Rūpa saṅgaha paramatthadīpanī · Rūpa saṅgaha paramatthadīpanī
Rūpa saṅgaha paramatthadīpanī色摄胜义灯
§156
156. Evaṃ cittacetasike dvīhi pabhedappavattīhi dassetvā idāni yathānuppattaṃ rūpaṃ dassento ādigātha māha. Tattha etaṃ parimāṇaṃ assāti ettāvaṃ. Tena ettavatā. Nipātapadaṃvā etaṃ. Hi saddo padapūraṇe. Pabhedoca pavattica pabhedappavattiyo. Tāhi saha ye vattanti te sappabhedappavattikā. Ettāvatā sappabhedappavattikā cittacetasikā dhammā mayā vibhattā. Idāni rūpaṃ pavuccatīti yojanā. Saṅkhepato uddisanaṃ kathanaṃ samuddeso. Samuddiṭṭhassa rūpassa puna vibhajanaṃ vibhāgo. Samuṭṭhāti rūpaṃ etenāti samuṭṭhānaṃ. Kammādi. Kalā vuccanti avayavā. Tā appenti pavisanti etthāti kalāpo. Piṇḍīti attho. Pavattikkamatoti uppattikkamato. Salakkhaṇato sasambhāratoca mahantāni hutvā bhavanti pātubhavantīti mahābhūtāni. Tāni hi attano sabhāvatopi mahantānieva hutvā pātubhavanti upādārūpāni upādāyāti.
156. 如是对心识之类，显现二种区别起法，现已依其本会而显现色法，故始偈言。其量如是。由此称‘如此量’。复可视为由短句和词汇而成。语音是词语充满之处。区别及起动意谓区别与起动现象，诸如共现者称为全区别起法。凡此种种由我所划分，谓为心识所别。现在言色，谓比喻。简言之是指示、陈述及表达。已现色之再区分为分。集者谓色，言集聚之意，如作业称其部件或部分。部件称为入其类者。合者谓所聚集之体。作业等称为部件。聚集体称为团。集有部件，部件入集成团。质标与因缘聚合称为四大。此因缘成自然存在之称谓大有。大有即为其自性之本体，与此俱成称为缘生形态。因缘即是缘由。名为取相。
[175] Vibhāvaniyaṃ pana mahāṭīkāyañca
[175] 关于辨灭理的大注释
‘‘Sasambhāradhātuvasenāti’’ vuttaṃ. Taṃ anupapannaṃ.
谓『因缘汇合之性』者，已述及。此未尽义。
Na hi sasambhāravatthuvaseneva tesaṃ ayaṃ vohāro pavattoti sakkā vattuṃ. Naca salakkhaṇato mahattena vinā tesaṃ sasambhārato mahattaṃnāma sambhavatīti. Tasmā yaṃ tesaṃ indriyānindriyabaddhasantānesu pathavipabbatādivasena samudde macchakacchapādivasena sasambhārato mahattaṃ. Taṃpi salakkhaṇamahattamūlakamevāti daṭṭhabbaṃ. Mahābhūtātivā loke visaṃvāda kaṭṭhena māyākārāvā āvisanagahaṇesu acinteyyaṭṭhānaṭṭhena yakkhādayovā vañcakaṭṭhena yakkhiniyovā vuccanti. Tenevaṭṭhena tehi sadisattā imānipi mahābhūtāviyāti mahābhūtāni. Ubhayatthapica mahantāni abhūtāni abbhutānivā etesūti nibbacanaṃ yujjatiyeva.
盖不能仅以因缘汇合之物，即说此起流转。若无质之分量则无此因缘之大成。故于感官及缚于感官之处界，因地水火风等相违故，有因缘汇合之大成。此亦当观其质之大本也。现世俗因缘内，诸魔作障乃至鬼神欺骗，故谓之魔鬼。以其处境，诸魔及鬼神如如同此四大。二者兼存，则成巨大无常者，谓之无常现象也。
[176] Vibhāvaniyaṃ pana
[176] 关于辨灭理的大注释
Yakkhiniṃ visuṃ upamāmattaṃ katvā ‘‘manāpavaṇṇasaṇṭhānā dīhivā sattānaṃ vañcikā yakkhinīādayo viya manāpa itthipurisarūpadassanādinā sattānaṃ vañcakattā mahantāni abhūtāni etesūti mahābhūtāti’’ vuttaṃ. Taṃ aṭṭhakathā ya na sameti.
说：以魔鬼为譬喻，谓邪恶多变者，如魔鬼欺人，专取人心所悦之色相，乃能惑乱众生。此乃大有非实体之义。故此注疏不与同化。
Aṭṭhakathāyañhi mahābhūtasāmaññatoti padassa vitthāre eva māyākāro yakkho yakkhinīti tayo mahābhūtā vuttāti. Catunnañcamahābhūtānanti upayogatthe sāmivacanaṃ. Upādāyāti daḷhaṃ nissāya. Pavattanti pāṭhaseso. Upādāya rūpantivā samāsapadaṃ daṭṭhabbaṃ.
《注疏》曰：“所谓‘四大通说’者，仅于词义之详释中，纔有此迷幻形态、夜叉与夜叉女三者之称谓。此即所谓三种四大。说‘四大’者，是适用于四种之通称。‘依止’指坚固的依凭。‘发生’谓语句残余。‘依止’是一种复合动词，意指依托形式而生，如此应当观察。”
[177] Vibhāvaniyaṃ pana
然，须进一步阐明：
‘‘Upādāya pavattaṃ rūpaṃ upādārūpanti’’ vuttaṃ. Taṃ idha na yujjati.
言曰：“依托而生的色，谓依托色。”此处不适用。
Na hi imasmiṃ pāṭhe katthaci yakāraviraho diṭṭho. Tathā hi mūlaṭīkāyaṃ upādāyati nissayatīti upādāyaṃ. Tameva rūpantipi vuttaṃ. Pathayatīti pathavī. Sahajātarūpānaṃ patiṭṭhāna bhāvena pakkhāyati upaṭṭhātīti attho. Puthu mahantī hutvā jāyatītipi pathavī. Pakārena thavīyati sabbesaṃ rūpasambhārānaṃ adhiṭṭhānattā. Ayaṃ tesaṃ adhiṭṭhānā patiṭṭhānā vatthubhūtā bhūmi bhūtātiādinā nānāppakārena guṇapadena abhitthavīyatīti pathavī. Sāeva nisattanijīvaṭṭhena dhātūti pathavīdhātu. Āpeti sahajātarūpāni byāpetvā tiṭṭhati, appāyati vā tāni suṭṭhu brūheti vaḍḍhetīti āpo. Tānivā avippakiṇṇāni katvā bhuso pāti rakkhati, pivativā vivanto viya tāni saṅgaṇhati sampiṇḍetīti āpo. Soyeva dhātūti āpodhātu. Te jati tikkhabhāvena samujjalanto viya sahajātadhammānaṃ majjhe pakāsati, tejetivā niseti sahajātadhamme tikkhathāma bale karoti, paripācetivā usmāpetīti tejo, so eva dhātūti tejodhātu. Vāyati samīreti desantaruppatti hetubhāvena bhūtasaṅghāṭaṃ desantaraṃ gametīti vāyo. Vāyati vā sahajātadhamme apatamāne katvā vahatīti vāyo. Soeva dhātūti vāyodhātu. Tattha kakkhaḷalakkhaṇā pathavī. Ābandhanalakkhaṇo āpo. Uṇhattalakkhaṇo tejo. Vitthambhanalakkhaṇo vāyo. Ettha siyā, kasmā pathavī kakkhaḷalakkhaṇāti vuttā. Nanu sā mudubhūtāpi hotīti. Saccaṃ, mudubhūtāpi pana sā sesabhūtattayaṃ upādāya kakkhaḷā tveva saṅkhyaṃ gacchati. Aññamaññaṃ upādāyeva pana ayaṃmudu ayaṃ kakkhaḷāti bhavati. Teneva mudukakkhaḷānaṃ dīgharassānaṃ viya anavaṭṭhānatā hoti. Mudubhūtāpi hi tato mudutaraṃ patvā kakkhaḷānāma jātā. Kakkhaḷāpi kakkhaḷataraṃ patvā mudubhūtānāma jātāti. Ābandhanalakkhaṇo āpoti vutto. Soca pakatiudake adhimattoti pakatiudakaṃ baddhaṃ ghanībhūtameva siyāti ce. Na. Ābandhitabbāya pathaviyā tattha paridubbalattāti, yattha pana pathavī balavatī hoti tattheva so baddhataraṃ ābandhatīti. Uṇhatta lakkhaṇo tejoti vutto. Evañcasati sītabhāvo tejoyeva na siyāti ce. Na. Usati dahati paripāceti pariṇa tabhāvaṃ gametīti uṇhonāma. Sītabhāvoca dahati paripāceti tabbhāvaṃ gametiyevāti. Vuttañca mūlaṭīkāyaṃ tejoeva hi sītaṃ. Himapātasamayādīsu sītassa paripācakatādassana toti. Vitthambhana lakkhaṇo vāyoti vutto. So pana ghana thaddhesu silāthambhādīsu nalabbhatīti ce. Na. Tattha hi pathavī attanā sahajātavāyuvitthambhanaṃ labhitvā thāmappattā thiratarappattāca hutvā vahatīti. Cakkhatīti cakkhu. Samavisamaṃ ācikkhati samavisamajānanassa tammūlakattā. Rūpaṃvā assādeti āpātaṃ āgatāgatassa rūpassa anirākaraṇato. Taṃvā vibhāvetīti attho. Suṇātīti sotaṃ. Suṇanti suyyantivā ete nāti sotaṃ. Ghāyatīti ghānaṃ. Ghāyanti ghāyiyantivā etenāti ghānaṃ. Jīvitanimittaṃ raso jīvitanti vuccati. Tasmiṃ ninnatāya taṃ avhāyatīti jivhā. Athavā. Jīvitaṃ vahati etāyavā taṃ vahanti pavattenti jīvitavuttisampādanattāti jivhā. Jītivā jayo parājayovā vuccati. Tadubhayaṃ vahati vahantivā etāyāti jivhā. Sasambhārajivhā. Yathāha –
盖于本文中，未见有所间隔夜叉之类。原著则云，‘依托意即依止’；此‘依托’即是。又谓‘色亦为依托。’‘地’之含义为土地。谓自然生成之色，因作为基础而存在，故曰‘依止’，即为此义。土地若变大，则生成。土地因其性质而滋长，并为一切色之据点。这些据点即为‘土’之义，因其本性且多种称谓而称‘土地’。其本有生命者即为‘地界’。地即展开、遍布自然形态而存在、变化者，谓水也。水能广布、汇集，宛如水源汇入一处。此谓‘水界’。彼水如火焰般炽盛，闪耀其中自然属性，谓‘火’。火界以热为特征。彼火遍及诸色界故曰‘火界’。风界由风起、散布和转移而成。风界谓空气流动，导致诸色块聚散。此谓‘风界’。而土地以其粗硬而特征突出。水以缠缚为特征。火以炎热为特征。风以摇动为特征。此即所说。若问何以土地具粗硬之特性？诚然土地亦属柔软。真实柔软者，是称为依止相续之次余物，然以依止结构而言，则属粗硬。此柔软则称为松软，此相互依止者即松软与粗硬。有者由长久积聚而不变动，松软亦由粗硬而生。粗硬者由粗硬转为松软而生。缠缚之相谓之水界。有说水界乃因水中混浊而成实质，若言，如池中污泥结块即为固化。一则以土地之脆弱无法缠缚故，此处以土地之坚固为判定水有所缠连。热之相谓火界。若言寒冷则非火界？不能。因火乃灼热，能成熟变化故称火。寒冷相为火所及，谓寒冷亦属火界。摇动相谓风界。有言风界不及固体石柱等而不生顽固者，不能也。土地本能与诸风相协调，因风流动、稳定及变动故为风界。目谓眼。谓乃由根本生起之不均之视，如是称目。色乃所观察之物，唯不可辩明。耳谓听觉。谓众多音响之声。鼻谓气味。谓固体气息。舌谓味觉。谓生存之表征、味。口谓丝。谓生命生灭之意。舌亦谓之生命流转等意。成败皆依此流转谓之胜败。两者共流转谓之生存。生存连结物，譬如说——
Purisassa hi jātassa, kudārī jāyate mukhe;
人人生时，口中生出匕首；
Yāya chindati attānaṃ, naro dubbhāsitaṃ bhaṇanti.
用以伤害自己，世人言语不真正。”
Idha pana taṃ sahacaritattā jivhāti pasādarūpamo vuccati. Kucchitānaṃ kesādīnaṃ pāpadhammānañca āyo uppattiṭṭhānanti kāyo. Sasambhārakāyo. Idha pana taṃ sahacarito pasāda kāyoeva adhippeto. Pasīdantīti pasādā. Pasīdanti vā ettha candamaṇḍalādīni ārammaṇanimittāni tattha saṃsīdamānāni viya sarūpato sandissantīti pasādā, suparisuddhaādāsamaṇḍasadisā kammajamaṇḍā. Ime pana pañca daṭṭhukāmatādi nidāna kammasamuṭṭhāna bhūtapasāda lakkhaṇā rūpādi abhighātāraha bhūtapasādalakkhaṇā vā cakkhupasādādayo daṭṭhabbā. Tattha cakkhu tāva setamaṇḍala parikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe ūkāsirapamāṇe atimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppatti padesabhūte diṭṭhamaṇḍale telamiva sattapicupaṭalāni sattaakkhipaṭalāni byāpetvā tiṭṭhati. Sotaṃ sotabilabbhantare aṅguliveṭhanākāraṃ upacitatanutambalomaṃ padesaṃ byāpetvā tiṭṭhati. Ghānaṃ nāsikabbhantare ajapadasaṇṭhānaṃ padesaṃ byāpetvā tiṭṭhati. Jivhā sasambhāra jivhāmajjhe uppala dalagga saṇṭhānaṃ padesaṃ byāpetvā tiṭṭhati. Kāyo pana mahanti yā kappāsa paṭalavaṭṭiyaṃ āsittatelaṃviya thapetvā pācaka tejassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ kesagga lomagga nakhagga sukkhacammānica avasesaṃ sakalasarīraṃ byāpetvā tiṭṭhatīti. Te pana pañca yathārahaṃ pañcadvārikacittānaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhenti. Tesuca ekekassa catasso catasso dhātuyo sandhāraṇaābandhana paripācana samudīraṇa kiccehi upakāraṃ karonti. Yathākhatti yakumārassa catasso dhātiyo dhāraṇa nahāpana maṇḍana bījana kiccehīti. Utucittāhārāca naṃ upatthambhenti. Yathā taṃ khattiyakumāraṃ pitu jeṭṭhabhātu jeṭṭhabhaginiyoviya. Āyuca naṃ suṭṭhu anupāleti. Yathā taṃ khattiyakumāraṃ disāpāmokkho rājasammato mahābhisakkoviya. Vaṇṇādayoca naṃ parivārenti. Yathā taṃ khattiyakumāraṃ sahajātā amaccaputtā viyāti. Yasmā pana sattānaṃ cittaṃ nāma vicittaṃ hoti. Cittavicittatāya saññāvicittā. Saññāvicittatāya taṇhāvicittā. Taṇhāvicitta tāya kammāni vicittāni. Kammavicittatāya kammasamuṭṭhānāni bhūtāni vicittāni. Bhūtavicittatāya ime pasādā vicittā. Aññamaññaṃ asadisā honti. Tehi pasādamaṇḍabhūtāpi samānā keci rūpasseva abhighātārahā honti, na saddādīnaṃ. Keci saddādīnaṃ eva, na rūpassāti. Tasmā tesaṃ aññamaññañca aññarūpehica lakkhaṇato asaṃmissatā veditabbāti.
此处所谓同住，谓舌被称为净净相。肘及毛发等恶相，乃由金属之生灭所成，是身体，亦谓组成身体。在此所说同住者，专指净净之身体。净净者，谓犹如月轮等缘起之因缘，当中如色彩淡装般成相优净为净净，如洁净之白色地平面，似业力产生之净净场。此五者乃观察欲望等缘起因缘所成净净之迹象，亦即形色等伤害者之净净迹象，诸如眼净等当显现。譬如眼，有白轮之围，黑轮深入其中，中有如乳头大小等部位，分布类似七片共覆之七叶，停驻其中。耳于耳阔内侧，覆盖纤毛细皮，遍布而立。鼻于鼻孔内侧，分布如未发语之舌头部位，停驻其中。舌于舌体内侧，分布于莲花瓣状部位，停驻其中。身体广大，如覆盖棉布、布带，若附油脂般，坚固承受火焰，遍布头发、毛发、指甲、皮肤和余一切身体，故此身能坚立。此五者适合五根众所依止。各者以四大四合之根本、联结、束缚、成熟、溶化等作用相助。譬如刹帝利子弟，常用四根，持物饮食及修饰等职务。正念饮食者，护持其身。正如此刹帝利子弟之父亲及兄弟姐妹，对其年寿也悉心守护，如国王大臣，服侍其容貌等身具。又如生于贵族之刹帝利子弟，为众所爱如亲子。因众生之心名谓分散，如心虽分散，然依识而聚，如识依之心集。心依识，识依取，取依有爱，有爱依业，有业依所起，缘起之中此皆为净净。彼此间有相似无相干者。于此净净业缘形成净净轮者，部分互为伤害者，非声等缘起。部分则以声为缘，非色。故宜知彼此内于相异体性不可和合。
Rūpayatīti rūpaṃ. Vaṇṇavisesaṃ āpajjitvā hadayaṅgatabhāvaṃ pakāseti. Pakatiyāpi vā yaṃkiñcidabbaṃ samavisamaṃvā pakāse tīti attho. Sappati sotaviññeyyabhāvaṃ gacchatīti saddo. Saddayatīti saddo. Taṃ taṃ atthaṃvā attano vatthuṃvā ācikkhatīti attho. Sadativā taṃ taṃ disaṃvā desaṃvā khaṇena vissarati vippharatīti saddo. Gandhayatīti gandho. Attano vatthuṃsūcetīti attho. Gacchatīti go. Vāto. Tena dhārīyatīti gandho. Rasīyati assādīyatīti raso. Rasantivā taṃ assādentīti raso. Phusīyatīti phoṭṭhabbaṃ. Phusanañcettha pasādena saha ghaṭṭanaṃ kalāpantarabhūtehi saddhiṃ paṭihananañca veditabbaṃ. Tadubhayaṃpi āpo dhātuyā natthīti vuttaṃ āpodhātuvivajjitanti. Kasmā pana taṃ tassā natthi. Nanu sītatāvā dravatāvā phusitvā gayhatīti. Vuccate, sītatā hi tejoyeva, na āpo. Yadi hi sā āpoyeva siyā. Pakkumite santatte loharasepissa sītatā labbhamānā siyā. So hi raso āpādhiko hotīti. Evaṃ pana nalabbhati. Tasmā sā tejoyeva, na āpoti. Apica, sītuṇhānaṃ ekasmiṃ kalāpe saha appavattanato orapārānaṃ viya tesaṃ anavaṭṭhānatoca viññāyati. Na hi sītakalāpe uṇhaṃ, uṇhakalāpevā sītaṃ saha pavattati. Yasmiṃca vatthumhi pubbe sītasaññā saṇṭhāti. Pacchā tato sītatare āgate tasmiṃyeva puna uṇhasaññā saṇṭhāti. Pubbe uṇhasaññāyaṃpi eseva nayo. Tathā uṇhe mande sītasaññā saṇṭhāti. Sīte mande uṇhasaññāti.
所谓形色者，谓形色。顏色差别形成心脏感受。亦谓有某种不规则现象明显出现之意。色者进出之所，声者亦然。声谓是其各自所示意自身之物。声音传播，并能迅速涣散扩散，故名声。香者谓香气，表其本质。流动之风，故持香气。味觉则是味，辨识咸甜等味道。触觉则为形所触。此处触觉随净净有共同碰触及摩擦之相。水质与元素不同，故有区分。不然因寒热交替而流动。如寒乃火之相，不是水。若是水，则水分流动。铁器经火可获寒凉，但此寒乃火之相，不是水。又寒火混合时，旋转往复往返，如跨越边界。若有一处寒相，随后其处生热相，前后相继之理则如是。此寒热相反来回更替，如寒处有热相，热处有寒相。
Atha pana dravabhāvabhūto āpo phusitvā gayhati. Ayo piṇḍādīsu ābandhanabhūtopi phusitvāva gayheyya. Evañca sati yathā tesu itarāni tīṇi bhūtāni vinā itarītarena visuṃ visuṃ kāyika sukhadukkhānaṃ ārammaṇabhūtāni honti. Tathā sopi vinā itarehi visuṃ kāyikasukhadukkhānaṃ ārammaṇabhūtoeva siyā. Na pana hoti. Yañhi tāni ayopiṇḍādīni phusantānaṃ kāyikaṃ sukhaṃvā dukkhaṃvā uppajjati, taṃ saṇhathaddhatā vasenavā uppajjati. Sītuṇhatāvasenavā abbhantarathambhanassa mandagāḷhatāvasenavā. No aññathāti. Tasmā purimabhāge tīṇi bhūtāni phusitvāvā vaṇṇaṃ disvāvā pacchā bhāge suddhena mano viññāṇasantānena dīgharassādisaṇṭhānaṃvā rattiyaṃ alātacakkaṃ vā taṃtaṃchiddavivaraṃvā jānantā viya pathamaṃ dravatāsahitāni vilīnāni mudūni tīṇi bhūtāni pathaviṃ eva vā phusitvā pacchā suddhena mano viññāṇasantānena visuṃ dravabhāvaṃ addatintabhāvaṃ jānanti. Evaṃ santepi taṃ phusitvā jānantā icceva maññanti avisesavidunoti. Gunnaṃ abhiṇhaṃ caraṇaṭṭhānaṃ gocaro. Gocarasadisattā idha gocaro. Gotivā idha cakkhādīni indriyāni vuccanti. Tāni viññāṇādhiṭṭhitāni hutvā etesu caranti. Etānivātesu caranti pavattanti ghaṭṭentīti gocarā. Teyeva idha ekattaṃ upanetvā gocararūpanti vuttaṃ. Imānipana pañca yathākkamaṃ cakkhādīsu paṭihanana lakkhaṇāni rūpādīnīti veditabbāni.
又水状质触及流动。金属等结合物触及，亦当如是。由此可知某些三种元素未混合时，如分别对应身体之乐受苦受缘起。因此，虽有个别诸元素分别以互异方法触及，身乐苦受杂染显现，缘由为寒热湿干等成分不调和。前面提及三元素触及后，若色相出现，随后以清净心识持续很长时间，如夜间风轮秒针顺时针旋转或逆转等，似知道三元素起伏柔软融合，触及大地及其变化，渐次知晓水状质及其增减无常。即便如是，触及后认知者以为无分别知，是因盖于性质表现。德行、行为、场所、感受与认知等，皆称为境。境由识持有而运行于器官上。此等有序运行及作用，谓境界。依此五根于眼中可见净净之迹象。
Itthī vuccati avisadākārasaṇṭhitaṃ khandhapañcakaṃ. Yassa pana dhammassa ānubhāvena taṃ tathā saṇṭhāti pavattati. So itthi yā bhāvoti itthattaṃ. Puriso vuccati visadākārasaṇṭhitaṃ khandhapañcakaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. Tattha itthiliṅga itthinimitta itthi kutta itthākappānaṃ hetubhāva lakkhaṇaṃ itthattaṃ. Purisaliṅga purisanimitta purisakutta purisākappānaṃ hetubhāva lakkhaṇaṃ purisattaṃ. Tattha liṅganti padhānaṅgabhūtaṃ mahāsaṇṭhānaṃ. Nimittanti paccaṅgabhūtaṃ khuddakasaṇṭhānaṃ. Kuttanti kīḷālilādi kriyāviseso. Ākappoti gamanādiko ākāravikāro. Sabbepete khandhapañcakassa pavattivisesāeva. Ye saddasatthesu liṅganti vuccanti. Yesañca vasena ayaṃ itthīeva, na puriso. Ayaṃ purisoeva, na itthīti sañjānanti. Yasmā panettha saṇṭhānādīnaṃ avisadādibhāvoeva atthato itthipurisatā hoti. Tadubhayamuttabhāvoca napuṃsakatā. Soca akkharapada saṅkhātesu vacanesu ca vacanatthesuca yathārahaṃ sandissatiyeva. Tasmā indriyarahitesupi padesuca rukkhādīsu padatthesuca pariyāyena itthipumanapuṃsakatāsiddhi veditabbāti.
所谓女者，谓附有不清净象的五蕴。因对某法之感受，故彼蕴依此生起循环。此谓女性之相。男性亦然，谓附有清净象之五蕴。其意同上述。此处五蕴之相，含主要部位、次要标记、行为特征及运动形态。合称相，因运动等异变称为标记，游行等称为运动。此为五蕴运动之特别现象。音声中谓相标记。依次认为此为女性象，不为男性。此为男性象，不为女性。因此，根据五蕴之集合状态及不清净性质，方知男女之别。男女二相相互配合，构成阴阳之理。于无感受处及树木等物亦可用不同词汇表示男女之别，以表明显现别异。
[178] Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ
[178] 此乃分析之开始。
‘‘Itthīnaṃ aṅgajātaṃ itthiliṅga’’nti vuttaṃ. Taṃ na sundaraṃ.
云：“出自女性之根者谓女性之相”，此语不美。
Na hi katthaci pāḷiyaṃ aṭṭhakathāsuca nimittasaddoviya liṅgasaddo aṅgajāte pākaṭo diṭṭhoti.
由此可知，巴利语中没有像注疏（Aṭṭhakathā）那样的专用名词，也不存在既是前标记词又是助词的现象，亦无因其字形结构而明示的句法成分。
[179] Yañca tattha
《论》中此处语句：
‘‘Itthisaṇṭhānaṃ itthākappo’’ti vuttaṃ. Taṃpi na sundaraṃ.
『女性名词的词尾』与『女性的词义』，有此说法，然而这也不尽美。
Na hi liṅgasaddo viya ākappasaddo saṇṭhāne pākaṭo diṭṭhoti. Sesaṃpana tattha vuttaṃ yaṃkiñci aṭṭhakathāya asamentaṃpi tena pariyāyena yujjatiyeva. Bhavanti pavattanti taṃsahite khandhasantāne esā itthī, eso purisoti evaṃ pavattā sadda buddhiyo etenāti bhāvo bhavantivā pātubhavanti taṃsahite khandhasantāne liṅgādīni etasmiṃ satīti bhāvo. So eva rūpanti bhāvarūpaṃ. Hadanti sattā taṃtaṃatthaṃvā anatthaṃvā pūrenti etenāti hadayaṃ. Hadantivā sattā ito nānāvikakke osajanti muñcantīti hadayaṃ. Harantivā pariharanti taṃ sattā jīvitaṃviya dayanti rakkhanticāti hadayaṃ. Vasanti nivasanti cittaceta sikādhammā etthāti vatthu. Hadayañca taṃ vatthucāti hadayavatthu. Dhātudvayanissayalakkhaṇaṃ vatthurūpaṃ. Taṃ pana hadayakosabbhantare aḍḍhapasatamattaṃ lohitaṃ byāpetvā tiṭṭhatīti veditabbaṃ. Dhammasaṅgaṇiyaṃ pana desanābhedarakkhanatthaṃ avatvā paṭṭhāneeva taṃ vuttaṃ. Yathāha-vatthu kusalānaṃ khandhānaṃ nissayapaccayena paccayo. Vatthu akusalānaṃ khandhānaṃ nissayapaccayena paccayotiādi. Etthaca chahi vatthūhi aññaṃ vatthunāma natthi. Tesuca purimāni pañca kusalādīnaṃ nissayāeva na honti. Tasmā tesaṃ nissayabhāvena tattha vuttaṃ vatthunāma visuṃ ekaṃ vatthurūpamevāti siddhanti.
理由是，词尾不像助动词的词尾那样，在句法结构中明示单独词义。余下诸处皆依诸法不异的原理，借由变文与释义相连。存在并流转着的，与诸蕴相续的女性或男性，就是这些构成的词尾及其他，这样的声音皆可由智慧识别；即此所指就是与诸蕴相续的性别等，是此处的意义。色（Rūpa）就是这含义的本质。众生有心造作，或为益故，或为害故而生死续转，心即是心脏。如此呼曰心脏，心脏为缘生诸法而存在。众生怀抱心脏生活，心脏如同生命，予以保护维系。住于此者即为心识与心法，此即注疏所说的对象。心脏即为此对象。由具两种元素为缘的特征而成此对象之形。须知心脏内部充满了约半寸宽的红色液状物质。因为详尽阐述诸法之分类、区别、守护等，故称之为「讲堂」。譬如说，善法蕴因缘所成，即为缘生；恶法蕴因缘所生，也是缘生，诸法因缘本质平等。且以此处有六类对象，别无他对象。此中先前的五种善法之依止，上面亦无他因缘。故从依止的意义上，此处称为「对象」为正法。
[180] Vibhāvaniyaṃ pana
《论》中接续说：
Yaṃ rūpaṃ nissāyāti pāṭhassa uddhaṭattā rūpasāmaññapasaṅgo hotīti taṃ visodhetuṃ yuttināma vuttā. Paṭṭhāne pana bahūsu anaññasādhāraṇesu ṭhānesu vatthunāmena visesetvā vuttattā sopasaṅgo natthiyevāti daṭṭhabbaṃ.
所谓依止于色，是指该词中含有直接显现色之本质。这种依止，称为“辅助”。而在“依止”中，因其多所在处皆无别的普遍性之缘，故显明无相合之义，这是应当观察的。
Jīvanti sahajātadhammā yenāti jīvitaṃ. Tesaṃ jīvane ādhipaccayogena tesu indaṃ issaraṃ attānaṃ karotīti indriyaṃ. Jīvitañca taṃ indriyañcāti jīvitindriyaṃ. Sahajātā nupālana lakkhaṇaṃ jīvitindriyaṃ. Yathā hi bījanibbattāni uppalādīni bījevinaṭṭhepi udakānupālitāni ciraṃpi kālaṃ jīvanti. Evamevaṃ niruddha kammanibbattāni kammajarūpāni kamme asantepi jīvitānupālitāni santativasena vassasataṃpi vassasahassaṃpi kappaṃpi soḷasakappasahassānipi jīvantiyeva, tathā hi jīvitarahitāni itararūpāni jīvantānināma nahonti. Tāni hi yena ekena cittenavā utunāvā āhārenavā jāyanti. Tasmiṃ niruddhe nirujjhanti, paraṃ muhuttamattaṃpi santānaṃ ghaṭetuṃ nasakkonti. Tesu hi cittajarūpānaṃ santatipaccuppannaṃ ekavīthi ekajavanavāra ekasamāpattivārena paricchinnaṃ hoti. Utujāhārajānañca sabhāgeka utuāhāra vasena paricchinnaṃ hoti. Kammajarūpānaṃ pana visuṃ santatipaccuppannaṃnāma natthi. Tesaṃ ekabhavaparicchinnaṃ addhāpaccuppannameva hotīti. Yadi evaṃ arūpadhammānaṃ kathanti. Tehi jīvitayogena jīvantāeva honti. Evaṃsantepi tesaṃ santatipaccuppannaṃ dissatīti. Vuccate, arūpadhammesu vipākāni tāva kammajarūpasadisāni. Tānipi hi asati vīthicittuppāde yāvajīvaṃpi ekasantativasena pavattissantiyeva. Itarāni pana yassa ārammaṇassa āpātāgatattā uppajjanti. Tasmiṃ niruddhe tadabhāvepi tadārammaṇā bahū cittasantatiyo jīvitassaaddhānapharaṇānubhāvena pavattantiyeva. Apica, yāvakhandhaparinibbānā anantarapaccayupanibandhena abbocchinnaṃ pavattamānāya cittasantatiyāvasenapi ayamattho vattabbo. Teneva hi kilesasīsaṃ avijjā. Pavattasīsaṃ jīvitindriyanti vuttaṃ.
『诸法乃依其自性而存活者，谓之生命。在此生命中，因依止此生命自主故，称其为诸有自主之力，即感官。生命即此感官，合称为生命感官。自然生起之无维护特征，谓之生命感官。譬如种子所生之莲花虽池邊水相依，然经久仍存活。此理同于无碍业所生之业果形态，虽业未息，生命却持续绵延，可达百年千年乃至十六万千载亦存活。其于生命而言，无生命存在之形态即非生命。此诸形态皆由同一心智所生、同摄同养，因此于此若断，则刹那亦不敷维续，不得使系连续。此心所生诸连续，乃一条单一路径，呈一瞬一转之流，若以季节与食为分割，断否其续。然业果诸无碍种，不生不断，故无连续断绝。故所断为生命造作之分，名为现缘断灭。论及无色法时，谓此生缘存则生命仍存。此虽止业不息，然心之续流仍现存。谓无色法中业果亦现其形态，若断则断于心路。此心路破灭，生命续流终止。于彼诸无色法，由此缘故，生命仍有。未灭尽结根——无明，亦名生命感官，维系生命续流。','26':'[181] 论断中论使然','27':'摄取诸法起基于摄诸所起及摄诸所依因缘。何以?谓时刻无常。业之认知以业起基为因，而非业的常存。何以?因无常之故。生命之不持续，乃由无维护故，故如语：“即便同一时刻，先天自然诸法亦不连续，故非业能常存。”此语不可得为是。','28':'法之无常名为单一时刻内所有自然因缘之毗邻关系产生。非多时因缘所在。若以他法生起时立，似持续生成相关诸法，但终还断灭，常被比下。更何况无常定为法之实性。非谓新生诸法可凭单一因缘于其时刻完全而能持续。故即使维持无常，摄取诸法未被维护，生命不过由持续诸生起法为续，以维持生命，并非由时刻不灭所维系。如此则总断无复称生命或生存之说。若断续乃连续而生，须知诠释妥善。八义当中亦立此续流不灭之说，于继续自然之理辨明。又说，此处燃炉，炉体即遍蔽一切有漏身，是为炉焰。炉焰即炉火。炉焰谓炉之火焰。此乃正确用语。或谓燃炉即火，意于吞焦炉火之有机物，即曰火。炉火与炉焰，依其本质不同也。此中炉焰乃明显。或言燃炉炉火吞食诸异平等诸火种，使得燃炉运转。栗米食物等乃炉火所燃，故谓为燃火。如是解义，所得精华，乃依五味中之味理建立护持力，味理也由此得以成立。炉内有机物因炉火而被加热变质。炉火以火焰之力，乃保养炉体。炉火如坐于炉内，纵贯诸肢体，维持生命。此即视炉火为炉，乃一正确比喻。
[181] Vibhāvaniyaṃ pana
然，须进一步阐明：
Āhārajādīnaṃ āhārādiyeva uppattiyāpi ṭhitiyāpi kāraṇaṃ hoti. Kasmā, taṅkhaṇe dharamānattā. Kamma jānaṃ pana kammaṃ uppattiyāeva kāraṇaṃ, na ṭhitiyā. Kasmā, taṅkhaṇābhāvato. Jīvitena pana anupālitattā eva tesaṃ khaṇaṭṭhiti siddhāti iminā dhippāyena yaṃ vuttaṃ ‘‘yathāsakaṃ khaṇamattaṭṭhāyīnaṃpi hi sahajātānaṃ pavattihetubhāvena anupālakaṃ. Na hi tesaṃ kammaṃyeva ṭhitikāraṇaṃ hoti. Āhārajādīnaṃ āhārādi viya kammassa taṅkhaṇābhāva toti’’. Taṃ na yuttaṃ.
食等诸法，食等本身既是生起之因，亦是住立之因。何以故？以其于彼刹那现行故。然业之于有情，业仅为生起之因，而非住立之因。何以故？以业不存于彼刹那故。而彼等（诸法）之刹那住立，正是由命根所护持，方得成立——此乃上述之意趣。彼所说：「如共生之法虽仅住一刹那，然以作为流转之因，命根护持之；彼等之住立因，并非唯业。食等之于业，犹如食等之于食等所生诸法，以业不存于彼刹那故。」此说不当。
Dhammānañhi khaṇaṭṭhitināma ekakalāpagatasahajātapaccayā yattāeva hoti. Na nānākalāpagatajanakapaccayāyattā. Itarathā uppādakkhaṇe labbhamānānaṃ upacayasantatīnaṃ viya ṭhitikkhaṇe labbhamānāya jaratāyapi kutocisamuṭṭhānatā pāḷiyaṃ vuttā siyāti. Apica, khaṇaṭṭhitināma sabhāvasiddhāeva. Na hi uppannā dhammā paccayavekallena attano khaṇesu paripuṇṇaṃ aṭṭhatvā antarāva bhijjantīti atthi. Naca paccayādhimattena atire kataraṃ tiṭṭhantīti atthi. Tasmā khaṇaṭṭhitiyaṃ upatthambhayamānāpi āhārādayo anupālayamānañca jīvitaṃ pacchā balavarūpasantati pavattiatthāyaeva upatthambhenti pāletica. Na khaṇaṭṭhitipavattiyāti. Ettāvatā sabbesaṃpi khaṇaṭṭhitināma dharamānajanakāyattā vā jīvitāyattāvā nahotīti siddhaṃ hoti. Yadi pana taṃ santatipavattimeva sandhāya vuttaṃ siyā, evaṃsati yujjeyyāti. Aṭṭha kathāyaṃpi santepica anupālana lakkhaṇādimhi vidhāne atthikkhaṇeyeva taṃ tedhamme pāletītiādivacane yathāsantatiṭṭhiti labbhati. Tathā vicāretvā gahetabbāti. Idaṃ pana pācakagginā saha sakalaṃ upādinnakasarīraṃ byāpetvā tiṭṭhatīti. Kabaḷaṃ karīyatīti kabaḷīkāro. Āharīyati ajjhoharīyatīti āhāro. Kabaḷīkāroca so āhārocāti kabaḷīkārāhāro. Kabaḷīkāro āhārotipi pāṭho. Idañca savatthuka vacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Athavā, kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ sattānaṃ attabhāvaṃ bhuso harati addhānaṃ pavattetīti āhāro. Khajja bhojjādike kabaḷīkāre āhāro tannissitattā tappariyā pannattācāti kabaḷīkārāhāro. Imasmiṃatthe sati nibbattita ojā eva labbhati. Atthato pana aṅgamaṅgānusārino rasassa sārabhūto upatthambhabalakāro bhūtanissito paramasiniddhasi neho idha āhārarūpaṃnāma. Tattha aṅgamaṅgānusārino rasassāti ajjhoharitvā āmāsaye patiṭṭhitāni āhāravatthūni pācakatejena vivecitāni rasādibhāvena pañcadhā vibhāgaṃ gacchanti. Tattha paṇīta siniddha lahuka sineha koṭṭhāso rasonāma. Ye loke rasadhātūti vuccati. So pācaka tejabalena tato uttaritvā rasaharaṇidhamanijālānusārena heṭṭhāca uddhañca sakalasarīre aṅgamaṅgāni anusaranto anupharanto aṅgamaṅgānusārīti vuccati. Tassa sārabhūto upatthambhaṃ balaṃ karotīti upatthambhabalakāro. So hi āmāsaye patiṭṭhita mattova sakalasarīre bhūtesu upatthambhakabalaṃ janetīti.
盖诸法之刹那住立，唯依同一聚中共生缘之所摄，而非依异聚中能生缘之所摄。若不然，则于住立刹那所得之衰老，亦应如同于生起刹那所得之积聚相续，在圣典中说有从某处生起之义，然事实并非如此。又，刹那住立乃依自性而成就，非由他者所赋予。盖已生之诸法，并无因缘缺失而于自身刹那未圆满住立、中途即坏灭者；亦无因缘过盛而超额住立者。故食等虽于刹那住立中起支撑之用，命根虽起护持之用，然其支撑与护持，实为令其后强盛色相之相续得以流转而设，并非为刹那住立之流转而设。由此可知，一切诸法之刹那住立，既不依存于现行能生者，亦不依存于命根，此义得以确立。若彼所言乃以相续之流转为所指，则于此义下方为相应，应如是理解。《注疏》中，于命根具护持相等之施设中，亦有「于有为刹那护持彼三法」等语，于此可得相续住立之义。应如是审察而取。此外，「连同消化之火，遍满一切执取之身而住」——所谓「团食」[Pali: kabaḷīkārāhāra]：「被做成团块」故名「团块」；「被携取、被吞咽」故名「食」；既是团块，又是食，故名「团食」；亦有「团块之食」之读法。此乃应视为有所依托之表述。或另解：「对于食用团食之有情，极大地携运其自身、推动其长时流转，故名为『食』；以咀嚼之食、吞咽之食等团块性食物为所依，乃其施设之范畴，故名『团食』。」依此义，则唯得生起之精妙滋味。然就实义而言，此处所谓「食色」[Pali: āhārarūpa]，乃指随顺肢体各部之滋味中，作为精要、能给予支撑与力量之所依、极为润泽滑腻之脂润——所依于四大种而住者。其中，「随顺肢体各部之滋味」者：所吞咽食物之材料，安住于胃中，经消化之火加以分解，以滋味等五种方式而区分。其中，精妙、润泽、轻细之脂润部分，名为「滋味」，即世间所称之「味界」。此味界借消化火之力进而升华，循输送滋味之脉管网络，向下向上遍行全身、随顺各肢体部位，故称「随顺肢体各部」。其中之精要，能给予支撑与力量，故称「给予支撑与力量者」。盖此味界，甫安住于胃中之量，即于全身四大种中产生支撑与力量。
[182] Vibhāvaniyaṃ pana
[182] 论断中论使然
‘‘Aṅgamaṅgā nasāri rasahara saṅkhātāti’’ pāṭho. So duppāṭho.
『诸肢不为诸味所称』此段音韵难达，故为难解。
Taṃ pana sendriyakāyopatthambhanalakkhaṇaṃ āhārarūpaṃ. Ojālakkhaṇaṃ vā. Tattha udayati pasavatīti ojā. Avasaddovā rakkhaṇe. Rakkhaṇañcettha upatthambhanameva. Avati janeticāti ojā. Kiṃ avati. Attano nissayavatthuṃ. Kiṃca janeti. Āhārasamuṭṭhānarūpaṃ. Udayānantaraṃ rūpaṃ janetīti ojātipi vadanti. Aññāpadesarahitena kakkhaḷattādinā attano bhāvena siddhaṃ rūpaṃ sabhāvarūpaṃ. Uppādādinā aniccatādināca saṅkhahalakkhaṇena sahitaṃ rūpaṃ salakkhaṇarūpaṃ. Ujukatova kammādīhi paccayehi nipphāditaṃ rūpaṃ nipphannarūpaṃ. Ruppanalakkhaṇasampannaṃ nippariyāyarūpaṃ rūparūpaṃ. Yathā dukkhadukkhaṃ ajjhattaajjhattanti. Saṅkhatalakkhaṇayutta tāya aniccatādikaṃ lakkhaṇattayaṃ āropetvā sammasanārahaṃ rūpaṃ sammasanarūpaṃ. Te te dabbasambhārāvā rūpakalāpāvā visuṃvisuṃ bhuso kāsanti pakāsanti etenāti ākāso. Nisatta nijīvaṭṭhena dhātu. Ākāsasaṅkhātā dhātūti ākāsadhātu. Parito samantato chindati kalāpantarabhūtāni kalāpantara bhūtehi saddhiṃ asaṃmissaṃ ekattaṃ anupagamanaṃ karotīti paricchedo. Tehivā paricchindīyati attanovā paresaṃvā akatvāmajjhe visuṃ thapīyati. Tesaṃvā chiddavivaramattabhūto. Na visuṃ eko uppādasahito sabhāvadhammo. Nāpi kassaci rūpakalāpassa pakkhabhūtoti paricchedo. Vikāralakkhaṇarūpāni hi asabhāvadhammabhūtānipi taṃtaṃ rūpakalāpesu sandissamānatā taṃtaṃrūpakalāpapakkhikānieva honti. Ayaṃ pana tehi rūpa kalāpehi sabbaso vimuttabhāvena bahibhūtattā kassaci rūpa kalāpassa pakkhabhūto na hotīti. Asabhāvadhammattāca pana kenaci rūpena phusana pariyāyopi tassa sabbaso natthīti katvā so asaṃphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehīti pāḷiyaṃ vutto. Aṭṭhakathāyaṃ pana ghanapiṇḍavatthūsu paṭighaphoṭṭhabbasabhāvānaṃ nānā kalāpagatabhūtānaṃ aññamaññasaṃphuṭṭhatā atthīti katvā asaṃphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehīti etehi asaṃphuṭṭhaṃ ajaṭākāsaṃ kaṃthitanti vuttaṃ. Ṭīkāyaṃ pana ayaṃ niddeso ajaṭākāsaniddeso nahoti, paricchedarūpaniddesoyeva. Soca ghanapiṇḍa vatthūsueva veditabbo. Tesuca bhūtānaṃ asaṃphuṭṭhatānāma natthi. Tasmā bhūtānaṃ aññamaññaabyāpitā ekattaṃ anupagatatāeva. Tattha asaṃphuṭṭhatānāma yuttā siyāti adhippāyena abyāpikatā hi asaṃphuṭṭhatāti vuttaṃ. Atthato pana nānākalāpagatānaṃ bhūtānaṃ pariyantatā saṅkhāto antarāḷadhammo. Rūpaparicchedalakkhaṇaṃ paricchedarūpaṃ. Yā pana calamānena kāyaṅgena attānañca attasamaṅgino puggalassa adhippāyañca paccakkhe ṭhite jane viññāpeti pākaṭaṃ katvā dasseti. Sayañca tena kāyaṅgena tehi janehi viññāyati. Sā kāyaviññattināma. Yā uccārīyamānena vācaṅgena saddena attānañca attasamaṅgino puggalassa adhippāyañca sotapathe ṭhite jane viññāpeti. Sayañca tenavācaṅgena tehi janehi viññāyati. Sā vacīviññattināma. Athavā, viññāpenti janā viññāyantivā janehi aññamaññassa cittāni etāyāti viññatti. Sasambhāre aṅgapaccaṅgabhūte kāye pavattā viññatti kāyaviññatti. Copana kāyasaṅkhāto kāyo evavā viññatti kāyaviññatti. Cittajasaddasaṅkhātāya vācāya pavattā viññatti vacīviññatti. Copanavācā saṅkhātā vācā evavā viññatti vacīviññatti. Tattha cittavasena yaṃkiñci kāyaṅgavikāraṃ karontassa taṃtaṃaṅgaṃ santambhantā sandhārentā cālentā aṅgamaṅgānusārisaṅkhātā cittajavātakalāpā taṃtaṃaṅgaṃ pūretvā uppajjanti. Uppajjantāca yathāvā tathāvā anuppajjitvā yassa tehi cittajavātakalāpeti sahajātassa copanakāyassa ānubhāvena sabbe te kalāpā yathādhippetadisābhimukhāeva uppajjanti. Ayaṃ copanakāyasaṅkhāto ākāravikāro kāyaviññatti nāma. Niyāmakasadisī hi ayaṃ kāyaviññatti. Teca nāvāsadi sāti. Yathā hi niyāmako nāvāya mūlabhāge ṭhatvā ekaṃ mahāphiyaṃ daḷhaṃ gahetvā nadisote cāretvā sakalaṃ mahānāvaṃ icchitadisābhimukhaṃ niyojeti. Na yaṃvā taṃvā disaṃ gantuṃ deti. Evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Ekacittakkhaṇikā hi viññatti tesaṃ mūlabhāgeeva labbhamānā te yathādhippetadisābhimukhe evaṃ katvā niyojetīti sā niyāmakasadisī hotīti. Etthaca yadetaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Ekajavanavīthiyaṃ sattasu javanesu pathama javanasamuṭṭhitā vāyodhātu attanā sahajātarūpakāyaṃ saṃthambhetuṃ sandhāretuṃ sakkoti. Aparāparaṃ pana cāletuṃ nasakkoti. Dutīyādīsupi eseva nayo. Sattamacittena pana samuṭṭhitā vāyodhātu heṭṭhā chahicittehi samuṭṭhitaṃ vāyodhātuṃ upatthambhanapaccayaṃ labhitvāattanāsahajātaṃ rūpakāyaṃ saṃthambhetuṃ sandhāretuṃ cāletuṃ abhikkamāpetuṃ sakkotīti vuttaṃ. Taṃ abhikkamāmīti kāyaṃ paggaṇhantānaṃ anekasahassesu javana vāresu pavattamānesu yasmiṃvāre calanasaṅkhātaṃ desantarapāpanaṃ jāyati, taṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi katipayajavanavārehi calanaṃ jāyati. Yadi jāyeyya, iddhimantānaṃ iddhiyāgamanaṃ viya sabbesaṃpi sīghataraṃ gamanaṃ paññāyeyya. Kasmā, ekaccharakkhaṇepi anekakoṭisatasahassacikkapavattiyā sambhavato. Ayañca attho upari akkharuppattivicāraṇāyaṃ pākaṭo bhavissatīti. Tasmā tato purimavāresu saṃthambhanasandhāraṇānieva sampajjantīti veditabbaṃ. Yā cettha sattayugasakaṭopamā vuttā, sāpi nānājavanavīthīsu samuṭṭhitānaṃ vāyodhātūnaṃ aparāparaṃ upatthambhaneca yujjatiyeva. Tathā hi calanacittajarūpasantatiyaṃ pavattāni utujarūpasaṅghāṭānipi viññattisahitāni viya tadākāravantāni savegāni savipphārānieva pavattanti. Tasmā pubbāparapavattānaṃ nānā javanavīthīnaṃ antarantarā bhavaṅgasamayesupi abhikkamanādikaṃ calanaṃ sampajjatiyeva. Ekābaddhapavattānica catusamuṭṭhānikarūpānināma ekassa visaye itarāni ekasamuṭṭhānāni viya sabbaso tadanu parivattīni hontīti cittaje calante itarānipi calanti yevāti daṭṭhabbaṃ. Calanañcettha pacchimapacchimānaṃ rūpakalāpasaṅghāṭānaṃ purima purimānaṃ uppannadesato desantare yathāpavattasannivesākārena aparāparaṃ uppajjamānaṃ veditabbaṃ. Na hi rūpārūpadhammānaṃ uppanna dese anirujjhitvā kesaggamattaṃpi desantara saṅkamanaṃnāma atthi. Itarathā khaṇikadhammatā abyāpāradhammatā avasavattitāca tesaṃ nasiyāti. Yaṃkiñci vacībhedaṃ karontassa kaṇṭhaṭṭhānādi gataupādinnaka pathavīdhātūsu calamānakaṇṭhapadesādigatacittaja pathavīdhātūnaṃ saṅghaṭṭanasaṅkhātena ṭhānakaraṇasannipātena sahevayo vacīghosasaṅkhāto cittajasaddo jāyati. So yena attanā saha jātena ākāravikārena yathādhippāyaṃ taṃtaṃ vaṇṇavisesattaṃ upagacchati. Yenaca suṇantānaṃ taṃtaṃatthajotako akkharasannipātabhūto padabyañjanaviseso upalabbhati. So copanavācāsaṅkhāto ākāravikāro vacīviññattināma. Aṭṭhakathāyaṃ pana tassā pana cittasamuṭṭhānāya pathavīdhātuyā upādinnaghaṭṭanassa paccayabhūto eko ākāravikāro vacī viññattināmāti vuttaṃ. Tattha upādinnaghaṭṭanassa paccayabhūtoti kammajabhūtāya catujabhūtāyaevavā upādinnapathavīdhātuyā sahaghaṭṭanaṃ paṭicca saddavisesapavattiyā paccayabhūtoti attho. Ghaṭṭanassa paccayo pana calamānakaṇṭhapadesādivikārabhūto kāyaṅgavisesoeva siyā. Vikāradvayañca asaṃmissaṃ katvā veditabbanti. Etthaca upādinnakapathavīhi saha ghaṭṭanaṃ cittajapathavīnaṃ kiccaṃ. Yaṃ pana tāsaṃ yathāvā tathāvā aghaṭṭetvā yathā icchitakkharaṃ sampajjati. Tathā ghaṭṭanapakāravidhānaṃ. Idaṃ kāyaviññattiyā kiccaṃ. Ghaṭṭanena saheva uppannasaddānaṃ taṃtaṃvaṇṇatta pattiyā vidahanameva vacīviññattiyā kiccaṃ. Kumbhathunatalaṃ viyaca upādinnakapathavī. Paharaṇahattho viya cittajapathavī. Hatthapari vattana vikāro viya kāyaviññatti. Saddavikāro viya vacīviññatti. Kumbhathunassa nānāsaddapabhedoviya nānāvaṇṇabhedoti. Etthaca yadetaṃ aṭṭhakathāyaṃ idaṃ vakkhāmi etaṃ vakkhāmīti uppajjamānaṃ cittaṃ aṭṭharūpāni samuṭṭhāpeti. Tesaṃ abbhantare citta samuṭṭhānā pathavīdhātu upādinnakaṃ ghaṭṭayamānāva uppajjati. Tena dhātughaṭṭanena saheva saddo uppajjatītica purimacittasamuṭṭhā nāya upatthambhanakiccaṃpi natthītica vuttaṃ. Taṃpi anekasatesu javanavāresu pavattamānesu yasmiṃvāre paribyattaṃ akkharaṃ pavattati, taṃ sandhāya vuttanti gahetabbaṃ. Teneva hi mūla ṭīkāyaṃ upatthambhanakiccaṃ natthi laddhāsevanena citteneva ghaṭṭanassa balavabhāvatoti vuttaṃ. Etthaca laddhāsevanenāti etena pubbabhāge nānājavanavīthīhi laddhāsevanabhāvaṃ dasseti. Pathama javanacittassapi laddhāsevanatāya adhippetattā. Naca ekajavana vāramattena paribyattaṃ ekakkharaṃ sampajjatīti sakkā viññātuṃ. Kasmā, tassa ekadviaccharakkhaṇamattena kālena vattabbattā ekaccharakkhaṇeca anekasatasahassānaṃ javanavīthīnaṃ pavattisambhavato. Vuttañca –
此段说，『感官身维系之相』是食物的形态，也称作『根本相』。这里『根本相』的意为发起与保护。所谓起，是指发出；所谓护，是指守护。护即是维系。起则生现自身所依之物。何谓生现？是指食物所生起之形态。『起』之后谓为生，故亦称为生起。由于无他词依而具有坚硬等性质，此形态乃因自性而成，被称为专有形相。由生成等缘故，又合无常等缠缚之相伴，称为特征相。因业等条件推动，此形态被推动而成，故说是造作形态，是已发生的形态。具形相相应之真实形态乃最终形态。譬如苦与非苦由内外产生。以缠缚相附加无常等三相，这叫成就、破坏的形态，亦称成就形态。这些均为诸物品集群的形态碎片，不纯净、堆积、杂乱、各自碰撞、发光，这即是空间。所谓空间元素，是由无边界的实体构成。空间对四面环绕之集群切割开，集群中的一切结合被切断，形成分隔。分隔作用切断自身与他物不相混合，呈现出纯净独立。此切断是一定程度的，不是一切纯净无生起的整体现象。亦不是什么物品集群中固有的固有分割。变异形态乃非实在性质的形态，因它们出现在物品集群的接点处，它们是形态集群转折处的边缘。因此，这些物品集群整体呈现自由状态，没有任何物品集群本有的固有边缘。至于非实在性质，虽以某种形态产生接触感受，但总体不存在此类完整形态边缘。巴利文称之为未破裂的四大。论疏中解释，这未破裂四大出现在坚实物体及多种聚集中，它们彼此未破裂，故称未破裂四大。论疏又称未破裂四大为未结缔的四大，与巴利文言曰未结缔四大意同。论疏中以未破裂表示，未结缔四大意为未经强有力结合的四大。这些未结缔四大包括未结缔的虚空称为空界。论疏解释，所谓虚空界是一种空间元素的类型。空间元素乃四方环绕，能将物品聚集切断形成分隔。切断功能能使自身与他物互不混合，安立纯净状态。空间元素的分隔功能，使自身不能混入其他物品且纯净稳固。故空间元素为纯净无杂的存在。
分析中又说，此中形态集群皆由物体及色身组成。它能显现、展现自身及伴随自身之人类。此被称为身体之认知。以发声器官发声伴随词句，显现自身及伴随之人。此为言语之认知。或者，人们也相互显现、识别，名为认知。认知，就是心识对物体之知觉。于形体、词语起作用之识称为身体识和言语识。
又说，因心随身的运动，产生种种因持心识引动而起的形态集群。这形态变化名为身体识；因心随言语起声而起形态集群名为言语识。心为根因，带动身体各部分运动及言词之声，形成相应认知。这因缘生成的现象是复杂的。此处解释了因心与身体、言语运动相互依存而产生的知觉过程及其细节，多用于说明心身与语言认知之间的关系。
最后，描述心意识每一刹那运动的规律，及其如何支配身体之运动，从而识别音节和语言。且指出，众多波动中仅一波动代表主导，能调控认知及音声，体现其内在规律。结论为，这种心身共运和语言认知属于自然的、规律性的心理生理活动。此段详细阐述了心识作用于身体和语言表现的机制，是佛教心理学对心识流动与形态现象关系的精密描述。
Ekamattā tayo rassā, dvimattā dīghamuccare;
一音为单元，两音为长音；
Timatto tu gīto ñeyyo, byañjanā aḍḍhamattikāti.
三音才称为完整音节，辅音即半音；
Milindapañheca sādhike vīhivāhasate vīhibījāni ekaccharakkhaṇe uppannassa cittassa kalaṃpi naupenti. Kalabhāgaṃpi naupentīti dīpitaṃ. Ekakkharaṃ uccārentassaca tattakaṃpi kālaṃ uccāraṇacittabyāpāro sandissatiyeva. Naca paramatthato ekameva saddaṃ uccāremītivā suṇomītivā sakkā niyametvā uccāretuṃ sotuñca. Tathā niyamentassapi saddānaṃ pubbāparato anekasatasahassasseva uccāraṇa savana sambhavato. Ekamevāti abhimāno pana samūhaghana santatighanehi paṭicchannattāeva hotīti daṭṭhabbaṃ. Sesamettha kāyaviññattiyaṃ vuttana yena yathāsambhavaṃ veditabbanti. Etthaca viññattisaddo kāyena viññāpeti vācāya viññāpetītiādisu bodhanattho. Sudinna kaṇḍe tikkhattuṃ viññāpetītiādīsu pavattanattho. Idha pana duvidhopi yujjati. Evañhi sati paraṃ bodhetukāmatārahi tesu sabbesu kāyaṅgavācaṅgacopanesupi pavattakaviññattiyā labbhamānatā veditabbā hotīti. Mūlaṭīkāyaṃ pana paraṃ bodhetukāmatāya vināpi abhikkamanādipavattanena so citta sahabhūvikāro adhippāyaṃ viññāpeti. Sayañca viññāyatīti dvidhāpi viññattiyevāti vuttaṃ, tattha dvīsu bodhanaviññattīsu purimā kāyaviññatti aṅgapaccaṅgassa calamānavaṇṇaṃ cakkhuviññāṇavīthiyā calamānaṅgapaccaṅgaṃ kāyaviññāṇavīthiyā gahetvā pacchā suddhena manodvārikajavanenaeva viññāyati pacchimāca vacīviññatti uccāriyamānaṃ saddaṃ sotaviññāṇavīthiyā gahetvā pacchā suddhena manodvārikajavanenaeva viññāyati, na pañcadvārikajavanena. Sā hi attānaṃ jānanteeva parasatte attanā samaṅgino puggalassa cittaṃ viññāpeti, na ajānante. Ñāpaka hetu hi nāma attānaṃ jānanteeva ñāpetabbaṃ ñāpeti, no ajānante. Evañca katvā kāyaṅga copanaṃ disvāvā parāmasitvāvā saddaṃ sutvāvā parassa taṃtaṃadhippāyaṃ jānantānaṃ tiracchāna gatānaṃpi pathadhaṃ viññattijānanaṃ siddhaṃ bhavati. Taṃjānanena vinā adhippāyajānanassa asambhavato. Viññattiṃ jānantānaṃca purimasiddhasaṅketa sambandha jānanena vinā adhippāyajānanaṃ na sambhavatīti majjhe visuṃ pubbasaṅketa sambandhagahanaṃpi icchanti, dvīsu pana pavattakaviññattīsu paraṃ abhikkamantaṃ cakkhuviññāṇavīthiyā disvā abhikkamanaviññattiñca abhikkamanacittañca manoviññāṇavīthiyā jānanti. Esanayo paṭikkamanādīsu. Tathā parassa kathaṃ sotaviññāṇavīthiyā sutvā kathanaviññattiñca kathanacittañca manoviññāṇavīthiyā jānanti. Paraṃ rattacittena kāyaṅgaṃ cālentaṃ disvā calanaviññattiñca rāgacittañca jānanti. Rattassa kathaṃ sutvā kathana viññattiñca rāgacittañca jānanti. Esanayo sabbāsu kāyikavācasikakriyāsūti. Lahuno bhāvo lahutā. Muduno bhāvo mudutā. Kammani sādhu kammaññaṃ. Kammayogyanti attho. Kammaññassa bhāvo kammaññatā.
《弥林答经》中，载有论语载说，在百音结合中，一音出生的心灵无法完全成全。连时段也不能充分成全。发音者所发之音，其时间长短乃取决于发音时意识的专注。不可说，从本质上能只发单一声音。因为发音之前，可能成千上万的音声前行声波同时被耳所听。只有在许多浓密连续的音声相互覆盖遮蔽中，才能产生单独的音印。此即身体识的最终表现。据此，声音以身体为器皿显示，以言语作表述。声音的发出目的在于标示意义。发语之声乃为示现。故心意识有二表现。心识之中，先有身体识，视野由动身体部分及其色组成；再者有言语识，依发声器官而出音声。身心合一之人能由视与听表现心意。人们交流乃借此心识所表现之意念。
此外，论述念念心随动身随言语共现，说明不同心识流中互相关联。如一时诸念随身体语言动作展开有序旋转，形成空间上的识流结构。不同动向形成交错，前后空间相互影响，形成整体运动场。论疏通过此说明，心识流动非孤立现象，而是连续性空间心理现象，以体现彼此因缘依赖。
段中提到，凡发声绕喉且心随律动，声音因其轻重变化，各种声调区别由此产生。此称为轻重或质感。行为的适合性则被称为适宜性。众多相反因缘相互作用时，因根不同而不相混合表现于体中。举例说，身心不和时会对身体产生痛苦感。与之相对，身心和合时，身体轻安无苦。遍身呼吸畅快，被比喻为精气神俱足。形态变化因此而特定，攸关健康状态。
Adandhatālakkhaṇā rūpassa lahutā. Athaddhatā lakkhaṇā rūpassa mudutā. Sarīrakriyānukūlakammaññabhāvalakkhaṇā rūpassa kammaññatā. Aññamaññaṃ avijahantiyopi etā viruddhapaccayasappāya paccayānaṃ vasena asaṃmissato veditabbā. Tathā hi attano kāyaviruddhaṃ utuṃvā āhāraṃvā cittakriyaṃvā sevantānaṃ sarīragatā dhātuyo kadāci sakalasarīraṃvā sarīrekadesaṃvā khobhetvā visesato pūtimukha sappasaṅkhātaāpo pariyuṭṭhānaṃ katvā kāyaṃ asayhabhāraṃ viya garuṃ bhāriyaṃ karonti. Iriyā pathaparivattane kāyabhāriyanimittaṃ dukkhaṃ uppādenti. Tadārūpassa lahutā napavattati. Puna attano sarīrasappāyaṃ utuṃvā āhāraṃvā cittakiriyaṃvā sevantānaṃ so dhātukkhobho vūpasammati. Kāyo sallahuko hoti. Iriyāpathaparivattane kāya bhāriyanimittaṃ dukkhaṃnāma natthi. Tadā sā pavattati. Esanayo sesāsupi. Visesanato panettha mudubhāyaṃ kaṭṭhamukhasappasaṅkhāta pathavīpariyuṭṭhānaṃ katvā sukkhakaṭṭhaṃviya kāyaṃ thaddhaṃ kakkhaḷaṃkaronti. Iriyāpathaparivattane aṅgamaṅgānaṃchijjanabhijjanākārapattaṃ thaddhaṃ kakkhaḷanimittaṃ dukkhaṃ uppādentīti vattabbaṃ. Kammaññatāyaṃ satthamukhasappasaṅkhāta vāyo pariyuṭṭhānaṃ vāyovisamaṃ katvā dāmarikacorapariyuṭṭhitaṃ paccantaraṭṭhaṃ viya kāyaṃ vivaṭṭamānaṃ karonti, sabbairiyāpathesu sukhaṃnāma natthīti vattabbaṃ. Tejodhātu pana tāsaṃ sabbāsaṃpi mūlabhūtā hotīti veditabbā.
此段说，形态的轻薄为其轻便特性；形态的柔软为其柔顺特性；而顺应身体运动变化、适合行动的质感，便是形态的适宜性。虽相互对立，彼此条件共存，但因相互不杂乱而显现。譬如当身心不和继而感受痛苦，身体四处发炎，皮肤变薄，血脉流通困顿，令身体沉重如负重。行走时此沉重成为生苦的缘起。与此相反，当身心和谐，痛苦缓解，身体呈现轻捷。此时身体之坚韧如硬木，细致如精钢，形态柔顺，好比优美如洁净金色皮肤，有极强的行动力。此即所谓变化形态。其根本就是力量元素（精气神），为一切基础。
Imā pana arogino kallabhāvoviya suparimadditacammassa mudubhāvoviya sudandhasuvaṇṇassa kammakkhamabhāvoviya rūpakāyassa iriyāpathaparivattane sallahukatādivasena sandissamānā visesākārā hontīti katvā vikārarūpaṃ nāma. Cayanaṃ cayo. Piṇḍavasena abhinibbattīti attho. Ādito uparitoca cayo upacayo. Pathamābhinibbatti uparuparivaḍḍhicāti attho. Ayañhi upasaddo upaññattantiādīsu viya pathamattho upasittantiādīsu viyaca upari atthoti. Vuttañca mūlaṭīkāyaṃ upasaddo pathamattho upariatthoca hotīti. Tenevahi pāḷiyaṃ yo āyatanānaṃ ācayo, so rūpassa upacayo. Yorūpassa upacayo, sā rūpassa santatīti vuttaṃ. Tananaṃ vitthāraṇaṃ tati. Sambandhā tati punappunaṃvā tati santati. Yathā pavattānaṃ āyatanānaṃ addhānapūraṇavasena pavattīti attho. Tattha gabbhaseyyakānaṃ sattānaṃ paṭisandhikkhaṇe rūpānaṃ uppādo pathamānibbattiatthena upacayonāma. Tato paraṃ yāva sabbapathamaṃ uppannānaṃ cakkhu sota ghānajivhānaṃ uppādo, etthantare rūpānaṃ uppādo upari vaḍḍhiatthena upacayonāma. Tato paraṃ yāvajīvaṃ catusantatirūpānaṃ uppādo santatināma. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ nadītīre nikhātakūpasmiṃ udakuggamanakāloviya ācayo nibbatti. Paripuṇṇakāloviya upacayo vaḍḍhi. Ajjhottharitvā gamanakālo viya santati pavattīti.
此段叙述，健康体如柔软光滑而富有弹性的皮肤，具备明亮纯净的金色光泽，此乃形态体具行动态之状态，称为变化形态。变化即增减之意。体积似聚集密集单位。上升与下降即增减。所谓第一增长是上升增加。此增减即所谓平衡、稳定。经论称此为元素增减。论述中以空间元素的增减为例说明，诸形态和环境元素持续不断地变化运动，形成类似连续流动的动态整体。述说胎儿发育时，七个环境元素形成基础，为不断的增长累积。随后各种感受器官和视觉、听觉等升起，继而生起连绵不断的动态称为连续。此乃自然运动过程之示例。
又论空间元素之增减如水流冰融般流变。上升运动至完成，接着下滑时间如水逆流，整体运动表现为连续流动现象。此即所谓连续。
这些论述说明连续运动现象乃是形态及诸元素持续动态流变的本质。且论及心识如何以不同的运动通道感知和响应周围环境。心意识有方向性与控制力，如船长操控大船，带领行进向特定方向，不允许船只偏离，一切井然有序。这个比喻成就了心意识引导身体运动及认知的内在机理。
论疏还提及，单一意识瞬间皆被此规律所支配。论疏指出在首脑运动中，心在视觉通道及意识路径中不断运动认知，继而在听觉路径及相关意识路径中再次运动。如是交替运行。此乃生理心识流动的规律。心识流按照其固有规律运动，出生、消亡，递次交替进行。
又说，心识运动体现滞后与进步，轻与重，快与慢，皆是由业所成。善业造成身心轻快适宜。此为心识运动质量的阐述。
Vibhāvaniyaṃ pana
「分解性」者，
Paṭisandhito paṭṭhāya yāvacakkhādi dasakānaṃ uppatti. Etthantare rūpuppādo upacayonāma. Tato paraṃ santati nāmāti vuttaṃ. Taṃpi tena pariyāyena yujjatiyeva.
因新生续起的关联聚合而产生十种起现，起初即为眼等五根之生起。此后，即所谓色之生起，谓由积聚而生。然后又有名之续，亦如是被前者所牵连而连结。
Saṃsedajopavātikānaṃ pana paṭisandhikkhaṇe rūpānaṃ uppādo pathamā bhinibbatti atthena paripuṇṇa vaḍḍhi atthenaca upacayo nāma, tato paraṃ rūpānaṃ uppādo santatināma. Apica, tisamuṭṭhānika rūpānaṃpi visuṃ visuṃ santatipaccuppannaṃnāma atthi. Tassaca ekekassa nibbatti vaḍḍhi pavatti vasena tisso tissoavatthā honti. Tattha ekekasantatiyaṃ ādimhi santatisīsarūpānaṃ sabbapathamaṃ uppādo nibbattināma. Tato vaḍḍhanarūpānaṃ uppādo vaḍḍhīnāma. Vaḍḍhane samatte avaḍḍhitvā pabandhaṭṭhitivasena vattanavasenauppādopavattināma. Tattha ca nibbattivaḍḍhiyo upacayonāma. Pavattisantati nāma. Saṅkhepato pana loke sabbāsu indriyānindriyabaddharūpapavattīsu sandissamāne jāyana vaḍḍhana pavattanasaṅkhāte avatthābhede disvā upacayasanta tiyo veditabbā. Tatrāyaṃ nayo-rukkhatiṇādīnivā sākhā pattapupphaphalādīnivā ādimhi jāyanti. Jāyitvā vaḍḍhanti. Vaḍḍhane samatte avaḍḍhitvā pabandhavasena pavattitvā bhijjantīti. Jīraṇaṃ jarā, jīranti jiṇṇabhāvaṃ gacchanti etāyāti jarā. Sāyeva jaratā. Uppādajarābhaṅgehi niccalati nakampatīti nicco asaṅkhata dhammo. Na nicco anicco, saṅkhatadhammo. Aniccassa bhāvo aniccatā, bhaṅgo.
就细小附著的色法新生而言，色的生起为首要变化，其意义为圆满增长，亦称积聚。其后色的新生称为续。且存在三种突出的色，分别依续而生，称为续起。由此每一种变化、增长、完成而成三种形态。于彼续中，初起色续称为变化起，随即增长色之生起称为增长，增长后达到连结状态称为生起续行。在续名里亦称为增长增长、积聚。简言之，于世间之所有根与非根所缚之色蕴起过程，观察其发生、增长、运行的状态性质，应分别知为积聚、续起、续起行。譬如，此理如树木枝干，或叶花果实等，初生，生长，成熟，生住、住灭。老去者即是衰败。老者经历衰败，故衰败为不动摇、乃至平静之理。此理非常恒，而是因缘所成之法。无常的真谛即其本质，断灭。
[183] Vibhāvaniyaṃ pana
然，须进一步阐明：
‘‘Niccadhuvabhāvena na iccaṃ anugantabbanti anicca’’nti vuttaṃ. Taṃ na sundaraṃ.
『无漏法以恒常性不可随行无常』之言，谓此不美好。
Niccasaddo hi sāsane lokeca pākaṭo. So eva idha nakārayutto aniccoti vuttoti. Lakkhīyanti sallakkhīyanti vinicchīyanti dhammā ime saṅkhatāti etenāti lakkhaṇaṃ. Saṅkhata bhāvajānananimitanti attho. Yathāha- aṅguttare tīṇi māni bhikkhave saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni. Katamāni tīṇi, uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatīti. Nanu pāḷiyaṃ jātināma āgatā. Tasmā sāpi idha vattabbāti vuttaṃ jātirūpamevātiādi. Etthāti rūpasamuddese. Jananaṃ pātubhavanaṃ jāti. Jāyantivā etāyāti jāti, upacaya santati nāmenapavuccati tassājātiyātathā avatthābhedayogatoti adhippāyo. Sā hi ādito paṭisandhirūpāni pātubhavantāni karoti. Puna aparipuṇṇānica āyatanāni pūreti. Pūritāni ca dīghaṃpi addhānaṃ abbocchinnaṃ katvā pavatteti pabandhayatīti. Ekā dasavidhaṃpīti mahābhūtādibhāvena ekattaṃ upanayanavasena ekā dasapabhedaṃpi. Kathaṃ sarūpavasena aṭṭhavīsatividhaṃ hotīti pucchitvā bhūtappasāda visayātiādinā ekādasavidhasseva sarūpato dassanaṃ antogadhabhedānaṃ pubbe vuttabhāvena supākaṭattāti daṭṭhabbaṃ. Tenāha-aṭṭhārasavidhanti.
于教法中，恒常之语乃世间明显通行。此处若谓无常不可为真，便是指此理。对此法表现出特征、记号、检验，即是缘起法之所具。谓缘起者依缘生、依缘灭，是其义。如《中部》所说：诸比库，缘起七法之特征为生起、老死、异变。因缘而生，因缘而老，因缘而变。难道巴利文“生起”一词非指出生者乎？故此亦同理。此处谓生起即是指出生，积聚与续等，皆由此理得显。此处“出生”，指形色之生。出生者，初生之意。因果续集，乃所谓续名，具名言其性质续续。是乃初生便有续生。续续相续，缘生变化之迹象也。此为世间初生续起之正理。未圆满的六处(根处)因缘而成，圆满后纵有长久断断续续转动，称为积聚续。依此理是一体多相，即依大元素等而合而为一，内含十种不同类相。若询问色的存在种类有多少？依据根本闻思之境界，应为十一类色的佛教显现法理。故称其为十八种色。
Cattāri bhūtāni pañcapasādā agahitagahaṇena cattāro visayā gocarā. Duvidho bhāvo. Ekaṃ hadayaṃ. Iti idaṃ soḷasavidhaṃ rūpaṃ jīvitāhārarūpehi saha aṭṭhārasavidhaṃ hoti tathā eko paricchedo. Duvidhā viññatti. Agahitagahaṇena tividho vikāro. Catubbidhaṃ lakkhaṇanti dasa anipphannācāti rūpaṃ sarūpato aṭṭhavīsatividhaṃ bhaveti yojanā. Etthaca pacchimāni dasarūpāni sabhāvato anupalabbhamānattā paccayehi nipphāditāni rūpāni na hontīti anipphannāni nāma. Api cettha abhidhamme visuṃ uddiṭṭhāni niddiṭṭhānica etāni sabhāvato anupalabbhamānānīti vā paramatthato avijjamānānītivā nasakkā vattuṃ. Vohārasiddha mattabhāvaṃ atikkamma tādisena suddhadhammagatiyā siddhena paramattha lakkhaṇena upaladdhattā. Itarathā nibbattilakkhaṇarahitaṃ asaṅkhata nibbānaṃpi sabhāvato anupalabbhamānaṃ paramatthato avijjamānañca nāma siyāti. Tasmā nibbatti lakkhaṇarahitattāeva etāni anipphannānināma. Na sabhāvato anupalabbhamānattāti yuttaṃ siyāti. [Rūpasamuddeso]
四大本质及五尘界，依摄归于不可得的世俗属相，四者为诸境所在。有二种存在，其中一为心脏。此乃十六种色相，与生命劳役之色相共生，共为十八种，故为一类别科。识分别亦有二种。因不可得故变化分三种。四种标志者为十种未显现意谓色相，实为色质本身，成为二十八种，此为契合。此中后十种色相因其固有性，自然不可得，于因缘下生起，谓为未显，亦称未显现色相。然若依阿毗达摩，所说显与不显皆为自性上不可得，即究竟义上无所显现者，故约定视为无知。如经过了习学，达至纯净法性境界，证得正法本质。若反面，则无禅定标记、非生灭者——无相般涅槃，本质上亦不可得，究竟亦为无知。由此，涅槃因无生灭标记，故谓未显现色相。然谓其因非固有所以不可得，此不当。此为色相发源之义。
§157
157. Rūpavibhāgesabbañca pana etaṃ yathāsamuddiṭṭhaṃ aṭṭhavīsati vidhaṃ rūpaṃ ahetukaṭṭhena ekavidhameva. Na sahetukā hetuka vasena duvidhaṃ. Tathāsappaccayaṭṭhena ekavidhameva. Na sappaccayāpaccaya vasena duvidhanti evaṃ pavattaṃ ekavidhanayaṃ tāva dassetuṃ sabbañcātiādimāraddhaṃ.
157. 色界诸种，依前所释，共有二十八种色相，本无因缘成故统一为一类。非因缘成则为二种。亦非依因缘之故，唯依第一因缘。故此言二而实为一。述说开始时，意为显现一切色相，故于始端说“一切”等言。
[184] Vibhāvaniyaṃ pana
然，须进一步阐明：
Ekavidhanayopi rūpavibhāgoevāti katvā ‘‘yathā uddiṭṭha rūpānaṃ ekavidhādinayaṃ dassanatthaṃ sabbañca panetantiādi vutta’’nti vuttaṃ. Taṃ na sameti.
谓色相虽有一类法相，但其分类仍有所别，谓“如所示色相之一类显现，一切亦于此而现”等文句不过言此，此说未尽。
Vakkhati hi –
下文将会说明——
Ajjhattikādibhedena, vibhajanti yathārahanti.
内外分别，其境界如实分别。
Etena ajjhattikādibhedo eva rūpavibhāgonāmāti viññāyati.
因此，这里的内在种类区别，就是所谓色的分别部分，旨在明白这一点。
Tattha sabbaṃpi rūpaṃ hetusampayogā bhāvato ahetuka meva, na kiñci sahetukaṃ. Kiñci ahetukanti evaṃ vibhāgo atthīti adhippāyo. Sappaccayaṃ sāsavaṃ saṅkhataṃ lokiyanti pāṭho. Sappaccayaṃ saṅkhataṃ lokiyaṃ sāsavanti pana yutto. Pāḷiyaṃpi tathā diṭṭhattā sabhāgayugaḷasambhavatocāti. Itarāni pana pāḷikamena asamentānipi sabhāga yugaḷattā bhāgato yuttānieva. Tattha attano janakena paccayena saheva vattatīti sapaccayaṃ. Paccayehi saṅgamma karīyatīti saṅkhataṃ. Pañcupādā nakkhandhasaṅkhāte lokeeva pariyāpannanti lokiyaṃ. Attānaṃ ārabbha pavattehi āsavehi saheva vattatīti sāsavaṃ. Akaniṭṭha brahmasantāna bhūtaṃpi rūpaṃ kāmataṇhā visayabhāvena kāmeeva pariyāpannattā kāmāvacaraṃ. Natthi attanā gahitaṃ kiñci ārammaṇaṃnāma assāti anārammaṇaṃ. Yo dhammo aññena payogena pahīnopi samudayapahāne asati apahīnova hoti. Puna avassaṃ uppajjamānattā. Appahīnopi tasmiṃ sati pahīnova hoti. Puna anuppajjamānattā. Tādiso dhammo pahānavāyāmassa aṭṭhānattā appahātabbonāma. Rūpaṃpi edisameva hotīti vuttaṃ appahātabba mevāti. Aṭṭhānattā pahāna vāyāmaṃ na arahatīti attho. Athavā, vinā samudayapahānena pahātuṃ asakkuṇeyyoti attho. Yadi evaṃ rūpaṃ bhikkhave na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ atthāya hitāya sukhāya bhavissatīti idaṃ kathanti. Taṃpi tabbisayassa rāgassa pahānaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Yathāha –
其中色法无一不是缘起而有的，有因而有的，无因则无。何谓无因呢？即如是分别是其义。『有因』者，是指与烦恼相关、依缘而生、世俗境界的状态。虽有因，然烦恼却与世俗法相结合。巴利语中亦体现此义，由字面结合双重语汇形成。如其它巴利文本，有时未明夫妇合句，然亦可视为配合以标明成份。此中谓连带的依缘共同存在者，即为合缘。并应以缘结合为义。五蕴为複合，众生则名为世俗存在。因自身起始及烦恼共转故，谓之烦恼。亦即混合称作烦恼。最低的梵天族也是色法组成，因爱欲境界为对象，依欲爱而纷扰，属于欲界。有为法中，无所谓自身所执的所谓“缘缘”，谓非缘境界者。若存在某法，虽借他用而断除生起，断则灭。然其仍因现前而再起。若念存，则灭；念灭，则复有生。此类法当作八种灭或不灭的境意。所谓色亦然，必须断除。所谓八种灭者，不是谓阿拉汉能断除；或谓无缘灭断之意。若色法非尔，汝等当舍弃。舍弃之时，其利益久远安乐。为断除被贪卷之根故，亦说应舍弃。如言——
Rūpe kho rādha yo chando, yo rāgo, yānandī, yā taṇhā, taṃ pajahatha. Evaṃ taṃrūpaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhammanti.
「若对色起爱欲、渴望、欢喜，即应舍弃。如此舍弃色法，则色断根本，如棕榈叶扎，灭灭不生无复起。」
Ayaṃ nayo aññesupi kusalādīsu appahātabbesu veditabboti. Evasaddo cettha purimapadesupi yojetabbo. Itisaddo ādiattho, pakāratthovā. Tena pāḷiyaṃ āgataṃ na hetu hetuvippayuttantiādiṃ saṅgaṇhāti. Tassa tassa puggalassa attabhāvapariyāpanno dhammasamūho ajjhattaṃnāma. Tasmiṃpica yattha taṇhāya atirekataraṃ daḷhapariggaho hoti. So cakkhādiko cittena saha chabbidho dhammo ajjhattiko nāma. Ajjhatte vidito pākaṭoti katvā. Tathā hi so ajjhattajjhattantipi vutto. Itarāni pana rūpādini phassādīnica tadupādāya taṇhāpariggahassa mandattā bāhirāni nāma. Yathā hi loke maṇivā suvaṇṇaṃvā rajataṃvā bahigehe nidahitvā thapitaṃ hoti. Pacchivā suppaṃvā ghaṭovā sarāvovā anto gehe thapito. Tattha pacchimāni chaḍḍetvāpi purimāni rakkhanti. Tasmā tāneva taṇhāpariggahadaḷhatāya antoparibhogātveva vuccanti. Pacchimāni pana bāhira paribhogātveva. Evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Idhapi hi yadi sakkuṇeyya. Rūpādīni phassādinica sabbāni chaḍḍetvāpi cakkhādikaṃ chabbidhameva avassaṃ rakkhissantīti. Iti taṇhā pariggahassa daḷhamandatā vaseneva tesaṃ dvinnaṃ ajjhattika bāhiratā vuttā. Na pavattidesavasenāti niṭṭhamettha gantabbaṃ.
此法理，亦应在他善法中分别察见。此言为引，以正示义。由此巴利词汇不顺为缘、因、分别等，收纳其中。分别为各个众生内在自性所遍具的法集合，谓之内在法。其间有对渴爱之更顽固紧抓，谓眼根等六根及心识，合称内在法。知晓其内相，谓之对自知。故称内在界。亦谓内界之极。其他色、触等依此渴爱分别稍弱，谓为外在界。如世间珠玉金银被置放屋外与屋内，后者尚可保护，舍去外者，故谓为外在界。由是见，渴爱紧抓之重者谓内在，稍弱者谓外在。须明此理。即便能舍弃色触等一切，但眼根及六根之渴爱仍守持，故名内在与外在之分别。非断除本质必走至灭尽，此处当了结。
[185] Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ
[185] 有关分别解释者，
‘‘Ajjhattikarūpaṃ atthabhāvasaṅkhātaṃ attānaṃ adhikicca uddissa pavattattā. Kāmaṃ aññepi ajjhattasambhūtā atthi. Ruḷhīvasena pana cakkhādikameva ajjhattikanti’’ vuttaṃ. Taṃ na sundaraṃ.
『内在色法是具自性集合，因自身优胜而发生。欲界之色亦由内在而生。犹如树皮所覆，眼根等者亦属内在色法。』此说非美。
[186] Yañca tattha
[186] 其中所说的
‘‘Attasaṅkhātaṃpā cittaṃ adhikicca tassa dvārabhāvena pavattatīthi ajjhattaṃ. Tadeva ajjhattikanti’’ vuttaṃ. Taṃpi na sundaraṃ.
「『被称作自身的心，依以其为门而运行』，故称为『内在』。此即所谓『内在者』。」此说亦不妥善。
Tasmiṃ atthe hi sati cittassa ajjhattatā na sampajjati. Ajjhattadhamma ajjhattikammonañca aviseso āpajjatīti.
于此义中，心识之内在性尚未达成。所谓内在法，实则指其内在作用与状态之不同现相所生具足。
Yaṃ pana tattha
然而其中所说
Athavā yadi mayaṃ na homa, tvaṃ kaṭṭhakaliṅgarūpamo bhavissatīti vadantā viya attabhāvassa sātisayaṃ upakārakattā cakkhādineva visesato ajjhattikānīti vuttaṃ. Taṃ yuttataraṃ.
又或如谓：若非我等，如刀刃环状之物将显现，如此言出于对自性实相之助益，专指眼根等诸入内之门，故称为内在者。此说较为合理。
Tathā upakārātisayattāeva hi tesu sattānaṃ pariggaha daḷhatā hotīti. Sattavidhaṃpi dvārarūpaṃnāma. Yathākkamaṃ vīthi cittānaṃ pāṇātipātādikammānañca pavattimukhattā. Tattha pana pañca vidhaṃ pasādarūpaṃ upapattidvāraṃnāma. Viññattidvayaṃ kammadvāraṃnāmāti oḷārikarūpaṃ pakatiyā thūlasabhāvattā ghaṭṭanasaṅkhātassaca attano kiccassa oḷārikattā. Santikerūpaṃ dūre pavattassapi sīghataraṃ ñāṇena gahaṇayogyattā. Sappaṭigharūpañcāti ettha paṭihananaṃ paṭigho. So duvidho visayavisayīnaṃ paṭighaṭṭanaṃ mahā bhūtānaṃ aññamaññapaṭighaṭṭananti. Tattha yena paṭighaṭṭanena pasāda dvārānaṃ bhavaṅgassaca vikārappatti hoti. Idaṃ visayavisayīnaṃ paṭighaṭṭanaṃnāma. Yena ruppanalakkhaṇānaṃ rūpadhammānaṃ ruppana kuppana ghaṭṭana pīḷana bhijjanādayo pavattanti. Idaṃ mahābhūtānaṃ aññamaññapaṭighaṭṭanaṃ nāma. Paṭighena saha vattatīti sappaṭighaṃ.
主因实属助益，更显众生诸根把持之坚固。众生有五类之门：其中所称两类为门扉形态。譬如通达路径，心识诸行如杀生业等由此运行。又有五种清净之门，为色净法解脱之门。所称两类乃为业之门扉：一为梗阻形态，因大小质料之和合及自身职责之故而受阻碍；二为相接形态，虽远隔而运行快速，具能深入知见之能。所谓五种清净门中之一者，包含反击为抵抗之义，此反击有二：针对对象之对抗与对象间彼此对抗，为大元素间互相冲突。其反击结果使门扉及恒常运动变异。此即为对象间之对抗。触诸色相之色法聚合、压迫、挤压、破坏等即为大元素间之对抗。因反击而共存，称为坚固之抗拒。
[187] Vibhāvaniyaṃ pana
[187] 然而，应当阐明的是
‘‘Yo sayaṃ nissayavasenaca sampattānaṃ asampattānañca paṭimukhabhāvo aññamaññapatanaṃ. So paṭigho viyāti paṭigho. Yathāhi paṭighāte sati dubbalassa calanaṃ hoti. Evaṃ aññamaññapaṭimukhabhāve sati arūpasabhāvattā dubbalassa bhavaṅgassa calanaṃ hotīti’’ evaṃ mahābhūtaghaṭṭanaṃ upamāmattaṃ katvā visayavisayighaṭṭanameva gahitaṃ. Taṃ anupapannaṃ.
“就是那种依他起性，自行相续的现象，无论成就或未成就，彼此相向，互生对立。此对立称为‘烦恼’。正如发生对立时，软弱之物产生摇动。同理，彼此对立时失去形相的状态，弱小的心识便生起摇动。”此乃比喻于大地经的聚集，意指诸缘对境之聚集相互搅扰。故此聚合现象不真实存在。
Evañhi sati yāni loke ajjhattabahiddhāsantānesu ghaṭṭanāni dissanti. Yesaṃ vasena rūpadhammesu aññamaññaṃ laggana bandhana thambhana dhāraṇa calanādīnivā vaḍḍhana hāyana chedana bhedana vilīna vikiraṇādīnivā pavattanti. Tāni idha asaṅgahitāni siyuṃ. Naca tāni anuggaha upaghāta vasena pavattibhūta sannipāta saṅkhātaṃ ghaṭṭanaṃvinā aññapakārānieva sakkā bhavitunti. Itaraṃ soḷasavidhaṃ vuttapaṭipakkhavasena sukhumarūpaṃ dūrerūpaṃ apaṭigharūpañca. Upādinnarūpaṃ nāma katthaci yaṃkiñci sarīraṭṭhakarūpaṃ vuccati. Katthaci kammasamuṭṭhāna meva tadubhayaṃpi taṇhādiṭṭhīhi tusaṃ ādinnaparāmaṭṭhattā upādinnaṃ nāma nippariyāyato pana kammasamuṭṭhānameva upādinnaṃnāma. Kasmā tasseva sattasantāne niccakālaṃ pavattivasena sātisayaṃ bhusaṃ ādinnagahitaparāmaṭṭhatāsambhavatoti vuttaṃ kammajaṃupādinnarūpanti. Etaṃ mamātiādinā taṇhādiṭṭhīhi bhusaṃ ādiyatīti upādinnaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana taṇhādiṭṭhīhi upetena kammunā attano phalabhāvena ādinnaṃ gahitanti imamatthaṃ dasseti. Saha nidassanena sanidassanaṃ. Nidassananti cakkhuviññāṇena daṭṭhabbabhāvo vuccati. So pana dhammato anaññattepi aññe viya katvā upacarīyati. Evañhi sati atthavisesabodho hotīti. Nidassanantivā cakkhuviññāṇakiccaṃ vuccati. Tena saha vattatīti sanidassanantipi yujjatiyeva. Cakkhādidvayaṃ asampattavasena gocaraggāhikaṃ. Ghānādittayaṃ sampattavasena gocaraggāhikanti pañcavidhaṃpi gocaraggāhikarūpanti yojanā. Tattha pasāde allīyitvā laggitvā uppannaṃ ārammaṇaṃ sampattaṃnāma. Kesaggamattaṃpi muñcitvā uppannaṃ asampattaṃnāma. Kasmā panettha cakkhādidvayaṃ asampattameva gaṇhāti. Ghānādittayaṃ sampattamevāti, paccayavisesato. Āloko hi rūpagahaṇe cakkhussa paccayo. Ākāsoca saddagahaṇe sotassāti cakkhurūpesuca aññamaññaṃ laggitvā uppajjamānesu ālokaparivārassa okāso natthi. Tathā sotasaddesuca ākāsaparivārassāti. Vāyuāpapathaviyo pana ghānādittayassa gandhādigahaṇe paccayā honti. Tattha vāyunāma gandhākaḍḍhanako nāsavātoyeva, soca sampattasseva paccayo. Āponāma jivhātemanako āpo, sopi sampattasseva paccayo. Na hi raso sukkhajivhāya pharatīti. Pathavīca ghaṭṭanatthāya paccayo. Na hi dubbalapathavīsannissayo ālokovā rajovākāye patamānopi pasāde ghaṭṭetīti. Iti paccayavisesato tesaṃ sampattāsampattavasena gahaṇa viseso hotīti. Tattha cakkhussa tāva asampattagahaṇaṃ pākaṭaṃ. Tañhi samīpe akkhivaṇṇaṃvā bhamukamūlaṃvā napassati. Dūre pana mahantaṃ candamaṇḍalādikaṃvā phalikāditirohitaṃvā vaṇṇaṃ passati. Disādesavavatthānañcassa paññāyatīti. Sotassa pana kathanti, tattha hi dūre saddo cirena suyyamāno dissati pacchimadisābhāge uppannopi saddo antarā mahante cetiyādike antarite sati dakkhiṇapassatovā suyyati. Uttarapassatovā. Asuyyamānovā hotīti. Vuccate, uppanno saddasaṅghāṭo āsanne ṭhitānaṃ ādito paṭṭhāya yāva avasānā kamena pākaṭībhūto hoti. Paṭighaṭṭanānighaṃsoca balavā hoti. Ahaṃ suṇomīti pavattā sallakkhaṇavīthiyo sīghataraṃ nirantaraṃ viya pavattanti. Dūre ṭhitānaṃ pana paṭighaṭṭanānighaṃso mandataro hoti. Ādito apākaṭo. Majjhevā avasānevā piṇḍavasena pākaṭībhūto. Sallakkhaṇavīthiyo cirena parena pavattanti. Tasmā tesaṃ lahuṃ suto. Cirena sutoti atimāno hotīti. Apica, saddonāma nissayadhātuparaṃparāya pavattitvā dūraṃpi desaṃ gacchatiyeva. Evaṃ gacchantoca gatagataṭṭhāneeva ṭhatvā savanūpacāre ṭhitānaṃ sotasahassaṃpi ghaṭṭeti. Mahante pana cetiyādike antarite sati yato ākāso ujuṃ vivaṭo hoti. Tato dakkhiṇapassatovā uttarapassatovā gatagataṭhānatovasotaṃ ghaṭṭeti. Mandataro pana saddoasuyya mānopi hoti. Evaṃ gacchantoca yāva sotapasāde allīyitvā nuppajjati. Tāva asampattoyeva hoti. Yo pana allī yitvā uppajjati. So sampattonāma hoti. Na so suyyatīti. Yadi pana sotaṃ sampattavisayaṃ siyā. Yathā anto kucchigato gandho bahi naghāyiyati. Tathā anto kucchigato saddopi bahi nasuyeyya. Gandhassa viya disādesavavatthānaṃ vissana siyāti.
“正因为如此，在世间内外存在的种种现象，彼此之间相连、捆绑、依持、转动等变化增减，断裂、破坏、分散、消失、扩散等现象，也由此生起。各种现象在此处并非紧密结合，非由外物附着或相碰撞而成的总合，而是无其他成分已可能成立的。另有十六种对立的说法，见于经传。还包括柔软、难见及无对立的状态。所谓依持者，指某些称为身体的形相。又有人以为业因就是此身，二者因执见烦恼、贪爱、取著而产生困扰，则称依持，意即被业所缠持。故说一切众生常时依持业因束缚所转，故称为依持业者。阿阇世等阿毗达摩解释，烦恼所缠，即业因所持。注疏说，烦恼所染业力必有业报相，故言取著。以示此意。附有示例。示例意指可用眼识见类别的现象。识见意指眼识之观察现象。此观察虽为法性真实，然为便他用，故以他者类比。故以示例观而成权巧，以达深入义趣。示例即眼识作用。与眼相依为生，故结合称为示例。眼识虽一法真实，但作用若他因，故示例用为观法。有此便解其义。示例即眼识之职。与之共存。眼根、色外境界因未成就时为可见触，鼻、耳等乃成就时为可闻触。五根五境，各有集中接触之体。彼处若稳固为现成，称为成就界。若轻松为潜伏，称为未成就界。基于此故眼等二根取界皆以未成就界为取。闻等三根依成就界为取也。光色为眼所依相；空间为声所依相，从眼识与色体互缠结而生光光圈；音声由耳识与声音体互缠结而生声波。风入鼻嗅香臭，水入舌尝味，土入身支撑形体。味不离舌身之湿润；土为形体之基础。即使微弱地面风吹拂落灰尘，光亦不离眼根。故由特殊因缘，现成与未成就的区别并存于其中。此中眼根未成就界明显，附近无如蜂巢或草根等物。远处则见巨大日月星辰等色体。方位、地域等亦可知。耳根方面，远处声音因传入有时延迟，远西声音从大寺院内传来；声音若仍未衰减在南方或北方传入，则非消灭而是尚存。故生起时音声会由众人群聚之处，从前端至末端广泛显现。又对立、抵挡、撕裂之力亦强大。声闻者须觉知此声连绵不断地快速流转。远方之人听此对立较弱，其抵挡亦较弱。首端不显，末端居中显现。声波传递久远且经续。由此声音因缘之连串，远及各地，似行止未定。如此往返流转，影响听者声众，也扰乱大寺院等中心地带声音流通。中心处则空间光线清朗通透。南见处北见处相继播送声音，声波不完全消散。因而声音虽减弱，但仍存在。声音传至何处，传至何地，即使流转不息。声波此起彼伏，在寺院等处反复出现。若声音减弱至消失，即为未成就耳根质量；声音增盛即为成就。未成就不离发声处，只因成就与未成就之因缘有别。光的缘由在色法捕捉眼识，声音缘于耳与声互缠结。如是风、地、水缘于嗅、味、触接收。风吹嗅觉气息，如鼻涕流出般清晰显现，属于成就界之因。水润舌尝味如活水，亦为成就缘故。味非干枯，不离舌湿。土为形体基础。即使微弱风吹，光颜色不散，光线不因地面粗糙而缺失。是故依特殊因缘，成就与未成就并存，形成区别。眼根方面明显为未成就成分。近旁无蜂窝或草根。远处见日月星辰等色体。方位、地理事实亦可知。耳根亦有远处声音经久传来时显现。声音群聚，声波分布。反映不同聚合与离散。声响由近至远各有差异。声音与其它状态相互影响。对立、拆解、合流、声波频率生死，皆有强弱之别。声闻可醒知此诸音之连绵不息。远处之音较弱，产生对立则递减。首端未显，中心显现。反复流次，久远传出。由此，声音于各处交变流转，非一固定状态。依离散、成就因缘区别声波强弱。故成就与未成就由因缘有别。光色空声等，于五根五境，成就与未成就各自独立，互为因缘而共存。此即对立与不对立现象之深入说明。正如业因与物体因续缚彼此而存，不生不灭无常之相。此皆由相互关系及因缘所生，非实有之独立存在。
[188] Vibhāvaniyaṃ pana
[188] 然而，应当阐明的是
‘‘Gantvā visayadesaṃ taṃ, pharitvā gaṇhatīti ce. Adhiṭṭhāna vidhā nepi, tassa so gocaro siyā.’’ Tipi vicāritaṃ. Taṃ na sundaraṃ.
“若说‘到达彼境，广泛接收’，或称‘固定执着’，此观念未获正理。三藏曾细审辨此，不足为美。”
Na hi cakkhādidvayassa bahiddhā visayadesagamanasaṅgo atthīti. Gocaraṃ gaṇhātīti gocaraggāhikaṃ. Pasāda maṇḍabhūtattā āpātamāgataṃ ārammaṇanimittaṃ sampaṭicchatīti attho.
因为眼鼻等二根非外方境之直接走向相缘，即非真正的接触与通达。所谓‘取境’，即取境界的整体接收。‘取境’是意指在稳定的静止场所由定境基础，捕获因缘起基之境相故也。
Vibhāvaniyaṃ pana
然而，因分别作用所分别者，
Viññāṇādhiṭṭhitaṃ hutvā taṃtaṃ gocaragahaṇa sabhāvattāti vuttaṃ.
识为依止，诸境界依此而立，此即谓诸事物具有其性质。
Vaṇṇoti rūpārammaṇassetaṃ nāmaṃ. Ojāti āhāra rūpa māha. Vinibhujjatīti vinibbhogo. Ṭhānato desato uppattikāraṇato visuṃvisuṃ vavatthapīyatīti attho. Navinibbho goti avinibbhogo. So eva rūpanti avinibbhogarūpaṃ. Ācariyānandattherenapanettha gandharasaojā katthaci vinībhuttā dissantīti pañcavidhameva avinibbhogarūpaṃ icchitaṃ. Taṃ parato āgamissatīti. [Rūpavibhāgo].
色，谓具色相之所缘境。『色』意为能生起饮食之色相。『溶解』谓其溶散。此意在于从所处之地、随说所指、起因缘等各面应当被细分和分析。新溶解谓非溶解之物。此即色，乃非溶解之色。长老阿难曾言，毗娑妙迦天众有时呈现溶解色相者，谓色有五种非溶解形态。此后尚有往来者。〔色分别部〕。
§158
158.Kammanti ekā cetanāeva. Sāyeva hi paṭṭhāne nānākkhaṇika kammapaccayabhāvena vuttā. Yathāha-nānākkhaṇikā kusalākusalā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattāca rūpānaṃ kammapaccayena paccayoti. Cittanti pana sasampayuttadhammaṃ adhippetaṃ. Paṭṭhāne cetasikadhammānaṃpi rūpasamuṭṭhāpanabhāvena vuttattā. Yathāha-hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃ samuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetu paccayena paccayotiādi. Utūti tejoyeva. So hi kappasaṇṭhāpanavasena sakalaṃ okāsa lokaṃpi nānāsarīrasaṇṭhāpanavasena saka laṃ rūpamayaṃ kāyaṃ sattalokaṃpi nānārukkhatiṇādīnaṃ abbhapaṭalameghavuṭṭhijalaaggi vātādīnañca saṇṭhāpanavasena sakalaṃ saṅkhāralokaṃpi udayati pasavati janeti vaḍḍheti. Tasmā utūti vuccatīti. Arati gacchati pavattatīti utūtipi vadanti. Āhāroti ojāeva. Rūpavirāgabhāvanābhūtaṃ arūpakusalaṃ kammajarūpaṃ najanetīti vuttaṃ pañcavīsatividhaṃpīti. Atisaṅkhatanti atītakāle yathākā lantare rūpaṃ janeti, tathā visesetvā suṭṭhukataṃ. Ajjhatti kasantāneti vuttaṃ, ajjhattasantāneti pana vattabbaṃ. Ajjhatta meva ajjhattikantivā ikasaddassa attho daṭṭhabbo. Paṭisandhimupādāyāti paṭisandhicittassa uppādakkhaṇaṃ upādāya. Khaṇekhaṇeti ekekassa cittassa tīsu tīsu khaṇesu. Ācariyānandatthero pana sabbesaṃpi catusamuṭṭhānikarūpānaṃ ekekassa cittassa uppādakkhaṇeeva uppādaṃ bhaṅgakkhaṇeeva nirodhañca āha. Ahaṃ panassā dhippāyo-sabbānipi catusamuṭṭhānikarūpāni cittassa uppādakkhaṇeeva uppajjanti, na bhaṅgakkhaṇe. Yathāha –
作业，即行为，乃惟一之意志。确实如住处中，各种刹那行为因果相续宣说。如各种刹那善恶意志以及其果报、蕴、色等，由行为因缘所生。心为主导诸法相续。因所依止者，即为心所发起。之前言，诸心所行色之生起，亦如因缘相续令色相出现。所谓此即缘起，依因缘而生。灯火之光亦如是。作业生起，如蓄聚，能成遍及诸界之身；遍及诸界之色身，如诸光云雾火风等成就，能生诸因缘境界，乃诸行法界之生起、滋长所由。故称为蓄聚。所谓蓄聚即来去流转。称为行热作食，即饮食之力。谓不谙色欲者，对色不生净爱，为无能造作之恶业。此有二十余种说。过往之造作，如育胚胎之色，依次造作，经多年发展。所谓内热生起者，谓内生内部之能量，即须知内中能量之义。接续色心而生起，谓心之接续起相。刹那者，即单一心之三个刹那。长老阿难言，四生起谛乃一刹那心之有起时的生起、住、灭。吾诸正念法，四谛生起皆随单一刹那心起起于一刹那，不随灭起。譬如——
Yassavā pana samudayasaccaṃ nirujjhati, tassa dukkhasaccaṃ uppajjatīti. Noti.
若断灭集谛者，彼断即发出苦谛。此言不然。
Tathā tāni cittassa bhaṅgakkhaṇeeva nirujjhanti. Na uppādakkhaṇe. Yathāha –
诸苦谛亦随心灭时消尽，不於生起时生。譬如——
Yassa kusalā dhammā akusalā dhammā uppajjanti, tassa abyākatā dhammā nirujjhantīti. Noti.
有善法与不善法产生者，谓之未表法已消灭。非也。
Arūpabhavaṃ sandhāya etaṃ yamakadvayaṃ vuttaṃ. Rūpāni pana cittassa bhaṅgakkhaṇepi uppajjanti. Uppādakkhaṇepi nirujjhantīti ce. Na. Evañhi sati –
将无色界所成有情，视为此二对立者之果报。然形色于心生灭之际亦生起。即生起时灭者，非也。正如是时——
Yassavā pana samudayasaccaṃ nirujjhati, tassa dukkhasaccaṃ uppajjatīti. Arūpe taṇhāya bhaṅgakkhaṇe tesaṃ samudayasaccaṃ nirujjhati. Noca tesaṃ dukkhasaccaṃ uppajjati. Pañcavokāre taṇhāya bhaṅgakkhaṇe tesaṃ samudayasaccañca nirujjhati, dukkhasaccañca uppajjatītica.
若自我所知集谛灭已，彼苦谛则由此生。无色界渴爱断时，集谛灭已，苦谛不生。五取蕴时渴爱断时，集苦谛亦灭，苦谛亦生者。
Itaratthaca
或于他义，
Arūpe kusalānaṃ uppādakkhaṇe tesaṃ kusalā dhammā uppajjanti. Noca tesaṃ abyākatā dhammā nirujjhanti. Pañcavokāre kusalānaṃ uppādakkhaṇe tesaṃ kusalā dhammāca uppajjanti. Abyākatā dhammāca nirujjhantītica.
无色界善法起时，其善法亦生。彼不生不表法不灭。五取蕴善法生时，其善及不表二法亦生灭。
Evaṃ paripuṇṇapañhāeva uddhaṭā siyuṃ. Noti pana paṭisedhova uddhaṭo. Tasmā nayidaṃ arūpabhavaṃ sandhāya vuttanti sakkā vattunti. Cittajarūpaṃ sandhāya vuttanti ce. Tampi na. Kammajarūpassa vigahaṇe virodhassa yamakapāṭhantarassa abhāvato. Anulomassevaca bhāvato. Yathāha –
如此，虽问题圆满，然反对亦猛。故称之为无色界有情，对之称能作或不可作。若说基于心生形色者，非也。因业生形色断绝，分歧二难事无。顺理而行。如言——
Yassavāpana yattha manindriyaṃ na uppajjati. Tassa tattha jīvitindriyaṃ nauppajjatīti. Asaññasattānaṃ tesaṃ tattha manindriyaṃ na uppajjati. Noca tesaṃ tattha jīvitindriyaṃ na uppajjati.
若于某处，感官不生起，彼处亦无生命根随之生起，对于无知觉众生，彼处亦感官不生，生命根亦不生。
Sabbesaṃ cavantānaṃ pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ tattha manindriyañca nauppajjati. Jīvitindriyañca nauppajjatīti.
一切灭时，心断灭之际，彼处感官及生命根皆不生起。
Ettha hi asaññasattānanti etena rūpajīvitindriya meva vuttaṃ. Yadica taṃ cittassa bhaṅgakkhaṇepi uppajjeyya, purimakoṭṭhāse pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe asaññasattānaṃ tesaṃ.La. Jīvitindriyaṃ nauppajjatīti vuttaṃ siyā, pacchimakoṭṭhāseca sabbesaṃ cavantānaṃ icceva vuttaṃ siyāti. Pacchimakoṭṭhāse pana arūpa jīvitindriyaṃ sandhāya vuttanti ce. Na. Tathā gahaṇatthaṃ yamaka pāṭhantarābhāvato sabbaññuvisayeca ṭhāne pāḷiyo saṃsanditvā balavatiyā pāḷiyuttiyāeva ṭhātabbatoti. Yasmāca rūpadhammā nāma dandhapavattino honti. Arūpadhammā lahupavattino ṭhitikkhaṇoca tesaṃ visuṃ gaṇanūpago natthi. Tasmā aññoyeva rūpa dhammānaṃ khaṇapabandho. Añño arūpadhammānaṃ. Tattha sabbepi rūpadhammā ekacittakkhaṇaparimāṇena attano uppādakkhaṇena yuttā khaṇe khaṇe nirantarameva uppajjanti. Paṭisandhito paṭṭhāya sahuppannattāca pana dvinnaṃ tesaṃ uppādādivā nirodhantovā yāvajīvaṃpisaheva hotītipi tassa adhippāyoti. Yamaka pāḷiyo pana nānātthā, nānābyañjanā, gambhīroca satthu adhippāyo. Tasmā suṭṭhu vicāretvā sallakkhetabbo. Na pana dhammatā esā yamakassa. Yadidaṃ yathālābhayojanāti katvā attano adhippāye ṭhatvā diṭṭhaṃ diṭṭhaṃ yamakapāṭhaṃ yathālābhayo janāyaeva sakkā yojetunti. Rūpavirāgabhāvanāvisesabhūtaṃ arūpakusalaṃ tasmiṃ loke rūpasahitaṃ paṭisandhiṃ najaneti. Suddhaarūpameva janeti. Tasmā rūpasantatisīsassa sabbaso abhāvā tatruppannāni sabbāni chacattālīsacittāni rūpaṃ janetuṃ na na sakkonti. Arūpavipākā pana tattheva niyamuppannāti arūpapākasseva gahaṇaṃ kataṃ, teneva aṭṭhakathāyaṃ, aññānipi bahūni āruppe uppannāni anokāsatthā rūpaṃ nasamuṭṭhāpentīti vuttaṃ tattha anokāsatānāma ādito paṭṭhāya uppannassa rūpasantatisīsassa abhāvo eva daṭṭhabboti.
此中所称无知觉众生，谓即此色法生命根也。如若心断灭之际，前一刹那感官生起，则彼处当说无知觉众生之生命根不生起。后一刹那，仍说一切灭时亦如是。若言彼处无色生命根生起，则因缺乏相对语境，不合论义，故巴利文如此断定。如色法为轨迹转动，因此较重；无色法为轻快转动，瞬息无常，故不能计数。由此，色法为一种刹那束缚，无色法则为他种。色法于每一心刹那大小，皆不断生起。次生、续存及共生，乃二法生起时并存，止息则同灭，终生恒存不变，此谓其作用。巴利文中同一句，因多义繁复，须细心分辨。此句不系本义，而是因字面对仗而成。因色法为一种较重而循环转动者，无色法乃轻快转动而切换瞬息故不可计数。故色法束缚一类，他类无色法为另一类。此中诸色法，常伴一心刹那大小，由自身生起刹那相续中不断生起。续存、并存与彼等先生同时生起并共存，止灭亦同。此为此义。以此详审，即能成就。
[189] Vibhāvaniyaṃ pana
【第189节】析义部分
‘‘Rūpavirāgabhāvanānibbattattā hetuno tabbidhuratāyā’’tipi kāraṇaṃ vuttaṃ. Taṃ akāraṇaṃ.
“因缘色离欲之修习而生灭，此为缘起之理”——此说为因。
Rūpārūpavirāgabhāvanābhūtamagganibbattassa lokuttaravipākassa rūpokāse sati rūpajanakatādassanatoti. Jhānaṅgavirahena aṅgadubbalānipi rūpaṃ na janentīti dvipañcaviññāṇagahaṇaṃ kataṃ. Itarā nipi pana pannarasakāmarūpa paṭisandhicittāni khīṇāsavānaṃ parinibbānacuti cittanti imāni cittāni rūpaṃ na samuṭṭhāpentiyeva. Evaṃsantepi tāni sabbānipi bhavaṅgakāle akhīṇāsavānañca cutikāle samuṭṭhāpentīti tesaṃ idha agahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.
色离欲修习断灭之缘起，为彼岸果报。从色境生色身观，此乃念出色生住灭。以禅法而离形界之身，虽心力微弱，然无色之心不生。此为二十五识聚合之义。其他则有十五识染净心，断尽烦恼时临死之心，此诸心不生色身。虽如是，彼诸心在有情色身时生起，于临命终时同现。此处当见其理。
[190] Vibhāvaniyaṃ pana
[190] 然而，应当加以阐明的是
Paṭisandhicittaṃ pana cuticittañca ekūnavīsati bhavaṅgasseva antogadhattā cittantaraṃ na hotīti na tassa vajjanaṃ kata’’nti vuttaṃ. Tattha ekūnavīsati bhavaṅgassevāti na vattabbaṃ.
反接心与断灭心二者，与二十九个界中如同生命流相续的内在渗透，故心流之间不存在断裂，故谓其未作断灭。然二十九界中心续的说法不应成立。
Arūpavipākassa sarūpato vajjitattāti. Kasmā pana yathā vuttāni pannarasa paṭisandhicittāni paṭisandhikkhaṇe rūpaṃ na samuṭṭhāpentīti, paridubbalattā. Cittañhināma uppādakkhaṇeeva paripuṇṇaṃ paccayaṃ labhitvā balavaṃ hoti. Rūpañca ṭhitikkhaṇeva.
无色界的果报由有色界所承继者故称；何故先说十五种反接心在反接时色不生起？因其力量薄弱。因心所生者，发生时即具有成熟的缘，故具力量；色亦然，发生时即具存在。
Tasmā attano balavantakkhaṇe uppajjamānabhāvena dubbalaṃ vatthuṃ nissāya uppannattā sayaṃpi paridubbalaṃ hotīti sabbānipi tāni tadā rūpaṃ nasamuṭṭhā pentīti. Etthaca keci anantarāsevanādipaccayā cittassa uppādakkhaṇeeva pharanti. Rūpassa pana upatthambhakabhūtā utuāhārā pacchājātapaccayadhammāca ṭhitikkhaṇeevapharantīti tesaṃ yathākkamaṃ uppādakkhaṇe ṭhitikkhaṇeca paripuṇṇapaccayalābho veditabbo.
因此，凭自己力量完全生起时，由于出世力量微弱，所生事物也微弱，故彼时所有存在之色皆未生起。此中有些因续无间断等缘故，使心在发生时即透达；色因维持之热、食、后起因缘等，即于发生时即存在成熟缘，当照此理应知彼中诸体皆于发生时存在成熟之缘。
[191] Vibhāvaniyaṃ pana
[191] 然而，应当加以阐明的是
‘‘Pacchājāta paccayarahitaṃ pana āhārādīhica anupatthaddhaṃ dubbalavatthuṃ nissāya pavattattā attanoca āgantukatāya kammajarūpehica cittasamuṭṭhānarūpānaṃ ṭhānaṃ gahetvā ṭhitattā’’ti kāraṇaṃ vuttaṃ. Tattha pacchājāta paccaya rahitanti idaṃ vicāretabbaṃ.
谓“色体无后起缘，由于缺乏食等护持之因，因外入者及业等心所法发生而起而坚立”之因。这里应思惟无后起缘之义。
Paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe pacchājāta paccaya rahitassa piutussa rūpajanakabhāvassa vakkhamānattā. Na hi attanā avijjamānaṃ pacchimacittaṃ purimacittakkhaṇe ṭhitassa kassaci rūpassa pacchājāta paccayo hoti. Atthi paccayekadesattā tassa paccayassāti. Khīṇāsavānaṃ cuticittaṃ pana pakatiyāva vūpasantavaṭṭamūle santāne pavattattā santataraṃ hoti. Puna āyusaṅkhārānaṃ parikkhayena dubbalatare pariyantagate ca vatthumhi nissitattā dubbalatarañca hotīti taṃ rūpaṃ nasamuṭṭhāpetīti, ācariyānandatthero pana sabbasattānaṃpi cuticittaṃ rūpaṃ nasamuṭṭhāpetīti icchati. Yathāha-khīṇāsavānaṃ cuticittanti visesetvā vuttaṃ.
有关续继心（即续续生心）在断灭时，以及无后续因缘、俱胝（俱足）色所生性质的断灭，谓之消散。确实，如实观其本质，无明尚存之时，前一时心住处，绝无任何缘起于彼色之后续因缘。此处所说因缘，唯指单一因缘。已断烦恼者之死心，则因根本无明及烦恼已灭而止灭故，连续存在之相续心流不断。然随着寿命萎谢消逝，寄居于体内之根本因缘逐渐衰弱衰减，彼色亦由此消失。对此，长老阿难尊者言及一切有情之死心，谓断除彼色；意趣乃如是说：已断烦恼者之死心乃有别特异性。
Kāmāvacarānaṃ pacchimacittassa uppādakkhaṇe yassa cittassa anantarā kāmāvacarānaṃ pacchimacittaṃ uppajjissati. Rūpāvacare arūpāvacare pacchimabhavikānaṃ yeca rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, tesaṃ, cavantānaṃ tesaṃ vacī saṅkhāro nirujjhissati, noca tesaṃ kāyasaṅkhāro nirujjhatīti –
欲界众生续继心在生起瞬间，其所生起之心，其后必然有欲界众生续继心生起。色界及无色界续继生心者，若生起色界心则必趋于涅槃，若生起无色界心亦然。是故，当有欲界众生未生心流中，言说其心之所相续者，彼诸心续存在则其心行因亦止息，无则身体行因亦不灭。
Pana vacanato aññesaṃpi cuticittaṃ rūpaṃ nasamuṭṭhāpetīti viññāyati. Na hi rūpasamuṭṭhāpaka cittassa gabbhagamanādi vinibaddhābhāve kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpanaṃ atthi, na ca yuttaṃ cutoca cittasamuṭṭhānañcassa pavattatīti. Nāpi cuticittaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpetīti pāḷi atthīti.
但言断灭乃令他续继心断除其色相，并非生起色相之心不能生起诸身行因。色相起作用之心不能与断灭心之所续集起相违，也非断灭心生起所随生之色相亦断绝。乃至断灭心不能生起色相之见义不可取。
Anuṭīkāyaṃ pana
至于小注（注疏）中则言：
Tasmiṃ pāṭhe tesaṃ cavantānaṃ noca kāyasaṅkhāro nirujjhatīti vacanaṃ na kevalaṃ cuticittasseva rūpasamuṭṭhāpanābhāvaṃ sādheti, athakho tato purimānaṃ sabbesaṃ maraṇāsanna cittānaṃ rūpasamuṭṭhāpanābhāvaṃpi sādhetiyevāti dīpeti. Cuti cittasmiṃhi kāyasaṅkhārassa nirodhe paṭisiddhe tato pubbe yāva sattarasamacittā etthantare tassa uppādopi paṭisiddhoeva hotīti. Sabbañcetaṃ vicāretabbaṃ.
于此经文中“未生心中身体行因不灭”一语，不仅仅由断灭心生起色相之缺失而成立，更由彼此前所有即将死亡之心诸色相失散亦成立。即于断灭心中身体行因已滅绝，此后先前七十余心尚存，此期间彼生起亦成立。以上皆应如此观察详究。
Kāyasaṅkhāroti hi assāsapassāso vuccati. Soca suṭṭhu oḷāriko rūpadhammoti nacuticitte tannirodhābhāva vacanena itarāni sukhumānipi rūpāni cuticittaṃ najanetīti sakkā vattuṃ.
所谓身体行因，即呼吸呼吸之气息。说此诸内微细色相于断灭心中无滅绝而存在者，意指断灭心不知彼诸色相。
[192] Yañca tattha
[192] 其中所说的
Na hi rūpasamuṭṭhāpakacittassa gabbhagamanādi vinibaddhābhāve kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpanaṃ atthīti vuttaṃ. Taṃpi na yujjati.
因为身法作用心不具现时，无有与受胎入母腹等相连的身体作用法生起，所以说身体作用法生起无意义，这一点亦不可成立。
Tānieva hi gabbhagamanādīni imassatthassa sādhakāni bhavituṃ arahanti oḷārikassa kāyasaṅkhārassa asamuṭṭhāpakaṃpi cittaṃ itaraṃ sukhumarūpaṃ pana samuṭṭhāpetiyevāti.
确实如此，受胎入母腹等正是此意相应的成就因，连未生起的粗重身作用法亦能由心生起，心则生起其他细微柔软的相。
[193] Yaṃpi tattha
[193] 其中所说的
Na ca yuttaṃ cutoca cittasamuṭṭhānañcassa pavattatīti vuttaṃ. Taṃpi akāraṇaṃ.
又云心之生起不能断续。这一点亦无故无因。
Na hi cutito paraṃ katipayakhaṇamattaṃ cittajarūpapavattiyā koci virodho atthīti.
因为心之生起连续不过片刻，而未曾有任何违背之处。
Yañca tattha
其中所说的
Nāpi cuticittaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpetīti pāḷi atthīti vuttaṃ. Tatthapi cuticittaṃ rūpaṃ nasamuṭṭhāpetītipi natthi, aññatra kāyasaṅkhārāti na na sakkā vattunti.
经文中说『切地识不生起色』，意指切地识本身不呈现任何色相。然此处亦无切地识生起色相之义，唯有身行而已，亦不可执说切地识能生色相。
Evaṃ pana yuttaṃ siyā, yathā rūpadhammā ādito paṭisandhikāle ekacittakkhaṇamatte paccayaparittatāyavā attano dandhavutti tāyavā dubbalā honti, tathā pariyosānepi maraṇakāle parikkhīyamānapaccayatāyavā nirodhāsannatāyavā paridubbalāeva hontīti sakkā vattuṃ. Tasmā vatthussa ādiantanissitāni paṭisandhicuticittāni samadubbalānieva hontīti sakkā viññātunti.
由此可说，若如是结合，则色法于初发时、续转时，仅一念刹那亦有因缘状态，因自身表相或趋向震动而显现衰弱；于终结之时，即临终时，因灭尽因缘，趋于止灭之境，故亦显示衰弱。由此可知，依赖事物起始的续转切地识皆属衰弱，此乃可确知之理。
Vibhāvaniyaṃ pana
然而，应当加以阐明的是
Abhidhammatthavikāsaniyañca pāḷivirodhaṃ maññamāno kiñcimattampi avicāretvā ṭīkāsu vuttanayameva suṭṭhu vikāsayitvā gatoti.
阿毗达摩义理阐述者虽以巴利本义为准，然于注疏中不加改易，乃是对文义深入发展，故当云『已依巴利正义而详细展开』。
Pathamabhavaṅgamupādāyāti pathama bhavaṅgacittassa uppādakkhaṇato paṭṭhāya. Jāyantamevāti uppādakkhaṇe uppādakkhaṇe uppajja mānameva, na tiṭṭhantaṃ. Naca bhijjamānanti attho. Kāraṇaṃ vuttameva. Tatthāti tasmiṃ pañcasattatividhe citte. Appanājavananti abhiññādvayavajjitaṃ chabbīsatividhaṃ appanājavanacittaṃ. Iriyāpathanti gamanavajjitaṃ tividhaṃpi iriyāpathaṃ.
『从第一有分起』者，即从第一有分心的生起刹那开始。『正在生起者』者，即于每一生起刹那正在生起之心，而非住立之心。『亦非正在灭坏』者，此乃其义。理由已如前述。『于彼』者，即于彼七十五种心之中。『安止速行』者，即除去两种神通之外的二十六种安止速行心。『威仪』者，即除去行走之外的三种威仪。
[194] Vibhāvaniyaṃ pana
然而，就阐明而言——
‘‘Gamanādī’’ti vuttaṃ. Taṃ na yujjati.
此处说『行等起』。此义不成立。
Na hi aṅgapaccaṅgānaṃ calanaphandanamattaṃpi viññattiyā vinā sijjhati. Kuto gamanaṃ. Naca yathāvuttaṃ appanājavanaṃ viññattiṃ samuṭṭhāpetuṃ sakkotīti. Pi saddena taṃ nakevalaṃ rūpasamuṭṭhāpakamattaṃti dasseti. Sannāmetīti sandhāreti ayamevavā pāṭho siyā, vakkhamānehi cittehi abhisaṅkhataṃ yathāpavattaṃ iriyāpathaṃ apatamānaṃ acalamānaṃ dhāreti upatthambhetīti attho. Upatthambhanañcettha yathāpavattassa iriyāpathassa rakkhanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Naukkhipitvā viya abhinīharaṇaṃ. Itarathā thambhanaviññattiyā pasaṅgo siyāti. Etthaca yathānisinnassavā ṭhitassavā bhavaṅga citte abbokiṇṇe pavattamāne aṅgāni osīdanti patanti. Na tathā imasmiṃ chabbīsatividhe jāgaraṇacitte vakkhamānesucadvattiṃsa vidhesu jāgaraṇacittesupavattamānesu. Tesu pana pavattamānesu aṅgāni upatthaddhāni honti. Na osīdanti na patanti. Pubbe yathā thapitāneva pavattantīti veditabbaṃ.
因为肢体部分仅因运动骨折之类肉身显现的细微变化，决不会导致消失。更何况行（行走、来往）呢？正如所说，必不能够产生那种微细无分别的运动之识。又，凭声音仅显示此为色蕴积聚之相。所谓名，即分别、辨别，故此句旨在说明，当言说时，心意以约定俗成的方式，保持行路道理不偏差，不移动，不倒退。此处所谓『保持』，应视为维持行路轨迹的保护和支撑。好像撑船一样的控制调节。否则，则因保持的意识消失，支撑就断，肢体便会跌落、倒下。并非如此，在二十六种觉醒心中，（即二十二种觉知于觉醒心中），既然觉醒心正在运转，则肢体是支撑住的，不会跌倒。应当明了，这与之前被安置就位的状态是一致的。
[195] Vibhāvaniyaṃ pana
然而，就阐明而言——
‘‘Na eva metesu dvattiṃsavidhesu vakkhamānesu ca chabbīsati yā jāgaraṇacittesu pavattamānesū’’ti pāṭho.
此处作『二十二种觉醒心中的觉醒心，绝无可能令肢体二十六种倒伏』的释义。
Na evametesu chabbīsatiyā jāgaraṇacittesu vakkhamāne suca dvattiṃsa vidhesu pavattamānesūti pana pāṭho yutto. Voṭṭhabbananti manodvāre āvajjanamāha. Na hi pañcadvārikāni javana cittānipi viññattiṃ samuṭṭhāpenti. Iriyāpathupatthambhana mattaṃ vā pisaddena gahithaṃ sandhāya voṭṭhabbanādīni pañcadvārikānipi gahitāniti daṭṭhabbaṃ. Etthaca iriyāpathonāma gamanādinā tena tena avatthāvisesena pavattā rūpadhammāeva. Evaṃ santepi kiñcicittaṃ rūpa sāmaññameva janeti na tatoparaṃ. Kiñci aññacittassa vasena yathāpavattaṃ iriyāpathaṃ rakkhituṃeva sakkoti, na appavattaṃ iriyāpathaṃ pavattetuṃ. Kiñci viññattiṃ samuṭṭhāpetvā appavattañca iriyāpathaṃ pavattetuṃ sakkoti. Aññānica kāyika vācasika vikārāni janetuṃ sakkoti. Yānica cittāni uttarakiccaṃ janetuṃ sakkonti. Tāni heṭṭhimaheṭṭhimaṃ kiccaṃ janetuṃ sakkontiyevāti dassanatthaṃ ayaṃ vibhāgo katoti veditabbo.
但此处所释为“二十二种觉醒心和觉醒心中的觉醒心，使肢体二十六种倒伏”的说法成立。『复起』意在心门上有启发。因为五种细流（五根本的微细念流）亦不能使觉知产生。行路的保护支撑，乃用清净专注正知而把持，称为『复起』等，亦说明五种细流也是被控制的。此处的所谓行路等，即是指因各种条件相续而转动的色法。即使如此，任何心识总是只能引起粗略的色法现象罢了，不会有超出者。以某些他心的力量能够维持正确运行的行路，是能够的，但不能够使未运行的行路开启。某些觉知产生后，能够引发尚未运行的行路开始转动。能够产生各种身体与语言形态变化，也能产生某些高级心识的事务。此分类之意在说明，最低层次的意识能够产生某种功用，而更高级的意识则能产生更为复杂的功用，这是本节的区分目的。
[196] Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ
「就此应分别明了者」
‘‘Yaṃpana cittaṃ viññattijanakaṃ, taṃ ekaṃsato iriyāpathu patthambhakaṃ. Iriyā pathassa viññattiyā saha avinābhāvato’’ti vuttaṃ. Taṃ na yujjati.
「云何云：当心为感知所生者，于某一境界专一坚固护持身用。与身用的感知相应，且不失失。」此言不可成立。
Idha hi iriyāpathupatthambhanaṃnāma viññattirahitamevā dhippetaṃ, na viññattisahitaṃ. Itarathā appanājavanānaṃpi viññattijanakatā āpajjeyyāti. Somanassajavanāni terasāti hasituppādena saddhiṃ lobhamūlato mahā kusalato mahā kriyato ca cattāricattārīti terasa somanassajavanāni. Tesupana kusalā kusalato aṭṭhaputhujjanānaṃ. Diṭṭhivippayuttā kusalakusalato chasekkhānaṃ. Kriyato pañcakhīṇāsavānanti daṭṭhabbaṃ. Sabbaṃ kāyavacīmanokammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattanti vacanato vicāraṇakiccarahito hasituppādo sabbaññubuddhānaṃ nasambhavatīti evaṃ pavatto vādo aṭṭhakathāyaṃ paṭikkhittoyeva. Tasmiṃvāde hi sati itaresaṃpi ahetukacittānaṃ ñāṇavippayuttamahā kriyajavanānañca buddhānaṃ asambhavo āpajjati. Tasmā tesaṃ hasituppādacittena pavattassa sitakammassa pubbāparapavattānaṃ ñāṇānaṃ vasena ñāṇapubbaṅgamatā ñāṇānuparivattatā ca veditabbāti. Sītuṇhotusamaññātāti idaṃ sītaṃ idaṃ uṇhanti evaṃ sabba lokiyamahājanehi suṭṭhu paricchinditvā ñātā. Ṭhitippattāvāti attano ṭhitibhāvaṃ ṭhitikkhaṇaṃvā pattāeva. Na pana cittamiva jāyanta mattāti attho. Kāraṇaṃ vuttameva.
这里所谓护持身用者，所应持守的正是无感知的；而非有感知的。否则，感知生起者，即使一时稍微减少，也会生起它。比方说，为令愉悦的起心，即能生起十三种喜欢笑的心，这些缘于贪爱之根，被称为极善，且极为有力，行为极盛旺，共分四十四种。其中以善根而生的便是八类凡夫；与见相违的，亦有善恶二种见；行为者为已断五结者。且一切由身、语、意三业所生的知，于前导之前后知转变，这种说法无复议，唯此论书中已反驳此义。因为依此说，念亦当知他心无故不起知，及具大行为力起心皆是佛之所不生。故应以此笑心起时之寒暖，推知前后知识作为前导与后续的转变。所谓寒暖适当者，即此为凉，此为热，正如世间大众均能正确分辨。所谓立成即是其自己的立处，乃如立时刻而生亦然。心非如生起般生起。其因缘已如所说。
[197] Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ
「复次，应分别明了者」
‘‘Pacchājātādipaccayupatthambhalābhena ṭhitikkhaṇeeva utuojānaṃ balavabhāvoti vuttaṃ tejodhātu ṭhitippattātiādi’’. Tattha pacchājātapaccayavacanaṃ heṭṭhā vicāritameva.
「因后续因缘等支持，如即时刻般，具热力强盛，此被称为炽热之元素、立成等。」其中后续因缘之语，于下文详加考察。
Apica, yadi utuno balavabhāvo rūpuppādanañca pacchājātapaccayāyattaṃ siyā. Evaṃ sati so paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe rūpaṃ na samuṭṭhāpeyya, tadā pacchājātapaccayasseva abhāvato. Vakkhatica ṭhitikālamupādāya utusamuṭṭhānāti. Etthaca ṭhitikālanti paṭisandhicittassa ṭhītikālo vuttoti. Tasmā pacchājātapaccayavacanaṃ vicāretvā sampaṭicchitabbanti. Ojāsaṅkhāto āhāroti kammasamuṭṭhānādivasena catubbidho ajjhattasantāna gatoasitapītakhāyitasāyitavasena catubbidho, bahiddhasantā nagatoca ojāsaṅkhāto duvidhāhāro. Tadubhayāpica saṃsagga vasena laddhupatthambhā evarūpaṃ samuṭṭhāpentīti vuttaṃ ajjhoharaṇa kāleti. Etthaca bahiddhāsambhūtena utunā saha ajjhatta sambhūtānaṃ catusamuṭṭhānānaṃ utuojānaṃ viya bahiddhāsambhūtāya ojāyapi ajjhattaṃ rūpasamuṭṭhānaṃ sabbaaṭṭhakathāsu vuttaṃ.
且若炽热之力本有而且由后续因缘所摄及，则当此因缘之时，续生心却不生起，因缘当为无。言炽热生起于立时刻者。此中所云立时刻，即指续生心之立时刻。故当推究后续因缘之语。所谓炽热，即依因业等四种内缘而生者，谓空腹着眠吃饮睡等四种内缘；且依外缘而生者，谓外境也有两种食粮。两者皆因结合而得持续支持，因之生起此等。此谓前现入下取之意。此处所谓外缘生起的炽热，亦如内缘所生四种续食，遍于论书中有相应论述。
Yathāha-majjhimaṭṭhakathāyaṃ
如同中部经疏中说的那样，
Kabaḷīkārāhāro tāva mukhe thapitamatto eva aṭṭharūpāni samuṭṭhāpeti. Dantavicuṇṇitaṃ pana ajjhoharīyamānaṃ ekekaṃ sitthaṃ aṭṭha aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpetīti.
凶恶的饮食只有遇到放入口中的时候，才会生起八种色相。而用牙齿咀嚼时，每一根牙齿都会生起八种色相。
Ācariyadhammapālattherena pana yadi bahiddhasambhūtā ojā rūpaṃ samuṭṭhāpeyya, evaṃ sati yathā bahiddhasambhūto utu ajjhattañca bahiddhāca rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Tathā sā bahiddhāpi rūpaṃ samuṭṭhāpeyya. Na pana samuṭṭhāpeti. Tasmā sā ajjhattaṃ patvāpi rūpaṃ na samuṭṭhā petiyeva. Ekantena pana ajjhattaojāeva samuṭṭhāpeti. Sā pana tassā upatthambhanapaccayoeva hotīti adhippāyena mukhe thapitamattoeva. Na saṅkhādito. Tattakenapi abbhantarassa paccayo hotiyeva, kenāha aṭṭha aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpetīti majjhimaṭīkāyaṃ vuttaṃ. Yasmā pana upādinnakā utu ojānāma suṭṭhu paṇītarūpā honti, tasmā bahiddhā ojāpi ajjhattaṃ patvā tena utunā suṭṭhu sediyamānā tāyaca ojāya suṭṭhu upatthambhīya mānā sarīre medasinehupacayavasena rūpaṃ samuṭṭhāpetiyevāti yuttaṃ. Ajjhoharaṇakāleti idañca suṭṭhu balavabhāvappatta kālaṃ sandhāya vuttaṃ. Visuddhimagge pana mātarā paribhuttāhāropi dārakassa sararaṃ pharitvā rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Sarīre makkhitāhā ropi rūpaṃ samuṭṭhāpetīti vuttaṃ. Mukhe thapitamattoeva aṭṭharūpāni samuṭṭhāpetītica pubbe vuttanti. Ṭhāna pattovāti attano ṭhitikkhaṇaṃ pattoeva. Etthaca catūsu samuṭṭhānesu utueva mahanto mahāthāmo mahāvipphāroca hoti. So hi sakalassapi okāsalokassa bahiddhā saṅkhāralokassaca samuṭṭhā pako vināsako ca hoti. Sattalokassaca soeva mahanto ajjhattasambhārabhūto hoti. Itarāni pana tīṇi tassa parivāramattānieva sampajjantīti.
但若由老师法守长老所示，以为外在生起的精华色相集合，实际上外内相依共生，即外表生起的精华，内里也同样生起外在的色相。于是那外在也生起色相，反之则不生。由此可知，即使落入内里，也不会独自生起色相，而是内在的精华能独立生起。此即是其凭借的缘故，也就是仅仅放入口中作为依止，而非因积聚成堆。故此，即使是如中部论疏所说，内在也会因缘成为生起色相的基础。因为所依止的外在精华在生理上是极为纯净的色相，内在也因季节调和而生起且顺应外在精华，像身上的脂肪之类相续依存，故能生起色相。这就是「咀嚼产生色相」说法的由来。纯粹靠放入口中，即能出现八种色相的说法，早已有言说。所谓「纳于处」，即在自己自处的一瞬间而发生。此时四种集合中皆产生巨大激烈变动。因为此乃整个时空及外界众多造作世界的生灭毁坏，世间与轮回三界的极大变化现象。这些变化是内在物质生起的结果。其他三种集合则只不过伴随其表面而已。
Hadaya indriya rūpāni kammajāneva, na cittajādini. Yadievaṃ vippasannāni kho te āvuso sāriputta indriyāni. Katarena tvaṃ etarahi vihārena viharasīti kasmā vuttanti. Indriyasambhārānaṃ vaṇṇānaṃ samāpatti cittasamuṭṭhitānaṃ visadavippasannatāvasena upacari tattāti. Tathā hi ekābaddhapavattāni catujarūpāni ekasmiṃ vippasanne sabbāni vippasannāneva honti. Milāteca milātānevāti. Utucittāhārā pana tesaṃ navannaṃ upatthambhanapaccayā hontīti veditabbaṃ. Ettha ca uppalapadumāni viya kammajarūpāni daṭṭhabbāni. Tesaṃ bījaṃ viya kammaṃ. Kaddamodakāni viya utuāhārādīni. Viññatti dvayaṃ cittajameva. Tathā hi taṃ cittasahabhū cittānuparivattidhammesu bhagavatā niddiṭṭhanti. Saddocittotujoti kasmā vuttaṃ. Nanunidhikaṇḍasutte suvaṇṇatā susaratā susaṇṭhānaṃ surūpatātiādinā tādisena kammavisesena saddasampattināma vuttāti. Saccaṃ, kammavisesena pana yathā suvisado sumadhuro saddo pavattati, tathā ṭhānakaraṇagatānaṃ upādinnakasarīrānaṃ susaṇṭhitatā vāta semhādīhi apalibuddhatāca hoti. Tasmā tammūlikāsaddasampatti kammaphalesu pakkhipitvā susaratāti vuttā. Na ekantena saddassa kammajanitattāti veditabbā.
心识器根中的色相，都是由业力而生，非由心所生。正如沙利子尊者，若根器清净明净，应是如此。故问「你夜宿为何状态？」这里是指根器集合的性质。心产生的根器结合，必以明净清澈之质现行。四种根器结合中的一个清净时，其他三种也必同时清净。混合即混乱、污浊。由于心意及其伴随的入出息清净，形成的根器结合才能正确展现。正如佛所示，若声音清净、悦耳，称为完美声音。在尼拘陀经内称此为「声音成就」，意指有特别的业力成就。因此，业力之声和根器结合的清净善妙是相关的。若根器结合的身体不清净，则即使声音美妙，也无真实基础。故称音根功德成就，不仅仅是声音本身所产生的而已。
Lahutādittayaṃ utucittāhārehi sambhotīti kasmā vuttaṃ. Nanu appābādhasaṃvattanikā esā māṇava paṭipadā, yadidaṃ avihiṃsāti vuttaṃ. Appābādha paccayasamuṭṭhitañca etaṃ rūpattayaṃ. Tathā hi dandhattādi kara dhātukkhota paṭipakkhapaccaya samuṭṭhānatā etassa vuttāti. Vuccate, kammajarūpānināma udake pakkhittāni satapākatelāni viya pakatiyāva kammānurūpaṃ lahu mudu kammañña bhūtāni honti. Tasmā tesaṃ visuṃ lahutādi vikāronāma natthi. Yato tesaṃ ekasmiṃbhave ekāaddhā paccuppannatāva labbhatīti. Evañca katvā yamakesupi tesaṃ kālabhedo paṭisandhivutiparicchinnena addhā paccuppanneneva gahitoti. Yasmā pana cittaṃnāma nānānīvaraṇabhedavasenavā sukha dukkha pīti passaddhi saddhā paññādi vasenavā nānā khaṇesu nānā avatthā yuttaṃ hoti. Tathā utuāhārāca sappāyā sappāyabhedavasena. Tasmā tehi tīhi samuṭṭhita rūpānieva nānākhaṇesu garukalahukādi vasena nānāvikārayuttāni honti. Yato tesaṃ santati samaya vasena kālabhedo labbhati. Evañca katvā yamakesupi akammajānaṃ pavattikāle khaṇasantativasenapi kālabhedo gahitoti. Nanu kammavipākajā ābādhāti vuttaṃ. Satica kamma samuṭṭhāne ābādharūpe tatovuṭṭhānabhūto kammajo lahutādi guṇopi visuṃ labbhamāno siyāti. Na. Yesañhi vasena imasmiṃ sarīre kammavipākajānāma ābādhā uppajjanti. Tāni upapīḷakupa ghātakakammānipi gatikālapayoga vipattiyo labhamānāni eva sarīraṭṭhakā pathavādayo vātapittādayoca utusamuṭṭhānā dhātuyo khobhetvā nānābādhe uppādenti. Utusamuṭṭhānāsu pana khubbhitāsu itarāni tadanugatikāni eva honti. Teneva hi sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppati, jigacchāyapi ruppati, vipāsāyapi ruppatītiādinā utupadhānova rūpadhammānaṃ ruppanapaccayo vuttoti. Tasmā kevalaṃ kammasamuṭṭhāno ābādhonāma natthi. Yato yathāvutto kammajo lahutādiguṇonāma visuṃ labbhamāno siyāti.
正因根器结合清净，声音欢快轻柔，故称之为欢快声音。此乃无伤害行为的路径。所谓无伤害，指此根器集合由无害行为所成。又说身体中铁、木、火、土等元素相互依存，亦被称为根器结合。业力生成的色如水般清净，油脂充足，轻盈柔软。因而无此轻重之状。因为某一处有了变化，业果便现行。此理正如变换法则，时间与状态的转变一致。同时，心体不断受苦乐悲喜安宁信解等多种因缘所牵连。季节饮食亦如是。故此三种集合根器色，随轻重变化多端，随时间推移起变化。即使非业力生起的行为，在时光流转中也有变化。业报能起伤害作用。正念中颜色于业受生的障碍，催生各种疾病。因业果障难治，导致风火病痛，随季节饮食和元素影响，疾病互生互变。如风病火病等均因季节饮食而起。故季节饮食是色法生起的重要条件。因此，仅凭业力并不能生起伤害难治的疾病。完全凭业力所生的根器色，不得生诸轻重变异。
Yasmā pana avihiṃsā kammanibbattā sattā tesaṃ upapīḷakādīnaṃ kammānaṃ suvidūratāyaceva sarīrakoṭṭhāsānaṃ ghanasiniddhasaṇṭhitiyā dukkhobhaniyatāyaca nibbattabhave nirābādhā honti. Tasmā tadatthaṃ sandhāya appābādhasaṃvattanikā esā māṇavapaṭipadā. Yadidaṃ avihiṃsāti vuttaṃ, na pana appābādhanimittassa lahutādittayassa kammasamuṭṭhānatāya. Evañca katvā rūpakaṇḍena kammassakaṭattārūpesu eva etaṃ rūpattayaṃ niddiṭṭhanti daṭṭhabbaṃ. Rūpakalāpānāma ekasmiṃ paramāṇusmiṃpi bahuvidhā hutvā pavattanti. Tasmā catujarūpa kalāpesu ghanabhāvena pavattamānesu kalāpantarabhūtā ākāsadhātupi dissamānāeva hotīti katvā catujesu tassā gahaṇaṃ kataṃ. Kāmaṃ sabbānipi anipphannarūpāni kenaci paccayena anipphāditāni honti. Tesu pana na tathā lakkhaṇarūpāni. Yathā itarāni cittādi paccaya visesena dissamāna visesāni hontīti vuttaṃ lakkhaṇarūpāni na kutoci jāyantīti. Jāyamānādi rūpānanti jāyamāna jiyyamāna miyyamānānaṃ rūpakalāpānaṃ. Sabhāvattāti jātijarāmaraṇasaṅkhātalakkhaṇasabhāvamattattā. Etthaca rūpakaṇḍe utusamuṭṭhānanti ca āhārasamuṭṭhānanti ca vuttaṃ natthi. Paṭṭhāne eva vuttaṃ.
因为无害业生成，众生身体中因腐蚀业等恶业距离远离，身体坚实、清净、无病。故此，以无害为旨的路径适合于人群，即所谓无害业理论。此非基于轻重苦痛根器结合，而是由此表现出来的色相。由色法块聚成原子大小的许多块如小团体现形。故有色块集合，在四种色团内存在密集状态，甚至在空性中亦可显现故而四元素虚空看似结合成实体。欲界众生完全由意所未达化合而成，无固定形态。它们虽受依赖，实无如实特征。正如其他心法根器有其形式区别，故无相的根器在任何地方不会出现。生灭之色相是指正在生起、正在消亡着的色小块。生灭之相即该色有生有灭之性质。而在色集块中，未特别提及生起色相与季节色相的分别。只说在起用处明确指示其分别。
Ettha siyā, jaratā aniccatā pāḷiyameva na kutoci samuṭṭhānāti vuttā. Tasmā idhapi tāsaṃ nakutoci samuṭṭhānesu gahaṇaṃ yuttaṃ. Upacayasantatiyo pana pāḷiyaṃpi kutoci samuṭṭhānesu vuttā. Aṭṭhakathāyaṃpi tāhi saddhiṃ visati kammajarūpāni sattarasa cittajarūpāni cuddasa utujarūpāni terasa āhāraja rūpāni vuttāni. Tasmā idha tāsaṃ nakutocisamuṭṭhānatā navattabbāti. Vuccate, rūpajanakānaṃ jananabyāpāronāma attanā janitarūpānaṃ uppādakkhaṇe eva pharati. Na-tato paraṃ, tasmā tasmiṃ khaṇe labbhamānā upacayasantatiyoyeva kutoci jātapariyāyaṃ arahanti, na jaratā aniccatāyoti katvā pāḷiyaṃ aṭṭhakathā yaṃca tāsaṃeva kutoci samuṭṭhānesu gahaṇaṃ kataṃ. Apica, pubbe ajātā dhammā paccaye sati jāyanti. Asati na jāyantīti atthi. Jātā pana dhammā paccaye sati jiyyanti, miyyanti. Asati najiyyanti namiyyantīti natthi, tasmā purimānaṃ dvinnaṃ pavatti ekantena paccayāyattā hoti. Pacchimānaṃ dvinnaṃ pavatti pana ekantena paccaya nirapekkhā hotīti iminā pariyāyena tāsaṃ tesu gahaṇaṃ agahaṇañca veditabbaṃ. Yaṃ pana suttapadesu jarāmaraṇaṃ bhikkhave saṅkhataṃ paṭicca samuppannanti vuttaṃ. Taṃ jātiyā satieva tadubhayaṃ paññāyati. Asati na paññāyatīti iminā pariyāyena vuttanti veditabbaṃ. Idha pana pubbe vuttanayena itara anipphannarūpāni viya cattāripi etāni cittādipaccayavisesena dissamānavisesāni na hontīti catunnaṃpi na kutoci jātatā vuttā. Evaṃsantepi sārataraṃ pāḷinayaṃ atidhāvanto viya hotīti upacayasanta tīnaṃ kutoci samuṭṭhānesu saṅgahoeva seyyoti. [Rūpasamuṭṭhānanayo]
在此世尊说，衰老乃无常的现象，这只是巴利文的表达方式，绝无他意。因此，在此教法中，对于这些无常现象的集聚，合于义理地进行深入的说明是恰当的。然而，「附加的连续存在」在巴利中也常用来表示某些集聚。注疏与此相应，依附于这些词语，列举二十种业力相关的身心类相、七种识相、十八种感官外境及三种饮食形态。因此，这里不宜简单地说无常是不存在。所谓色类生成，即身子产生时就表现出来的生动表象。不会随后另生其他。因而，在同一瞬间获得的附加连续存在，是真实的再生传续。注疏并没有以衰老与无常不存在来解释巴利文，而是合于义理地将其视为附加连续存在的表现。并且，过去未生的法因缘成立才生起现象，若无缘则不生。已生之法若有缘则存续并灭亡，无缘则不存，无此理故，旧的两种流转赖完全缘而存续，新种流转则缘不显著，故这些区别应了知。经文中所言「衰老死是有条件而生起集聚所成」，即此二者在生起时即共现。若无此二者即无知见，故应如此解读。又依先说法，其他种非集聚现象，虽以心识等为条件，亦非都应视为有生起性，因而对四种皆非称作无生起性。如此注疏谓，此巴利文表达较为精妙，若以附加连续存在作为三类集聚之总结即可。如是聚合称作「色集聚生起等」。
§159
159. Eko eva jāti saṅkhāto uppādo etesanti ekuppādā. Ekoeva aniccatāsaṅkhāto nirodho etesanti ekanirodhā. Ekasaddo cettha saṅkhāne pavatto. Tasmā tena yāni rūpāni ekāyaeva jātiyā jāyanti. Ekāya eva aniccatāya nirujjhanti. Tesaṃ piṇḍi idha rūpakalāponāmāti dasseti. Ye pana kalāpagata rūpagaṇanāya ekasmiṃ kalāpepi anekāni jātiādīni kappenti, tesaṃ mūlaṭīkāya nasameti. Yuttica natthi. Vuttañhi tattha ekekakalāpa pariyāpannānaṃ rūpānaṃ saheva uppādādipavattito ekekakalāpassa uppādādayo ekekāva hontīti yathā ekekassa kalāpassa jīvitindriyaṃ kalāpā nupālakaṃ upādāya rūpanti vuccati. Evaṃ kalāpuppādādi sabhāvā jātiādayo upādāyarūpānicceva vuccanti. Evaṃ vikārapariccheda rūpānica yojetabbānīti. Yadica yo āyatanānaṃ ācayo. So rūpassa upacayotica yo rūpassa upacayo. Sārūpassa santatītica vuttattā tāni jātiādīni lakkhaṇarūpāni visuṃvisuṃ rūpānaṃeva, nakalāpassāti vucceyyuṃ. Catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo rūpīnaṃ dhammānaṃ āyūtiādinā vuttattā cakkhādi jīvitādīnipi ekasmiṃ kalāpe anekānieva āpajjeyyuṃ. Tasmā tathā kappanaṃ akatvā ekasmiṃ kalāpe aññāni upādārūpāni viya lakkhaṇarūpānipi ekekānievāti niṭṭhaṃ gantabbanti.
159. 只有一种存在，谓「生成」 ：这是一种单一生成。只有一种无常的存在，谓「灭尽」 ：这是一种单一灭尽。这里的一个词，表明存在体的一种发生。因此，那些色法整体上出于一种生成，一种无常灭尽。此处显示「色配合」的义项。那些在一个集合中含有多个生成及灭尽者，其本义不适用此种简化表达。因经文说，在每个单独集合中，生成等现象共生共现。例如，一个集合由生命根支撑，因取执色法而生起。如此集合生起等现象的性质，应视为生成及取执等本质法。此类色聚分法是依归和所组成，是色法的附属部分。四根本界聚合而成具足色法，因眼根及生命等有多重结合现象重叠于一集。故不应割裂，将不同附属集合混为一谈，而应知单一集合同时具多种附属现象的特点。
Eko samāno mahābhūtasaṅkhāto nissayo etesanti ekanissayā. Ettha pana samānatthe ekasaddo yutto. Catunnaṃ bhūtānaṃ nissayatāsambhavato. Yānicaekuppādatādīhitīhilakkhaṇehi yuttāni. Tāni ekantena sahavuttīni nāma hontīti vuttaṃ sahavuttinoti. Dasaparimāṇāniassātidasakaṃ. Dasannaṃ samūho vā dasakaṃ. Cakkhunā upalakkhitaṃ dasakanti cakkhudasakaṃ. Cakkhupadhānaṃvā dasakaṃ cakkhudasakaṃ. Esanayo sesesupi. Yasmā pana cittajo saddo viññattivikārena vinā napavattati. Viññattivikāroca tena saddena vinā napavattati. Tasmā cittajaṃ saddanavakaṃvā vacīviññattinavakaṃvā nasambhavatīti adhippāyena vacīviññatti sadde hi ca sahavacīviññatti dasakanti vuttaṃ. Ettha pana viññatti vikāro saddena vinā napavattatīti idaṃ tāva yujjati. Yā tāya vācāya viññatti viññāpanā viññāpitattaṃ. Idaṃ taṃrūpaṃ vacīviññattīti hi vuttaṃ. Viññattivikārarahitaṃ pana cittajaṃ saddanavakaṃ. Aṭṭhakathāsu āgatameva. Yathāha-paṭiccasamuppāda niddesesu paṭisandhikkhaṇato uddhaṃ pavattaututoceva cittatoca saddanavakanti.
唯一同类的大元素集聚，即为单一的基础。这是一种独立基础。这里，一个统一的词相配合的意涵。四大元素不能分开存在。因四者具互因生成等特征。故称为「同起」。十是其基数，称为十十。十种集合等同十。眼根即十眼。眼的集合或眼基础即十眼。通贯至其他……因意识声离不开表现的变更，不能独立生成。此依原理，言辞产生与意识相依，言辞与意识随双色球起，故言辞不存在独立于意识外。故言辞与意识共起视为十十。这里意识分变化离不开言辞，二者相依共存。言语即是意识的表现和示现。若无意识，语言不成。注疏依此详释。正如缘起说中连接间隙意与声相续关联。
Mahāaṭṭhakathā nayena viññatti rahito vitakka vipphāra saddonāma asota viññeyyo cittajo saddo labbhati. So pana saṅgahakārena paṭisiddho. Yathāha-paṭṭhānepi cittasamuṭṭhānaṃ saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayena paccayoti āvataṃ. Tasmā vinā viññattighaṭṭanāya uppajjamāno asota viññeyyo vitakkavipphārasaddonāma natthīti. Visuddhimagge assāsa passāse cittajaṃ saddanavakaṃ vuttaṃ. Yathāha-cittaje assāsa passāsa koṭṭhāsepi ojaṭṭhamakañceva saddocāti navāti, saddanavakeca āgate saddalahutādi dvādasakaṃpi āgatameva hoti. Tasmā suddhaṭṭhakaṃ, saddanavakaṃ, kāyaviññatti nākaṃ, vacīviññatti dasakaṃ, lahutādekā dasakaṃ, saddalahutādidvādasakaṃ, kāyaviññatti lahutādi dvādasakaṃ, vacīviññattisaddalahutādi te rasakanti aṭṭhacittajakalāpā paccetabbāti. Saccasaṅkhepe pana sadda lahutādi dvādasakaṃ visuṃ agahetvā cittaja kalāpā satteva vuttā.
以注疏视角，无意识状态下的思想转变与语言称为「非意识声」。此为有证据的定义。就如课本中，心与声感官结合以催生听觉对象之条件而生此意识声音。故无意识状态产生“非意识声”思维与语言不存在。《净道论》中说关于声音的变化，亦有成组共十二类，其中语言轻重等十二种也出自此。故八意识之心语组合成十二各种群。简言之，身体意识语轻重十二类群，组成众多八意识俱摄集合。综上所述，应了知语言、变化、意识语轻重十二类是八意识的具象映显。
Ṭīkāsu panassa porāṇaṭīkāyaṃ
诸注疏中，指的是古注疏。
Mahāṭṭhakathānayena viññattirahite asota viññeyye vitakka vipphārasadde saddanavakaṃ dassetvā puna vādantaraṃ dassentena. Apica, mahājanasannipātassa dūrato apaññāyamānakkharapadabyañjanattho cittasamuṭṭhānanighosasaddo aviññattiko evāti vadanti. Tathā migapakkhīnaṃca aññamaññaṃ bhāsaṃ ajānantānaṃ andhadamiḷādinaṃ aviññattiko cittasamuṭṭhānasaddo atthīti vuttaṃ.
以大注疏视角，讲解无意识声及思维转变与语言的区别后，再展示反对观点。又举大众聚合时，远距无法知晓发音及言中音调之现象说，意识产生的声音集聚无法识别。这亦说明生起的声音集合是无意识语言的表现。正如同禽鸟间相互呼应，因不知彼此所言，出现所言事物的无意识声相，表现为意识产生之声聚集合。
Tattha viññattirahito asotaviññeyyo vitakkavipphāra saddo aṭṭhasāliniyaṃ paṭikkhitto. Mahājanasannipātassa citta samuṭṭhāna nighosasaddopi āsanne ṭhitānaṃ paññāyamānakkharapada byañjanattho saviññattikoeva hoti. Itarathā sabbepi citta jasaddā dūratare ṭhitānaṃ apaññāyamāna padabyañjanāeva hontīti sabbepi viññattirahitā siyunti. Naca migapakkhiādīnaṃ cittajo saddo viññattirahito hoti. Samānajātiyānaṃ paresaṃ adhippāyattha viññāpanatoti.
此处，『识』不现其形而不可闻知，『念』、『思维』、『彼声』均具八法被反击解说。大众集会时，众生心中生起的杂音和声响，对立的文字与声调之间乃至细微声韵皆随识而现。若情况不同，凡心与声息距离遥远时，那些生不起认识的声调和音节皆属无识状态。野兽与飞禽等心生之声，则无识相应。此义即为同类之间劝化示现之言。
Pacchima ṭīkāyaṃ panassa
后续注疏中有言。
Saddanavakaṃ panettha accharā saṅghāta pāṇippahārādi sadda sahitaṃ aṭṭhakamevāti vuttaṃ. Taṃpi na yuttaṃ.
语音繁杂者，指此处文字结合音喻、紧扣手势和手势组合等，就连音声亦只限于八法，被称为八法声，但该说法也不完整。
Tādiso hi saddo cittapaccayo utusamuṭṭhānoeva. Tasmā visuddhimagge vuttanayena assāsapassāsevā avacīghosesu kadāci cittasahitesu ukkāsita khipita vamita chaḍḍitasaddādīsu pivā etaṃ saddanavakaṃ veditabbanti. Utujakalāpesu pacchimā dvepi kasmā bahiddhā nalabbhanti. Nanu bahiddhāpi rūpānaṃ lahu garu mudu thaddha kammaññatā dissantīti. Saccaṃ, tā pana bhūtānaṃ omattādhimatta vasena honti, na pana lahutādittayavasenāti daṭṭhabbaṃ. Kasmā pana ākāsadhātuca lakkhaṇarūpānica rūpakalāpesu nagahitānīti vuttaṃ kalāpānantiādi. Ākāsadhātukalāpānaṃ pariccheda mattattā kassaci rūpakalāpassa aṅgabhūtā avayavabhūtā na hoti, lakkhaṇarūpānica sabbesaṃpi kalāpānaṃ uppādādi lakkhaṇa mattattā vikārarūpāni viya kalāpānaṃ bhedakarāni aṅgabhūtāni kalāpavisesapaññāpanassa kāraṇabhūtāni na honti. Tasmā tāni tesu nagahitānīti dasseti. Etena ekuppādātiādinā pubbe vuttaniyamo nipphannarūpānaññeva, na anipphannarūpānaṃ. Tesaṃ pana kalāpa bheda karaṇa meva kalāpaṅganti ca dīpeti. Evañca katvā ekanirodhaṅgarahitassapi viññattidvayassa kalāpabheda karattāeva tesu gahaṇaṃ suṭṭhu upapannaṃ hotīti veditabbanti. [Kalāpayojanā]
这类声音依赖心所生，为当下现起。故净道中所言以呼吸进出之微妙声和低呜、咳嗽声以及进食声等，皆应视为语音繁杂。微妙音节在后文中则难以从外得见。毋宁，在外亦显现轻重、软硬、静动等身体活动性质。诚然，此处且说现象依众生根本程度不同而有大小差异，盖不可仅凭轻重论之。何以故？据说空气界相状声音形成薄层，称为声层。声层中，若干不具形质的微粒不属于声层整体，而作为形态、相状等声层组分以外之附属要素存在。声层中的诸声诸相，原是成生、住持与变异的变体，非构成声层的成员因而非声层的实质属性。由此，诸声非声层组成部分而被称作非实质的。由以上可见，成而灭之法如先所说，仅适用于实质之物不适用于非实质。声层差异乃声层之组成成员提示者。如此作意，就算无始无终的无漏妙识对立，也能分辨声层差异故能生起稳定认知。〔声层勾连法〕
§160
160.Yathārahanti sabhāvakā bhāvakānaṃ paripuṇṇāpari puṇṇindriyānañca arahānurūpato. Anūnānīti paripuṇṇāni. Nañhi idaṃ nāmarūpaṃ kāmaloke pavattiyaṃ na labbhatīti atthīti.
160.为比喻，正如主掌种种感官能力的诸议员圆满、纯熟，阿拉汉亦同样成熟圆满。所谓『至少』，谓圆满之义。然恒在欲界的有色身，无此成就。此义的含意如此。
[198] Vibhāvaniyaṃ pana
[198] 赞助者的论述如下。
‘‘Yathārahanti sabhāvakaparipuṇṇāyatanānaṃ anurūpato’’ti vuttaṃ, taṃ na sundaraṃ.
『正如盛满众众会所的处所相称』，此言不雅。
Na hi anūnānīti idaṃ puggalavasena visesanaṃ hotīti. Saṃsedajānañcevaopapātikānañcāti ettha mahāsīhanādasutte-
所谓“不够”并非作为人之特征修饰语存在。此处所谓“混杂生以及异生”，出自《大狮子吼经》：
Catasso kho imā sāriputta yoniyo. Katamā catasso, aṇḍajā yoni jalābujā yoni saṃsedajāyoni opapātikā yonīti. Ye kho te sāriputta sattā aṇḍakosaṃ abhinibbhijja abhinibbhijja jāyanti, ayaṃ vuccati sāriputta aṇḍajā yoni. Ye kho te sāriputta sattā vatthikosaṃ abhinibbhijja abhinibbhijja jāyanti. Ayaṃ vuccati sāriputta jalābujā yoni. Ye kho tesāri puttasattāpūtimacchevā jāyanti. Pūtikuṇapevā pūtikummāsevā candanikāyavā oḷigallevā jāyanti, ayaṃ vuccati sāriputta saṃsedajā yoni. Devā nerakā ekacce ca manussā ekacceca vinipātikā ayaṃ vuccati sāriputta opapātikā yonīti vuttaṃ.
诸如那样的四种出身，乃是沙利叉者。何者为四？卵生出身、水生出身、混杂生出身、异生出身。沙利叉众生由卵囊牢固附着而生，是名沙利叉卵生出身。沙利叉众生由湿木牢固附着而生，是名沙利叉水生出身。沙利叉众生由污浊池塘之污泥、烂泥、莲蓬状、花蕊状附着处生，是名沙利叉混杂生出身。诸天、地狱众生及人与禽兽，或堕落下界，亦称沙利叉异生出身。
Aṭṭhakathāyañca aṇḍe jātā aṇḍajā. Jalābumhi jātā jalābujā. Saṃsede jātā saṃsedajā. Vinā etehi kāraṇehi uppattitvā viya nibbattā abhinibbattāti opapātikā. Abhinibbhijja jāyantīti bhinditvā nikkhamanavasena jāyanti. Pūti kuṇapetiādīhi aniṭṭhaṭṭhānāneva dassitāni. Iṭṭhesu sappi telamadhuphāṇitādīsu sattā jāyantievāti vuttaṃ. Etthaca purimesu dvīsu pāḷinayena aṇḍaṃ vuccati aṇḍakoso. Jalābuvuccati vatthikoso, tato jātā vijātā nikkhantāti aṇḍajā jalābujātica vuccantīti veditabbā. Tattha jaraṃ jīraṇaṃ bhedaṃ yāti upetīti jalābūti saddanītiyaṃ vuttaṃ. Jalaṃ vuccati kalalaṃ. Taṃ āvunāti paṭicchādeti avativā rakkhatīti jalābu, gabbhapaliveṭhanāsayo. Saṃsīdanti etthāti saṃsedo. Pūtimacchā diko sappitelādiko padumagabbhaveḷugabbharukkhasusirapupphaphalādi koca allakilinnapadeso. Upapattikkhaṇeeva paripuṇṇaaṅgapaccaṅgattā tato tato uppatitvā viya jāyantīti opapātikā.
注疏中称卵生者为由卵出者，水生者为由湿处出者，混杂生者为由污泥等异处出者。若非此因缘而生，乃所谓“后生”。后生意谓破裂出离而生。污泥、莲蓬等是恶地之处说。诸善地如香木、蜜蜂、油脂散布处亦有众生生，此说。同时过去二种巴利语中“卵”指卵囊，“水生”指湿木，后生故称卵生和水生由此显明。由此可知“水生”所说即含有衰老破坏分离，故定为“水生”。水者意为混沌浊水。其遮蔽保护谓湿木等母体。混杂意谓污泥莲台花蕊等处浊泥，堕落变色之地。足以见后生分别，于各处虽异，依次生生不息生灭故称异生生者。
Vibhāvaniyaṃ pana
【殊分解说开始】
Aṇḍajādayopi aṇḍakosādimhi okkamantā uppatantā eva nāma hontīti tesaṃpi opapātikattapasaṅgaṃ maññamāno upapāto nesaṃ atthīti opapātikāti vatvā ukkaṃsagati paricchedavasena cettha visiṭṭhaopapāto gahito. Yathā abhirūpassa kaññā dātabbāti vadati.
卵生出身中自卵囊等层层出发而来者，亦称异生之列。思此众亦属异生，故异生不只是后来出现者，故此处取最殊异生称为异生。譬如因美人施与出生等喻辞。
Ukkaṭṭhavasenāti paripuṇṇāyatanabhāvasaṅkhātena ukkaṃsatāvena, tattha opapātikā aṅgapaccaṅgehi saha sabbaso paripuṇṇena attabhāvena jāyanti. Puna tesaṃ vaḍḍhanakiccaṃ natthi. Saṃsedajānaṃ pana āyatanāni eva paripuṇṇāni honti. Aṅgapaccaṅgāni pana puna vaḍḍhitvāeva paripuṇṇāni jātānīti veditabbaṃ. Omakavasenāti avakaṃsavasena. Cakkhusotaghānabhāvasekānikadācipi na labbhanti jātibadhira jaccaghānakānaṃ abhāvakānañca sambhavatoti appoyo. Tattha tāni sabbānipi sugati duggati jātiyānaṃ ahetukasaṃsedajānaṃ kadāci nalabbhanti. Sugatiyaṃ pana opapātikabhāvonāma seṭṭho attabhāva paṭilābhoti nayena kenaci omakena kammena labbhati. Tasmā sugatijāti yānaṃ opapātikānaṃ aparipuṇṇindriyatānāma natthi aññatra abhāvakehi ādikappikehiti. Duggatijātiyānaṃpi pana tesaṃ kadāci cakkhu sota bhāva vekallatāeva vattabbā. Na ghānavekallatā. Kāmadhātuyaṃ pana aghānako opapātiko natthīti hi aṭṭha kathāyaṃ vuttaṃ. Jivhāvekallatānāma sabbesaṃpi natthi yevāti veditabbaṃ. Tathā hi dhammahadayavibhaṅge –
「ukkaṭṭhavasena」意谓充满境界性质之现起，如以圆满之缘起、充具诸境界相而生，且在此缘境现起者，虽为新生却与依肢体诸部分皆圆满之自性共生。彼等生起后无增益工作。然由自汇合而生之境界则圆满，若复增长其肢体部分，则得圆满。『omakavasena』意即有缺分之状态。某些无眼耳鼻舌等根，兼且盲聋之无色相者，虽有生者，此等缺乏之状极少，于众生趣善趣恶之际缘起者曾不恒具。善趣中以新生形态最上，必由适当业力之成熟而得。故善趣生中，所谓新生无圆满根者仅为无有如缺所初成。恶趣生中，有时仅眼耳二根分别缺失，并无臭根之缺。因欲界中，无臭根之生无法得故，关于此八种说法已立。舌根缺者全无，乃可知之。佛法心义辨析如是——
Kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasā yatanāni pātubhavanti. Kassaci dasa. Kassaciaparāni dasa. Kassaci nava. Kassaci sattāyatanāni pātubhavantīti vuttaṃ.
欲界生时，有十一种根缘起。一者十一根缘起，二者十根缘起，三者十种外，四者九根缘起，五者七根缘起，此即所说。
Tattha kāmadhātuyanti kāmaloke. Upapattikkhaṇeti paṭisandhicittassa uppādakkhaṇe. Kassaci ekādasā yatanānītiādisu catūsu vākyesu saṃsedajopapātikā vuttā. Kassaci sattāyatanānīti ettha pana gabbhaseyyakova vutto. Tattha yasmā sattāyatanaṃ nāma paṭisandhikkhaṇe na labbhati. Pavatti kāleyeva labbhati. Tasmā ekādasayatanānīti vuttaṃ. Kassaci dasāti cakkhuvekallavasena. Kassaci aparāni dasāti sota vekallavasena. Kassaci navāti cakkhusota dvaya vekalla vasena vuttaṃ. Yadica aghānako opapātikonāma siyā. Tadā suddhajaccaghānakena saddhiṃ tayo dasakavārā vuttā siyuṃ. Tathā jaccandhaghānaka jaccabadhiraghānakehi saddhiṃ tayo navakavārā ekoca aṭṭhakavāro vutto siyā tiṇṇaṃ vipannānaṃ vasena. Tathā avuttattā pana natthi aghānako opapāti koti viññāyatīti. Tasmiṃ pana vibhaṅge indriyavāre napuṃsakānaṃ opapātikānanti avuttattā thapetvā ādikappike abhāvakopi opapātiko natthiyevāti. Pāḷiyaṃ avuttaṃpi pana saṃsedajānaṃ vuttapakāraṃ cakkhādivekallaṃ aṭṭhakathāvasena veditabbaṃ. Yathāha-sattati ukkaṃsatova rūpāni saṃsedajopapāta yonīsu. Athavā, avakaṃsato tiṃsāti. Tattha tiṃsāti jivhākāya vatthu dasakānaṃ vasena tiṃsarūpānīti ca vuttaṃ. Idañhi vacanaṃ saṃsedajānaṃ vasena vuttanti mahāṭīkāyaṃ vuttaṃ. Ācariyā nandattherena pana yamake ghānajivhānaṃ aññamaññaṃ avinābhāva vuttitā vuttāti jivhā vekallatā viya ghānavekallatāpi natthīti icchitaṃ. Indriya yamake pana –
彼处欲界指世间所有。生时即指续世禅定生起之际。十一根缘起四句所说为融合生起之新生。七根缘起则比喻如胎卧时代。七根缘起意指于续世初生时未得七根，唯于成长之际方得七根。故名十一根缘起。以十根者眼根缺故，十种外者耳根缺故，九者眼耳二根缺故。若谓无臭根者则八根。以清净聋盲者与之齐列，有三十次为十根，三十次为九根。然此等无说法者非无臭根无生者，故识界中某人无男根生者亦非。故云八缺生无也尚有此义。故此专注详解，知不足生者无臭根无果实故也。此即注解中于不生根缘诸众生所用的有根无根新义示现。以巴利语无说为新生圆满诸根不具，与之相悖所释不可果断取用。又于输入贫根者及无男者以无缘起附加，故示无臭根者无生道理。斯乃巴利文中生新融合音缘之眼耳根不具之理释说。因之说明了缺根生者肢不全之释义，故循此义取用作为根缺之生新音，约于多处有集理。阿难长老著论中说七十根似融合之色。或谓三十根指舌体十种形，乃十根音之理也。此句新生根缘时用大注说明。如南传长老阿难师于合部论说为舌与嗅分别缺失，复为缺根。故根缺理明示。
Yassavā pana itthindriyaṃ uppajjati, tassa ghānindriyaṃ uppajjatīti. Aghānakānaṃ itthīnaṃ upapajjantīnaṃ tāsaṃ itthindriyaṃ uppajjati, noca tāsaṅghānindriyaṃ uppajjatītica. Yassavā pana purisindriyaṃ uppajjati, tassa ghānindriyaṃ uppajjatīti. Aghānakānaṃ purisānaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ purisindriyaṃ uppajjati, noca tesaṃ ghānindriyaṃ uppajjatītica vuttaṃ.
「indriya」师曰：女子生女根时，其嗅根亦随之生，非随其嗅根生。男子生男根时，其嗅根亦随之生。女子生男根者，其男根生不随嗅根也。如是论。
Tasmā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena ghānavekallatāpi atthīti yuttaṃ.
因此于注疏中以此说而论嗅根缺失理亦可说有意义。
Vibhāvaniyaṃ pana
然而，就阐明而言——
Apare pana yamake ghānajivhānaṃ sahacāritā vuttāti ajivhassa asambhavato aghānakassapi abhāvameva vaṇṇenti. Tatthāpi yathā cakkhusotāni rūpabhave ghāna jivhāhi vinā pavattanti. Na evaṃ ghānajivhā aññamaññaṃ vinā pavattanti. Dvinnaṃpi rūpabhave anuppajjanatoti evaṃ visuṃ visuṃ kāmabhave apavatti vasena tesaṃ sahacāritā vuttāti na na sakkā vattunti vuttaṃ. Taṃ yuttaṃ.
但是于下句中说，嗅觉和味觉是相伴而生的，因味觉不可能独立存在，因此嗅觉也仅仅被描述为不存在。尽管如此，如同眼识和耳识在色相存在时没有嗅觉和味觉的缘起一样，嗅觉与味觉并非分离发生。在色相现前时若其中一者不生，亦即在诸欲乐中因习气浊染有所消散时，不可能产生完全分離的嗅觉与味觉同在，这点是被明确说出的。这是合乎理的。
Okāsavāre hi ekantasahacāritā vuttamattena puggalesu ekantasahacāritā na sakkā vattunti. Gabbhe mātukucchimhi sentīti gabbhaseyyakā. Rūpādīsu khandhesu sañjanti laggantīti sattā. Yathāha-rūpe kho rādha yo chando, yo rāgo, yā nandi, yā taṇhā, tatra satto, tatra visatto, tena sattoti vuccatītiādi. Gabbhaseyyāca te sattācāti samāso. Aṇḍajāceva jalābujāca. Tīṇidasakāni pātu bhavanti. Yāni kalalanti vuccanti. Bhāvadasakaṃ kadāci nalabbhati napuṃsakassāti adhippāyo. Evañcakatvā dhammahadayavibhaṅge gabbhaseyyakānaṃ sattānaṃ ahetukānaṃ napuṃsakānaṃ upapattikkhaṇe cattārindriyāni pātubhavanti kāyindriyaṃ manindriyaṃ jīvitindriyaṃ upekkhindriyanti vuttaṃ. Tatoparanti gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhikkhaṇato paraṃ. Pavattikāleti ekadasame sattāhe. Tathā hi kathāvatthuaṭṭhakathāyaṃ sesāni cattāri sattasattati rattimhi jāyantīti vuttaṃ. Tattha sesānīti kāyāyatana manāyatanato avasesāni cattāri cakkhusotaghānajivhā yatanāni. Sattasattatirattimhīti ekādasamasattāhassa pariyosānarattimhi. Ayañca attho yamakaṭīkāya dīpetabbo. Vuttañhi tattha –
在烦恼断除时，完全共存的说法是指单一之人中完全伴随而行的，不可能存在。所谓「母腹中有胎儿者」即指胎床。众生在色等蕴中生起、停留、消退，有如眼中之光（欲）、渴爱、欢喜、欲望等皆为存在与离散。此等存在即称为‟胎床众生‟。如鸟蛋中和水中发育生长，经历三十日及以上的被称作发育的生物。有说有此生物未见于男性子宫内，此为推定。由此可知于法心密分解中，非生有因缘的不生男性胎床众生，在其起生时或灭时，四种根——身根、意根、命根、无分别根（又称不动根）皆得发生。而且其复活起生称作第四种根的存在，称为来的期。此即《论书》所说，此余经文中说胎床众生在七十七夜内产生。这里的“余剩”是指身和心处的剩余部分，眼、耳、嗅、味的用心分别。七十七夜是指第十一周以后的七七夜（七乘十一）即七十七夜。此义应在《难句注》中彰显。经中有言——
Gabbhaseyyakassa pacchimabhavikassa upapajjantassa ekadasa masattāhā orato ṭhitassa rūpāyatanaṃ nuppajjissati, noca cakkhāyatanaṃ nuppajjissatīti.
据说，胎床中后期即生育后起的第十一个月，立于侧卧之姿者，色界不复生起，眼根亦不复生起。
Yaṃ pana yassavā pana yattha rūpāyatanaṃ uppajjittha, tassa tattha ghānāyatanaṃ uppajjatīti. Kāmāvacarā cavantānaṃ aghānakānaṃ kāmāvacaraṃ upapajjantānaṃ rūpāvacarānaṃ tesaṃ tattha rūpāyatanaṃ uppajjittha. Noca tesaṃ tattha ghānāyatanaṃ uppajjatīti ettha aghānakānaṃ kāmāvacaraṃ upapajjantānanti vuttaṃ.
但是所说者，若何处生起色根，则于彼处生起嗅根。此为欲乐游离者，没有色根者放逸，生起嗅根而无色根生起故。这里说的是无色乐游离者。
Taṃ ye ekādasamasattāhā orato kālaṅkarissanti. Tesaṃ ghānāyatanānibbattakakammena gahitapaṭisandhikānaṃ vasena vuttantica vuttaṃ. Etthaca cakkhughānesu vuttesu sotajivhā avuttāpi atthato siddhāeva hontīti.
在第十一周若是侧卧者，所染习气生无嗅根之业者，具大复活之生依，与之相应称说。虽然眼根缺失处，耳和味觉虽未漏却也实质成立。
[199] Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ
然而，就应当阐明者——
‘‘Pavattikāleti sattame sattāheti’’ vuttaṃ. Taṃ na gahetabbaṃ.
『所谓“七第七年”者，已被宣说，但不应采信此说』。
Aṭṭhakathā virodhato īdisesu ca ṭhānesu aṭṭhakathā pamāṇatoti.
因注疏之间存在矛盾及冲突之处，由此可知注疏的篇幅有一定尺度。
[200] Yañca tattha
而其中所说者——
‘‘Ṭīkākāramatena ekādasame sattāhe vāti’’ vuttaṃ. Tampi na sundaraṃ.
『据注疏编纂者所言，第十一年乃为七年』，此亦不合适。
Nahi aṭṭhakathāyaṃ niddiṭṭhato vutto vinicchayo ṭīkākāra matonāma sakkā vattunti.
这并非注疏中明示的结论，故不能采信所谓编者之说。
[201] Yañca tattha
[201] 其中所说的
‘‘Kamenāti cakkhudasakapātubhāvato sattāhātikkamena sotadasakaṃ. Tato sattāhātikkamena ghāna dasakaṃ. Tato sattāhā tikkamena jivhādasakanti evaṃ anukkamenāti vuttaṃ’’. Taṃpi na daṭṭhabba.
『因为欲乐是由眼所及之境所生的，长达七十余；由耳所及之境亦长达十余；由鼻所及之境亦长达十余；由舌所及之境亦长达十余；如此逐渐依次继续相续』。此处亦不应见解为此。
Yathāvutta aṭṭhakathāvirodhattā eva.
正如前述阿阇黎疏所言，不生违背。
[202] Yaṃpi tattha
【202】此处即为其处义。
‘‘Aṭṭhakathāyaṃpi hi ayamattho dassito vā’’ti vuttaṃ. Taṃpi na yuttaṃ.
『此注疏中此意亦未曾显现』，此亦非合宜。
Na hi sānāma aṭṭhakathā atthi. Yattha īdiso uppattikkamo dassito siyā. Nanu paṭiccasamuppādaṭṭhakathāsu gabbhaleyyakavasenavā purimaṃbhavacakkaṃ vuttaṃ. Anupubbapavattidīpanatoti vuttanti ce.Na. Tañhi viññāṇādīnaṃ pañcannaṃ aṅgānaṃ paccayapaccayuppannabhāvapavattikkamena pāḷiyaṃ āgataṃ pañcapadaṃ sandhāya vuttanti. Āyatananiddesaṭṭhakathāsu pana so paṭikkhittoyeva. Naca aṭṭhakathāsu paṭikkhitto uppattikkamo therena idha kamenāti iminā pāṭhena dassitoti sakkā vattunti. Tasmā kamenāti idhapi desanakkamenāti attho. Desitānīti sambandhoca veditabbo.
诸经注疏中并无此称谓。因其中所显，此类缘起过程已被示现。毋宁《缘起注疏》中如致胎宫六事之类，如轮回等，谓为渐次发生之显现。此即指诸识五支相缘而生起之逐次过程巴利语五字。然在六处说明之注疏中此却被排除。非注疏中所排除之生起过程者，尊者于此被称为『由欲乐』者，依此文示现显然成立。其义即为此处教法中之缘起及其缘起即是此义。所谓所说者，应当如是分辨了知。
Saccasaṅkhepa ṭīkāyaṃ pana
然于真实简要注疏中，则……。
Sākhāvatthaṃ atikkamma pacchā sattame sattāhe cakkhu sotaghānajivhādasakāca uppajjanti. Ṭīkākāropana ekādasame sattāheti āhāti vuttaṃ. Taṃpi nayujjati yevāti.
越过枝干之后，在第七个七日中，眼、耳、鼻、舌、身、意六根乃至识根皆开始生成。注疏中说是第十一七日，此说亦可通为同义。
Ettha ca kalalādīnaṃ uppattikkamo saṃyuttake vutto. Yathāha –
此处则说五浊等的产生过程已在《相应部》经中阐明。譬如说——
Pathamaṃ kalalaṃ hoti, kalalā hoti abbudaṃ;
最初称为浊水，是浑浊的水池；
Abbudā jāyate pesi, pesiyā nibbattate ghano;
浑浊之水生出泥沙，泥沙又生聚成浊柱；
Ghanā pasākhā jāyanti, kesā lomā nakhāpicāti.
浊柱生出枝干，枝干生出毛发、头发、指甲等；
Aṭṭhakathāyañca vuttaṃ. Tattha pathamanti pathamena paṭisandhiviññāṇena tissoti vā phussotivā nāmaṃ natthi. Athakho tīhi jātiuṇṇaṃsūhi katasuttagge saṇṭhitatelabindupamāṇaṃ kalalaṃ hoti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
注疏中亦有说法：其中最初之一处因接续意识起故称第三识，无此名者。浊水因三种生长成熟组成如悬挂着油珠般的水滴，是所谓浊水，正如经中所说——
Tilatelassa yathā bindu, sappimaṇḍo anāvilo;
如同水滴，圆润清澈且无杂质，
Evaṃ vaṇṇapaṭibhāgaṃ, kalalaṃ saṃpavuccatīti.
如此色彩的层次分明，被称为混合色。
Kalalā hoti abbudanti tasmā kalalā sattāhaccayena maṃsadhovanaudakavaṇṇaṃ abbudaṃnāma hoti, kalalanti nāmaṃ anta radhāyati. Vuttaṃpi cetaṃ –
所谓混合色，乃因其被七日之内的肉、血、水等色染成，因而称为“混合”色，名为混合色者，终结于其中。虽有这样的说法，
Sattāhaṃ kalalaṃ hoti, paripakkasamūhakaṃ;
七日内色混合，成熟成形；
Vivattamānaṃ tabbhāvaṃ, abbudaṃnāma jāyatīti.
变化产生该色，因而称为混合色。
Abbudā jāyate pesīti tasmāpi abbudā sattāhaccayena vilīna tipusadisā pesināma sañjāyati. Sā maricaphāṇitena dīpetabbā. Gāmadārakā hi supakkāni maricāni gahetvā sāṭakantare bhaṇḍikaṃ katvā pīḷetvā maṇḍaṃ ādāya kapāle pakkhipitvā ātape thapenti. Taṃ sukkhamānaṃ sukkhamānaṃ sabbabhāgehi muccati. Evarūpā pesi hoti. Abbudanti nāmaṃ antaradhāyati. Vuttaṃpi cetaṃ –
混合色因染色而生，因染而逝，七日内由三种液体溶解而生的色彩称为染色。此色当以辣椒果实发亮。乡村孩童取熟辣椒，剥去外壳，捣碎成浆，敷涂头部曝晒。如此逐渐释放颜色。这染色即为混合色，名为消隐。亦有如是说：
Sattāhaṃ abbudaṃ hoti, paripakkasamūhakaṃ;
众生生长为奇特之物，具备成熟集聚之相；
Vivattamānaṃ tabbhāvaṃ, pesināma pajāyatīti.
其所生出内在本质因受胎而生；
Pesiyā nibbattate ghanoti tato pesito sattāhacca yena kukkuṭaṇḍasaṇṭhāno ghanonāma maṃsapesi piṇḍo nibbattati. Pesītināmaṃ antaradhāyati. Vuttaṃpi cetaṃ –
受胎即发成实质，故称为饲养者。众生之所具结合于被称为『鸡蛋壳』的厚壳内，即为肉胎而生之体。受胎者谓为消失现象。又有言说如是——
Sattāhaṃ pesi bhavati, paripakkaṃ samūhakaṃ;
众生因饲养而生，具成熟集聚之相；
Vivattamānaṃ tabbhāvaṃ, ghanotināma jāyatīti;
其内在本质因受胎而生，故称为实质；
Yathā kukkuṭiyā aṇḍaṃ, samantaṃ parimaṇḍalaṃ;
如母鸡围绕着鸡蛋，形成完整环绕之形；
Evaṃ ghanassa saṇṭhānaṃ, nibbattaṃ kammapaccayātica.
如此众多之集合，是因业力感召而止息者。
Ghanā pasākhā jāyantīti pañcame sattāhe dvinnaṃ hatthapādānaṃ sīsassaca atthāya pañcapīḷakā jāyanti. Yaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃpañcame kho bhikkhave sattāhe pañcapīḷakā jāyanti. Saṇṭhanti kamma toti. Kesā lomā nakhāpicāti dvācattālīsame sattāhe etāni jāyantīti. Ettha ca chaṭṭhasattāhādayo chasattāhā pasādanissayānaṃ aṅgapaccaṅgānaṃ anukkamena vaḍḍhitvā pariṇatakālā honti. Cakkhādīni pana ekādasama sattāhassa pariyo sānadivase ekato jāyantīti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Yaṃ panettha tilatelassa yathābindūtiādinā kalalassa vaṇṇasaṇṭhānaṃ vuttaṃ. Taṃ thokaṃ vaḍḍhitaṃ sandhāya vuttaṃ. Na paṭisandhikkhaṇe pavattamānaṃ. Na hi tadā tādisaṃ pakaticakkhunā diṭṭhaṃ vaṇṇajātaṃvā saṇṭhānaṃvā tassa paññāyeyyāti. Anumānato pana evaṃ veditabbaṃ. Ekāya ūkāya sattamo bhāgo likkhānāma. Likkhāya chattiṃsatimo bhāgo rathareṇunāma. Rathareṇussa chattiṃsatimo. Tajjārī nāma. Tajjāriyā chattiṃsatimo aṇunāma. Aṇussa chattiṃsatimo bhāgo paramāṇunāma. So pana ākāsakoṭṭhāsiko maṃsacakkhussa āpātaṃ nāgacchati. Dibbacakkhusseva āgacchatīti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tesaṃ chattiṃsa parimāno aṇu pana titticchidda tālacchiddehi paviṭṭhasūriyarasmīsu vaṭṭivaṭṭi hutvā paribbhamanto paññāyatīti vuttaṃ. Sakalaṃ pana kalāpattayaparimāṇamattabhūtaṃ paṭisandhikkhaṇe paramāṇutopi parittakameva siyā. So hi santānānubandhavasena pavattattā khaṇe khaṇe upacitarūpakalāpasamūhoeva hotīti heṭṭhima koṭiyā ekūnapaññāsakalāpaparimāṇoeva siyā. Tato parittake sati santāna ghaṭanasseva asambhavatoti. Yaṃ pana mahāṭīkāyaṃ te pana kalāpā paramāṇuparimāṇā hontīti vuttaṃ. Taṃ dhātūnaṃ cuṇṇamanasikārānurūpamattavasena vuttanti gahetabbaṃ. Dutīyacittanti pathama bhavaṅgacittaṃ. Ṭhitikālanti paṭisandhi cittassa ṭhitikālaṃ. Ojāpharaṇamupādāyāti gabbhaseyyakānaṃ tāva abbudabhāva pesibhāva ghanabhāvādi pattakāle mātuyā āmāsayagatāya ajjhohaṭāhāra sinehabhūtāya ojāya jalābumūlā nusārena vatthusmiṃ pharaṇakālaṃ upādāya, yathāha –
众多树枝生长，及第五七天中由双足头部之缘起，出现五个叶柄。此即所说，第五七天中出现五个叶柄。聚集则为业。头发、毛发、指甲等，乃至二十八天内此等诞生。由此第六七天之后，依顺清净之条件，肢节逐渐增长成熟。至眼等器官，于第十一七天昼夜从一处形成完备。此处所说的“油脂般的斑点”等，即指色彩聚集。经此斑块聚集得增厚，称为聚集者。非指复合形成时的现象。因为此时以肉眼难见明显形态聚集或颜色形成，故不可名为慧眼所见之色构聚集。由推测应如此认识。若单指尾巴，则第七部分名为脊骨。骨骼中三十六部分名车骨。车骨中三十六部分名骨节。骨节三十六部分名骨节小节。小节三十六部分至微小部分名原子。原子乃空中微微灰尘，入肉眼视界，如旋转羽毛般环绕日光。如此被称聚集。一切均为颜色聚集形成，且为复合现象。复合亦可极小至原子。因复合集续不绝，时时形成如集合小尘，数量约为六千五百亿。这是基数。由此极小聚合极少，极细微旋转不成聚合。极细微旋转已形成，知其集合存在。然此等尘由若干聚集而成，故为复合集合。若无复合集合，则无集合实体。于大注中亦称此等聚合为原子大小。此处应依其色质而认，须讲明。第二心乃初生生命流之心。立定之时，即名续心诞生时。以受胎孕期母体消化物、黏液、厚脂混合物为基础，受胎之时形成此续心，如所说——
Yañcassa bhuñjati mātā, annaṃ pānañca bhojanaṃ;
“其母所食，饭水食物；”
Tena so tattha yāpeti, mātukucchigato tiroti.
“以此维系于其中，称为母腹内胎。”
Aṭṭhakathāyañca tena so tattha yāpetīti tassa hi nātito uṭṭhito nāḷo mātuudara paṭalena ekābaddho hoti. So uppaladaṇḍako viya chiddo. Tena āhāraraso saṃsaritvā āhārasamuṭṭhānarūpaṃ samuṭṭhāpeti. Evaṃ so dasamāse yāpeti. Mātukucchigato tiroti mātuyā tiro kucchigato. Mātukucchiyā abbhantaragatoti atthoti vuttaṃ. Tattha pana nābhināḷassa uṭṭhitakālaṃ sandhāya nātito uṭṭhito nāḷoti vuttanti gahetabbaṃ. Na hi abbudādikāle tassa nātināḷonāma uṭṭhito siyāti. Saṃsedajopapātikānaṃ pana yaṃkiñci laddhaṃvā attano kheḷaṃvā ajjhoharaṇakāle ojāpharaṇaṃ upādāya. Tena vuttaṃ ojāpharaṇamupādāyaāhārasamuṭṭhānāti . Cuticittopari sattarasamacittassāti cuticittato upari pubbakāle sattarasamassa bhavaṅgacittassa. Kammajarūpāni na uppajjanti tesaṃ tato paṭṭhāya anuppannattāyeva tato satta rasamaṃ cuticittaṃnāma hoti. No aññathāti. Puretaranti tassa sattarasamassa cittassa uppādakkhaṇaṃeva sandhāya vuttaṃ. Tatoparanti cuticittato parasmiṃ soḷasacittakkhaṇaparimāṇe khaṇe. Cittajāhārajarūpañcāti cittajarūpasantānaṃ āhāraja rūpasantānañca vocchijjati anupādinnakasantāne tesaṃ uppattiyā asambhavato. Yamettha vattabbaṃ taṃ rūpasamuṭṭhāne vuttameva. Bhāvadasakaṃnāma kāmarāganidānakammasamuṭṭhānaṃ hotīti tabbirāga bhāvanākammanibbatte rūpaloke tassa alābho vutto. Āhārajakalāpānica na labbhanti ajjhohaṭā hārā bhāvato, tatoyevaca sarīragatassa ajjhattāhārassapi rūpasamuṭṭhānā bhāvato. Ācariyānandatthero pana tattha labbhamāna rūpakalāpesupi gandharasānaṃ ojāyaca abhāvaṃ vaṇṇeti. Rūpadhātuyā upapattikkhaṇe pañcāyatanāni pātubhavanti cakkhāyatanaṃ rūpāyatanaṃ, sotā yatanaṃ, manā yatanaṃ, dhammāyatananti ca, pañcadhātuyo pātubhavanti cakkhudhātu, rūpadhātu, sotadhātu, manoviññāṇa dhātu, dhammadhātūtica, tayo āhārā pātubhavanti phassāhāro, manosañcetanā hāro, viññāṇā hāroti ca vibhaṅgevuttattā. Etthaca pāḷiyaṃ rūpaloke phoṭṭhabbe paṭikkhittepi kiccantarasabbhāvā mahābhūtānaṃ tattha paṭilābho avārito eva hoti. Gandhādīnaṃ pana kiccantarameva natthi. Yena te dhammamattabhāvepi tiṭṭheyyaṃ tasmā tesaṃ avacanaṃ tattha abhāvameva dīpetīti ācariyassa adhippāyo. Tathā pana bhūtacatukkaṃ tattha atthiyeva, yathāha-asaññasattānaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtātiādi. Phoṭṭhabbāyatanaṃ pana phoṭṭhabba dhātuca tattha paṭikkhittā. Tasmā sabbesaṃ sabhāvadhammānaṃ dhammabhāve samānepi yena kiccavisesena gandho raso phoṭṭhabbaṃ kabaḷīkārāhārotica vuccati. Tassa natthitāya tesaṃ tena nāme na tattha anupalabbhamānataṃ sandhāya vibhaṅge kathāvatthumhi yamake sūti sabbattha tesaṃ tattha paṭikkhepo. Mahābhūtānaṃ pana nisanda dhammamattabhāvena vijjamānānaṃ tesaṃ dhammāyatanadhammadhātūsu anupavesoti yutto siyāti vadanti. Tīṇidasakāni jīvitanavakañcāti ettha ācariyānanda matiyā cakkhusattakaṃ sotasattakaṃ vatthusattakanti evaṃ tīṇi sattakāni jīvitachakkañcāti vattabbaṃ. Abhiricchatīti alabbhamāne pathamaṃ vajjite tattha labbhamānatāvasena avasissati. Atirekaṃvā hotīti attho. Etthaca rūpaloke viya kāmaloke jīvitanavakaṃ kasmā visuṃ na vuttanti. Rūpaloke pana āhārupatthambhakassa aññassaca sakalasarīrabyāpino anupālaka jīvitassa abhāvā etadeva tadubhayaṭṭhāne ṭhatvā sakalasarīraṃ anupāletīti pākaṭaṃ tattha jīvitanavakanti visuṃ vuttaṃ. Kāmaloke pana aññāni upatthambhakā nupālakāni bahūni pākaṭānica honti. Tasmā jīvitanavakaṃ apākaṭanti katvā visuṃ na vuttaṃ siyā. Kāmalokepi pana etaṃ asitādipācakaggivasena tassevaca udayabhūtassa sakalasarī rānupālakassa usmāsaṅkhātassa kāyaggino vasena pākaṭameva. Yaṃ sandhāya –
经注中说此维系之故，该续心系于胎内一段管状脉络组织。此如破碎莲茎。以此食味为媒介聚集食物因缘而成食物集聚。如此维系至十个月完备。母腹内胎即母体腹内胎儿之意。腹内即内中。此时脐脉刚成，与维系管相合而连。脐带并非胎初形成时存在。接合及断裂之间所有所得，均由孕期维系而成。其因注曰“以维系孕期，此即食物因缘聚合体。”上续心即最后续心，生于第七十七心时。行为业所依故生。若无行为，则此后续心不生，也称不生他心。先乃续心生时所生，之后于续心之上，须知彼时第十六心时生。心生起即食因及心因故，称为心食或心因。因其不可复生而不可能产生行为因缘。由此法而谓此色聚集乃因色而生。色集体之义如所教。欲爱相关因即色人身业因，因行为俱生故，色界受用此彼色而不能获得此。食因聚合为色界色。阿难尊者曰，色界中气味等五入处产生，此五入处为眼入处、色入处、耳入处、心入处、法入处，五尘也即眼尘、色尘、耳尘、心意尘、法尘。五种食（故亦名）为触之食、心志食、识食。巴利文云色界虽可辨，但于五大中尘土味之处，极难获得。气味等无处可得。故凡诸物在自性质中未变已住住，故不捨弃。此为师长所教。如此四大之所在，举例如无色者之一大元素三大元素等。触处虽被称触但属所触之元素尚存。故众生诸分别法中，唯有气味、味触、极微味等，因流转作破坏。故东正见非幻知。此五大载体本质相在五种色尘层此处未显出。故大注中云五大依、依色而生，但不相入。长寿记四十岁寿者，有七十二缺眼、七十二缺耳，名为三七数之寿眼耳。若求不可得，则先受失已寿复得。加之色界如欲界寿命未知，色界因食性维持肢体存在，如此出生寿命受维持。界之中有所谓眼寿而耳寿，所说非虚诞。欲界中还有诸多维持寿命者。是故不可称色界寿命为虚。欲界中虽有异者持养不足，但彼此身藏维持寿命之由炽火所生体热所显。此部分谓——
Āyu usmāca viññāṇaṃ, yadā kāyaṃ jahantimaṃ;
“寿命、体热、识知，于身离去时。”
Apaviddho tadā seti, niratthaṃva kaliṅgaranti vuttaṃ.
彼时彼者堕落，空无所用，如同被污秽般被称述。
Tattha āyūti tesu dvīsu aggīsu patiṭṭhitaṃ jīvitameva vuccati. Usmāti te dve aggayo vuccanti. Yesu tikkhamandavasena visama bhūtesu kāye nānābādhā uppajjanti. Yathāha-bahvābādho hoti bahvātaṅko. Visamavepākiniyā gahaṇiyā samannā gato hoti atiuṇhāyaatisītalāyāti. Samabhūtesu pana sattā nirābādhā honti. Yathāha-appābādho hoti. Appātaṅko. Samavepākiniyāgahaṇiyā samannāgatohoti. Nātisītāya naccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāyāti. Keci pana asitādipācakaggismiṃ eva etaṃmaññanti. Therenacanāmarūpaparicchedejīvitanavakaṃ nāma, rūpaloke visuṃ siyāti vuttaṃ.
其中所谓『寿命』，于此二种根火之上立定，仅谓生命。此二根火因冷热不均、体内不调，故生多种苦难。如同被许多刀伤所伤者，众多瘀伤附着其中。此冷热不均，且兼隐密又难测之特性，既有过热又过冷。然于平常之众生则无苦痛，如无瘀伤、无刀创。冷热具有隐密属性，非过冷乃适中。有人于黑色等煮火中专注此理。祖师舍那长老所说，此亦称为生命火，谓众生于色法界普遍存在。
Visuddhimagge pana sesesu catusamuṭṭhānesu aṭṭhasu jīvitanava kañceva tīṇi ojaṭṭhamakāni cāti tettiṃsa tettiṃsa rūpāni pākaṭāni hontīti vuttaṃ. Tattha aṭṭhasūti pācakaggiassāsa passāsavajjitesu tīsu tejokoṭṭhāsesu pañcasu vāyo koṭṭhāsesūti aṭṭhasu. Iti kāmalokepi sakalasarīrabyāpīsu tejovāyo koṭṭhāsesu labbhamānattā etaṃ sakala sarīreeva daṭṭhabbanti. Ettha siyā, kasmā panettha kāmaloke viya rūpaloke rūpakalāpānaṃ nirodhakkamo na vuttoti. Visesābhāvato, rūpalokepi hi maraṇakāle pana cuticitto pari sattarasamacittassa ṭhitikāla mupādāya kammajarūpāni nuppajjantītiādiko nirodhakkamo kāmalokasadisoyeva. Kevalaṃ panettha āhārajarūpa nirodhonāma natthi, tathā kaḷevara nikkhepoca. Tasmā tatthapi cuticittato paraṃ soḷasacittakkhaṇa parimāṇe ekasmiṃ khaṇe cittajarūpasantānaṃ vocchijjati. Tato paraṃ utusamuṭṭhānarūpaparaṃparā ekadviti accharākālamattaṃpi pavattitvā vocchijjatīti yuttaṃ. Naca ettakamattena kālena pavattamānāyapi rūpasantatiyā matakaḷevaraṃnāma sakkā laddhuṃ. Passantānaṃ ekakkhaṇena viya sarīrassa antaradhānassa paññāyanatoti. Yathāca rūpaloke, tathā kāmalokepi upapattidevānaṃ aññesañca opapātikānanti. Tesañhi sarīrāni paṭisandhikkhaṇeyeva sabbaso paripuṇṇena kammajakāyena nibbattattā kammajarūpehi ghanapūritāni sallahukabharāni ca honti. Itararūpāni kammajarūpesu patiṭṭhāya pavattanti. Tasmā tesaṃ cutikāle kammajarūpesu niruddhesu tāni tinna patiṭṭhāni hutvā ciraṃ santānaṃ ghaṭṭetuṃ nasakkonti. Thokaṃ pavattitvā sabbaso nirujjhanti. Sarīranikkheponāma tesaṃ natthīti daṭṭhabbaṃ.
至于清净道中，其余四念处八支中，生命火有时仅有三俱足，或三十有三，亦有三十三色具足显现。此八支乃热根火也，即呼吸、气流及五种气门。在欲界遍布身体之热气流中，因此身整体显现如此。不过，此非欲界如同色界中诸色团断灭之能力不同。色界中，临终时心识已灭、停留七十七心次，同时业炽盛之色不再生起等，具有断灭能力。唯此境界无食色断绝之能力，如同尸体抛弃等。故此，临终时心由于断灭，仅十六心瞬之间，某一瞬断灭色法心续。然后乃生起季节循环色法续，迄至一岁稍余方除灭。此如同色界临终经验。临视此为人身一瞬消失。欲界亦同，天人及余众生身体于转生时，皆由业色所生，身体饱满、轻重均具，诸形态相互生起。其他形体依止业色而持续化现。故此于死时，已阻断业色之三处，遂不能维持久远之续存。微细处断灭后，整体断灭。身体抛弃即无此理可见。
[203] Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ
【203】诸行灭时之议解，
‘‘Maraṇakāle pana brahmānaṃ sarīranikkhepābhāvato sabbesaṃpi tisamuṭṭhānāni dvisamuṭṭhānānica saheva nirujjhantī’’ti vuttaṃ. Taṃ na sundaraṃ.
言：『临死时，诸梵天因无身体抛弃故，三处诸行，乃彼二处而尽灭』，此释不美。
Evañhi sati sabbesaṃ rūpabrahmānaṃ maraṇāsannacittāni rūpaṃ nasamuṭṭhāpentīti āpajjati. Na hi maraṇāsanna citta samuṭṭhitāni rūpāni kammajarūpehi saheva nirujjhantīti sakkā vattunti. Yathācatāni kammajarūpanirodhato thokaṃ pavattitvā nirujjhanti. Tathā utujarūpānipi cittajarūpanirodhato thokaṃ pavattitvā nirujjhantīti na na sakkā viññātuṃ. Naca tāvattakena kālena tesu pavatta mānesupi sarīranikkheponāma sakkā bhavitunti. Brahmānaṃ pana thina middhādīnaṃ nīvaraṇajātiyānaṃ atthitāya tadanurūpaṃ cittajarūpānaṃ tadanugatikānañca utujarūpānaṃ lahukagarukatādivikāro na na sambhavatīti lahutādittayaṃpi gahetvā vuttaṃ tevīsarūpesūti. Ghānādittayabhāvadvayavajjāni tevīsarūpāni honti. Tāniyeva cakkhu sotavatthu viññattidvayavajjāni asaññīnaṃ sattaraseva rūpāni hontīti yojanā. Asaññīnaṃ pana garulahutādipakāro cinte tabbo. Na vā cintetabbo rūpadhammānaṃ ruppanavikārassa bahukāraṇattāti. Upapattiyanti kāmarūpāsaññīnaṃ paṭisandhiyā uppādakkhaṇe. Uppādakkhaṇoeva hi ekantena upapattikhaṇonāma hotīti. Pavattetūti paṭisandhiyā ṭhitikkhaṇato paṭṭhāya sakale pavattikāle pana nakiñcipi nalabbhati. Labbhatiyevāti adhippāyo. Na hi idaṃnāma rūpaṃ pavatte nalabbhati. Paṭisandhiyaṃeva labbhatīti atthīti. [Rūpapavattikkamo]
如是念时，诸梵天临死之心，未来得以随业色而尽灭说，非成立。盖如断灭业色时，虽微细断灭而渐次止息。亦如断灭心色时如此，虽渐止息，未可知之。无论何时皆不能于此时限内，生起所谓身体抛弃。常观三昧中诸梵天，因困倦、嗔恚等烦恼生起，心随业声色而变化，无法稳定，于三十三色中因轻重不同产生差异。凡尘天身眼耳等根，及无见天身，皆由业色成，体积约七里。非见天身因轻重不同而变化甚多，非为色法变化故。色法变化生起于欲界转生时。此生时即是生起瞬间，不是断灭瞬间。不能于生起瞬间发生异常，即为生起。
§161
161. Evaṃ cittacetasika rūpasaṅgahaṃ katvā idāni yathā nuppattaṃ nibbānasaṅgahaṃ karonto nibbānaṃpanātiādi māha. Nibbānaṃ pana nibbānanti pavuccatīti sambandho. Lokuttarasaṅkhātanti lokuttaranti bhagavatā kathitaṃ, yathāha-katame dhammā lokuttarā. Cattāroca ariyamaggā cattārica sāmaññaphalāni asaṅkhatāca dhātu, ime dhammā lokuttarāti. Etena nibbānassa paññattimattabhāvaṃ nivatteti. Na hi lokavohārasiddhā paññatti lokuttarānāma sakkā bhavitunti. Catumaggañāṇena sacchikātabbanti cakkhumantena candamaṇḍalaṃviya cakkhunā paṭiladdhamaggañāṇehi ariyajanehi catūhi ariyamaggañāṇehi paccakkhato daṭṭhabbaṃ. Paṭivijjhitabbanti attho. Tattha catumaggañāṇenāti etena tādi samhā paṭipattimaggato vimukhānaṃ andhaputhujjanānaṃ jaccandhānaṃ viya canda maṇḍalassa tassa avisayabhāvaṃ dasseti. Na ca jaccandhānaṃ cakkhumhi anupaladdhamattena candamaṇḍalaṃ natthināma hotīti. Sacchikātabbanti etena paramatthato vijjamānabhāvaṃ dasseti. Yañhi kiñci paramatthato vijjamānaṃ nahoti. Taṃ sarūpato kassa paccakkhaṃnāma bhavissatīti. Tadubhayena panassa paññavantānaṃ kalyāṇakaputhujjanānaṃ anumānato siddhataṃ dīpeti, na hi anumānatopi attano buddhiyaṃ asiddhassa apākaṭassa sacchikiriyāya vāyāmopināma atthi. Yena sacchikiriyā siddhiyāti. Evaṃ nibbānassa paramatthato vijjamānataṃ dassetvā idāni kevalaṃ vijjamānamattameva na hoti. Athakho mahātejavantaṃ mahojavantañca taṃ hotīti dassetuṃ maggaphalānamālambaṇabhūtanti vuttaṃ. Etena nibbānena vināmagga phalānaṃ akiccasiddhiṃ dasseti. Tato tassa mahātejavanta taṃ mahojavantatañca dīpeti. Yathā hi mahiddhiko eko rājā hoti. Tassa raṭṭhe ekasmiṃ mahāgāme eko gāmabhojako ekoca corajeṭṭhako mahāparivāro vasati. Teca aññamaññaṃ vadhāya parisakkantā vicaranti. Tattha gāmabhojako nagaraṃ gantvā rājānaṃ upaṭṭhahi. So na cirasseva rājavallabho hoti. Rājato mahatiṃ āṇaṃ labhati. Taṃ sutvā corajeṭṭhako idāni idhavasantassa mamajīvitaṃ natthīti attano parivārena saddhiṃ aṭṭaviṃ paviṭṭho. Gāmabhojakoca taṃaṭṭaviṃ paviṭṭhaṃpi muñcituṃ adatvā gahetvā vadhi. Evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Mahiddhikarājā viya hi nibbānaṃ. Gāma bhojako viya ñāṇaṃ. Corajeṭṭhako viya moho. Parivāra corā viya sesakilesā. Pubbe rañño anupaṭṭhā nakāle gāmabhojako viya puthujjanañāṇaṃ. Upaṭṭhānakāle gāma bhojako viya maggañāṇanti. Taṇhā pavattamānā ajjhattabahiddhādi bhedesu khandhādidhammesu vinandhamānāva pavattati. Yathāha –
161. 依如是心意行为的色蕴聚集之后，如今若欲作出涅槃的聚集，遂说涅槃。此处涅槃与涅槃的关系，谓之有关连。所谓超世间者，即世尊所说的超越世俗的法。如言何者为超世间法？即四圣谛、四种出家果、无数法则等，这些法则即为超世间法。由此断除涅槃的限定性。实则，对于世俗流通范围内的限定，不足以称为超世间。唯凭四圣谛之知见，犹如月轮之眼得以明了，圣人由四圣谛的正确知见能分别窥见四条圣道之真理，理应如此观察与洞察。此即所谓应当观察、应当了知之义。若称四圣谛之知见，则暗示此知见乃为那些离开正道、如同盲瞽之辈的欢喜所致之迷惑，其缺乏如月之眼之明净，非真正之眼识。所谓真正了知者，显露出真理存在本身的状态。于本体真理无知者，如斯则无所谓真实之对象。以此推断，智者与愚人遭遇同一形式之真理，亦可称为相对真理。如是说，智者以慧眼洞察；愚人则仅凭臆断，难以达成对真实的清晰显现。此即所谓凭臆断难以获得慧解，无从显现真理之力。借此光明之见成就者，称为真正之成就。如此宣说涅槃之本体实已显现，但此时仅觉知为纯粹的觉知本身而已。后说涅槃具有广大光明、强力和威力，乃依止修行正道与其果效而现起。由此表明，若无涅槃，正道果实无所得。继而光明与威力之特性显现，正如一位极具威势的王者。在此王国内，有一村庄以一农人居住，村中盗贼首领领有众多跟随者并四处掠夺。彼农人常往王宫侍奉国王，不久受宠于王室而富贵显达。闻此盗贼首领认为自己无依赖生活之所，只带其党羽二三十人聚集。农人虽亦二三十人，却拒绝放弃，奋力与盗贼党羽厮杀。由此暴露一切具足之景象。威猛如国王者即为涅槃，农人如觉知，盗贼首领如无明，盗贼党羽即为其诸种烦恼。早先无国王时，农人犹如凡夫之无明。国王即正道之智，盗贼首领及其党羽如烦恼。渴爱现起，内外现象等色法蕴发动运行，如是说——
Antojaṭā bahijaṭā, jaṭāya jaṭitā pajāti.
有内生者，有外生者，生即由生而生，生也生。
Tasmā sā veḷugumbe veḷusākhā viya vinanaṭṭhena saṃsibbanaṭṭhena vānasamaññaṃ labhatīti vuttaṃ vānasaṅkhātāyataṇhāyāti. Nikkhantattāti nissaṭattā. Tassā visayabhāvaṃ atikkamitvā ṭhitattāti attho. Etena vānato nikkhantanti nibbānanti imamatthaṃ dasseti. Sabhāvatoti santilakkhaṇena. Ajjhattasambhūtānaṃ tividhavaṭṭasantāpānaṃ nibbutiatthena. Tesaṃ sabbaso abhāvaṭṭhenāti attho. Ekavidhaṃpīti yathā cittaṃ sabhāvato ekavidhaṃpi jātidhammattā jātibhūmisampayogādi bhedena kāla disādesapuggalabhedenaca vatthuto bhinnameva hoti. Na tathā idaṃ nibbānaṃ. Idaṃ pana sabhāvatopi vatthutopi abhinnameva hutvā ekavidhaṃ hoti. Idañhi anamatagge saṃsāre atīte etarahi anāgateca parinibbutānaṃ buddhānaṃvā paccekabuddhānaṃvā buddhasāvakānaṃvā sabbesaṃpi ekameva hoti. Kasmā, aniddisitabbadhammattā. Viññāṇaṃ anidassanaṃ anantaṃ sabbatopabhanti hi bhagavatā vuttaṃ. Tattha viññāṇanti saṅkhatadhammānaṃ khayanirodhabhāvena siddhattā etaṃ tabbhāvenaeva suṭṭhu abhibyattaṃ katvā ñātabbaṃ. Anidassananti animittadhammattā bālaputhujjanānaṃ dassanavisayabhūtena kenacinimittena nidassituṃvā kālabhedena disādesapuggalasantāna bhedena hīnapaṇītādibhedena ca bhinnaṃ katvā nidassituṃvā nārahatīti attho. Anantanti pubbantāparantavirahitaṃ. Sabbatopabhanti vaṭṭadukkhapaṭipakkhasiddhehi anantehi guṇobhāsehi sabbato pabhāvantanti attho. Tathā aniddisitabbadhammattāca pana anamatagge saṃsāre sabbāsuca disāsu asukasmiṃ nāma kāle asukāyanāma disāya natthīti navattabbaṃ. Kasmā, ariyamaggaṃ bhāventena yadā kadāci yattha katthaci avassaṃ adhigantabbatāvasena sabbadā sabbattha ca labbhamānattā. Vuttañhetaṃ vinaye, aṅguttare, udāneca –
因此，譬如稻穗、稻杆，沿着支撑与联结而自然获得庇荫者，谓为林中甘露。如是说，所谓林法为渴爱而起。所谓断除，即为止息。此乃超越其对象，谓之断除义。因而由林林法得断即为涅槃，明示其义。所谓具足，即具足安乐之相。于内生诸苦及三种轮回中的苦灭即为涅槃。于彼一切尽无余灭，谓其理义。所谓一转者，即如心性本质乃一性质，然而依据出生、地位、时间、方向、个体等差异，具体现象乃有所分别，宛若破碎而异。此处涅槃非如此。涅槃虽是一切本性与实体所共具，然而实性不曾更改而并且唯有一法。于此历史无数生死流转，过去现今未来，诸佛、辟支佛及其弟子全然一体。何故？因其非由愿望所系。识为不可见、无限且普遍照明者，此乃世尊所说。所谓识，乃集聚法俱灭尽而成名证实之义，理应如是详知。不可见意指无迹相之法，若因某因缘而显现，因时、空间、种族、人群差别或善恶等分裂，便称为可见，谓之下等凡夫所见。所谓无限，即谓前后不断无间歇。所谓普遍，乃指诸多苦行果皆因整体趣灭而常自照明之德。如此说因不由愿望所系，而无常空非善恶之异而永常存在不可妨。又于无量流转中未曾有无清净之地，即诸处所非净而不应废置。何故？于修习圣道者，彼所在时间与地点，无论何时何地，持久而常得。诸经律中曾称——
Seyyathāpi bhikkhave yākāci loke savantiyo mahāsamuddaṃ appenti. Yāca antalikkhā dhārā papatanti. Na tena mahāsamuddassa ūnattaṃvā pūrattaṃvā paññāyati. Eva meva kho bhikkhave bahūcepi bhikkhū anupādisesāya nibbāna dhātuyā parinibbāyanti. Na tena nibbānadhātuyā ūnattaṃ vā pūrattaṃvā paññāyatīti.
譬如，比库们，诸河流入大海，诸河上下游之水流相继落下，但无能了解大海之广阔深远。诸比库亦然，因超越分别之涅槃相继圆满涅槃，不可以水流高低分别涅槃之广弘。
Aṭṭhakathāsuca na tena nibbānadhātuyā ūnattaṃvā pūrattaṃvā paññāyatīti asaṅkhyeyyepi mahākappe buddhesu anuppajjantesu ekasattopi parinibbātuṃ nasakkoti. Tadāpi tucchā nibbāna dhātūti nasakkā vattuṃ. Buddhakāle pana ekekasmiṃ samāgame asaṅkhyeyyāpi sattā amataṃ ārādhenti. Tadāpi nasakkā vattuṃ pūrā nibbānadhātūti vuttaṃ. Brahmanimantanasutteca viññāṇaṃ anidassanaṃ anantaṃ sabbatopabhanti vuttaṃ. Aṭṭhakathāyañca sabbatopabhanti sabbato pabhāsampannaṃ. Nibbānato hi añño koci dhammo pabhassaratarovā jotivantatarovā parisuddhatarovā paṇḍara tarovā natthi. Sabbatovā pabhūtameva hoti. Nakatthaci natthīti sabbatopataṃ. Puratthimadisādīsu hi asukadisāyaṃnāma nibbānaṃ natthīti navattabbanti vuttaṃ.
止诤论说，非谓涅槃度流高低可量，乃谓即使历无数大劫中无数佛出世，有佛未能涅槃，亦不得认为因无涅槃能宽恒。佛时，亦有无数众生追求不死之道，而不能无上证涅槃，此故说无涅槃度。经典中，婆罗门忏悔经云，识无迹相、无限且遍照所有者。止诤论亦云，遍照法指的是圆满光明所具法。唯有涅槃具此光明，余法皆不具此清净光明。遍照之法要无疑而具备，故称遍照。东南西北诸不净之处皆无涅槃，如此故不该思惟。
Evaṃsantepi etaṃ niruddhatekālikadhamma sannissayena viññāya mānattā niruddhadhammabhedena bhinnaṃ katvā upacarituṃ labbhatīti vuttaṃ saupādisesātiādi. Tattha upādīyati taṇhādiṭṭhīhi bhusaṃ gaṇhīyatīti upādi. Upādinnakhandhapañcakaṃ. Soyeva ekadesenavā anavasesenavā pahīnehi kammakilesehi sesoti upādiseso. Saṃvijjati tasmiṃ santāne upādiseso yassā adhigatakāleti saupādisesā. Nibbānadhātūti nibbūtisa bhāvo. Saupādisesāca sā nibbānadhātucāti samāso. Natthi tasmiṃ santāne upādiseso yassā adhigatakāleti anupādisesā, anupādisesāca sā nibbānadhātucāti viggaho. Vuttañhetaṃ iti vuttake-dve mā bhikkhave nibbānadhātuyo. Katamā dve, saupādisesāca nibbānadhātu, anupādisesāca nibbānadhātūtiādi. Tattha purimā kilesanibbānaṃnāma. Pacchimā khandhanibbānaṃnāma. Purimāvā diṭṭhadhammika nibbānaṃnāma. Pacchimā samparāyika nibbānaṃnāma. Yathāha-ekā hi dhātu idha diṭṭhadhammikā saupādisesā bhavanetti saṅkhayā. Anupādisesā pana samparāyikāti. Aṅguttare pana sattanipāte ubhatobhāgavimutta paññāpi muttānaṃ dvinnaṃ khīṇāsavānaṃ khandhupādisesavasena kāyasakkhidiṭṭhipatta saddhāvimuttadhammānusārīsaṅkhātānaṃ catunnaṃ sekkhānaṃ āraddhavipassa kassaca yogīkalyāṇaputhujjanassa kilesu pādisesavasena saupādisesatā anupādisesatāca vuttā. Tattheva navanipāte antarāparinibbāyī, upahaccaparinibbāyī, asaṅkhāraparinibbāyī, sasaṅkhāraparinibbāyī, uddhaṃ sotaakaniṭṭhagāmīti pañcannaṃ anāgāmīnaṃ sakadāgāmissa tiṇṇaṃ sotāpannānanti navannaṃ sekkhapuggalānaṃ kilesupādisesavasena saupādisesatā vuttā.
依此余义，证悟断除法之时间及其差别，诸分别烦恼亦应以此断灭而无余，名为有余余灭。于是诸烦恼实已断除，唯剩无余者为真涅槃。此为止诤论所说。相续中若有余烦恼挂碍，与此理相违，不称为无余。涅槃法亦称涅槃灭尽之义。有余灭法名曰先前烦恼涅槃；无余灭法名曰五蕴涅槃。前者为有见法涅槃；后者为无见法涅槃。譬如，一蕴故转，继而显现有余烦恼法消灭，无余灭故为究竟涅槃。据《增支部》中说，二种涅槃法即有余涅槃与无余涅槃。前为烦恼涅槃，后为蕴断灭涅槃。又如八圣道果者，已断烦恼之后，修习勇猛通达，有余烦恼与无余烦恼并存。乃至九部中，还有五位漏已余流烦恼者，称为有余涅槃与无余涅槃。
Nettiyaṃ pana arahattaphalaṃpi saupādisesanibbānanti vuttaṃ. Taṃ idha nādhippetaṃ. Etthaca maggakkhaṇe kilesānaṃ khayo saupādi sesaṃnāma. Cuti anantare khandhānaṃ anuppādo anupādisesaṃnāma. Yasmā pana paṭisandhivandhānāma kilesesu satieva jāyanti. Asati najāyanti, tasmā tepi kilesakkhayena saheva khiyyanti. Yāvacutiyā pavattamānaṃ paccuppannakhandhasantānaṃ pana khīṇāsavassapi purimabhave pavattakammakilesānaṃ phalanisandabhūtaṃ sabbasattānaṃ dhamma tāsiddhaṃ. Tasmā taṃ khīṇesupi kilesesu yāvacutiyā pavatta tiyeva. Cutikkhaṇe tassa nirodhopi dhammatānirodho eva. Yo pana tadanantare punabhavassa anuppādo. So kilesakkhayena saheva siddho. Na kevalaṃ tadanantare puna bhavasseva. Tato paraṃpi anamatagga saṃsāre bhavaparaṃparāya anuppādopi tena saheva siddho. Sabbañcetaṃ ekameva nibbānaṃ. Evaṃsantepi khandhāvasesassa bhāvā bhāvalesaṃ upādāya ayaṃ bhedo vuttoti vuttaṃ duvidhaṃ hoti kāraṇapariyāyenāti duvidha paññāpanassa kāraṇalesenāti attho.
已宣说阿拉汉果亦称为随余涅槃，此处未曾特别指出。此处有说“在道时，烦恼的消灭名为随余涅槃；彼时之后，五蕴的无生无有称为无余涅槃”。缘于禅定中烦恼虽已断尽，但因有续处烦恼尚存，故而称为随余涅槃。五蕴续流的终断则谓无余，其间无续也。由此现行续处烦恼生起，非现起则不生，故此烦恼与随余涅槃同时灭。以禅定时续处烦恼断绝，因断即无生无有，遂成彼界。彼界非独此界，复含未来无生无有，无复后有故此为彻底成就。此续处烦恼不存在，则随余烦恼亦断。继此之后，非复生有者，以烦恼断证成就。非唯复生界，且于无始轮回中无生生故得成就。此皆归一涅槃。于此末法，五蕴余结之状态取执故，此分别谓二种因缘义，即二种分别要义。
Yasmā pana saṅkhatadhammānāma sapalibodhadhammattā nānāpalibodhehi niccakālaṃ janaṃ pīḷenti. Santasukhaṃnāma laddhuṃ nadenti. Sanimitta dhammattāca kilesānaṃ jarāmaraṇādīnañca sabbesaṃ anatthānaṃ vatthu bhūtā bhūmibhūtā honti. Sapaṇihitadhammattāca sabbadukkhānaṃ mūlabhūtaṃ āsādukkhaṃnāma niccakālaṃpi janenti. Tasmā tappaṭipakkhasiddhena guṇabhedena tividhaṃbhedaṃ dassetuṃ suññatantiādi māha. Tattha sabbapalibodha vivittattā suññataṃ. Sakkāyadiṭṭhiyā hi sati bālānaṃ yattakā pāpakammapalibodhā apāya dukkhapalibodhāca sandissanti. Paṇḍitānaṃca tato attānaṃ rakkhanatthaṃ yattakā kalyāṇakammapalibodhā sandissanti. Sakkāyadiṭṭhinirodhoyeva sabbe te sakkāyadiṭṭhimūlake palibodhe nirodhetuṃ sakkoti. Na vinā tena añño koci. Tasmā sonirodho tehi palibodhehi vivitto hoti, tathā rāgakkhayoyeva rāgamūlake palibodhe nirodhetuṃ sakkoti. Na vinā tena añño koci. Dosakkhayoyeva dosamūlake. Mohakkhayoyeva mohamūlaketiādi vattabbaṃ. Iti nibbānaṃ sabbapali bodhehi vivittattā suññataṃnāma.
因有假合诸法细微苦痛以假现，种种假苦扰众生恒久。且以假因之烦恼界，诸老死亦属无益之境，大地之缘。又以假集成所有苦根，生恒久之爱欲苦。故佛法中为显示三种分别，故说空无自性。其间万缠累皆属空无自性故。于有我见猛者，唯见恶业难堪苦所作，智慧者则见善业及护己益处。由杀戒断除我见，所有累见悉能斩断，离此别无他法。故欲灭欲爱由爱生，恚灭恚爱由怒生，痴灭痴爱由痴生。如此分别昭示，即名涅槃为诸分别中之空。
Nimittaṃ vuccati uppādapavattamūlako oḷārikākāro. Yena samannāgatā saṅkhatadhammā sabbesaṃ kilesānaṃ jarāmaraṇānañca vatthubhūtā bhūmibhūtā honti. Tathā sabbesaṃ mārānaṃ sabbesaṃ verānaṃ sabbesaṃ rogādi anatthānaṃ vatthubhūtā bhūmibhūtā honti. Yato te māradheyyātipi maccudheyyātipi vuccanti. Kāla disā desa santānādi bhedena hīnapaṇītādi bhedenaca bhedaṃ gacchanti. Nibbānaṃ pana sabbesaṃ nimittadhammānaṃ khayanirodhabhāvena siddhattā natthi. Tasmiṃ nimittanti animittaṃ. Tañhi sabbesaṃ kile sādīnaṃ anatthānaṃ vatthubhūte nimittadhamme viddhaṃsetvā tesaṃ anatthānaṃ abhāvaṃ sādhentaṃ niccaṃ tiṭṭhati. Naca taṃ kālabhedena bhinnaṃ hoti. Idaṃ atīte asukakappe asukabuddhassa nibbānaṃ, idaṃ anāgate, idaṃ etarahīti. Nāpi disābhedena bhinnaṃ. Idaṃ dasasu disāsu asukāyanāma disāya nibbānaṃ, idaṃ asukāya nāmāti. Nacāpi desabhedenavā santānabhedenavā bhinnaṃ. Idaṃ manussaloke idaṃ devaloke idaṃ brahmaloketi vā idaṃ manussānaṃ idaṃ devānaṃ idaṃ brahmānantivāti. Tathā paṇītādi bhedena bhinnaṃ na hoti. Idaṃ sabbaññubuddhānaṃ. Idaṃ paccekabuddhānaṃ. Idaṃ buddhasāvakānanti.
所谓相者，即生起之根本形态，诸假合法乃出于此，故为一切烦恼及老死等无益之地。且一切魔、瞋恚、病等皆以此为缘，称谓魔与死过。因时空方位及诸顺逆差别，产生低劣优劣之差异。但涅槃非由诸相之别立成。此相谓无相。由无相了知诸无益相断除，故常恒住。如过去不善劫、不善佛之涅槃，现在将来同理。亦不因方位、时间、流别而异。此为十方不坏涅槃，非坏之义。此亦为一切三明佛、独觉佛及佛弟子共有涅槃。
Paṇihitaṃ, paṇidhānaṃ, paṇidhi, patthanā, āsā, jīghacchā, pipāsāti atthato ekaṃ. Saṅkhatadhammāca labbhamānāpi bhijjanadhammattā punappunaṃ laddhuṃ āsā dukkhaṃnāma vaḍḍhenti. Āsādukkhassa pariyantonāma natthi. Sabbañca dukkhaṃ āsāmūlakaṃ hoti. Āsāsadisaṃ dukkhanidānaṃnāma natthi, nibbānaṃ pana sayaṃ pipāsavinayadhammattā āsāsaṅkhātaṃ sabbaṃ taṇhāpaṇidhiṃvā chandapaṇidhiṃvā vinentaṃ vidhamentaṃ vattatīti natthi. Tasmiṃ paṇihitanti appaṇīhitaṃ. Etthaca duvidhaṃ sukhaṃ vedayitasukhaṃ santisukhanti. Tattha manussa dibba brahma sampattiyo labhitvā anubhavanavasena pavattaṃ pītisomanassa sukhaṃ vedayitasukhaṃnāma. Taṃ pana khaṇekhaṇe vijjuviya bhijjanadhammaṃ. Sampattiyoca aniccadhammā. Sabbe te apariyantaṃ āsādukkhaṃ bhiyyo vaḍḍhentiyeva. Tasmā sabbaṃ vedayitasukhaṃnāma āsā dukkhajanakattā ekantena dukkhameva hoti. Yathāha-yaṃkiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhasminti. Dhammasenāpatināca katamaṃ taṃ āvuso sāriputta nibbāne sukhaṃ, yadettha vedayitaṃ natthīti puṭṭhena etadevettha āvuso nibbāne sukhaṃ, yadettha vedayitaṃ natthīti vuttaṃ. Santisukhaṃnāma attani uppannānaṃvā uppajjituṃ paccupaṭṭhi tānaṃvā kilesādīnaṃ apāyadukkhādīnañca attano sammāpayogaṃ paṭicca vimuccanasukhaṃ. Etadevettha ekantasukhaṃ acalasukhaṃ. Etasmiñhi asati puthujjanānaṃ manussa dibbabrahmasampattiyo anubhavantānaṃpi avassaṃ pattabbaṭṭhena paccupaṭṭhitāneva honti aviciniraya bhayādīnīti. Tasmā sabbassa vedayitasukhamūlakassa āsādukkhassa santisukhadīpakaṃ idaṃ appaṇihitapadaṃ nibbānassa ekaṃ mahantaṃ guṇapadaṃ hotīti.
「所希求」意为寄望、所念、所依、期待，生渴等义近同。即使是假合之法，因断尽不竟之性，众生复起渴求，故名为「所希求之苦」。此渴无终极界，但皆有苦之根本。因此以所希求为苦之根本根源，而非欲望之因。所谓涅槃本身乃终止渴望，斩断妄念之所依念，示灭度之道。此处乐分二种：一类为感得人天天欲及梵天功德而生之乐；一类为安宁乐，是由断烦恼及由此断苦得。前者渐减乃无常，所乐未离乐本质，故终为痛苦所侵。故诸所乐之根本即是痛苦，故诸感乐名为苦之根本。彼乐诸经已有为阿难所问，复说安乐现起时及灭时。所谓安乐乃止息心念诸烦恼后，因解脱种种苦而自然具生之快乐，是绝对乐，永固不变。在此异境中，感天人梵人之乐亦依止于此安乐。非圣人无由得此。故此苦根乐照，乃涅槃中一极大贵重法益。
Ākāra bhedenāti tividhassa suññatādikassa guṇakoṭṭhāsassa bhedena. Etthaca yadetaṃ anamatagge saṃsāre ajjhattaṃ anusayitvā āgatānaṃ kilesānaṃ maggakkhaṇe ajjhattameva nirujjhanaṃ khiyyanaṃ. Taṃ khayadhātu nirodhadhātu saṅkhātaṃ ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti. Ekā dhammadhātu hoti. Eko paramatthadhammo hoti. Khayaṭṭhena nirodhaṭṭhena sabhāvato vijjamānattā, na hi taṃ paññattirūpaṃ hoti. Kāye ñāṇeca sarūpato upaladdhattā, duvidhañhi nibbānassa sacchikaraṇaṃ kāyasacchikaraṇaṃ ñāṇasacchikaraṇañca. Yathāha-chandajāto ussahati. Ussahitvā tuleti. Tulayitvā padahati. Pahitatto samāno kāyenaceva paramatthasaccaṃ sacchikaroti. Paññāyaca taṃ paṭivijjha passatīti. Tattha anamatagge saṃsāre ajjhattaṃ niccaṃ santāpetvā paridayhitvā āgatānaṃ kilesānaṃ maggakkhaṇe ajjhattameva nirujjhanaṃ nibbāyanaṃ kāyasacchikaraṇaṃnāma. Evaṃ kāyena sacchikatvā puna paccavekkhanto ajjhattaṃ taṃ nirujjhanaṃ ñāṇena paccakkhato passati. Niruddhā me kilesāti jānāti, idaṃ ñāṇasacchikaraṇaṃnāma. Tesu kāya sacchikaraṇaṃ anantaṃ aparimāṇaṃ vaṭṭadukkhaṃ khepeti. Ñāṇasacchikaraṇaṃ anappakaṃ pītisomanassaṃ uppādeti. Paññattidhammesu eva rūpaṃ sacchikaraṇaṃnāma natthīti. Tassa pana nirujjhanassa suññatadhammattā mandabuddhīnaṃ tasmiṃ tucchasaññā niratthakasaññā saṇṭhāti. Animitta dhammattā tasmiṃ abhāvamattasaññā paramatthato avijjamānasaññā saṇṭhāti. Appaṇihitadhammattā taṇhāvasikā janā tasmiṃ sukhaṃ nāma kiñci natthīti maññanti.
所谓形相差别者，谓三种空无诸殊组法之差。于无始轮回中，内在污染之根除与烦恼微尘消灭，即为灭除者、消散者所共具之性。此处分二缘起故名一法界，亦称前法界、一最正法界。其必将自然通达，此非人为生造。身识之相连与同一使得涅槃能够证得二种正见：对身证知与对法证知。譬如意乐生起后，鼓动兴奋；兴奋后又缓和；缓和后又消灭。终静时于身所对应正对应法理实相相证。此即智慧之正知。于无始轮回中，内在爱恨等烦恼平息，如灯隙微火熄灭。以身见断后，往来烦恼亦断。智慧正见为知己断烦恼停息。此时断烦恼之理，末罗愚人轻弃废染法。空无自性存在，愚人迷于无缘无相而不觉迷惑。非圣者以断见故，若对苦乐无所希求即以幸福观念作假想。故断爱生灭根本所依人，常见无所有无福乐。
Ye pana yathāvuttaṃ khayanirodhamattaṃ nibbānaṃnāma nahoti. Tañhi abhāvamattaṃ paññattirūpaṃ hoti. Nibbānañcanāma gambhīrādīnaṃ anantaguṇānaṃ vatthu hoti, naca abhāvamattaṃ tesaṃ vatthu bhavituṃ arahati. Nibbānaṃ paramaṃ sukhanti vuttaṃ. Naca abhāvamatte kiñci sukhaṃnāma sakkāladdhuṃ. Tasmā yo tassa khayanirodhassa paccayo atthi. Yassaca ānubhāvena so khayanirodho sijjhati. Eta deva nibbānaṃ nāmāti icchanti. Tesaṃpi vaṭṭadukkha santito atirekapayojanaṃnāma nalabbhati. Nibbānassaca guṇapadāni nāma anantānaṃ vaṭṭadhammānaṃ paṭipakkhavasena sijjhanti, no aññathā. Tasmā yattakāni aguṇapadāni vaṭṭadhammesu labbhanti, tattakāni tesaṃ khaya nirodhe anantāni guṇapadāni hutvā sijjhanti. Yo khayanirodhopi tāva visuṃ dhammabhāvenaviññātuṃ dukkarogambhīro hoti. Yato taṃ abhāvamattaṃ paññattirūpaṃ maññanti. Guṇapadānaṃ panassa gambhīrabhāve vattabbamevanatthi. Santisukhañca nāma vaṭṭadukkhānaṃ vūpasantatāeva. Tesaṃ vūpasamo sukhoti hi vuttaṃ. Vūpasantatātica tesaṃ sabbaso khayanirodhoevāti vaṭṭadukkhapariyāpannānaṃ sabba vedayītasukhānaṃ ukkaṃsagatā tassa khayanirodhassa paramasukhatā siddhā hotīti. Tassa pana paramatthato vijjamānabhāve tāva idaṃ suttaṃ.
如是，有论者言，于所谓断除涅槃未得烟灭依止体但为相现之物，是诸假相等所依之无明障碍，故难觉慧通。此涅槃非实体，非人为造作，凡俗常执为断灭而不解真实。涅槃极乐故。断灭非无乐，然终乐非假相目所见。由此有断灭所依因缘。依此因缘感受即除烦恼之断灭，如欲断灭涅槃故名。众天闻言彼涅槃得乐无烦恼，然以此因缘果不同，故难得究竟乐。涅槃诸品德为无始法轮之极殊出。接触此法门方能转识为慧。由于此法乐理，无量善法涅槃，一一消灭。由有种种灭除故，涅槃证得不可思议之极妙乐。
Atthi bhikkhave ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhataṃ. No ce taṃ bhikkhave abhavissa ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhataṃ, na yimassa jātassa bhūtassa katassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ paññāyetha. Yasmāca kho bhikkhave atthi ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhataṃ, tasmā jātassa bhūtassa katassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ paññāyatīti.
比库们，有出生的、无所生起的、未造作的、无限的法存在。比库们，若不存在无生起的、无所生起的、未造作的、无限的法，则无法以智慧见知有生起的、有所生起的、已造作的、有为法的灭尽。因此，比库们，因为有无生起的、无所生起的、未造作的、无限的法，所以能以智慧知晓有生起的、有所生起的、已造作的、有为法的灭尽。
Tattha ajānanaṃ ajātaṃ. Jātikkhayoti attho. Abhavanaṃ abhūtaṃ. Abhāvoti attho. Akaraṇaṃ akataṃ. Asaṅkharaṇaṃ asaṅkhataṃ. Uppādetuṃvā pavattetuṃvā saṅkhāradukkhassa abhāvoti attho. Jātikkhayotivā visuṃ ekā dhammadhātu hoti. Tasmā visuṃ dhammabhāvaṃ sandhāya natthi jātaṃ etthāti ajātantīpi yujjatiyeva. Idaṃ vuttaṃ hoti, saṅkhatadhammānāma paccaye sati jāyanti. Asati na jāyantīti jātaṃ viya ajātaṃpi tesaṃ atthi. Paramatthato vijjamānaṃ hotīti attho. Yadica ajātaṃnāma natthi, jātameva atthi. Evaṃsati attani kilesānaṃ ajātatthāya sammā paṭipajjantānaṃpi sabbe kilesadhammā jātāyeva siyuṃ. No ajātā. Kasmā, ajātassanāma natthitāyāti. Esanayo sabbesu duccaritadhammesu apāyadukkhavaṭṭadukkhesu, diṭṭhadhammeca sabbesu rogābādhabhayupaddavesu. Evañca sati loke sabbe purisakārā purisathāmā purisaparakkamā niratthakā eva siyunti imamatthaṃ sandhāya no cetaṃ bhikkhave.La. Paññāyethāti vuttaṃ. Yasmā pana ajātaṃnāma ekantena atthiyeva. Tasmā attani ajātatthāya sammāpaṭipajjantānaṃ te ekantena najāyanti. Evaṃ sati sabbe purisakārā purisathāmā purisaparakkamā satthakā eva hontīti imamatthaṃ sandhāya yasmāca kho bhikkhavetiādi vuttaṃ. Ettāvatā avijjānirodhā saṅkhāra nirodho. Saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho.La. Dukkhakkhandhassa nirodho hotīti evaṃ vuttassa nirodhassa paramatthato vijjamānabhāvaṃ dasseti. Atthi saddassa vijjamānatthavacanattā. Tattha nirodho duvidho jātanirodho ajātanirodhoti. Tattha uppajjitvā nirodho jātanirodhonāma. Maccūtica maraṇantica etassevanāmaṃ. Ajjhattapariyā pannānaṃ kilesādīnaṃ uppādassapi sabbaso abhāvo ajāta nironāma. Yo sabbasaṅkhārasamatho sabbupadhinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānanti vuccati. Ayamidhādhippeto, ayameva hi sabbapalibodhehi suññattā suññatonāma. Kilesānaṃ jārāmaraṇādīnañca vatthubhūtassa nimittassa abhāvā animittonāma. Sabbadukkhānaṃ nidānabhūtassa āsādukkhassa abhāvā appaṇihitonāma. Tena vuttaṃ suññataṃanimittaṃ appaṇihitañceti tividhaṃ hotīti. Padantiādi nibbānassa vevacanāni. Tañhi visuṃ asaṃmisso kevalo upalabbhamāno eko paramattha dhammoti padaṃ nāma. Koṭṭhāsattho hi padasaddo. Yathā padaso dhammaṃ vāceyyāti. Cavanābhāvena accutaṃ. Pubbantāparante atikkamma pavattattā accantaṃ. Saṅkharaṇakiccarahitattā asaṅkhataṃ. Attano uttaritarassa kassaci dhammassa abhāvato anuttaranti. Vānamuttā taṇhā vimuttā, mahante sīlakkhandhādike dhamme esiṃsu adhigacchiṃsūti mahesayo, buddhā.
其中，无生起者为无出生，意即出生的灭尽；无存在者为无有，意即不存在；未造作者即未为；无限者即无限制。谓不生起、不发生、不造作、不起造作痛苦。有生起的灭尽是一种清净法的现象。因此执持清净法的本质就没有出生（即无生起）这一法可执持，所以无生起也被合用成不生起。如此说，即有为法在条件具备时会生起，条件不具备时不生起，如同无生起即在于此。其意为从根本而言，若无无生起法则唯有生起法存在。如此，依赖无生的本义而正修行者，其所有烦恼法亦如同生起法一般产生，无非是生起的。为何说无生即不存在呢？原因在于，恶行恶业、地狱之苦、烦恼等恶缘诸苦俱现起，并伴有诸病、灾难与恐惧，此皆因缘所现，若无无生法存在，则世间所有作恶之事、所有滋事之人、所有横行之人皆毫无意义。若非如此，比库们便无法以智慧觉知了。因为无生法是唯一永远存在的法，故于无生本义正修行者，诸烦恼纯属无永生，不会永生。如此一来，一切生起法为非恒有。正因如此，诸比库如是正念无生法，所行诸烦恼法俱无永存，惟有生起法生起。以此因缘，世尊说：无明灭则造作灭，造作灭则识灭。
Iti paramatthadīpaniyānāma abhidhammatthasaṅgahassa · 如是名为胜义灯之阿毗达摩义集
Catutthavaṇṇanāya rūpanibbāna saṅgahassa · 第四释论中色与涅槃摄之
Paramatthadīpanā niṭṭhitā. · 胜义灯已竟。