhāvattāvā yathāsabhāvaṃ dhārīyanti sallakkhīyanti vavatthapīyantīti dhātuyo. Apica, nissatta nijjīvaṭṭhena dhātuyo. Tattha nissattaṭṭhenāti sattākārā bhāvaṭṭhena sattakiccābhāvaṭṭhena. Ko panettha sattākāro kiṃ sattakiccanti. Jīvayogo sattākāro. Īhāca byāpāro ca sattakiccaṃ. Nijjīvaṭṭhenāti ekasmiṃ bhave yāva namarati. Bhavaparaṃparāyavā yāva saṃsāro na nivattati. Tāva abhijjamāno acchijjamāno ekova vattatīti evaṃ gahitassa jīvassa abhāvaṭṭhena. Cakkhādayoca dhammā sabbaso sattākārarahitā satta kiccarahitāca honti. Naca sayaṃ jīvānāma honti. Nāpi jīvayogāti. Iti nissattaṭṭhena nijjīvaṭṭhenacatedhātuyonāmāti. Tesaṃ pana daṭṭhabbākāro aṭṭhakathāyaṃ vutto. Yathāha-bheritalaṃ viya cakkhudhātu daṭṭhabbā. Daṇḍo viya rūpadhātu. Saddoviya cakkhuviññāṇadhātu. Tathā ādāsatalaṃ viya cakkhudhātu. Mukhaṃ viya rūpadhātu. Mukhanimittaṃ viya cakkhuviññāṇadhātu. Athavā, ucchuyanta kilayantaṃ viya cakkhudhātu. Yantacakkayaṭṭhi viya rūpadhātu. Ucchurasa telāni viya cakkhuviññāṇadhātu. Tathā adharāraṇi viya cakkhudhātu. Uttarāraṇi viya rūpadhātu. Aggi viya cakkhuviññāṇadhātu. Esanayo sotaviññāṇadhātuādīsu. Manodhātu pana yathāsambhavato cakkhuviññāṇadhātuādīnaṃ purecarānucarā viya daṭṭhabbā.
于某人而言，有生命存在，即有诸色受想行识之聚集，为生命之根本。此根本所具诸法，各自具足其本性，要如其相般存在与弘扬，称为界。根本之生即存续生命。此生存即生命业结。生命体内各法，虽多而皆有因缘，整体为生命所系。若无此统摄，则不能称为生命。故此生命根本、生命续存二者有命名。此理于注疏中须见明。譬如大地为眼界，杖为色界，声为眼识界，眼为大地色界，眼识如楫或门户，亦如涌动之气流，鼻为大地，鼻识似油脂，口为下界，火为眼识界，用以结构维系諸界，心界与眼识界等亦然。
Dhammadhātuyā vedanākkhandho sallamiva sūlamivaca daṭṭhabbo. Saññā saṅkhārakkhandhā vedanāsalla sūlayogā āturā viya daṭṭhabbā. Puthujjanānaṃvā saññā āsā dukkhajananato rittamuṭṭhi viya ayathābhuccanimittagāhato vanamigoviya. Saṅkhārā paṭisandhiyaṃ pakkhipanato aṅgārakāsuyaṃ khipanapurisā viya. Jātidukkhānubandhato rājapurisānubandhacoro viya. Sabbānatthāvahassa khandhasantānassa hetuto visarukkhabījāni viya. Rūpaṃ nānāvidhupaddavanimittato khura cakkaṃviya daṭṭhabbaṃ. Asaṅkhatāpidhātu amatato santato khemato ca daṭṭhabbā. Kasmā, sabbānatthapaṭipakkhabhūtattā. Manoviññāṇadhātu gahitārammaṇaṃ muñcitvāpi aññaṃ gahetvā pavattanato vanamakkaṭo viya, duddamanato assakhaluṅgo viya, yattha kāmanipātito vehāsaṃ khittadaṇḍo viya, lobhadosādi nānāppakāra kilesayogato raṅganaṭo viya daṭṭhabbāti. Ariyasaccānīti ettha santassa dhammassa bhāvo saccaṃ. Santassāti bhūtassa tathassa aviparītassa. Apica, kenaṭṭhena saccanti. Tathaṭṭhena avitathaṭṭhena anaññathaṭṭhena. Yañhi cakkhussa dukkhattaṃ, taṃ tathaṃ hoti avitathaṃ anaññathaṃ. Dukkhadukkha saṅkhāradukkha vipariṇāmadukkha saṅkhātehi tīhi dukkhehi taṃ samaṅgipuggalassa abhiṇhapīḷanato. Tattha saṅkhāradukkhaṃ nāma kammajānaṃ uppattiyā pageva taṃtaṃkammā bhisaṅkharaṇadukkhaṃ. Tathā utujādīnaṃ uppattiyā pageva taṃtaṃ utucittāhārānaṃ abhisaṅkharaṇadukkhaṃ.
法界中，受蕴如同刺针，应当明了观察。想、行蕴乃是受刺之病，应如是观。凡夫之想蕴，由于渴爱生忧苦，如空握笼中，或误抓树枝而受伤的野兽。行蕴则如纵火搬运煤炭的放火者，迅速放出火焰。由于生死苦之相续，行蕴如盗贼紧跟尊贵之人的后面。诸蕴之流转为一切痛苦之因，犹如恶劣树木生瘤般阻断人路。色法依多种因缘，如刀轮般可见。无分别根源、无尽、永恒、稳固之法应当观知。何以故？因一切有益之法皆为痛苦对立故。心识法舍弃旧境，取新境如旋转之盘，难以捕捉，恰似樵夫斩倒落叶，因欲离欲爱等烦恼之缠绕而战斗者，应观此理。谓圣谛者，即此实体之法之真实。实体者，即真实存在，非相反而不变。何为真？当眼缘苦已生，则此苦真实存在，非相反非不同。苦苦、行苦、变苦，是由这三种苦构成。行苦即因业生成之苦；由未生之苦，乃是因未生恶业的生起所生之痛苦。
Cakkhu hi nāma rūpibrahmānaṃpi purimabhave jhānabhāvanā saṅkhātaṃ mahantaṃ kammābhisaṅkharaṇa dukkhaṃ anubhavantānaṃyeva uppajjati. No aññathā. Kāmasattānaṃ pana purimabhave kammasaṅkhāradukkhaṃ anubhavitvā uppannaṃpi yāvajīvaṃ pavattiyā āhārādisaṅkhāradukkhañca paṭijaggana dukkhañca anubhavantānaññeva pavattati, no aññathā. Pavattamānañca paccayavekallevā jāte antarāyevā āgate yadākadāci bhijjati. Maraṇakālaṃ patvā pana ekantena bhijjatiyeva. Tasmā taṃ assādetvā tadatthāya kammaṃvā āhārādipaccayaṃvā paṭijagganaṃ vā saṅkharontānaṃ anamatagge saṃsāre saṅkhāradukkhassa pariyantonāma natthi. Iti sabbaṃ cakkhu apariyantena saṅkhāradukkhena puggalaṃ abhiṇhaṃ pīḷetiyeva. Idamassa saṅkhāradukkhaṃ. Idaṃ cakkhu nāma paccayavekallevā jāte antarāyevā āgate yadā kadāci bhijjanajātikaṃ. Tasmā tassa bhijjanabhayena pageva paccaya sampādanadukkhaṃ rakkhāvaraṇaguttisaṃvidhānadukkhaṃ bhijjananimittāni disvā vā bhijjamānevā bhinnevā socanaparidevanādidukkhañca vipariṇāma dukkhaṃnāma. Iti sabbaṃ cakkhu apariyantena vipariṇāmadukkhena puggalaṃ abhiṇhaṃ pīḷetiyeva. Idamassa vipariṇāmadukkhaṃ. Dukkhadukkhaṃ pana tadubhayena dukkhena saheva sijjhati. Evaṃ cakkhu dukkhadukkha saṅkhāra dukkha vipariṇāma dukkhasaṅkhātehi tīhi dukkhehi taṃ samaṅgipuggalaṃ abhiṇhaṃ pīḷetiyeva. Yañca tassa tathāpīḷanaṃ, taṃ tathaṃ hoti, avitathaṃ, anaññathaṃ. Tasmā cakkhu dukkhasaccaṃnāma. Esa nayo sotādīsu tebhūmakadhammesu.
眼识乃是色界梵天前世由禅修所成之巨业苦，唯有此眼境方显现，没有其他。欲界众生因前世业苦体验痛苦，今生虽已生成，仍然围绕着饮食等业苦及其随痛而起之苦而转，无有异法。此过程中，因业果条件或障碍一旦发生，就会产生痛苦。死亡时更是独自承受此苦。故应远离此苦，且由造作、饮食等条件不断反复，此苦轮回生灭无穷无尽，因此眼识所产生之业苦苦无边痛苦，深深折磨众生。这即是眼识业苦。所谓业苦，乃是当因果条件障碍产生时所生之痛苦。且云：因变化所起之苦，即因造作变化而生之痛，称为变化苦。两苦相续系统中，苦苦与变化苦共生，深刻折磨众生。此折磨亦真实，不可虚假。故名眼识之苦谛，此亦是听根等三处之苦本。
Sesasaccesupi yaṃ lobhasseva dukkhasamudayattaṃ. Yaṃ nibbānasseva dukkhanirodhattaṃ. Yaṃ aṭṭhaṅgikamaggasseva dukkhanirodhamaggattaṃ taṃ kathaṃ hotītiādinā vattabbaṃ. Yāvaca lobho na pahiyyati. Tāva cakkhādīni assādetiyeva. Yāvaca tāni assādeti. Tāva tesaṃ pavattiyā kammādīni saṅkharontiyeva. Yāvaca kammādīni saṅkharonti. Tāva cakkhādīni pavattantiyeva. Yāvacatāni pavattanti. Tāva tesaṃ vuttappakārehi saṅkhāra dukkhādīhi namuccatiyeva. Tasmā lobhassa dukkhasamudayattaṃ tathaṃ hoti. Cakkhādīsuca pavattamānesu vuttappakāraṃ sabbaṃ dukkhaṃ āgacchatiyeva. Apavattamānesu nāgacchati. Tasmā tesaṃ pavattinirodhabhūtassa nibbānasseva dukkhanirodhattaṃ tathaṃ hoti. Tathā lobhapahānato añño dukkhamuttimaggonāma natthi. Aṭṭhaṅgikamaggoca uppajja māno ekantena taṃ pajahati. Tasmā aṭṭhaṅgikamaggasseva dukkhanirodhamaggattaṃ tathaṃ hoti, avitathaṃ, anaññathanti.
贪欲之苦集及涅槃之苦灭与八正道之苦灭道理，如何说理呢？只要贪欲未除，便如反复触及眼根等。只要眼根等被侵害，便出现业苦之生起。只要业苦生起，眼根等便继续转动不息。若诸转动继续，便得解脱之理仅限于所教之道理而已。故贪欲之苦集即然如此。眼根等业苦之流转时，诸苦悉皆显现。苦集的灭灭即是涅槃苦灭理，正如贪欲离弃者无其他苦灭之道。正道如八正道道育生，只有弃绝贪欲才能成全道理。故八正道即苦谛之灭道，不虚假，不他异。
Evaṃsantepi saccasaddo pariyāya saccesupi vattatīti vuttaṃ cattāriariyasaccānīti. Tattha dukkhasacce tāva sakkāyapariyā pannā ajjhattadhammāeva ariyasaccaṃnāma. Teyeva hi asmimānassa adhiṭṭhānabhūtā hutvā yāvataṃ mānaṃ na samūhanati. Tāva dukkhakiccaṃ karonti. Dukkhapariññācanāma yāvadeva asmimānasamugghātāya hoti. Asmimānoca tesveva ajjhattadhammesu nivisatīti tesu pariññātesu pariññākiccaṃ siddhameva hotīti. Tabbiparī tena pana anindriya baddhadhammā maggaphaladhammāca aṭṭhaṅgikavajjā udayabbaya pīḷanato saṅkhāradukkhavipariṇāmadukkhehica aparimuttattā dukkhasaccaṃ nāma. Samudayasacce eko lobhoyeva ariyasaccaṃnāma. Sohi attasamaṅgino satte attanica ārammaṇadhammesuca assādaṃ janayitvā niccaṃ vaṭṭadukkhato anukkaṇṭhamāne karotīti tesaṃ lobhasadiso añño ñātivā mittovā sahāyovā attāvā attaniyaṃvā natthiviya khāyati. Tasmā taṃsadiso añño koci vaṭṭadukkhasaṃvidhāyakonāma natthi. Tañca pajahituṃ sakkontassa añño dujjahonāma natthi. Avasesāpana sabbepi sāsavā kusalākusaladhammā samudayasaccaṃnāma.
因真理言说而言，圣谛所谓四种者已经阐明。痛苦实乃由于我执对内在境界所误解，方称真理。此我执根深蒂固，彼此未被混沌遮蔽，则为我执之由，故从事痛苦劳动。痛苦之彻悟是破除我执之关键。此我执根植于内心诸法中，经证悟得而知一切痛苦之真相从此而出。然是不依感官而独立存在者应当知为痛苦谛。苦集谛中唯一者即贪，是此烦恼本自我以我执住的法所生。由此生恒常之恶道轮回，痛苦不断难断。贪欲所投缘者无他，在亲属、朋友、自我内等，若无，则无姻缘或此类痛苦缠绕。故所谓贪即苦集。烦恼悉为苦集。
Ettha siyā, nanu avijjāpi sabbassa vaṭṭadukkhassa mūlabhāvena vuttāti sāpi samudaye ariyasacceeva vattabbāti. Vuccate, yathāhi eko cheko uyyānapālo sampattiyuttaṃ bhūmi bhāgaṃ labhitvā attano ñāṇabalena bhūmibhāgañca nānābījānica abhisaṅkharitvā nandanasadisaṃ uyyānaṃ māpesi. Tattha bhūmi uyyāna pālassa bījānaṃ rukkhānañca patiṭṭhānakiccaṃ sādheti. Bījānica aṅkuruppādanakiccaṃ sādhenti, uyyānapāloyeva pana sabbakiccāni sādheti. So hi bhūmiyaṃ bījesu rukkhesuca yaṃyaṃ kattabbaṃ hoti. Taṃ sabbaṃ karoti. Mametanti pariggaṇhāti rakkhati. Tato uppanne bhoge bhuñjati. Tasmā ko idaṃ māpesi, kassedaṃ uyyānanti vutte uyyānapāloyeva māpesi. Tassedaṃ uyyānaṃ icceva vuccati. Na bhūmiṃ māpesi. Bījāni māpenti. Tesaṃ idaṃ uyyānanti vuccati. Kā pana uyyānasampattiyā paccayaparaṃparāti vutte pana bhūmieva ādito vattabbā. Na uyyānapālo. Naca bījānīti. Evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Paṭiccasamuppāda nayañhi patvā paccayaparaṃ paravasena dukkha dhammānaṃ pavatti nivattividhāne avijjāeva ādi pabhavapadhānabhūtā hoti, na taṇhā. Saccadesanāyaṃ pana tesaṃ nibbattakadhammavidhāne taṇhāeva sāmijeṭṭhaka padhānabhūtā hoti. Na avijjāti natthi samudayāriyasaccabhāve avijjāya okāsoti daṭṭhabbo. Kilesānaṃ tadaṅganirodhavikkhambhana nirodhā nirodhasaccaṃnāma. Nibbānaṃ nirodhāriyasaccaṃnāma. Chasu lokiyavisuddhīsu maggaṅgāni maggasaccaṃ nāma. Aṭṭhaṅgiko lokuttaramaggoeva maggaariyasaccaṃnāmāti.
此处应明，贪欲正是轮回苦因之根本，因而成圣谛之苦集。正如一园丁获得丰厚土地后，施以种子、生长多种树木，打造成如乐园之园。此地成全如园丁悉心耕种树木如种子，并无耕种土地本身。园中所有事宜悉由园丁一手完成，自视为土地主，故享受园中所有福乐。何者为园？此乃由园丁父带自然来成之，非土地本体，而方才所言树及种子方是园之实体。此即依缘而起之因果。缘起论者，以无明为起点，非渴爱。说苦谛时，渴爱才是起点。故须观明此理。烦恼消除即为断除内染所成之真理。涅槃为断灭真谛。约当来世净土行八正道即苦谛真理之道。此乃八正道超世间道，谓苦谛之道。
Ariyasaddo cettha katthaci kadāci kesañci kutoci kathañci avitathabhāvena uttamatthavācakoti. Vibhāvaniyaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena saccasaddassa attho vibhāvito dukkhaṃariya saccanti ettha pīḷanaṭṭho, saṅkhataṭṭho, santāpaṭṭho, vipariṇāmaṭṭhoti imehi catūhi atthehi cakkhādikassa ekekassa tebhūmakadhammassa dukkhasaccatā veditabbā. Tattha saṅkhataṭṭha vipariṇāmaṭṭhā pubbe saṅkhāra dukkhavipariṇāmadukkhesu vuttanayāeva. Padatthatopana paccayehi saṅkharīyatīti saṅkhato. Pageva kammādipaccayābhisaṅkharaṇadukkhena vinā na uppajjati, napavattatīti vuttaṃ hoti. Virūpo hutvā pariṇāmo vipariṇāmo. Parihāniceva paribhedoca. Pīḷanaṭṭhoti ettha pīḷitabbanti pīḷanaṃ. Pīḷetīti pīḷanaṃ. Pīḷīyate pīḷanaṃ. Atthoti sabhāvo. Pīḷanaṃ attho yassāti viggaho. Tattha yathā ekissā duggatitthiyā kucchimhi putto uppajjati. Soca nānārogehi sayaṃ niccaṃ pīḷito hutvā paṭijagganadukkhehi mātarañca niccaṃ pīḷetiyeva. Yañca tassā kucchimhi tādisassa puttassa uppajjanaṃ, tañca tassā itthiyā pīḷanakiccameva hoti. Evamevaṃ ye cakkhādayo dhammā jarāmaraṇehi niccaṃ pīḷīyanti, te paṭijagganadukkhehi taṃ samaṅgīnaṃ puggalaṃ niccaṃ pīḷentiyeva. Yañca tassa santāne tesaṃ uppajjanaṃ, tañca tassa pīḷanakiccamevāti. Yathāhayo bhikkhave cakkhussa uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo. Dukkhasseso uppādo. Rogānaṃ ṭhiti jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo bhikkhave sotassa ghānassa jivhāya kāyassa manassa uppādotiādi.
圣谛之语，有时于某处某方以正理、正义等方式表现。此注疏中以正理为义，阐述苦圣谛，包括苦、行、苦、变苦等四义，示现眼根等三领域诸苦之实相。所谓行苦及变苦，主要是指因业及因缘所致痛苦，非因缘则不生于世转。变苦即形体变坏，形态改异。痛苦即痛苦之相。痛苦为其本质，实为其义。譬如有父子生于恶道，患重病，常受痛苦煎熬。此时母亲因承受痛苦而忧苦不已。此即一切众生因生受苦恒为痛苦所缠绕。由于子嗣生起，忧苦工夫随之而生。譬如如实知眼识等之生成、存在、消灭，眼根为苦之全因。诸苦之生起、灭灭，即为苦之全有效因。
Santāpaṭṭhoti rāgaggiādīhi ekādasahi aggīhi bhusaṃ paridayhanaṭṭho. Yathāha –
苦恼之处，即由贪欲火焰等烈焰所燃烧的痛苦处。如次说——
Cakkhuṃ ādittaṃ. Kena ādittaṃ. Rāgagginā ādittaṃ. Dosagginā. Mohagginā. Jātiyā. Jarāya. Maraṇena. Sokena. Paridevena. Dukkhena. Domanassena. Upāyāsena ādittanti vadāmi. Sotaṃ ādittaṃ. Ghānaṃ ādittaṃ. Jivhā ādittā. Kāyo āditto. Mano ādittoti.
眼被燃烧，为何被燃烧呢？由贪欲火焰燃烧，由嗔恚火焰燃烧，由痴火焰燃烧，亦由生起、老住、死亡、忧伤、悲叹、苦楚、忧愁、辛劳所燃烧，如是称“燃烧”。耳被燃烧，鼻被燃烧，舌被燃烧，身被燃烧，心被燃烧。
Ādipanaṃ santāpanaṃ paridayhananti idha atthato ekanti. Ettha siyā, ariyamaggopi cirakālaṃ pāramitābhisaṅkharaṇadukkhena antimabhaveca sīlādivisuddhibhāvanābhisaṅkharaṇadukkhena puggalaṃ susaṃ pīḷetiyeva. Tathā vipariṇāmadhammoca. Tasmā sopi piḷanādiatthena dukkhasaccasaṅgaho siyāti.Na. Sabbadukkhasanti vaṃhattā. So hi vuttappakāraṃ abhisaṅkharaṇadukkhaṃ paripuṇṇaṃ anubhūtassa puggalassa sakiṃ uppajjamāno sabbaṃ kilesajātaṃ khepento uppajjati. Nirujjhamānoca sabbaṃ āyatiṃ anamatagge saṃsāre vaṭṭadukkhaṃ vūpasamento nirujjhati. Vūpasantaṃca anāgata dukkhaṃ upādāya vuttappakāraṃ abhisaṅkharaṇadukkhaṃ gaṇanupagaṃ nahoti. Bhijjantoca anuttaraṃ vimuttisukhaṃ datvāva bhijjati. Tasmā tassa vipariṇāmapaccayāpi puggalassa kāci hānināma natthīti na so dukkhasaccasaṅgahoti. Lokiyadhammā pana uppajjamānā pavatta mānāca pubbe vuttapakārehi saṅkhāradukkhehi bhusaṃ pīḷetvā eva uppajjanti pavattantica. Nirujjhamānā mahantaṃ pariḷāhadukkhaṃ janetvā apariyante khuracakkasadise vaṭṭadukkhayante puggalaṃ yojentāva nirujjhanti. Tasmā teeva pīḷanādiatthehi ekantadukkhā hontīti. Etena nibbānassapi sampāpakapaccayābhisaṅkharaṇalesaṃ gahetvā dukkhasaccattapasaṅgo nivattito hotīti.
“点燃”、“痛苦”、“燃烧”这三词，义理上此处仅一义。如是说，圣道长期以来，因修行波罗蜜而感受苦谛时所生苦痛，最终怀有戒律等净修苦谛而生之苦痛，深深压迫有情。此即生灭法之苦。故此，“诸苦”者，被称涵盖一切苦者。因受真实宣说之因缘，经历深重苦谛波罗蜜而满溢之人，苦毒尽出，烦恼之流俱生。所有烦恼寂灭时，一切轮回无始无终之苦得以息灭。寂灭之苦亦能随之息灭。寂灭苦不是未来苦的缘起，而是苦谛实相的断滞。即便在涅槃中，尚有烦恼滋味，然已承受无上解脱之乐，故虽有余苦，亦不生毁损。故曰：苦谛的涵摄不失真理。但世间法因缘现起，按因果所生的成就之苦，犹如草芥般纠缠袭击有情，生起并作苦。成就后则生苦痛激烈，形成无间苦循环，如轮回毒笼缠绕众生，终至寂灭。如是，三苦诸苦皆为实苦。借此故，涅槃亦因断恶缘之聚集而得，止息苦谛之纠缠而回归安乐。
Dukkhasamudayoariyasaccanti ettha bhavābhavasaṅkhātaṃ dukkhakkhandhaṃ samudeti. Punappunaṃ abbocchinnaṃ katvā udayati uṭṭhāpeti vaḍḍhetivāti dukkhasamudayo, āyūhanaṭṭho, nidānaṭṭho, saṃyogaṭṭho, palibodhaṭṭhoti catūhi atthehi lobhassa dukkhasamudayatā veditabbā. Tattha āyūhanaṭṭhoti bhavābhava saṅkhātassa ekekasmiṃ bhavepi vatthukāmapaṭisaṃyuttassa dukkhakkhandhassa bhiyyo paribyūhanaṭṭho rāsikaraṇaṭṭho nidānaṭṭhoti tadeva nirantaraṃ katvā anuppadānaṭṭho niyyātanaṭṭhoti vuttaṃ hoti. Saṃyogaṭṭhoti dukkhakkhandhasmiṃeva daḷhaṃ bandhanaṭṭho. Palibodhaṭṭhoti tato tassa tassa muccanupāyassa nīvāraṇa vasena palibundhanaṭṭho uparundhanaṭṭhoti attho. Dukkhanirodho ariyasaccanti ettha vaṭṭadukkhassa nirujjhanaṃ anuppāda dhammatāpatti vasena khiyyānaṃ dukkhanirodho. Dukkhaṃ vā nirujjhati napavattati etasminti dukkhanirodho. Nissaraṇaṭṭho vivekaṭṭho, asaṅkhataṭṭho, amataṭṭhoti catūhi atthehi nibbānassa dukkhanirodhatā veditabbā. Tattha nissaraṇaṭṭhoti nissaraṇa vimuttiyā vimuccanaṭṭho. Vivekaṭṭhoti vaṭṭadukkhapalibodhato viviccanaṭṭho. Asaṅkhataṭṭhoti saṅkhāradukkhassa abhāvaṭṭho. Amataṭṭhoti maraṇadukkhassa abhāvaṭṭhoti.
苦集圣谛，即由有无流转之因缘汇聚的苦蕴所集。苦集者，断除复起后反复生起、起灭增长的苦，是寿命所系、缘起所系、聚合所系、显现所系，四义中可见贪欲之苦的成因。寿命所系者，是因有无流转在每一有中更紧密相缠的苦聚中作伴现前，此即称为缘起。缘起以持续形式不断生起无中生有。此即有界所系。聚合所系者，是苦蕴中强烈束缚的缘起。显现所系者，是由此缘起故障，妨碍解脱之道，称为束缚。苦灭圣谛，即苦循环之灭，因无因缘生起法之断灭而成。这苦灭即苦息，非苦断，而是苦止，断绝、不生。应体四义：解脱、超越、无所有、无生，即是涅槃的四义。解脱义即为解脱自在；超越义即从苦循环及缠绕障碍中远离；无所有义即无形无相断灭苦集；无生义即死亡苦灭除。
Dukkhanirodhagāminipaṭipadāti ettha dukkhanirodhaṃ gameti sampāpetīti dukkhanirodhagāminī. Attano santāne paṭilābhakaraṇa vasena paṭipajjitabbāti paṭipadā. Dukkhanirodhagāminīca sā paṭipadā cāti viggaho. Niyyānaṭṭho, hetvaṭṭho, dassanaṭṭho, adhipateyyaṭṭhoti catūhi atthehi aṭṭhaṅgikamaggassa dukkhanirodhamaggatā veditabbā. Tattha niyyānaṭṭhoti avijjāpaccayā saṅkhārātiādikaṃ vaṭṭasotaṃ paṭinivattetvā avijjānirodhā saṅkhāranirodhotiādikaṃ vaṭṭapaṭisotaṃ abhimukhaṃ niggamanaṭṭho. Hetvaṭṭhoti sabbesaṃ ariyaguṇānaṃ suppatiṭṭhitabhāva sādhanaṭṭho. Dassanaṭṭhoti aññāṇaadassanasaṅkhātassa sammohassa pahāna vasena catusaccadhammassa paṭivijjhanaṭṭho. Adhipateyyaṭṭhoti taṇhā dāsabyavimuttiyā bhūjissabhāvapattivasena sayameva attano adhipati hutvā virocanaṭṭho. Lokiyamaggā hi taṇhāya ārammaṇabhāve ṭhitā taṇhādāsabyaṃ nātivattantīti. Etthaca ime sattānāma ekantena dukkhapaṭikūlā honti dukkhabhīrukā. Yeca attani dukkhaṃ janenti. Tesu verisaññaṃ uppādenti. Attano pana ekantadukkhaṃvā ekantadukkhajanakaṃvā te najānanti. Tasmā te attano dukkhamuttiyā yaṃ yaṃ kammaṃ āyūhanti. Taṃ taṃ attano dukkhavaḍḍhiyāeva sampajjati. Kiṃ pana ekantadukkhaṃ, kiṃca ekanta dukkhajanakanti. Atītānāgatapaccuppannabhūtā attano attano attahāvapariyāpannā tebhūmakadhammāeva attano attano ekantadukkhānāma. Kasmā, tehi mutteeva sabbadukkhehi muccanato, amutteca amuccanatoti. Attano taṇhāeva attano ekantadukkhajanakaṃnāma. Kasmā, tāya pahīnāyaeva ekanta dukkhehi muccanato, apahīnāyaca amuccanatoti.
苦灭道圣谛，即通向苦灭之道。谓道完满，能作道，称为通向苦灭道。此道应着意修习，使其作为个人安乐之所具备。因此谓作修道。苦灭道通达四义：超出、因、见、主。超出义，即断无明为因，由无明所生集法苦恶流转循环断灭，以此进入灭法流。因义，即一切圣德稳固不变的修行基础。见义，即断除烦恼妄想而领会四圣谛真理。主义，即凭借断除渴爱与奴役之主，火焰之主，自己成为主宰，照耀人生。世俗道常由渴欲贪爱所侵，不能超越渴欲奴役。此则彼诸众生完全与苦为敌，畏苦者。他们却不知自己生起苦。因此生忿恨。不了解自己独得纯一苦，或生苦因之苦。何谓单纯苦？何谓单纯造苦？过去、未来与现在，历个存在界，均由各自缓慢衰退而生单一苦。由此众生悉为诸苦的圈套，所谓离苦即不离苦言出不实者。自身渴欲即为单苦因。何以？仅因离弃渴欲，断绝诸苦，称为断乐。
Tathā ime sattā ekantena sukhakāmā honti sukhābhinandino. Yeca attani sukhaṃ janenti. Tesu piyamittasaññaṃ uppādenti. Attanopana ekantasukhaṃvā ekantasukhamaggaṃvāte najānanti. Tasmā te attano sukhavaḍḍhiyā yaṃ yaṃ kammaṃ āyūhanti. Taṃ taṃ attano dukkhavaḍḍhiyāeva sampajjati. Kiṃ pana ekantasukhaṃ koca ekanta sukhamaggoti. Ekantadukkhadhammassa abhāvoeva attano ekanta sukhaṃnāma. Ekantadukkhajanakassa pahānamaggoeva attano ekanta sukhamaggonāmāti imamatthaṃ dassento imāni catusaccapadāni kathesīti veditabbaṃ.
如是者，这些众生单一而贪求快乐，喜欢享乐。它们生起对友爱之友之感。自身独得纯一乐，或一路乐途，却不知情。故此其所增长的业力皆属自身，随之体现苦受增长。何谓单纯乐？即无苦之处为纯乐。为何？弃除单苦因之道即为单纯乐之道。此义为揭示四圣谛教理者应明确理解。
[223] Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ
「但欲分辨者」
‘‘Dukkhassa anuppādanirodho ettha etenātivā dukkhanirodho’’ti vuttaṃ. Tattha etenāti idaṃ nayujjati.
这里有言：「苦的无生灭即此，是如是超越的苦的灭」；其中所说的“如是”指的是此之理路。
Na hi nibbānaṃ dukkhassa anuppādanirodha kriyāsādhane dukkhena sahakārī kāraṇaṃ hotīti. Sesacetasikāti vedanā saññāhi sesā paññāsa cetasikā. Atītādivasena tividha bhinnānaṃ ajjhattādi oḷārikādi hīnādi dūrādivasena duvidhabhinnānañca dhammānaṃ rāsaṭṭhena khandhavohāro hoti. Nibbānassa pana tādi so bhedo natthīti vuttaṃ bhedābhāvenātiādi. Tañhi atītādike tividhabhede ekaṃpi na hoti. Kasmā. Aniddisitabba dhammattā. Tañhi tekālikadhammānaṃ khayavirāganirodhabhūto animitta dhammoyeva hoti. Tasmā idaṃ atīte asukabuddhakāle nibbānaṃ. Idaṃ anāgate. Idaṃ etarahīti evaṃ kālabhedena niddisitabbaṃ nahoti. Tathā disā desaṭhānabhedena parinibbutapuggalabhedena ca. Kevalaṃ pana anamatagge saṃsāravaṭṭe yattakāni anattha padāni dissanti. Tappaṭipakkhasiddhehi guṇapadehieva taṃ kathe tabbanti. Dukesu pana ajjhattadukaṃ patvā taṃ bahiddhāeva hoti. Na ajjhattaṃ. Oḷārikadukaṃ patvā sukhumameva hoti, na oḷārikaṃ. Hīnadukaṃ patvā paṇītameva hoti, na hīnaṃ. Dūre dukaṃ patvā dūreeva hoti, na santiketi. Khandhasaṅgahanissaṭanti khandhasaṅgahato vimuttaṃ.
事实上，涅槃不是苦的无生灭的作用实践中与苦相应的原因。所谓余心，即余下的心意，是感受和概念以及其他五种心意。缘过去等所致的三种不同内外法如感受、想等，不同层次组成，是蕴相续。涅槃则不生此等差别，称为差别的无有。这里的过去等三种差别中，毫无一者存在。为何？因其法性不可指定。它乃是三时法中灭尽、清净、止息、无相的法自身。所以不能以过去时、未来时、现在时分别论定。亦不可依方向、地域、解脱者差别分别界定。唯独在无有始极的轮回中，显示多少无益之处，依照美德之道理以受止。苦中则因内苦而堕落，苦在外显，没有内苦。缘烦恼苦胁则极细微，不为烦恼。堕较低苦则较清净，不为低苦。苦远则远离，不为邻近。聚合蕴故，离蕴聚合而得解脱。
Dvārālambaṇabhedenāti dvārachakka ārammaṇachakkānaṃ bhedena. Āyatanāni dvādasa bhavantīti yojanā. Etthaca dvārachakkaṃ dhammārammaṇaṃevāti sesadhammālambaṇaṃ sandhāya ārammaṇachakkaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Dvārā.La. Pariyāyenāti channaṃ dvārānaṃ channaṃ ālambaṇānaṃ tesu dvārālambaṇesu uppannānaṃ viññāṇānañca kamena dhātuyo aṭṭhārasa bhavantīti yojanā. Etthapi dvārachakke manodvāraṃ viññāṇekadesameva hoti. Dvārachakkaṃ viññāṇasattakañca dhammā lambaṇekadesamevāti. Maggo lokuttaro maggonāma matoti yojanā. Maggayuttā ekūnatiṃsadhammā phalabhūtāca sattatiṃsa dhammā catusacca vinissaṭā catūhi ariyasaccehi vinissaṭā vimuttā. Yamettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttamevāti.
所谓门扉依赖差别，是指八门或六根缘境轮的差别。境界有十二，称为连接。此处指门扉轮乃法境界的总称，乃依赖余法而名为缘界轮。门扉（Dvārā.La. Pariyāyena）指覆盖的门扉之覆盖物，依于这些门扉覆盖产生之识等共十八法，称为缘界。门扉即心之门，心识专住一处，故境界之六、八门说依此而言。诸法缘识相依，共有七十，一切法以缘为依止。解脱道称为出世间道。道伴有三十九法，果有三十二法，俱生四圣谛而解脱。此所应说者，已经如上所陈述。
Iti paramatthadīpaniyānāma abhidhammatthasaṅgahassa · 如是，在名为《胜义灯》的《阿毗达摩义摄》中，
Catutthavaṇṇanāya samuccaya saṅgahassa · 第四释，即“类别摄要”的解释，
Paramatthadīpanā niṭṭhitā. · 其胜义阐明已完成。