Paccaya saṅgaha paramatthadīpanī · Paccaya saṅgaha paramatthadīpanī
Paccaya saṅgaha paramatthadīpanī缘摄《胜义灯》。
§166
166. Evaṃ sattahi paricchedehi pathamassa nāmarūpapariccheda ñāṇassa vidhānaṃ dassetvā idāni dutīyassa paccayapariggahañāṇassa vidhānaṃ dassento yesaṃsaṅkhatadhammānantiādi māha. Idāni yesaṃ saṅkhatadhammānaṃ saṅkhatāsaṅkhatabhūtā yedhammā yathā yehi hetādīhi paccayākārehi paccayā upakārakā honti. Taṃ vibhāgaṃ tesaṃ saṅkhatadhammānaṃ paccayuppannabhūtānaṃ vibhāgañca tesaṃ paccayadhammānaṃ vibhāgañca tesaṃpaccayākārānaṃ iha vibhāgañca imasmiṃ vuccamāne paccayasaṅgahe yathārahaṃ pavakkhāmīti yojanā.
第166节。依诸七重划分中，为先行的名色划分智慧的安排已示现，现今为次第展示第二重缘取智慧的安排，此中言所谓“有集合法等”。今此所说者，是诸集合法中，从已集合而非集合之境界的法，是依诸缘因原则为缘而生起、辅助诸法之划分。此划分涵盖这些集合法从缘缘生起之分、诸缘法之分，以及诸缘相之分，此处所称分划道理，名为缘集合；依此我将适当阐明。
[224] Vibhāvaniyaṃ pana
[224] 然而，所应阐明的是——
‘‘Paccaye dassetu’’nti vuttaṃ. Taṃ taṃ vibhāganti iminā na sameti.
说：“应当于缘中示现”，此即各段划分，缘由此不合归一。
[225] Yañca tattha
[225] 其中所说的
‘‘Iha imasmiṃ samuccaya saṅgahānantare ṭhāne’’ti iha saddassa atthavibhāvanaṃ vuttaṃ. Taṃpi na yujjati.
说：“此处于此种齐集、结合后所在”，此为语句意义之说明，也不相契合。
Etasmiñhi atthe sati idāni saddo niratthako hotīti, paṭicca phalaṃ samuppajjati etasmāti paṭiccasamuppādo. Tattha paṭiccāti avinā, amuñcitvāti attho. Avijjādiko paccayadhammoti vaṇṇenti. Athavā, samuppajjanaṃ samuppādo. Sahajātadhammehi saheva kalāpavasena abhinibbatti pātubhāvoti attho. Yathāsakaṃ paccayaṃ paṭicca tena avinābhāvīhutvā samuppādo paṭicca samuppādo, atthato pana sabbesaṃ paccayapaccayuppannabhūtānaṃ saṅkhata dhammānaṃ paccayāyattavuttitāsaṅkhātaṃ sabbasaṅkhatasādhāraṇaṃ ekaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ. Yaṃ idappaccayatātica vuccati. Tatthaca idappaccaya tāti ayaṃ imassa paccayo ayaṃ imassa paccayoti evaṃ niddisitabbo ayaṃ paccayo etesanti idappaccayā. Saṅkhatadhammā. Idappaccayānaṃ bhāvo idappaccayatā. Yathāvutta sāmaññalakkhaṇaṃ evāti attho veditabbo, na paṭicca phalaṃ samuppajjati etasmāti paṭiccasamuppādo. Avijjādiko paccayadhammotica imesaṃ paccayā idappaccayā. Idappaccayāeva idappaccayatātica. Visuddhimagge pana samuppajjanaṃ samuppādoti ayamattho paṭikkhitto. Pāḷiyaṃ pana ayameva adhippeto viya dissati. Yathāha –
于此义中，以今语句而言，言“此语无义”，即缘生果成，缘起故称缘起。此处之“缘”意为不坠、非失者。以无明等为缘法所称。又或作生起者即起。依先天自性及其合集如团块般中现出因缘现起之意。若以名为因缘者，若确立因缘者，则起即缘起；而意义则为诸缘缘生法，既成灭者集合法，称为缘所依诸法。如谓“此时因缘”，此即此缘，此缘乃此法依止之义，应如此定义。此缘即缘之性。依前释即共通特征，谓无因缘则无果生，即缘起。倾向无明等因缘法称此缘为缘所依。此缘即缘之特性。至于《清净道》说起即生出，乃批判此义。从巴利文看，此正为主宰。譬如说——
Katamoca bhikkhave paṭiccasamuppādo. Jātipaccayā bhikkhave jarāmaraṇaṃ, uppādāvā tathāgatānaṃ anuppādāvā tathāgatānaṃ ṭhitāva sā dhātu, dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā idappaccayatāti.La. Avijjāpaccayā saṅkhārā uppādāvā.La. Idappaccayatā. Iti kho bhikkhave tatra tathatā avitathatā anaññathatā idappaccayatā. Ayaṃ vuccati bhikkhave paṭiccasamuppādoti.
比库们，什么是缘起？由生作为缘，老死因缘具足，无论是如来的生起，还是如来的非生起，都是由此缘起。这里所说的“常住法”、“法的安稳”、“法的规律”，就是缘起。当无明为缘时，行法生起。此处所说的缘起，就是比库们，那种真实不虚、非虚妄、不更异的当缘。这就是被称为缘起。
Ettha hi ṭhitāva sā dhātūtiādinā tatra tathatā avitathatātiādināca yathāvuttaṃ idappaccayatā saṅkhātaṃ sāmañña lakkhaṇameva paṭiccasamuppādonāmāti dasseti. Na cettha bhāvasādhane kate sati paṭiccasaddena saha samuppādasaddassa asamānakattutāsaṅkhāto byañjanayuttivirodho atthi. Yo paṭicca kriyāya kattā, tasseva samuppādakriyāyapi kattutā sambhavato. Na hi kriyānāma katturahitāsambhavatīti. Saṅkhatadhammesuca gambhīresu sati aniccatādilakkhaṇaṃ viya idaṃpi saṅkhatalakkhaṇaṃ gambhīrameva hotīti nayidha gambhīravacanavirodho sambhavati. Athakho saṅkhatadhammato saṅkhatalakkhaṇameva gambhīrataraṃ hotīti. Tādisena pana sāmaññalakkhaṇena sampannā yathāvuttā avijjādayo saṅkhatadhammā paṭiccasamuppannānāma. Yathāha-katameca bhikkhave paṭiccasamuppannādhammā jarāmaraṇaṃ bhikkhave paṭiccasamuppannaṃ.La. Avijjā bhikkhave paṭiccasamuppannāti. Iti sabbesaṃ paccayapaccayuppanna bhūtānaṃ saṅkhatadhammānaṃ paccayā satta vuttitāsaṅkhāto paṭiccasamuppādoca so nīyati ñāyati paṭivijjhīyatīti katvā nayocāti paṭiccasamuppādanayo. Paṭhapeti saṅkhatadhamme nānāpakārehi paccayabhedehi pavatteti deseti etthāti paṭṭhānaṃ. Mahāpakaraṇaṃ. Paṭṭhāne desito nayo paṭṭhānanayo.
此中所谓“常住法”等，以此真实当缘为准，则缘起是明确的通用定义。若未修成法性，缺乏缘起与“生起”一词的等同性，是不合义理的。缘是有作为者，做因的缘行亦必有作为，因无作为不成立。在诸有为法的深义中，虽作为无常等标记属性，但这正是作为有为法的深刻标记。言即缘起法，较无为法更深广。诸有为法具此通用标记，如无明等皆为缘起法。随例示现：诸比库，诸缘起法中，老死是由缘起的；无明就是缘起。此外，缘起法为众缘生起的集合及其逻辑规律，由此演绎缘起正理。因此称为缘起理论。对有为法以各种关系区分述说，称为缘起正理，说法全文称缘起论。
Tasmiṃ tasmiṃ paccayadhamme bhāve vijjamāne sati te te bhavanti sīlenāti tabbhāvabhāvino. Saṅkhatadhammā. Tesaṃ bhāvo tabbhāvabhāvibhāvo, imasmiṃ sati idaṃ hoti. Imassa uppādā idaṃ uppajjatīti evaṃ pavatto saṅkhatadhammaniyāmo. Tabbhāvabhāvibhāvoeva ākāro tabbhāvabhāvibhāvākāro. So eva tabbhāvabhāvibhāvākāramattaṃ. Mattasaddena hetādipaccaya sattiniyamaṃ nivatteti. Tena upalakkhito nayo paṭiccasamuppāda nayo. Āhaccapaccayaṭṭhitiṃ ārabbhāti ettha hetu ārammaṇā divasena tathātathā upakārakatāsaṅkhāto paccayasatti viseso āhaccapaccayaṭṭhitināma. So hi avijjāpaccayā saṅkhārātiādīsu viya paccayadhammuddhāramatte aṭṭhatvā hetupaccayo ārammaṇapaccahotiādinā paccayasatti visesuddhāravasena āhacca matthakaṃ pāpetvā desitattā āhaccapaccayaṭṭhitīti vuccati. Paccayadhammā tiṭṭhanti attano paccayuppannābhisaṅkharaṇa kiccaṃ patvā anosakkamānā hutvā pavattanti etāyāti katvā. Ārabbhāti paṭicca. Vuccatīti bhagavatā kathīyati.
在各种缘分所依执持的法体中，有觉知、习性等。诸有为法即其现量与非现量。于此有觉时，则此现量发生。由此缘起法则，现量生起。现量与非现量即其形态，是缘起法形态。依此形态用词，缘起表现为诸缘条件约束的规律。因缘束缚，持长日不变，故称缘起法则。此称缘起论。所谓“觉知条件立着”始于因缘因缘始缘诸分类，包括了依因缘的特殊因缘助缘。无明为因，行法等为果，缘起四部分明确阐述，并有其专名“注重觉知条件并立着”，这是由因特殊所成，用于教学清楚说明。缘条件立着，即诸因缘皆起作用，如佛说“缘起”论。
Ubhayaṃ pana vomissitvā papañcenti ācariyāti idaṃ paṭicca samuppādaṃ papañcente sandhāya vuttaṃ. Tehi taṃ papañcayantā paṭṭhāna nayaṃpi āharitvā papañcentīti. Yathā sūriyo udayanto andhakāre vidhametvā dabbasambhāre mahājanassa pākaṭe karoti. Evamevaṃ uppannaṃ catusaccañāṇaṃ avijjandhakāraṃ vidhamitvā catusacca dhammaṃ vidati pākaṭaṃ karotīti vijjā. Tappaṭipakkhattā moho avijjānāma. So hi uppajjamāno dhammesu aññāṇaadassana saṅkhātaṃ andhakāraṃ janetvāva uppajjati. Paṭicca phalaṃ eti āgacchati etasmā etenāti vā paccayo. Avijjāca sā paccayo cāti avijjāpaccayo. Tasmā avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantīti sambandho. Saṅkhataṃ kāyavacīmanokammaṃ abhisaṅkharonti sattā etehīti saṅkhārā. Vijānātīti viññāṇaṃ. Vijānanti sattā etenāti vā viññāṇaṃ. Ārammaṇe namatīti nāmaṃ. Ruppati vikāraṃ āpajjatīti rūpaṃ. Adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanaṃ. Devānaṃ devāyatanamiva. Phusatīti phasso. Phusanti sampayuttakā dhammā etenāti vā phasso. Vedayatīti vedanā. Vedayanti paccanubhavanti sattā etāyātivā vedanā. Tassati paritassatīti taṇhā. Niccapipāsavasena ārammaṇahetu niccaṃ cañcalati pattheti vāti attho. Tassanti paritassanti cañcalanti sattā etāyāti vā taṇhā. Upādiyatīti upādānaṃ. Amuñcagāhaṃ gaṇhātīti attho. Upādiyanti sattā etenāti vā upādānaṃ.
二者相互排斥，互相纷乱者，谓师者，即此缘起诸纷乱，说出缘起道理。由其错乱妄想，乃至引入缘起别名释义。譬如初升太阳消除黑暗，为大众展现光明。如此，解悟四圣谛的智慧，消除无明黑暗，明了四圣谛真谛，犹如太阳驱散黑暗。故此无明亦为妄想，犹如无明。无明生起于法中，是无知无见等，形成明显昏暗。故此法起即果，缘生果成，故称为缘。无明因缘故，故行法起生为缘续。行法即是由主体生起的有形身心行为，称为行。所谓生命意识是存在者。识知名号，即谓心识。形色变化，即色。实有定住，即处。天众之所依处，称为天处。及触觉，谓感受。感受主体谓身心众生。对其触发反应，即谓渴爱。渴爱是欲念挑动，故称烦恼起因。渴爱是动荡不断，因而苦恼轮转。所谓贪取，即执取不舍。执取者即众生。此为缘起续命。
Bhavati vaḍḍhatīti bhavo. Bhavanti jāyanti vaḍḍhanti sukhadukkhāni etenāti vā bhavo. Jananaṃ jāti. Jāyanti pātubhavanti saṅkhata dhammā etāyāti vā jāti. Jīraṇaṃ jarā. Jīranti jiṇṇabhāvaṃ gacchanti etāyāti vā jarā. Socanaṃ soko. Socanti cittapariḷāhaṃ gacchanti etenāti vā soko. Paridevanaṃ paridevo. Taṃ taṃ pavattiṃ parikittetvā devanti kandanti etenāti vā paridevo. Khamituṃ sahituṃ dukkaranti dukkhaṃ. Dummanassa virūpacittassa bhāvo domanassaṃ. Bhuso āyāsanaṃ upāyāso. Āyāsananti anassāsanaṃ. Visīdananti attho. Evanti iminā yathāvuttena. Avijjādi saṅkhārādipaccayapaccayuppanna paraṃparavidhinā samudayo hotīti sambandho. Etassakevalassadukkhakkhandhassāti avijjādikassa etassa sakalassa dukkharāsissa kenaci sukhena asaṃmissassa vā dukkharāsissa abhinibbatti hotīti attho. Etthaca duvidho paṭiccasamuppādanayo suttantikanayo abhidhammanayoti. Tattha suttantikanayena tāva avijjā catubbidhā dukkhapaṭicchādikā samudayapaṭicchādikā nirodhapaṭicchādikā maggapaṭicchādikācāti. Abhidhammanayena pana pubbantapaṭicchādikā aparanta paṭicchādikā pubbantāparantapaṭicchādikā paṭiccasamuppādapaṭicchādikāti catūhi saddhiṃ aṭṭha vidhāti veditabbā.
生起、增长者即为存在。诸存在生生灭灭，乐苦相随，故谓存在。生者即出生。出生则为缘生法中之生起。老者为衰老。衰老即老去变化。悲伤者即忧郁心境。忧郁及伤感，乃心痛苦境。忧伤社会表现，称为悲痛。难以容忍痛苦，谓为苦难。心痛苦、恐怖心境称为忧悲。以此意味，由无明等行所缘起之因缘，导致依次循环的流转与苦痛。因此称此法为苦蕴。此无明烦恼乃一切苦集因，没有转化为任何快乐及止息，故表明缘起之理。故此存在有二重缘起说：一者经藏缘起，二者论藏缘起。彼经藏缘起涵盖无明、四谛等缘起法。彼论藏缘起有先行缘、后行缘、先后相续络合缘起四种，合计八类，须加以认识。
Saṅkhārā suttantikanayena sāsavā kusalākusalacetanā apuññābhisaṅkhāro puññābhisaṅkhāro āneñjā bhisaṅkhāroti pana tividhā honti. Tattha dvādasa akusalacetanā apuññāti saṅkhāronāma. Kāmarūpa kusalacetanā puññābhisaṅkhāronāma. Arūpakusalacetanā āneñjātisaṅkhāronāma. Abhidhammanayena pana sabbāpi lokiyalokuttarabhūtā kusalākusalacetanā saṅkhārānāma. Kiriyacetanā pana sabbāpi vibhaṅge nagahitā. Aṭṭhakathāyañca kiriyadhammānaṃ pana yasmā neva avijjā na kusalā kusalamūlāni upanissayapaccayattaṃ labhanti. Tasmā kiriyavasena paccayākāro navuttoti vuttaṃ. Avijjāca kusalākusalamūlā nica kiriyadhammānaṃ upanissaya paccayā na honti. Tasmā kiriyadhammā paṭiccasamuppādadesanāyaṃ nagahitāti vuttaṃ hoti. Saṃyuttepi yato kho bhikkhave bhikkhuno avijjā pahīnā hoti. Vijjāuppannā. So avijjā virāgā vijjuppādā neva puññābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti. Na apuññābhisaṅkhāraṃ. Na āneñjābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkharotīti vuttaṃ. Attano anurūpapaccayavasena pana tesaṃpi paṭicca samuppādo avāritoyeva. Nahi koci paṭiccasamuppādarahito saṅkhatadhammonāma atthīti. Esa nayo viññāṇādīsupīti. Viññāṇanti bāttiṃsavidhaṃ lokiyavipākaviññāṇaṃ suttantikanayena. Abhidhammanayena pana kiriyacittavajjitaṃ ekūnasattatividhaṃ lokiyalokuttaraviññāṇaṃ. Nāmarūpanti lokiya viññāṇa sahajātaṃ vedanādikhandhattayaṃ paṭisandhiyaṃ kammajarūpaṃ pavattiyaṃ cittaja rūpañca suttantikanayena. Abhidhammanayena pana sabbaṃ kusalākusala vipākasampayuttaṃ khandhattayaṃ vuttappakārarūpañca. Aṭṭhakathāyaṃ pana laddhapacchājātapaccayaṃ sabbaṃpi catusamuṭṭhānarūpaṃ gahitameva.
行法论藏说有三种：染污、善恶意及无记行法。染污意谓有十二种恶意行法。欲行善意称为善业。无记行法称为无欲无染之行。论藏则包含一切世出世间善恶意行法。所谓行意，皆有所不同。论云，因无明不善不善根不生，无善根不成，就此缘故，行法作为因缘不成立。因而行意不能为缘。故论云缘起所说因缘即指行意缘。于此处，正如比库，无明断后，生智慧，不再生善业恶业。依此因缘故，此诸缘起被阻断。没有无缘起的有为法存在。此缘起即指识等之缘。识者有三十一类世间果报识，属于经藏说。论藏说则有七十二种世间及出世识。名色为世识所生住，作为缘生色法，包含觉受等蕴，属经藏解释。论藏所说则包含一切善恶果报俱足之诸蕴色法。在论藏中，获得与不同生起条件相应的四类缘起，是集成表现的缘起学说。
[226] Vibhāvaniyaṃ pana
【226】至于分别观者，
‘‘Tadubhayaṃpi idha paṭisandhiviññāṇasahagata’’nti vuttaṃ. Taṃ anupapannaṃ.
说道：「这二者即在此续世识之中」，此理未入断。
Saḷāyatananti cha ajjhattikāyatanāni eva sabbattha pāḷiyaṃ vibhattāni. Ekacce pana ācariyā bāhirāyatanāni phassassa paccayā hontīti katvā tānipi idha gaṇhanti. Taṃpi nidānavagga pāḷiyā sametiyeva. Yathāha –
所谓六处者，是内在六根在各处别称为六处。然或有上师将外在根境及触缘亦列入，因缘触故，亦在此中纳入。此亦为缘起章节所用六处称呼。例如：
Katamoca bhikkhave lokassa samudayo. Cakkhuñca paṭicca rūpeca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ. Tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Phassapaccayā vedanā. Vedanāpaccayā taṇhā.La. Domanassupāyāsā sambhavantīti ayaṃ lokassa samudayo. Sotañca.La. Manañca paṭicca dhammeca uppajjati manoviññāṇaṃ. Tiṇṇaṃ saṅgati phasso.La. Lokassa samudayoti.
“比库们，世间为何起？眼因境色生眼识（三者俱集为触），依触生受，依受生渴爱、忧愁与痛苦。”此为世间生起。又有耳、意与法生意识（三者俱集为触）亦是世间生起。
Phassavedanādayopi nayadvaye taṃ taṃ viññāṇasampayuttā veditabbā. Taṇhupādānāni pākaṭāni. Bhavo duvidho kammabhavo upapattibhavoca. Lokiyakusalākusalabhūtā cetanāca. Cetanāsampayuttā abhijjhādayo anabhijjhādayoca kammabhavo. Yathāha-sabbaṃpi bhavagāmikammaṃ kammabhavoti. Kammanibbattā pana sabbepi lokiyavipākakkhandhā sabbānica kammajarūpāni upapattibhavo suttantikanayena. Abhidhammanayena pana lokuttara khandhāpi vibhaṅge āgatāeva. Jātijarāmaraṇāni sabbesaṃ saṅkhata dhammānaṃ lakkhaṇapattāni. Sokādīsu ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa socanākārena pavattā domanassavedanā sokonāma. Rodanākārena pavatto aniṭṭho cittajasaddo paridevonāma. Kāyikā dukkhavedanā dukkhaṃnāma. Cetasikā dukkhavedanā domanassaṃnāma. Ñātibyasanādinimittaṃ saṃsīdanavisīdanākārapavatto doso upāyāsonāma. Ayamettha vibhāgo. Yesaṃ pana khandhadukkhe avijjā appahīnā hoti. Tesaṃ itarasaccesupi sā appahīnāeva hotīti te khandhapavattiyaṃeva sukhasaññaṃ labhanti. Khandhanirodhe dukkhasaññaṃ. Khandhapavattimaggeeva sukhamaggasaññaṃ labhanti. Khandhanirodhamagge dukkhamaggasaññaṃ. Tasmā khandhapavattipaccayabhūtā puññā puññāneñjābhisaṅkhāradhammāeva tesaṃ avijjānivuṭānaṃ sukhakāmānaṃ dukkhapaṭikūlānaṃ sattānaṃ paṭisaraṇā hontīti vuttaṃ avijjāpacca yāsaṅkhārāti. Etthaca visesato paccuppannakhandhapaṭicchādikāya avijjāya duccaritabhūtā apuññābhisaṅkhārā sambhavanti. Anāgata khandhapaṭicchādikāya avijjāya sucaritabhūtā puññāneñjābhisaṅkhārā sambhavantīti veditabbā. Saṅkhāresu sati appahīnabhavataṇhānaṃ sattānaṃ cutianantaraṃ punabhavābhinibbattiyā koci vibandho nāma natthi. Tasmā saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ nāmarūpaṃ saḷāyatanaṃ phasso vedanāti ime attabhāvasaññitā pañcadhammā bhavantare pātu bhavanti. Tattha pana viññāṇameva padhānaṃ jeṭṭhakaṃ hotīti vuttaṃ. Saṅkhārapaccayāviññāṇanti viññāṇeca sati tassa udayabhūtānaṃ nāmarūpānaṃ uppattiyā vibandhonāma natthīti vuttaṃ. Viññāṇapaccayānāma rūpanti. Ettāvatā sāmaññato paripuṇṇonāma kāyo rūpa kāyoca vutto hoti. Evaṃsantepi tesu dvīsu kāyesu yedhammā sattapaññattiyā padhānaṅgabhūtā honti. Yehica phassā dīni upari aṅgāni āgatāni honti. Yesuca sattā attagāhaṃ daḷhataraṃ gaṇhanti. Te visuṃ nīharitvā dassetuṃ nāmarūpapaccayā saḷāyatananti vuttaṃ. Nāmarūpe sati tesaṃpi uppattiyā vibandho natthiyeva. Saḷāyatanasamuṭṭhitoca phasso saḷāyatane sati ekantena sambhavatīti vuttaṃ saḷāyatanapaccayāphassoti. Phassasamuṭṭhitāca vedanā phasse sati ekantena sambhavatiyevāti vuttaṃ phassapaccayāvedanāti. Sukhavedanāsadiso taṇhāya avassayonāma natthīti vuttaṃ vedanāpaccayātaṇhāti. Kāmupādānañcanāma ekasmiṃ ārammaṇe punappunaṃ samudācaritvā daḷhattappattā taṇhāeva, diṭṭhiyoca attanica attano ārammaṇesuca assādana khamana rocana bhūtāya taṇhāya vasena daḷhattaṃ āpajjantīti vuttaṃ taṇhāpaccayāupādānanti. Upādiyantāca tassa tassa upādāniyassa atthassa hitavuḍḍhisaññitaṃ taṃtaṃ kammabhavaṃ āyūhantiyevāti vuttaṃ upādānapaccayābhavoti. Bhavasaddo hettha vaḍḍhipariyāyo. Yathā –
以触、受及苦为引导，应知诸识皆依缘生。渴爱之所住显著。生有二种，为业生有；此有业由善恶意、心所所缘意导致。因业称为行业。业起，则皆是世俗果报蕴所成，有善恶业所造虚妄所成业拟合；阿毗达摩言，则有出世果蕴亦随解别现。生、老、死属所有造法之相。与亲友离别等生烦恼者为忧，忧称之；哭声为恶响，为悲哀；身苦感为痛苦称，心苦感为忧愁称。亲友离别等缘起悲愤为恚，称为恶业。此即二分。至于于蕴苦中无明已断者，于他缘等亦断，唯于蕴苦无明未断故，流转时获乐善见；于蕴灭有苦见，于流转之道上获乐见，于蕴灭之道获苦见。是以依蕴流转生善业，亦为善业所造。故无明灭断之乐欲众生，以苦相反而护持。此谓种无明与行。须知，尤以现行蕴无明则恶业生，无生蕴无明则善业生。行中若无渴爱断，则无续转之碍。由行缘识、名色、六根、触、受，即五法之生有，五法相续得生存。识生于行，识为主根，故云：识缘有名色，却无碍。识缘者为色。名色为识所缘。此色为世俗圆满之色身。是以世俗二色身，谓以七种分类为主干。触即为外来根入二色所生，其入处最明显也。彼因名色生无碍识，归为六处。识触俱起为六处所缘的触。触生受，依触生受。此亦定论。由受生渴爱，非欲乐，如火坑之渴爱缺无。由受生渴爱，谓渴爱因一境反复起，生强烈之渴爱。见见取及我取渴爱强盛。由渴爱生染取，染取由情理利益增盛，业生之义。此渴爱取对立，因取是业所生。取即是深意取相为业，故名业生。生字明显增长之意。如此，生即为生的增益。世间生有意谓生有其生起之因。遂曰有是生之所依。如：
Suvijāno bhavaṃ hoti, duvijāno parābhavoti.
「识明智者出生，有识愚者失败。」
Kammabhave sati ekantena punabhavopi sambhavatīti vuttaṃ bhavapaccayājātīti. Jātiyāca sati ekantena jarāmaraṇaṃ hotiyevāti vuttaṃ jātipaccayājarāmaraṇanti. Ayamettha tabbhāvabhāvibhāvavidhi. Sokādivacanañcettha īdisena tabbhāva bhāvibhāvena pavattassa sakalassa vaṭṭadhammassa ādīnavarāsidassa natthaṃ vuttanti. Etthāti imasmiṃ paccayasaṅgahe. Tatthāti tasmiṃ paṭiccasamuppādanaye. Addhānavante dhamme bhuso dhāretīti addhā. Kālo. So hi tekālike dhamme santānānupabandhavasena kappaparaṃparā vassa utu māsa pakkha ratti diva paraṃparāca hutvā apatamāne dhārento viya upaṭṭhātīti. Athavā, bhuso dahanti tiṭṭhanti pavattanti tekālikā dhammā etthāti addhā. Kāloyeva. So pana sayaṃ abhinnopi bhedavante dhamme upādāya bhinno viya upacarituṃ yuttoti vuttaṃ tayoaddhāti.
在有业生成之中，若其时有终尽，则可复生，谓之生基所生者。譬如有生，若终尽则有老死，谓之生基所生老死。此处乃指世间生死变化之理。忧悲等言，依此将生灭之理分别为常生之流转及种种因缘之发起言，不适于此。所谓此处，即在此因缘汇聚中。彼处，即在彼缘起处。所谓「增时」意指增添的法，则为时间也。时间者，复世间诸法相续不断，如轮转往复，季节、雨季、月份、两节、夜与日交替循环，如护持新运动者般存在。又或谓时者，即现时立存之时也。此三种增时，言之谓三增。因其自体虽相依异相，而诸法彼此依止，合适继之运行也。
[227] Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ
[227] 然而分析解说者，
‘‘Atati satataṃ gacchati pavattatīti addhāti vuttaṃ’’. Taṃ na sundaraṃ.
“经常逾越而持续运行”谓增时之意，谓之不美。
Evañhi sati addhānanti nasijjhati. Yathā addhānamaggapaṭipannoti. Aṅgānīti avayavapadhānaṅgāni. Padhānasambhārāti vuttaṃ hoti. Ākārāti avayavakoṭṭhāsā. Koṭṭhāsattho hettha ākārasaddo. Yathā dvattiṃsākārāti. Ākiranti tattha tattha pakiritvā thapitā viya hontīti ākārātipi vadanti. Sandhīti dvinnaṃ dvinnaṃ saṅkhepānaṃ saṅghaṭanaṭṭhānaṃ. Saṅkhepāti padhānadhammasaṅgahā. Vaṭṭanti punappunaṃ āvaṭṭantīti vaṭṭāni. Mūlayanti sabbepi vaṭṭadhammā ettha tiṭṭhanti tadāyattavuttitāyāti mūlāni. Patiṭṭhā. Pabhavāti attho. Yasmā eko puriso ekāya aṅguliyā samuddo dakaṃ gahetvā mahājanassa mukhe pakkhipitvā catūsu mahāsamuddesu udakassa loṇabhāvaṃ saññāpento viya bhagavāpi avijjā paccayā saṅkhārātiādinā ekameva paccuppannabhavaṃ paripuṇṇaṃ desetvā anamataggassa sakalassa saṃsāravaṭṭassa pavattiṃ ñāpesi. Paripuṇṇaṃ desentenaca nāma tassa ekassa bhavassa hetuca desetabbo hoti. Phalañca desetabbaṃ hoti. Tattha hetū nāma purimabhave siddhā avijjā saṅkhārā. Phalaṃnāma anāgatabhave jāti. Iti ekabhavavisayāpi ayaṃ desanā ekadesena atītānāgata sādhāraṇāca hotīti vuttaṃ avijjāsaṅkhārāatītoaddhātiādi. Etthaca addhuno addhāvantānañca abhedaṃ viya katvā vacanaṃ dhammato visuṃ addhāsaṅkhātassa kālassa abhāvaṃ dasseti. Kāloyeva lokaṃ pavatteti nivattetīti pavattaṃ micchāvādañca nīvāreti. Na hi sayaṃ abhāvabhūto kālo kassaci pavattako nivattakoca bhavituṃ yuttoti. Kasmā panettha ekamekassa paccuppannassa attabhāvassa pavattiṃ dassento bhagavā atītabhave hetuñca anāgatabhave phalañca dassetīti. Ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ nīvāraṇatthaṃ atītahetu dassanaṃ. Ucchedadiṭṭhi nīvāraṇatthaṃ anāgataphaladassanaṃ. Sassata diṭṭhinīvāraṇatthaṃ ubhayadassananti daṭṭhabbaṃ. Tattha ahetu apaccayā sattā pavattanti nivattanti saṃkilissanti visujjhantīti pavattā diṭṭhi ahetudiṭṭhināma. Brahmā pajāpati issaranimmānādivasena abhūta hetudassanaṃ visamahetudiṭṭhināma. Sattā maraṇe ucchijjanti, anāgate jātināma natthīti pavattā diṭṭhi ucchedadiṭṭhināma. Attānicco dhuvo, sova bhavato bhavaṃ sandhāvati saṃsaratīti pavattā diṭṭhi sassatadiṭṭhināma. Evaṃ nicco hutvā sandhāvantopana avijjādīhi sādhetabbo nahoti. Tasmā avijjāsaṅkhārehi bhavantare puna viññāṇuppattiṃ vadantena sassatadiṭṭhi nīvāritā hotīti.
正如是，增时渐长不息，犹如修行道路之渐进。分别为有之部分构成。部分集合即总合。形态为部分之组合。三十二形态即为例。断言为在诸处所具之形态。结合法则之总结。轮回为再三反复。根本谓根基。安立谓立定之意。如一人以一指将海水取出，洒入大众面前四大洋之水盐味，世尊亦如是，因无明与行以一切现世生死充满，示现无尽无始恒转流转。即宣教此唯一生之缘起圆满，揭示生死轮回之流转。不仅示现因所示以往生，亦显未来生之果。因果者，昔生之无明与行为因，未来生之生为果。此乃一生领域法义，即一教言兼摄过往未来之一般道理，谓无明行过去亦为因。本处亦寰宇中诸由增时之法，目前增时现有者无常为明显。时者，乃使世间转动行进或停转回转之根本。若时斩断，则不应有转动回转之义。何故世尊显示生起时之本性，示现以往生之因，未来生之果？为断除无因或不同时之见解。灭尽见之去除，以显未来果。灭常见之去除，显示两方。无因断论谓因无而有之法依续，当断除。灭常断论谓一切恒法实有之见应远离。二见去除，则二果显现。于此，无因所依而生之众生运动起伏净化故，谓其行为为转动见。梵天婆罗门等诸天及造物主之类，现无因趣果之法，为不正见。众生因死灭而根绝，未来则谓无生，此即转动断见。自己常存，或随自生生死轮转不息，即转动常见。此理既为非恒，终久则断，离无明而证入涅槃，无明诸行中有此转动见之灭除，故复生起识受等不断义谓之灭常实见。
Kasmā panettha sokādayo aṅgesu nagahitāti. Jātiyā sati sokādayo ekantena sambhavantīti evaṃ tabbhāva bhāvibhāva lakkhaṇassa abhāvato. Satipi hi jātiyā rūpa loke arūpalokeca te na sambhavanti. Kāmalokepi kesañci na sambhavantiyevāti. Yadievaṃ kimatthaṃ tesaṃ vacananti. Jātiyāvā avijjādikassavā vuttappakārassa sakalassa vaṭṭapavattassa mahāādīnavarāsidassanatthanti dassetuṃ sokādivacanaṃ panettha nissanda phalanidassananti vuttaṃ. Tattha nissandaphalanidassananti jātiyā mahāādīnava rāsisaṅkhātassa udayaphalassa nidassananti attho. Kasmā pana imassa paccuppanna bhavassa atītapaccayā dve avijjā saṅkhārā eva pāḷiyaṃ vuttā. Kiṃ pana te eva dve imassa paccayā hontīti. Aññepi hontiyeva. Atha kasmā te pāḷiyaṃ na vuttāti. Avuttānaṃpi tesaṃ atthato laddhattāti. Kathañca te avuttāpi laddhāti. Tabbhāva bhāvibhāvalakkhaṇena tadavinābhāvibhāvalakkhaṇenaca laddhāti dassento avijjāsaṅkhāraggahaṇenātiādi māha. Esa nayo paratthapi. Tattha avijjā saṅkhāraggahaṇenāti pāḷiyaṃ ādito vuttena avijjāsaṅkhāra vacanena. Taṇhupādānabhavāpi gahitā bhavantīti avijjābhāve bhāvato, abhāveca abhāvato avijjāgahaṇena taṇhupādānānipi gahitāni bhavanti. Saṅkhārabhāveca bhāvato, abhāveca abhāvato saṅkhāraggahaṇena kammabhavopi gahito bhavatīti attho.
何故此处忧悲等诸声，附加于各处而成？因有生时即忧悲等必然起，此乃生法及行法之性质所标。然生之时，不论在形色世或无色界或欲界色境，或其余诸感官均无法生生，故为何言此？生已于生时伴生无明等诸行之极广大轮回之因缘，欲显示忧悲诸语依赖于果报之显现，故言有所依赖与结果之显示。缘此，现时生之本质依以往及未来生之因果所成，佛语意在显示此一理论。两因乃指无明与行。为何此二因被称为巴利语而非他语？因未言明者意在明确其义，且附带其含义。如何明白此义？依性格及对相反无生义的明解。此为他义之说。无明行之合亦即为业及产生世界法之大因，故称为生业。
Vibhāvaniyaṃ pana
且分析者曰，
Kilesabhāvasāmaññato avijjāgahaṇena taṇhupādānāni. Kammabhāva sāmaññato saṅkhāraggahaṇena kammabhavo gahitoti vuttaṃ. Taṃpi yujjati.
烦恼存在的共相是以无明为根本，其下生起渴爱与取法。业的存在共相则以行的聚合为根本，业存在因此被宣说为“已被行所摄持”。这两者皆相应而被规定成立。
Tathā avijjā saṅkhārā gahitā bhavantīti sambandho. Tadavinā bhāvibhāvena taṇhupādānavacanena avijjāca bhavavacanena saṅkhārāca gahitāti attho. Lakkhaṇadhammānaṃ lakkhitabbadhammehi avinābhāvibhāvato tadavinābhāvibhāvena jātijarā.La. Gahitanti vuttaṃ. Itikatvāti iminā kāraṇena. Vīsatākārā bhavantīti sambandho. Pathamaṃ hetupañcakaṃ eko saṅkhepo. Dutīyaṃ phalapañcakaṃ eko. Tatīyaṃ hetupañcakaṃ eko. Catutthaṃ phalapañcakaṃ eko saṅkhepoti catusaṅkhepā honti. Cattāro saṅgahā hontīti attho. Catūsu pana saṅkhepesu siddhesu pathamena dutīyassa dutīyena tatīyassa tatīyena catutthassāti evaṃ tisso sandhiyopi sijjhantiyevāti vuttaṃ tisandhi catusaṅkhepāca bhavantīti. Etthaca hetupañcakaṃ phalapañcakanti etaṃ lokassa pākaṭavohāravasena vuttaṃ. Hetuphala saddā pana paccayapaccayuppannapariyāyā eva hontīti dutīyapañcakassa pathamaṃ upādāya phalapañcakatā tatīyaṃ upādāya hetupañcakatāca na na sambhavati. Tathā tatīyassapi catutthaṃ upādāya hetupañcakatā dutīyaṃ upādāya phalapañcakatācāti. Evañhi sati hetuto phalameva siyā. Na phalato hetūti codanā anokāsāeva hotīti. Dvīsu pana hetupañcakesu saṅkhārakammabhavānaṃ viseso aṭṭhakathāyaṃ vuttoyeva. Yathāha-dānaṃ dassāmīti cittaṃ uppādetvā māsaṃpi saṃvaccharaṃpi dānupakaraṇāni sajjantassa uppannā purimacetanāyo āyūhanasaṅkhārānāma. Paṭiggāhakānaṃ pana hatthe dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpayato uppannā cetanā bhavoti vuccati. Ekāvajjanesuvā chasu javanesu cetanā āyūhana saṅkhārānāma. Sattamajavanacetanā bhavo. Yākācivā pana cetanā bhavo. Taṃsampayuttā āyūhana saṅkhārānāmāti. Kammabhavo upapattibhavoti dve bhavā dvādasasu aṅgesu ekasseva bhava aṅgassa avayavānāma hontīti vuttaṃ kammabhavasaṅkhātobhave kadesotiādi. Etthaca saṅkhārakammabhavānaṃ viseso vutta nayeneva veditabbo.
因此无明与行互为所摄，是紧密相联的。若无此联结，无明一面说作生死之根本，行亦然被说为缘起。
就诸相之标识法而言，无明缺失则无生老死，即所谓“被摄持”者。因而“过去”、“此时”等说，皆因此原因而起；故称为“依止之因”。诸相成为二十七类，即有四种归集：第一为因的五项归集，第二为果的五项归集，第三为因的五项归集，第四为果的五项归集，合计四归集。
此四归集，即四种集合之意。四集合的成立中，第一集合（因集）是第二集合（果集）的第二（果集），第二集合是第三集合的第二，第三集合是第四集合的第二，第四集合是第一集合的第二，如此三重结节互相贯通，如论所说。
此处说“因五项与果五项”乃世间通用之分法；但“因果”一词本意为“缘生缘果”之顺序，即在第二个五项集的第一组缘取为果五项，第三组为因五项。因此乃因缘相应方成立，不能说因缘对调。
如此，若有觉察，则“因”即是“果”，不生反倒生，言外之意在此。两组因五项中，一组着重行作为业，详释于注疏：如施赠时所发思惟与过去种种业的累积，形成寿命维护的行（业）；受赠者以施财为义性而生心发意称为现行之业。
此两种因五项的特别性质须知，详言为：行的业名有两种，指十二支中的一个部分，业生名为“业存在”，即业的能所体，唯于此处称“业存在”。因故此处以“行业存在”限定之，意即特殊之业被分别识别。
[228] Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ
[228] 关于所应观察之义，
‘‘Kammabhavasaṅkhāto bhavekadesoti ettha āyatiṃ paṭisandhiyā paccayacetanā saṅkhārāti veditabbā’’ti vuttaṃ. Taṃ idha na yujjati.
文中说“所谓业存在于行者之处，即是今生续接的依缘与意志聚合之行”，此说在此处不适用。
Tesaṃ dvinnaṃpi dvīsu hetupañcakesu saṅgahitattāti. Yathā rutapāḷinayenavā etaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Avasesācāti idaṃ jātijarāmaraṇehi saddhiṃ viññāṇādiphalapañcakaṃ sandhāya vuttaṃ. Etthaca yadetaṃ pubbe jātijarāmaraṇaggahaṇena viññāṇādi phala pañcakaṃ gahitaṃ. Taṃ atthato upapattibhavoeva. Nahi phalapañcakato añño upapattibhavonāma atthīti. Evaṃ santepi dhammavibhāga rakkhaṇatthaṃ upapattibhavasaddena catutthapañcakaṃ gahitanti yuttaṃ. Dvādasasu aṅgesu avijjānāma moho. Soca akusalamūlaṃ. Taṇhānāma lobho. Soca akusala mūlanti vuttaṃ avijjā taṇhāvasena dve mūlānīti. Athavā, mūlanti sīsaṃ. Dve vaṭṭasīsānīti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana purimaṃ pañcakadvayaṃ ekaṃ bhavacakkaṃ pacchimaṃ pañcakadvayaṃ ekaṃ bhavacakkanti katvā purimaṃ avijjāmūlaṃ. Tañca diṭṭhicaritānaṃvā apāyagāmīnaṃvā cakkaṃ. Pacchimaṃ taṇhāmūlaṃ. Tañca rāgacaritānaṃvā sugatigāmīnaṃvā cakkanti dassitaṃ. Cakkanti pana yato paṭṭhāya vaṭṭasantānassa ārabbho hoti. Tasmiṃ puna āgateeva cakkaṃnāma siyā. Tasmā idha dutīyena hetuphala yugaḷena saddhiṃ sabbaṃ ekameva cakkanti yuttaṃ.
二者于两组因五项中皆有聚合之意，如《律藏巴利素本》云：“此理当见”。
终结处说这是生老死诸因缘识等五果的结合。在此，依据前述生老死之业识等五果之聚合，仅为业存在的成立原因，并无他所称为业存在者。如是虽说，为维护法义，业内存在以名称称四因四果五项聚合。
十二支中无明指无明，为忧愁和不善之根本；渴爱称为贪，是不善根。由无明渴爱两根基，故名二根；亦称二根基。注疏中对前半五项二项合称为一生死轮回，后半五项二项称另一生死轮回。前者为无明根本，谓执着见行为恶道轮回；后者谓渴爱根本，谓善道轮回。因生死轮回由生起开始，当此时复行之故，名为生命轮回。故有人分作两因果并行存在，二因果同列成一轮回，合理而已。
Kasmā panettha āgamanasambhāresu avijjāeva sīsaṃ katvā vuttā. Gamanasambhāresuca taṇhāeva. Nanu ubhayattha ubhayaṃpi sīsaṃ katvā vattabbanti. Vuccate, sukhavedanāsadiso hi taṇhāya āhāronāma natthi. Tasmā vedanaṅgato paraṃ vaṭṭaṅgaṃ ghaṭentena vedanā nurūpātaṇhāeva vattabbā. Na avijjāti gamanasambhāresu tāva avijjāya okāso natthi. Sabbapathamaṃ ārabbhaṭṭhāneca sabbapadhānā avijjāeva vattabbā hoti. Sāca saṅkhāruppādane avirajjhanakaṅgabhūtāti na tesaṃ antare ekassa aṅgassa atthāya kiñci vattabbaṃ atthīti āgamanasambhāresu taṇhāya okāso natthīti. Ayañhi paṭiccasamuppādadesanānāma padhānaṅgapariggaha vasena pavattā. Na labbhamāna sabbadhamma pariggaha vasenāti.
何以于降生因缘集处无明被称为根本？因于此处因缘集则渴爱为根。
二者皆分别为两种根基，故二者皆被称根本。所谓痛苦受用等无法满足的渴求便是渴爱，故依受处而生渴爱。因缘聚集处无明时则无相应的无明余地。一切最初的起始与持续皆以无明为基止。但因行构成则缘起未断彼此相续，因缘集则以渴爱为基。因缘聚集时无中有余地无明，故无明不存于此处。
由此，第二因果对义合一而成一整体轮回因果，此谓第二区别性。
Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ
然而，所应阐明的是——
Pubbantassa avijjāmūlaṃ. Aparantassa taṇhāmūlanti vuttaṃ.
「前际以无明为根，后际以渴爱为根」，如此说道。
Tattha pubbantassāti pubbassa hetuphalakoṭṭhāsassa. Aparantassāti pacchimassa hetuphala koṭṭhāsassāti atthoti. Kasmā panetāni dvemūlānināma hontīti āha –
其中，『前际』者，乃前分因果之部分也；『后际』者，乃后分因果之部分也——此为其义。然而，为何此二者名为『两根』？故云——
Tesamevaca mūlānaṃ, nirodhena nirujjhatīti.
「彼等大家所共知的二根因，因其因灭而悉断。」
Tesaṃ samudayena sakalavaṭṭaṃ samudeti. Nirodhenaca nirujjhati. Tasmā tāni dvemūlānināmāti vuttaṃ hoti. Keci pana paṭiloma paṭiccasamuppāda dassanametanti vadanti. Paṭiloma paṭicca samuppādonāma avijjānirodhā saṅkhāranirodho saṅkhāranirodhā viññāṇanirodhotiādiko nirodhavāro. Idāni sokādi vacanaṃ na kevalaṃ nissandaphala nidassanatthameva hoti. Athakho jarāmaraṇena saddhiṃ ekaṃ aṅgaṃ hutvā upari vaṭṭamūladhammapaṭipādakānaṃ dukkhadhammānaṃ nidassanatthaṃpi hotīti dassento jarāmaraṇa mucchāyātiādi māha. Tattha mucchāsaddena sokādīnaṃ gahaṇaṃ. Tepi hi sayaṃ āsavasambhūtā hutvā puna āsavuppādāya paccayā hontīti etena tesaṃ jarāmaraṇaṅge gahaṇaṃ siddhaṃ bhavati. Jarāmaraṇamucchāya abhiṇhaso pīḷitānaṃ bālānaṃ āsavā abhiṇhaso samuppajjanti. Āsavānaṃsamuppādāavijjāca pavaḍḍhati. Āsavasamudayā avijjāsamudayoti hi vuttaṃ. Evañca sati avijjāpaccayā saṅkhārāti puna ābandhameva vaṭṭanti attho. Etthaca –
其缘生则诸轮回不息；缘灭则轮回断尽。故称为二根。亦有说者谓此为逆转缘起之观：逆缘起乃无明灭、行灭、识灭诸灭法等。今『忧悲等言』，非仅表业果示现，且且说明老死同存，谓彼与轮回根本法同行者，为苦之显相，故言老死遮蔽。此处『遮蔽』言忧悲等为内涵包摄。此三者皆因垢生，而因垢复生，乃至复发故也。垢生者，即无明生，垢复生者即垢因缘。如此正念中，无明为因，行为果，重新相续，即轮回继续。此义如此。
Nānā byasanaphuṭṭhassa, sokādīnaṃ pavattito;
遭诸苦难之侵袭，忧等随之而生起；
Avijjā taṇhā vaḍḍhanti, yato vaṭṭaṃ pavattatī tipi.
无明和渴爱增长，因为三有的轮转在此流转。
Vattabbaṃ. Yathāha-katamoca bhikkhave dukkhassa vipāko. Sammohavepakkaṃ vāhaṃ bhikkhave dukkhaṃ vadāmi. Pariyeṭṭhivepakkaṃvāti tattha sammoho avijjā. Pariyeṭṭhi taṇhā. Tadubhayaṃ vipākaṃ etassāti katvājarāmaraṇasokādikaṃ dukkhaṃ sammohavepakkaṃ pariyeṭṭhivepakkantica vuccatīti. Tattha sammohonāma ñātibyasanā dinā phuṭṭhosocati paridevati uratāḷi kandati, sammohaṃ āpajjatīti evaṃ āgato sammoho. Pariyiṭṭhināma yathā jigacchāti pīḷito. Bhojanaṃ pattheti pariyesati pipāsābhipīḷito. Pāṇiyaṃ pattheti pariyesati, evaṃ kenaci dukkhena phuṭṭho sukhaṃ pattheti pariyesatīti evaṃ pavattā pariyiṭṭhitaṇhā. Ettha pana yasmā jarāmaraṇasadisaṃ mahantaṃ visaṭaṃ niyatañca imassa lokassa dukkhaṭṭhānaṃnāma natthi. Dukkhanissaraṇatthañca satthusāsanaṃ. Tasmā ayaṃ paṭiccasamuppādadesanā jarāmaraṇanidānā hoti. Yathāha-kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno jāyatica jiyyatica miyyatica cavatica upapajjatica. Athaca panimassaṃ dukkhassa nissaraṇaṃ nappajānāti jarāmaraṇassātiādi. Yesu pana aṅgesu ādito paṭṭhāya ñātesu jarāmaraṇaṃ samūlaṃ khanitvā tato attānaṃ mocetuṃ sakkoti. Tāni dassetuṃ jātiādīni purimāni aṅgāni desitāni. Apica. Ekasmiṃ bhave ṭhatvā āgamanasambhārehica gamanasambhārehica āgatiyāca gatiyāca saddhiṃ attabhāvanibbattiyā dassitāya atīte anāgateca sakalasaṃsāre tasmiṃ tasmiṃ bhave tassa tassa attabhāvassa nibbatti dassitāeva hoti. Sabbānica diṭṭhigatāni nivattitāni. Bhavacakkañca anādimantaṃ hutvā ābandhatiyeva. Tasmā jarāmaraṇavacanenavā sokādivacanenavā avijjaṃ acintetvā vaṭṭapavattassa mahāādīnavarāsidassanameva paccetabbanti. Iccevantiādi nigamanaṃ. Iccevaṃ avijjāpaccayā saṅkhārātiādinā nayena paṭhapesīti sambandho. Iccevaṃ ābandhaṃ anādikaṃ tebhūmakaṃ vaṭṭantipi yojenti.
此处当说的是，诸比库，苦的果报为何？我说苦是由迷惑成熟而生。所谓迷惑者，是无明；所谓渴爱者，是界限。称这两者结果为『果报』。由此产生老死忧悲等苦，便是由迷惑成熟及由界限成熟。迷惑者，如亲近的恶友在一天之中发作时，使人痛苦、悲伤、忧愁、哭泣、嗥叫，称为迷惑。界限者如渴望的痛苦，使人忙乱寻找食物；又渴望使人寻找饮水。如此由某种苦所触，使得安乐寻求被称为界限渴爱。此间，因老死之类的巨大痛苦，明确且确定地成此世间苦处。为了解脱苦果，佛法因此而说。由此，缘起法说为老死的根本原因。譬如，苦难之世如诸苦事相继出生、存活、老死、死亡、降生。但此苦的解脱，不能因未曾认识老死等缘起而得。若有人洞察诸缘就能砍断老死的根本，从而自得解脱。过去所说的生死等各部份也被揭示。且在一有情生命中，所有由来、去往，交会与分别，以及自我存在和灭尽都被显现，无论过去或未来，在三界世间各处皆如是显现。诸见皆已回转。生死轮转尚未来始终相续。故在描述老死等时，说此忧悲及无明皆不应被忽视，且必当观察轮回流转的极大痛苦，这是结论。由此，无明等诸行作为缘，佛法由此而修。无明导致行起，行又以无明为缘，两者互相依存称为缘起。所谓修，是观此义而宣说。
Tattha iccevaṃ ābandhanti jarāmaraṇamucchāyātiādinā vutta nayena punappunaṃ ābandhaṃ. Anādikanti kasmā vuttaṃ. Nanu avijjā ādimhi vuttāti. Vuccate, vaṭṭassa ādibhūtattā sā ādimhi vuttā na hoti. Vaṭṭakathāya sīsa bhūtattāeva sā ādimhi vuttā. Evaṃ vuttāya pana tāya vaṭṭassa anādikabhāvopi dassito. Avijjā hi nāma bahiddhā na labbhati. Sattasantāne eva labbhatīti paccakkhatova siddhametaṃ. Tasmā idha atītabhave avijjāya siddhāya tassāadhiṭṭhānabhūto attabhāvopi tasmiṃ bhave sijjhatiyeva. Sijjhanto ca imassaṃ dasanoyaṃ vutta nayena aññāya avijjāya eva sijjhati, na aññathā. Evañca sabhi puna tassapi adhiṭṭhānabhūto attabhāvo sijjhatiyevāti avijjā attabhāvocāti ubhayaṃ petaṃ anavaṭṭhitaṃ anādikameva hotīti. Vaṭṭassa pana tividhassapi padhānapaccayabhūtattā sā vaṭṭakathāya sīsabhūtā hoti. Yadi sā vaṭṭassa ādibhūtā na hoti. Atha tassāpi paccayo vattabboti. Saccaṃ. Tassā pana paccaye vuttepi tassa paccayassapi paccayo vattabboti āgacchatiyeva. Evañca sati tassa tassāti niṭṭhānameva napaññā yeyyāti. Aññattha pana vuttoyeva. Yathāha-āsavasamudayā avijjāsamudayoti. Yathācāha-avijjaṃ pāhaṃ bhikkhave sāhāraṃ sanidānaṃ vadāmi. Kocassā āhāro. Pañcanīvaraṇā tissa vacanīyanti. Yathācāha-avijjā paccayo, saṅkhārā paccayuppannā. Ubhayametaṃ paṭicca samuppannanti. Paṭhapesīti paññāpesi desesīti attho. [Paṭiccasamuppādanayo.]
这里说老死等所结之锁链，往往反复相续。所谓无始，是什么意思？非他无始，而是指无明的起始不可追溯。轮回的根基即无明，故无始之说即指此根基。轮回尽管无始，但亦明确显现无始的状态。无明本无外境，唯在众生心识中生起，故此众生相续不绝。过去世中，因为无明稳定存在，故即使心识有灭亦复现于未来世。此即所谓心识因无明根基而现生。由此心识若陨灭，其余皆灭绝，否则心识亦因无明而复起，故称为心识之存在与意识相续，无明为根之心识相续。轮回有三种主要缘生条件，此即轮回成因的根本。若无此根基，则轮回不成立。获此根基后方能成立。根基成后，必然有缘生缘灭。若无根基，亦无缘由能成立。故依此有精妙义理。比如说，贮粮之类依赖土壤生长，土壤即根本，粮食是缘；粮食生起亦需赖根土，土壤的不变才得粮食成长。同理缘起说此道理，缘为成就者，根为根基者。故缘起法被称为缘起。
§167
167. Idāni paṭṭhānanayaṃ dassetuṃ hetupaccayotiādi āraddhaṃ. Tatthahetuca so paccayocāti hetupaccayo, hetu hutvā paccayo hetubhāvena paccayoti vuttaṃ hoti. Tattha kenaṭṭhena hetūti mūlaṭṭhena, koca mūlaṭṭhoti. Rukkhānaṃ rukkhamūlassa viya bhūmiyaṃ sahajātadhammānaṃ ārammaṇesu suppatiṭṭhi tabhāvasādhanaṭṭho mūlaṭṭhonāma. Sahajātadhammānaṃ kusalādi bhāvasādhanaṭṭho mūlaṭṭhonāmātipi vadanti. Yaṃ panettha vattabbaṃ. Taṃ heṭṭhā vuttameva. Saddatthato pana hinonti vuddhiviruḷhivepullapattivasena suṭṭhu patiṭṭhahanti sahajātadhammā ettha etenavā ārammaṇe daḷhanipātinā thāmabalasampannenāti hetu. Paccaya saddo pana upakārakaṭṭho. Upakārakotica sayaṃ yādisena sabhāvena upalabbhamāne anuppannāvā dhammā uppajjanti. Uppannāvā tiṭṭhanti ṭhitāvā uparuparivuddhiviruḷhiyā paccayattaṃ upagacchanti. Tādi senasabhāvena upaladdhiyeva. Nahi sabhāvadhammesu īhāvā byāpārovā upalabbhati. Yena kattāvā kāretāvā upalabbheyyāti. Tathā upaladdhiyaṃ pana sati anurūpānaṃ paccayuppannadhammānaṃ anuppannānaṃvā uppajjanato uppannānaṃvā ṭhitibhāvapattito ṭhitānaṃ vā uparuparivuddhiviruḷhiyā paccayattupagamanato suṭṭhu karānto viya sādhento viya hotīti katvā upakārako tveva vuccatīti. Iti ārammaṇe thirabhāvavuddhi viruḷhibhāvasādhana saṅkhātena mūlabhāvena upakārakā chahetudhammā hetupaccayo nāma.
这里要开始说明缘起的因缘关系。所谓因缘，其中因就是根本原因，称根因。比喻树木的根，根本即地，所有天性之法赖根处生起而稳定。故所谓根本，是指产生诸有情及诸法基础的根源。缘是辅助因，是帮助因。辅助因如军营中的士兵，因士兵出现，军队得以成立。没有士兵，军队则无。故辅助因是因之助缘。配合这些缘起法中有六种根本因，即根因及其五种助缘，通常统称为因缘。
Āramanti cittacetasikā dhammā suṭṭhu ratiṃ anubhavantā viya ajjholambamānā pavattanti etthāti ārammaṇaṃ. Ārammaṇabhāneva upakārakā chaḷārammaṇadhammā ārammaṇapaccayo. Adhipati saddattho heṭṭhā vuttoyeva. Adhipati bhāvena upakārako dhammo adhipatipaccayo. So duvidho ārammaṇādhipati sahājātādhipativasena. Ārammaṇadhammāpi hi keci garukatā attano ārammaṇikadhamme sāmino viya dāse attano vasevattayamānā attani niccaṃ ninnapoṇapabbhāreeva karontīti. Natthi antaraṃ etassāti anantaro, anantarabhāvena upakārako dhammo anantarapaccayo. Suṭṭhu anantarabhāvena upakārako dhammo samanantarapaccayo. Imesaṃ dvinnaṃ paccayānaṃ dhammato viseso natthi. Atthato pana purimacitte niruddhepi pacchā santānaṃ ucchijjituṃ adatvā santānānubandhavasena sārammaṇadhamma bhāvena attasadisassa dhammantarassa uppādanaṃ anantarapaccayatā. Dhammantare uppādiyamānepi yaṃkiñci dhammaṃ anuppādetvā paṭisandhādīnaṃ kiccaṭṭhānānaṃ paṭipāṭiyā cittaniyāmaṃ nāma sādhetvā anurūpasseva dhammantarassa uppādanaṃ samanantarapaccayatāti. Evañhi sati nirodhā vuṭṭhahantassa asaññasattā cavantassaca purimapacchimabhāgapavattānaṃ cittuppādānaṃpi anantaratā samanantaratāca upapannā hotīti. Nahi abhāva bhūto antare kālo tesaṃ antaraṃ karotināma. Naca aññasantānabhūto antare rūpadhammo. Aññañhi rūpasantānaṃ, aññaṃ arūpasantānaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana kālānantaratā samanantarapaccayoti vādaṃ paṭikkhipitvā saṇṭhānābhāvato suṭṭhu anantarāti samanantarāti vuttaṃ. Etena yathāsaṇṭhānavantānaṃ rūpadhammānaṃ anantaratānāma majjhe paricchedasahitāyeva hoti. Na tathā saṇṭhānarahitānaṃ arūpadhammānaṃ. Tasmā purimapacchimānaṃ tesaṃ ekībhūtānaṃ viya pavattisamanantaratānāma. Tathā pavattana samatthatā samanantarapaccayatāti dasseti.
所说根本是：那些心、意和心所，像人有喜欢并依恋的感觉一样，长久地执持某事物，并不断推动其起作用，这称为缘起中的根。六种属于缘起的辅助因称为缘缘，意思是缘所依之缘。根本因和辅助因共轭无间，互为支撑。根本因亦分为生理根与心理根，心理根是心意力的连接，使其连续不断。此两种助缘，都不存在时间间断，是连续共生。其中文义区别于时间前后来解释无间连续性。此处指根与缘之间协同作用，使心法得以延续持续出现。这种无时间间隔的连贯性，是不可断裂的缘起法理。注疏驳斥了旧论者的无序观点，说明缘起法有严格的先后次第。
Ye pana dhammā attani jāte eva jāyanti, no ajāte. Attanā sahevaca jāyanti, no pure pacchāca, tesaṃ jātatthāya viya sayaṃ tehi saha jātabhāvena upakārako dhammo sahajātapaccayo. Pakāsassa padīpo viya. Padīpajālañhi uppajjamānaṃ pakāsasaṅkhātena ālokena saheva uppajjatīti. Aññamaññaṃ upatthambhantaṃ tidaṇḍaṃ viya aññamaññaṃ upatthambhanavasena upakārako dhammo aññamaññapaccayo. Evañca sati imassa paccayassa purimena saha viseso pākaṭo hoti. Nahi saha jātasaddo evarūpaṃ aññamaññopatthambhanaṃ bodhetīti. Nissayanti etthāti nissayo. Nissayabhāvena upakārako dhammo nissayapaccayo. So pana sahajātanissayo vatthupurejāta nissayoti duvidho hoti. Tattha sahajātova samāno paṭakoṭṭhako viya cittakammānaṃ patiṭṭhābhāvena upakārako dhammo sahajātanissayo. Pathavī viya tiṇarukkhādīnaṃ pure jāto hutvā adhiṭṭhānabhāvena upakārako vatthupurejāta nissayo. Balavataro pana nissayo upanissayo. Yathā hi sālibhattassa uppattiyā sūdovā ukkhalivākaṭṭhaṃvā aggivānissayo eva hoti, na upanissayo. Sālikhettavuṭṭhidhārā eva pana upanissayo, na hi tāsuasati bhattuppattiyā sūdādīnaṃpi thāmonāma atthīti. Tathā yahiṃ paccaye asati nissayadhammāpi natthi. Kuto nissitadhammā. So paccayo nissayatopi balavataraṭṭhena upanissayoti vuccatīti.
众法皆当自所出生，不能非出生而有。共生之法是彼此相依而生，不是先后相继。故其缘助如灯光与灯火，灯火相依而生，共同发光。亦如三根棍相互支撑，彼此为助缘。对缘起的此因有清晰体现，若仅有生之声而无相互依存助缘，是不会成立的。因缘即依赖，助缘则为依注。依赖分为同所依与他所依，如树根所赖土地。依赖根本成就一切；依赖良好基础且助缘备足，法必生起。诸依据中，坚实根本即为根因，支撑旁缘则为助缘。
So pana ārammaṇūpanissayo anantarūpanissayo pakatūpanissayoti tividho hoti. Tattha garukatā ārammaṇa dhammā garukatattāeva adhipatibhūtā balava nissayabhūtāca honti. Anantarapaccayadhammāca tehi vinā cittasantānapavattiyā eva abhāvato balavanissayāeva honti. Pakatūpanissayoti ettha pana pakato upanissayoti pakatūpanissayo. Pakatotica yathā kate sati anurūpe kāle tasmiṃsantāne ekantena paccayuppannadhammā pātubhavanti, tathā suṭṭhu katoti attho. Karaṇañcettha saddhā sīlaṃ sutaṃ cāgo paññātica rāgo doso moho māno diṭṭhi patthanātica vuttānaṃ dhammānaṃ attano santāne pubbabhāge vuttappakārena suṭṭhu uppādanaṃ. Kāyikaṃ sukhaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ puggalo utu bhojanaṃ senāsananti evaṃ vuttānaṃ dhammānaṃ suṭṭhu upasevanañca veditabbaṃ.
关于依止因缘，有三种，即有依止缘、有随前缘和现起缘。在此，“有依止缘”指的是具重有的法，即具有性质重重、有主宰地位、力量为依止的缘；“随前缘”指的是倚赖于先前之心续的持续作用，因此虽无自性，却成为力量依止；“现起缘”则是指现起的缘起。所谓现起缘，即指现时相应，在现行心续中特殊条件具足而显现的缘起，称为现起缘。举例来说，如所说的，依顺于当下的心续，在恰当时间能显现一切条件和缘生，因此可称为现起缘。缘的作用有种种：信、戒、闻法、布施、智慧、以及贪、嗔、痴、慢、见等内心所生的法，它们从自心续先前部分所示现的基础上，得以健全发生。诸如身体的快乐与痛苦、人生、季节、饮食、居处等皆是此类法，须知它们皆为缘起法的健全作用的表现。
Puretaraṃ uppajjitvā vattamānabhāvena upakārako dhammo purejātapaccayo. So duvidho ārammaṇapurejāta nissaya purejāta vasena. Nissayārammaṇadhammā eva hi keci purejāta tāmattavisiṭṭhā purejātapaccayoti vuttāti. Ācariyānandattherena pana nissayārammaṇākārādīhi visiṭṭhā purejātākārena upakārakatā purejātapaccayatāti vuttaṃ. Evaṃ santepi pure jātatāvisiṭṭhehi nissayārammaṇasattivisesehi añño visuṃ purejātasattivisesonāma nadissatiyeva. Pure ropetvā jātānaṃ rukkhapotakānaṃ viya pacchā āsiñciyamānaṃ udakaṃ pure jātānaṃ catusamuṭṭhānikarūpadhammānaṃ vuddhaviruḷhabhāvañca pacchāpi attanā sadisassa rūpasantānassa pavattiyā paccayabhāvañca pāpetvā upatthambhanavasena upakārako pacchājāto arūpadhammo pacchā jātapaccayo. Aṭṭhakathāyaṃ pana gijjhapotakasarīrānaṃ āhārāsā cetanāviyāti vuttaṃ. Mūlaṭīkāyañca etena manosañce tanāhāravasena pavattamānehi arūpadhammehi rūpakāyassa upatthambhita bhāvaṃ dasseti, teneva āhārāsā viyāti avatvā cetanāgahaṇaṃ karotīti vuttaṃ. Sā pana pacchājātā sasampayuttā āhārāsā cetanā purejātānaṃ tesaṃ gijjhasarīrarūpānaṃ cirakālaṃ kabaḷīkārāhārena vināpi amilāta bhāvaṃ uparūparica vuddhaviruḷharūpasantānuppattiyā paccayabhāvaṃ pāpetvā upatthambhatiyeva. Yasmā supākaṭena pacchājātapaccayeka desena sakalassa pacchājātapaccayassa sādhanatthāya ayaṃ upamā idha vuttā viya dissati. Cetanā gahaṇañca pacchājāta paccayaṃ patvāpi cetanāeva padhānā jātāti dassanatthaṃ gahitanti na na sakkā vattuṃ. Evañhi sati pacchājātassa atthassa pacchā jātāya eva upamāya sādhanaṃ upapannaṃ hotīti. Yathāvutta ṭīkāpāṭhepi ayamattho labbhatiyeva.
先前所生之法，因缘现起时成为助缘，故称为先生缘。先生缘有二种：一为缘生前生，一为生生时。所谓缘生法，是指某些法因程度特殊而被称为先生缘。长老阿难说，缘生法体及其性质特殊，故为助缘，故称先生缘。即便这样，在具足先生身分的缘生法中，也无他法能超越先生缘的特性。如同先种下树苗，在之后浇灌灌溉，如此扩大蓄养开支，形成成熟现象。先生四类实相能够支持后续同类形态心续的发生，且因其因缘，从后续所生法的持续增长与成熟中，表现为助缘，于是促成后生缓慢实现。此注疏说如青蛙身的食物与生命意志。根本注疏解释此为，在心的先续正因摄受诸食法盛行而呈现出无形法的辅助现象。正因为食物之力盛行，心识得以维护不退。此处隐喻先生缘与后生缘如同青蛙身之长存食料，一直维持并推动形态心续增长，成为助缘。因先生缘作用明显为全体后生缘所共依，所以此喻极具教学意义。心所摄持的先生缘虽为助缘，却难以完全描述，只能用来示现后生缘的主体理故。正因如此，先生缘的意义、乃至对后生缘的依止，得以作为辅助教义生发。此意与根本注疏所述不谋而合。
Āsevanti taṃ suṭṭhu bhajanti aparāparaṃ uppajjamānā dhammā suṭṭhu sevamānā viya bhajamānā viya tassa purimassa sabbapāripūraṃ ākāraṃ gahetvā eva punappunaṃ pavattantīti āsevanaṃ. Āsevetivā te dhamme attano parivāsaṃ suṭṭhu gāhāpeti. Vaḍḍhetītivā āsevanaṃ. Apica kusalādibhāvena attanā sadisassa payogena karaṇīyassa anantaradhammassa punappunaṃ karaṇaṃ pavattanaṃ attasadisassavā attasadisabhāvāpādanaṃ vāsanaṃ āsevanaṭṭhoti mūlaṭīkāyaṃ vuttaṃ. Tattha payogena karaṇīyassāti etena āvajjanadvayañca sabbavipākadhammeca nivatteti. Nahi āvajjana dvayassa dvattikkhattuṃ pavattamānassapi vaḍḍhetuṃvā hāpetuṃvā payogena karaṇīyatānāma atthi paridubbalattā. Vipākesuca ariyaphalāni parikammapayogena karaṇīyānipi maggacetanānubhāvena vinā kevalena tena payogeneva sādhetabbāni na honti. Kevalaṃ kammavegena santāne pātitesu lokiyavipākesu vattabbameva natthīti. Punappunaṃ karaṇaṃ pavattananti uparupari paguṇa balavabhāvāpādanena saha pavattanaṃ sandhāya vuttaṃ. Evañhi sati pariyattidhamma vijjāsippuggahaṇesu purimābhiyogo viya āsevanaṭṭhena anantare pavattānaṃ sajātiyānaṃ dhammānaṃ paguṇabalavabhāvāya upakārako dhammo āsevanapaccayo nāmāti siddhaṃ hotīti.
相续关系谓之健全持法，前后相继生起之法娑婆如常执持而摄受前后之法，此谓相续。相续不仅指各法相继发生，亦意味着个别法通过自身所能产生的相续生起力，不断流转推移。于根本注疏云：此健全持法，因自身所造之业或善缕缘之助，乃至不断生灭变化的内在动力，反复生成相续法，表现现行法力的强弱及特质。以意谓之，此乃以所造业力及后行业，辅佐自身流转过程而造成之助缘作用。根本注疏说明：此中「所造业力」涵盖了种种业转变力，诸迹果等皆须溯其根源及过程，以对应相续法的活跃生起。理亮:单靠业力无法完成成熟圣果等果位之达成，果应靠内心正见、正精进等圣道支配；单纯业力仅仅产生于世间轮回果报。所谓反复生成，是指诸法因力量的递进性和相互依赖，错落交织，逐步形成法的动态变化。于是相续成为出生与灭亡的持续机制，纵横交错循环往复。根本注疏称：正是基于此相续发展的细致观察与知识，所谓「相续助缘」名称因之确立。
Kāyaṅgavācaṅgacittaṅgābhisaṅkharaṇabhūtena cittappayogasaṅkhāte na kiriyābhāvena upakārako dhammo kammapaccayo. So duvidho sahajātanānākkhaṇikavasena. Tattha jeṭṭhasissa mahā vaḍḍhakiādayo viya sakiccaparakiccasādhanavasena pavattā sabbāpi sahajātacetanā sahajātapaccayo. Yathā pana itthipurisānaṃ sakiṃ sannipātappayogo kāmasukhānubhavanakiccañca kālantare puttapātubhāvatthāyavatthumhi bījanidhāna kiccañca sampādeti. Evamevaṃ yathāvuttābhisaṅkharaṇakiccañca tadabhisaṅkharaṇavegajanitaṃ kālantare vipākakaṭattārūpānaṃ pātubhāvatthāya santāne kiriyā visesanidhāna kiccañca sampādetvā niruddhā kusalākusala cetanā nānākkhaṇikakammapaccayonāma. Vipaccanamattabhāvena upakārako dhammo vipākapaccayo. Vipaccana bhāvoca nāma loke sabbesaṃ pupphaphalādīnaṃ suṭṭhu vipakkabhāvaṃ pattakāle sabbākārena mandabhāvo hoti. Evaṃ nirussāhasanta bhāvasaṅkhākena mandamandākārena santāne pātubhāvo. Tatoyevaca vipākānaṃ pavatti avibhūtā hoti. Sabbarattiṃ niddāyantassa purimabhavasiddhe kammādi ārammaṇe pavattānipi tāni vuṭṭhitakāle kiñcijānanacitta pavattiyā paccayā nahontīti. Pañcaviññāṇādīni pana pacchājānanacitta pavattiyā paccayā hontānipi vatthārammaṇa ghaṭṭanānubhāva balena saheva honti. Na tesaṃ ussāhabyāpāramatta vasenāti daṭṭhabbaṃ.
身语意三根所成行动，乃心之动力，不是单纯的行为感官之力即为助缘。此助缘依两种性质，先天（天生）与瞬间（刹那）；譬如老人如大者，以体力辅助行事，所有先天意向系列皆为先天依止。以举例言，男女群聚，能够造种受乐，并完成培育子女的职责。类似地，心所造作及依缘生发的波动，以某种内在动力，推动相续规律，致使生起善恶意、各种刹那业力的变化。此观为助缘的先天性质。后天性质为因果变化，即业力所生果报，命运结果。此因果称之为「业果缘」。现世万物如花果类皆需此果成熟之力，果期间此果力具有淡薄缓和状态。如此，心续因种种力量缓缓生起，果位未定。前世习气及业力虽起，但尚不能充分支持心力强烈推动。五识及依缘心须具有觉知力，方能持续对心行感知具力。故此不能由懈怠怠惰来失败。
Arūpino tayo āhārā sahajātadhammānaṃ jananaṭṭhena upatthambhanaṭṭhenaca, kabaḷīkārāhāro pana imassa catusamuṭṭhāni kassa kāyassa upatthambhanaṭṭheneva upakārakatā āhārapaccayo. Apica, āhāraṭṭhonāma upatthambhanappadhāno hoti. Teneva hi pāḷiyaṃ kabaḷīkāro āhāro āhārasamuṭṭhānassa rūpassa āhārapaccayena paccayoti avatvā imassa kāyassa āhārapaccayena paccayotveva vuttaṃ. Tasmā arūpāhārānaṃpi āhāraṭṭho upatthambhanavaseneva veditabbo. Janayantāpi hi āhārā attanā janitānañca tadaññesañcasantānaṭṭhitiyā paccayabhāvatthāya upatthambhanena saheva janentīti.
无形三食（心识之无形营养）既属先天法且为维持根本，然现世粗重食物成为支撑具足四大（色身）的助缘。食物即是维持身心坚强之关键。巴利经文说，「粗重食物是支持四大身的食缘」，此处揭示了无形食与有形食的相互依存。故无形食虽为先天维持力量，现生肉身仍须依赖粗重食物供养而生存。生者能生养其所生之身及心，依此因果相续，支撑整体生存。
Issariyaṭṭhena upakārako dhammo indriyapaccayo. So tividho sahajātādivasena. Tattha sahajātadhammānaṃ attano attano kiccesu issarabhūtā arūpindriyadhammā sahajātindriyapaccayo. Pacchā jātānaṃ pañcaviññāṇa dhammānaṃ dassanādi kiccesu issarabhūtā pure jātā pañcapasādindriyadhammā pure jātindriyapaccayo. Sahajātānaṃ kaṭattārūpānaṃ ciratarapavattiyaṃ issarabhūtaṃ rūpajīvitaṃ rūpajīvitindriyapaccayo. Kasmā panettha bhāvindriyadvayaṃ idha na gahitanti. Vuccate, yassa janakattaṃvā upatthambhakattaṃvā anupālakattaṃvā atthi. So paccayadhammonāma. Bhāvadvayassa pana sahajāta dhammānaṃ atthāya etaṃ tayaṃpi natthi. Kevalaṃ pana taṃsahite santāne kammādīhi attano attano paccayehi pavattamānānaṃ catusamuṭṭhānikadhammānaṃ itthākārādivaseneva yo pavattiniyamo atthi, so bhāvarūpā nubhāvena siddho. Tasmā tesaṃ dhammānaṃ tādise niyāmakicce issarattāyeva dvayaṃ indriyaṃnāma hoti. Na indriyapaccayatte nāti taṃ idha nagahitanti daṭṭhabbaṃ. Ārammaṇaṃ upagantvā tasmiṃ bhusaṃ daḷhaṃ nipatitvā viya jhāyanaṭṭhena olokanaṭṭhena upakārako dhammo jhānapaccayo. Duggati sugati nibbāna sampāpakaṭṭhena upakārako dhammo maggapaccayo. Etthaca yenayena sammādassanādinā lakkhaṇavisesena sampannattā kusalabhūtā sammādiṭṭhādayo sugati nibbāna sampāpakaṭṭhena maggapaccayānāma honti. Abyākatabhūtānaṃpi tesaṃ so so lakkhaṇaviseso atthiyevāti tesampi tenevaṭṭhena maggapaccayatā vuttāti daṭṭhabbā. Satipi maggaṅgānaṃ taṃtaṃ sampāpakaṭṭhenaca upakārakatte taṃsamuṭṭhitānaṃ rūpadhammānaṃ so attho na pāpuṇāti. Tesaṃ pana maggapaccayadhammehi samuṭṭhitattāyeva maggapaccayuppannatā paccetabbā. Esanayo hetukammindriyajhāna paccayesupīti.
主宰缘为根尘缘助缘。此缘有三种，与先天原属性相合。先天法在自身职事中表现为主宰，诸无形根相应于形成心识，后世五识则主宰色身之职事，二法互摄为主宰缘。为何此处不作二法区分？答曰：此为主宰缘。主宰缘表现为与生培养守护等全方位关系，非单单依缘。依缘即所摄诸先天法之连贯运作。至于依缘法中先天相续法之实质，乃透过依缘相续变化动力完成。譬如到达采集处所时，身心稳固如床一般，借此实现专注禅定助缘。又如助缘促成恶趣善趣以及涅槃果得成就。此处意为：因顺利具足正见等善根，故成为达成业果与果位的助缘条件。对于不能明确表达的法，同样具有各自特征，因缘成助缘之实践，即此理义应成为理解路径。又对圣道诸支助缘达成，也必须辨认对应之色身法诸变化。总之，此为缘起法中主宰缘的说明，反映因果约束及感官、禅定等之关系。
Ekuppādatādīhi pakārehi samaṃ ekībhūto viya hutvā aññamaññayuttabhāvena upakārako dhammo sampayuttapaccayo. Samānepi sahajātabhāvena nissaya nissita bhāvenaca yuttabhāve ekuppādatādikassa sampayogalakkhaṇassa virahato vippayuttabhāvena upakārako dhammo vippayuttapaccayo. Yattha sampayuttā saṅkā sambhavati, tattheva tadāsaṅkā vigamanatthaṃ ayaṃ vippayuttapaccayonāma vuttoti tadāsaṅkhā rahitesu ārammaṇānantarādīsu vippayuttapaccayapasaṅgo natthīti veditabbo. Heṭṭhāvuttappakāresu eva paccayadhammesu yo yo atthitā saṅkhātena khaṇapaccuppanna samaṅgibhāvena tādisasseva khaṇapaccuppanna samaṅgino dhammassa sahajātādivasena upakārako so so atthipaccayo. Yasmiṃ vijjāmāne sati añño uppajjituṃ okāsaṃ nalabhati. So tassa aññassa okāsadāna saṅkhātena sayaṃ antarahitabhāvena upakārako dhammo natthipaccayo. Ayaṃpi visuṃ sattiviseso na hoti. Teneva cittena gacchati nisīdati tiṭṭhatītiādinā pacchimacitte ṭhitānaṃpi purimacittaṃ vattatiyevāti lokassa abhimāno hoti. Tasmā yattha atthitāsaṅkā sambhavati. Tattha tadāsaṅkā nivattanatthaṃ ayaṃ paccayo vuttoti veditabbo.
于恼乱等因缘的种种方式中，像融为一体般地统一而成，彼此相互连接的辅助法即是相依法。即使在平等的同根本性质下，作为依靠和依止的状态中，若去除与恼乱等因缘相联结的特征，而成为分离的非相联结状态，仍是辅助法且为作为辅助条件的缘。乃至于联结时生起的忧虑，正为解除忧虑之意，此称为非相联结条件，谓于无忧虑的对象、当下生起及其之后，无有非相联结条件之关系，须知此理。诸下所列之条件法者，各自以忧虑之集聚的瞬时现前状态，于该瞬时现前的依止法，与生俱来之性质同等，所成之辅助条件。若该智慧具足之时，不能生起他法，则此不能生起他法的缘，由其自身未生之性质，成为辅助法，称为无条件缘。此亦非仅限于众生共通之特征。因心以何种方式运行、安住、坐立行走等等之念，旧有心境亦随之维持，此为世间之执著。故于忧虑集聚生起之处，当以解除忧虑为目的，此即为条件所说矣，须知此义。
Vināsaṃ gato vigato. Yasmiṃ avigate añño uppajjituṃ okāsaṃ nalabhati, so tassa okāsadānasaṅkhātena sayaṃ vigatabhāvena upakārako dhammo vigatapaccayo. Vattamānatā saṅkhātena avigatabhāvena tādisasseva dhammassa upakārako dhammo avigatapaccayo. Purimapaccaya dukameva cettha nānattha pasaṅganivattanatthaṃ ñāṇavisadatthañca pariyāyantarena vigatadukaṃnāma katvā desitanti veditabbaṃ. Tathā hi atthīti kho kaccāna ayameko anto. Natthīti ayaṃ dutīyo antotiādinā nānāatthadīpakā atthi natthi saddā sāsane lokeca dissanti. Pubbe vuttasseva ca atthassa puna pariyāyantarena vacanaṃ sotūnaṃ ñāṇavisadatthāya hotīti. Ṭīkākārā pana bahuṃ tesaṃ paccaya dukānaṃ nānatthasambhavaṃ vaṇṇentiyevāti. [Paccayuddeso]
断灭已至即为灭除。若有所断除者，便无他法起生之机缘，于此机缘之给予者，以自身断除性质，成为辅助法，即称断灭条件。现时相续之缘配合及断除性质，同样成为该法的辅助条件。前述条件之中，意指于不善境界除去诸多他法缘会及生灭，为了认识通达之目的，故转述为断除苦的条件。此理如是，无有第二端点。无此条件，则无第二义，亦无语辞文字中所显的意义及教法于世间显现。前文所说义，亦因转述目的使语义通达而成。注释者多称这些条件苦难为无益等，无他义。
§168
168. Idāni yathā uddiṭṭhe catuvīsatipaccaye pathamaṃ chahi rāsīhi saṅgahetvā puna rāsīnaṃ anukkamena tesaṃ paccayānaṃ niddesaṃ dassento chadhānāmantunāmassāti gāthādvaya māha. Nāmaṃ nāmassa chadhā chabbidhehi paccayehi paccayo hoti. Nāmaṃ nāmarūpīnaṃ pañcadhā. Puna nāmaṃ rūpassa ekadhā, rūpaṃ nāmassa ekadhāeva. Paññattināmarūpāni nāmassa duvidhā, dvayaṃ nāmarūpaṃ dvayasseva nāmarūpassa navadhāti evaṃ chakkapañcakādivasena paccayā chabbidhā honti. Kathaṃ hontīti yojanā.
如今如前所说，于二十四种条件中，将首六种条件结合聚合，再依次排列，显现这些条件的说明，即谓满足之足数双句者曰：具名称的六种条件即为条件者。名称者，为名之事物五类。又名称依一法而立，色依名称仅有一处。而以约定的名称与色称为二分名称色，是名名称色之二。名称色又分为两种名称，以四法轮及五种类别分为六种条件。其如何成立，称为“连结”。
[229] Yaṃpana vibhāvaniyaṃ
[229] 然而，应当辨明的，
‘‘Paññattināmarūpāni nāmassa dvidhā dvipakārā paccayā hontīti vuttaṃ’’. Taṃ na sundaraṃ.
名色被说成名称有两种种类、互为因缘，此言不美。
Paccayakathā hi nāma paccayato paccayuppannato paccayasattitoti tīhi pakārehi vuttāyeva suvuttā hotīti. Yasmā pana anantarādipaccayānāma cittasantānassa avicchedāya kiccaṭṭhānānukkamapaṭipādanāya eva ca honti. Tasmā kusalādīsu arūpadhammesu yokoci dhammo yassa kassaci aviruddhassa dhammassa paccayo na na hotīti vuttaṃ anantaraniruddhācittacetasikādhammātiādi. Tattha aviruddhassātietena aññamaññaviruddhānaṃ kusalākusalānaṃ somanassadomanassānañca aññamaññaṃ anantara paccayapaṭikkhepo veditabbo. Paṭuppannānanti punuppannānaṃ paṭipāṭiyā uppannānaṃvā. Punappunaṃ santānaparibhāvanāvasena pavatto āsevanapaccayonāma, kevalaṃ payogasādhanīyesu javavega sahitesu cittuppādesu eva labbhatīti vuttaṃ purimāni javanānītiādi. Tattha javanānīti maggaphalajavanavajjāni lokiya kusalā kusalakriyajavanāni pacchimānaṃjavanānanti phalajavanavajjānaṃ kusalākusalakriyajavanānaṃ. Bhinnajātikā hi dhammā aññamaññaṃ sabbākārapāripūraṃ parivāsaṃnāma gahetuṃvā gāhāpetuṃpā na sakkonti. Yadi sakkuṇeyyuṃ, jātimattenapi dhammā pubbāparaṃ abhinnāeva siyunti. Tasmā bhinnajātikaṃ phalajavanaṃ maggato parivāsaṃ gahetuṃ na sakkoti. Maggopi attano parivāsaṃ phalassa dātuṃ na sakkoti. Phalacittānica parikammapayogabalena javana kiccāni honti, na aññamaññaṃ parivāsadāna gahaṇa balenāti. Yasmā kāmāvacarabhāvato mahaggatā nuttara bhāvappattināma āsevanabalena hoti, tasmā gotrabhu jhāna maggānaṃ bhūmi bhedo idha appamāṇanti daṭṭhabbaṃ.
条件之论，乃由条件法、依条件所生之法与条件实体三种方式宣说，故为美妙妙言。因为连续相续条件及心识不断断，乃为行持依止也。故善妙法中有无形法，若有任何法相违，即无条件缘，故称无间断相续心意及心法等。在此，因彼此不违，故须知善不善及乐苦心相互产生之先后条件断绝。所谓“再生”的意义，即经由反复生起之次第，相续不断，称为助缘，专指禅那修持所需之迅速能生心所生法也。古语谓速者，即谓行道果的适速不舍之顺畅。异种类法间，不得彼此接续，皆因各自皆具完整覆盖，无法相容。若可相容，则同类法之间生灭不异，故异种类之生灭，不能互为覆盖。即使同种条件，其所用条件不能助力于果报。果对应心所意念及业果的力量，仍有其自身生起作用，而非因相互接续以发生。由欲界行为成熟程度高，及远离诸天上界故所称速者，故此处所述为出世间禅定所至之境界分类甚为明确。
Hetu.La. Nāmarūpānanti ettha hetumaggaṅgāni ahetukavajjitānaṃ, jhānaṅgāni pañcaviññāṇavajjitānaṃ sahajātānaṃ nāmarūpānaṃ. Sahajātarūpalakkhaṇaṃ pana sayameva vakkhati. Cetanānāma pavattamānā dve kiccāni sādheti sahajātānaṃ saṃvidhānañca āyatiṃ vipākapātu bhāvatthāya tasmiṃ santāne attano pavattā kārasaṅkhāta bījanidhānañcāti. Tattha saṃvidhānakiccaṃ sabbacetanā sādhāraṇaṃ hoti. Bījanidhānakiccaṃ pana kusalākusalabhāvappattāyaeva cetanāya hotīti vuttaṃ sahajātācetanātiādi. Tattha sahajātācetanāti antamaso pañcaviññāṇa sahajātāpi cetanā. Sāpi hi sahajātānaṃ saṃvidahanasaṅkhātena kammabhāvena pavattattā kammaṃevanāma hotīti. Yasmā attano pavattākārasaṅkhātassa vipākabījassa nidahanaṃnāma, na tāvadeva bījakiccaṃ sampādeti. Ambabījādīni viya pariṇatabhāvaṃ patvā khaṇantareeva sampādetīti vuttaṃ nānākkhaṇikā cetanātiādi. Tattha nānākkhaṇikācetanāti attano paccayuppannadhamma pavattikkhaṇato visuṃ bhūte atītakāle siddhā kusalā kusalacetanā. Kusalākusalacetanātivā pāṭho siyā.
因缘。所谓名称色等，在此所说者为因缘道之具，包括有因缘而无因缘者出离之境，及禅那境界，俱因五识先天具足之名称色。关于名称色之先天色相，仅于此处分别论述。所谓意者，是指运作之二种职能，成就先天名称色之和合，以及其生灭变化带来的果报现行。于此连续之存在中，有自身所表现之作业及其称名之种子贮藏。此处所谓和合之作业，为一切意之共通作用。种子贮藏之作业则专属于善恶二性之意而生，亦称先天之意等。于此，所谓先天意者，是指连五识先天亦为意所契合之意。先天意以其和合造作之业，运作者名为业。因为其所生作业之果报种子，名为灭种子。种子如水滴经过成熟化后，转成蓄藏，暂为灭种子。所谓多瞬息意者，是指于自身因缘生起之存在瞬间，过去时成立之善意、恶意等。善恶意甚或多次涵盖其义。
Vipākakkhandhāaññamaññaṃsahajātānaṃrūpānanti ettha aññamaññassaca sahajātarūpānañcāti attho. Yathānāma pure jātā sālarukkhapotakā pacchā anuvassaṃ vassantānaṃ vuṭṭhidhārānaṃ vasena vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ patvā tasmiṃ ṭhāne yāvakappāvasānāpi mahantassa sālavanasaṇḍassa pavattiyā paccayā honti. Evaṃ paṭisandhikkhaṇato paṭṭhāya purimacittakkhaṇesu uppannā sakalasarīre kammajakāyo cittajakāyo utujakāyo āhāraja kāyoti sabbe sakalasarīraṭṭhakā catusamuṭṭhānika rūpadhammā pacchājātānaṃ pathamabhavaṅgādīnaṃ cittacetasikānaṃ vasena vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ patvā uparupari catusamuṭṭhānika rūpaparaṃparāpavattiyā paccayattaṃ upagacchantīti vuttaṃ pacchājātā cittacetasikā dhammātiādi. Tattha purejātassāti ātītānantaracitte jātassāti vadanti. Yāva aṭṭhamacittāvā purejātassa. Ettako hi kālo rūpadhammānaṃ vaḍḍhanakālonāma. Tatoparaṃ hāyanakāle pacchājātena payojanaṃ natthīti. Yāva soḷasamacittā eva vā purejātassa. Yadaggena hi maraṇāsannakāle vatthurūpaṃ cuticittassa purejātapaccayataṃ upagacchati. Tadaggena cuticittaṃpi tassa vatthurūpassa pacchājātapaccayo na hotīti navattabbo. Tathā sesarūpānañca. Yathā hi upatthambhanto āhāro vaḍḍhanapakkhe ṭhitameva upatthambhati. Hāyanapakkhe ṭhitaṃ nupatthambhatīti natthi. Tadāpi tadanurūpassa upatthambhanassa icchitabbattā. Evamayaṃpīti.
果报蕴者，乃诸先天相互同类之色相也。此义指各种先天相互间之共性。譬如一前时期生长之沙罗树叶，自雨季后依湿气滋长肥大、茂盛，时至叶累计成荫之大沙罗树落叶期，皆因树之成长而生。如此，因缘相续时，每一前念处所起者，乃诸身相、心相、感生相、行相、识等俱生之恒常现行，由心法起成重叠四蕴色相序列，后续相续发生故云。所谓前时所生，谓过去一切心念。至至八念成为前时生。此即所谓色法增长时间。以此增长期间，后续生法不通达目的。至至十六念为前时生。至临命终时，后续生法因缘未得。由此观之，终命时心作用所依存者为前时生。余余色相亦同。如食在增长期时，扶助而立。于减衰期时，扶持力不存。然当时，亦须有相应扶持者。如是故论。
Arūpadhammānaṃ ānubhāvonāma mahāvipphāro hoti. Tasmā te kāyekadese vatthumhi uppannāpi sakalaṃ imaṃ catujakāyaṃ upatthambhetuṃ sakkontiyevāti vuttaṃ imassakāyassāti. Cakkhādīni pasādavatthūni rūpādīhi sahaladdhaghaṭṭanānieva viññāṇassa ādhārabhāvaṃ gacchanti. Ghaṭṭanañca ṭhitipattakāleevāti tesaṃ niccakālaṃpi attano viññāṇassa purejātapaccayatā siddhi hoti. Viññāṇañcanāma pañcavokārabhave vatthunissayena vinā uppajjituṃ nasakkotīti, yadā purejātaṃvā vaḍḍhanapakkhe ṭhitaṃvā vatthuṃ na labhati, tadā paṭisandhikālevā maraṇāsannakālevā yaṃ yaṃ labhati, taṃ taṃ nissāya uppajjatiyeva. Yadā pana pure jātaṃ suṭṭhu balavantañca vatthuṃ labhati, tadā tadeva nissāya pavattati. Tañca niyamato pavattikāleeva labbhati, no paṭisandhikāle. Nahi tadā viññāṇapaccayena uppannaṃ vatthupurejātaṃ bhavituṃ sakkotīti vuttaṃ chavatthūni pavattiyanti.
无色法之作用，谓大变化。故虽生于此身之时，此四大即身体物质有情，具备能支撑诸无色法全部生起之能力。眼根等诸根，犹如轮胞器，以色法为基，具承载识之缘。此胞器处于稳固时，时时俱得识依之生起。识者，分五种分别；识本身在无缘无托依之下，不得生起。若前生识于增长期、成熟期未得缘，后续续时、临终时，其依缘之一切皆为依托生起。若前生识得善缘，时则依缘而发生。此发生乃法则之常时，非续时所得。故谓终命处诸识相续而生。
Pañcālambaṇānica pañcaviññāṇavīthiyāti idaṃ niyamasiddhigahaṇa vasena vuttaṃ. Sabbāni pana paccuppannabhūtāni nipphannarūpāni manoviññāṇa vīthiyā purejātapaccayā hontiyeva. Evañca katvā paṭṭhāne paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassa purejātapaccayena paccayo. Ārammaṇapurejātaṃ cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato vipassati. Sotaṃ, ghānaṃ, jivhaṃ, kāyaṃ, rūpe, sadde, gandhe, rase, phoṭṭhabbe, vatthuṃ, paccuppanne khandhe aniccato dukkhato anattato vipassati, paccuppannaṃ cakkhuṃ assādeti abhinandatītiādi vuttaṃ. Aṭṭhakathāyañca uppādakkhaṇaṃ atikkamitvā ṭhitipattaṃ aṭṭhārasavidhaṃ rūpameva purejātapaccayoti vuttanti. Etthaca kiñcāpi paṭṭhāne paccuppannārammaṇaṃ paṭisandhicittaṃ paccuppannārammaṇassa bhavaṅgassaanantarapaccayena paccayoti evaṃ paṭisandhibhavaṅgānaṃpi paccuppannārammaṇatāya vuttattā paccuppannabhūtāni kammanimitta gatinimittāni ārabbha pavatti kāle paṭisandhicittānaṃpi ārammaṇapurejātaṃ labbhamānaṃ viya dissati. Evaṃsantepi purejātapaccayassa paccaniye paṭisandhikkhaṇe vipākā byākato eko khandhotiādinā pāḷiyaṃeva taṃ paṭikkhittanti. Etthaca āruppe viya paṭisandhikkhaṇepi vatthupure jātassa abhāvā aparibyattattāvā tassa ārammaṇassa ārammaṇamattabhāveeva ṭhitattā paṭikkhittanti kāraṇaṃ vadanti. Ārammaṇamevagarukatanti paccavekkhanavasena assādanādivasenaca garukataṃ iṭṭhārammaṇa māha. Tañca kho tassatassa puggalassa icchāvasena veditabbaṃ. Gūthakuṇapādīnipi hi tadabhinandantānaṃ kimimakkhika sunakha gijjha kākādīnaṃ garukatānieva ārammaṇāni hontīti.
五依止及五识行路，是具因果定律密集之必然。此五种于一切现行生灭中，俱为前生因缘之果。在此如是作意，依前行因缘为后起因缘。于所依缘缘起之初察觉，观眼耳鼻舌身法等诸境界生灭无常、苦无我。六根及六境之色、声、香、味、触、法，观其生灭无常、苦无我。由此可令现前眼根达见喜悦。论疏云于生起初释毕即成稳定，于十八种色法即前生因缘也。此中无一现前境界不依续法念成故。续法念以现前境界为因缘，续法念又以续法境界为因缘，如此缘起。由此缘者，称为现前缘起之境。现前境界现生即依前生因缘行故。如是则生悉归因前生。于无色境亦如是。又因重力及轻力，以食为例，其增长时食物扶持存在，衰减时虽存在食物不扶持，但对此亦欲有扶持。故曰然。
[230] Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ
无色法之作用，谓大变化。故虽生于此身之时，此四大即身体物质有情，具备能支撑诸无色法全部生起之能力。眼根等诸根，犹如轮胞器，以色法为基，具承载识之缘。此胞器处于稳固时，时时俱得识依之生起。识者，分五种分别；识本身在无缘无托依之下，不得生起。若前生识于增长期、成熟期未得缘，后续续时、临终时，其依缘之一切皆为依托生起。若前生识得善缘，时则依缘而发生。此发生乃法则之常时，非续时所得。故谓终命处诸识相续而生。
‘‘Garukatanti garuṃ katvā paccavekkhita’’ntiādi vuttaṃ. Taṃ anupapannaṃ.
「称为重者，即以重安稳观」等语已说。此非本义未述。
Cakkhuṃ garuṃ katvā assādeti abhinandatītiādinā assā danādivasenapi assa niddesassa pavattattāti. Rāgādayo pana dhammāti etena rāgo doso moho māno diṭṭhi patthanāti evaṃ vuttehi dhammehi saha dasa akusalakammapathā pañcaanantariya kammānica gahitāni honti. Tattha anantariyavajjāni tāni samatikkamamukhena yathārahaṃ ajjhattaṃ sabbesaṃ catubhūmaka kusalānaṃ anantariyakammāni pana kāmāvacarakusalānameva uppattiyā balavanissayā honti. Tāniyevaca sabbāni yathārahaṃ ajjhattañca bahiddhāca rāgādīnaṃ pāṇātipātādīnañca sabbesaṃ akusalānaṃ kāyikasukhadukkhādīnañca abyākatadhammānaṃ uppattiyā balava nissayā honti. Saddhādayoti etena saddhā sīlaṃ sutaṃ cāgo paññāti evaṃ vuttehi dhammehi saha sabbe dānasīlādayo catubhūmakaku salānaṃ rāgādi akusalānaṃ sukhadukkhādicatubhūmaka abyākatā nañca uppattiyā balavanissayā hontīti. Sukhaṃ dukkhaṃ puggalo bhojanaṃ utusenāsananti etena nibbānavajjā sabbe catubhūmakā byākatā gahitā, tepi hi yathārahaṃ ajjhattañca bahiddhāca kusalākusalā byākatadhammānaṃ uppattiyā balavanissayā hontīti. Kammaṃvipākānanti ettha suṭṭhu balavaṃ kammaṃ adhippetaṃ, na dubbalanti. Kasmā panettha rūpadhammā paccayuppannesu na gahitā. Nanu tesaṃpi bahiddhā rukkhatiṇādīnaṃ vuddhiviruḷhi vepullatthāya ajjhattañca ārogyādiatthāya pathavirasa āporasa vassodaka bijamūlabhesajjādayo balavanissayā hontīti. Ayaṃ panattho mūlaṭīkāyaṃ kathitoyeva. Vuttañhi tattha –
因执重视眼目而欢喜等，故名为“眼目具足”等，亦由此眼根等众缘而现行存在。至于贪瞋痴等法，则指贪瞋痴傲慢见等。依此所说的法，与之相应的十恶业中，有五种无间业是包含其中的。其所谓无间戒者，是指透过超越无间业而通达的，确已真如的内在四种基础功德，因此无间业虽为内在，但于所有内在基础功德中却是无间戒行为。五种无间业则仅以欲界净善业的起现为强大依止。且所有无间业皆如实地于内外间，依止于贪瞋痴及杀生等诸恶业，以及身心的苦乐等不可思议法的起现而有强大的业缘依止。至于信心等，则由信戒闻施慧等法形成。依此所说的法，所有布施、戒律等功德皆包含四种基础，贪瞋痴等不善业与苦乐等四种不可思议法皆不会由业力强大而起。个体以苦乐为食，如眼耳等，故于涅槃无畏者，所有这四种基础均为不可思议且具支配力，且如实地内外皆由善恶不可思议法之起现而具强大业果依止。论业果时，业力被确立为主导而非弱者。为何在此不涵摄诸色法之依止？岂非于诸色法的依止中外别树于树木等之生长繁茂，亦有内在健康等利益的根、露、霞、雨水、种子与药物等强大业果依止？此正如本根注疏中所述。经云：
Nahi rūpābyākataṃ pakatūpanissayaṃ labhati. Acetanena rūpasantānena pakatasseva abhāvato. Yathā hi arūpasantānena kattubhūtena saddhādayo nipphāditā utubhojanādayoca upasevitā. Na evaṃ rūpasantānena. Yasmiñca utubījādike kammādikeca sati rūpaṃ pavattati. Na taṃ tena rūpena pakataṃ hoti. Sacetanasseva hi uppādanupasevanapayogavasena cetanaṃ pakappanaṃ pakaraṇaṃ. Rūpañca acetananti.
“色法于不可思议法，无法得显现依止；因无心识色缘故，如以无色缘本所造起。诚然，无色缘本所成的信心等法已被废止，因而摄取食饮等；然以色缘缘聚则不然。于其中，水及种子等业缘存在时，色法得以生起，但此色法却不因该色体而得成显现。唯有心识才是通过造作依止之操作具足诞生的根；色法非心识所化”。
Idaṃ vuttaṃ hoti, duvidhaṃ santānaṃ rūpasantānaṃ arūpasantānanti. Tattha yena santānena pubbe kiñci suṭṭhuuppāditaṃvā hoti upasevitaṃvā, tasseva pubbe attanā uppāditupasevitā dhammā kālantare attano upanissayapaccayā honti. Pakaraṇasaṅkhātañca tathā uppādanupasevanaṃnāma sacetane arūpasantāneeva labbhati, na acetane rūpasantāneti. Tasmā rūpadhammā upanissayaṃnāma nalabbhantīti. Imasmiṃ sati idaṃ hoti, asati na hotīti evaṃ vuttena suttantikapariyāyena pana upanissayo nāma rūpadhammānaṃ majjhepi vattabboyevāti.
此处有言：色法有两种缘取，即“色缘”和“无色缘“。所谓以某缘取色缘，当先成就、熟习之法已存在且被依赖，既成后此法随时间消逝，则与自身原先造作所依赖法相关。造作依止亦名为有心色缘，无心则名为无色缘。故色法无造作依止之名。于此，有言：因而在此有无及无有的教义论说，表明所谓造作依止，亦只应于色法中间而进行论说。
[231] Vibhāvaniyaṃ pana
[章节编号231] 其次，当说分辨法
‘‘Yathārahaṃ ajjhattañca bahiddhāca rāgādayo.La. Senāsanañcāti’’ viyojetvā ‘‘rāgādayo hi ajjhattaṃ nipphādikā. Puggalādayo bahiddhā sevitāti’’ vuttaṃ. Taṃ nasundaraṃ.
作「如实内外贪瞋痴等，离住等诸法」之分解，并言“贪瞋痴等实为内在所熄灭，而诸人等为外所依”，此文丽而优美。
Na hi attano parassaca uppannā rāgādayo parassa attano ca santāne rāgādīnaṃ balavanissayā na honti. Samānacchandānaṃ itthi purisādīnaṃ manopadosika devādīnañcettha rāgādayo nidassanaṃ.
盖因自身与他者俱起之贪瞋痴等，非称为对己或对他者开心所依。故此文借相同贪欲之男女人天等心之感应，作贪瞋痴等显现的注释。
[232] Yāca tattha
在此处的要求
‘‘Yathāṭhitavasena yojanaṃ’’ katvā ‘‘attanohi rāgādayo’’tiādinā atthavibhāvanā katā. Sāpi anupapannāyeva.
以『如实所应』为准，计为一由旬，借由『自心之贪等』等而作义理之分辨。但此亦不过是未出生即刻的状态。
Tāya hi attano rāgādayo saddhādayoca ajjhattaṃ kusalādīnaṃ attano saddhāyo pana bahiddhā kusalassāti evaṃ aparipuṇṇassa atthassa vibhāvitattāti.
因为他的贪等、信等诸心，内在虽有善等分别，而其信心却是外在不善的。由此可知，其义理未臻圆满。
[233] Yañca
[233] 其中所说的
‘Tatthā’tiādinā attanorāgādayonissāyaajjhattaṃ kusalākusalānameva uppattividhānaṃ vuttaṃ. Taṃpi anupapannameva.
由『在那里』等语，说明自心贪等依止，内有善不善名称的生起法。然而此亦是未出生的状态。
Nayadassanamattabhūtaṃpi hi saṃvaṇṇanāvākyaṃnāma nayamukhaṃ paripuṇṇaṃ katvā vattabbaṃ hotīti. Garukataṃārammaṇanti ettha sabbaṃ lokiyakusalaṃ heṭṭhimamaggaphalanibbānāni ca kāmāvacara kusalassa arahattamaggaphalanibbānāni catunnaṃ ñāṇasampayutta mahākriyajavanānaṃ. Nibbānaṃ aṭṭhavidhalokuttarassa thapetvā paṭighadvaya momūha dvaya dukkhasahagata kāyaviññāṇāni avasesaṃ sabbaṃ lokiya kusalākusalābyākatadhammajātaṃ lobhasahagatacittassāti evaṃ paccaya paccayuppanna vibhāgo veditabbo.
即使是未曾显现的，亦是达成诠释句义的，必须视为圆满的保持。所谓『庄重端严』，这里指一切世间善法中最低等的道果涅槃，以及欲界戒行善的阿拉汉道果涅槃，合计四种与知识相应、具有大行为活力的果德。将涅槃划分为八种世间超越法：灭除对立、默灭的二种烦恼，并余下五蕴身心，这皆是世间善恶未声明理法生起于贪的心法，依此因缘因缘生起的分别，应当了解这种区分。
[234] Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ
所谓能说明的，是指对可分别的事物进行区分辨析。
‘‘Garuka taṃālambaṇanti paccavekkhanaassādādinā garukataṃ ārammaṇa’’nti vatvā taṃ vibhāventena ‘‘tañhi jhānamagga phalavipassanā nibbānādibhedaṃ paccavekkhana assādādimaggaphalādidhamme attādhīne karotīti ārammaṇādhipatināmā’’ti vuttaṃ. Taṃ na sundaraṃ.
人们说：“由于观察等而生感受、触及之因故，有沉重负担之根本。”由此说出此义进行说明者，谓言：“於此处，禅定之道、圣道果、内观之慧、涅槃等差别与观察、感受等道之果等法皆由自体所成，这就是所谓‘支配感官根本者’。”此说并不美好。
Dāna sīla uposathakamma pubbe suciṇṇagotrabhu vodāna maggaphala nibbānāniceva rāgadiṭṭhicakkhusotādīnicāti pana vattabbaṃ. Vipassanātica idaṃ gotrabhuvodānāniyeva sandhāya vuttaṃ siyā. Naca tāni nibbānārammaṇāni vipassanānāma hontīti. Sahajātānaṃnāmarūpānanti dvihetuka tihetuka javanasaha jātānanti adhippāyo. Aññamaññaṃ sahajāta rūpānañcāti aññamaññassaca paṭisandhikkhaṇe kammasamuṭṭhānarūpānaṃ pavattiyaṃ citta samuṭṭhānarūpānañca. Esa nayo paratthapi. Pañcavokārabhave paṭisandhikkhaṇe viññāṇaṃ vatthunā vinā patiṭṭhaṃ nalabhati. Vatthucatena vinā patiṭṭhaṃ nalabhatīti vuttaṃ paṭisandhikkhaṇe vatthuvipākā aññamaññanti. Aññamaññapaccaye yo attano upatthambhakaṃ paccupatthambhati. Soeva paccayuppannabhāvaṃ gacchati. Cittasamuṭṭhāna rūpānica cittaṃ kiñci upatthambhetuṃ nasakkonti. Tathā upādārūpānica mahābhūteti vuttaṃ cittacetasikādhammāaññamaññantiādi.
前段先应论述布施、戒律、五戒守持、学习戒律之行为、先贤族缘及修行果报、涅槃的常住不变以及爱欲、见解、耳根等诸法的生起。此义或许是在内观禅法中，为说明族缘和先验知识因缘而说的。并不是说这些就是涅槃所依。关于生理形色的共生（二因三因现象）等，有两因三因和运动随生的说法。所谓共生指不同因素互相依存，亦即相续烦恼缘生法不断复起心识等。此为他说。于轮回五趣之生受中，识若没有境界，则无所依止。曰“无所依止”，是说缘起中依赖的各种对象互不相同。互为因缘者，他方依赖自己的护持支持，此即条件兴起状。心起法相若不能担任支撑，连色法也不能自持。又说执著法相互异，因三大元素释为心与心所不同等。
[235] Vibhāvaniyaṃ pana
所谓说明者，谓“因彼互为支撑而互为因缘，若单就共生体而言，则色法名称间并无彼此为因缘者。是以有言：心及心所法相彼此区别。”言此处若以单独共生体而言，若色法名称间有互为因缘，则此种说法不美。
‘‘Yasmā pana aññamaññuvatthambhanavaseneva aññamaññapaccayatā. Na sahajātamattatoti pavattiyaṃ rūpaṃ nāmānaṃ aññamaññapaccayo na hoti. Tasmā vuttaṃ cittacetasikā dhammā aññamaññanti’’ vuttaṃ. Tattha na sahajātamattatoti etena yadi sahajātamattato aññamaññapaccayatāsiyā. Evaṃsati pavattiyaṃ rūpaṃ nāmānaṃ aññamaññapaccayo siyāti anuññātaṃ hoti. Sahajātapaccayepi pana pavattiyaṃ rūpaṃ nāmānaṃ paccayo nahotiyeva. Tasmā na sundarametanti.
尸体七种心识元素，此处说有三种依止：以物共生之依止、以尸体生起之依止、以缘生起法相依止。生受转变缘起是五蕴的物共生之依止。若某现象由尸体依止而生，则心赖以存在，称为尸体依止。若某尸体依止缘生法为该心之依止，又兼成为感官根本，则称为感官依止。于此基础，依止分三种：不动之依止、无分别之依止、无生灭之依止。如何此能成为心之依止及感官根本？当现象起时，心随感触六门，感受触等内、外应缘悉皆生起，故此即为依止及感官根本。谓依止方面，当内心一切属缘起，均为无常苦观所察，产生了贪爱及见解、疑惑、躁动、忧愁之心。
Chavatthūni sattannaṃ viññāṇadhātūnanti ettha vatthusahajāta nissayo vatthupurejātanissayo vatthārammaṇapurejātanissayoti tividho vatthunissayo. Tattha paṭisandhikkhaṇe vatthu vipākānaṃ khandhānaṃ vatthusahajātanissayo. Yaṃ pana pavattiyaṃ purejātaṃ, vatthuṃ nissāya cittaṃ uppajjati, taṃ tassa cittassa vatthupurejātanissayonāma. Yaṃ pana purejātaṃ vatthu yassa cittassa nissayoceva hoti ārammaṇañca, taṃ tassa vatthārammaṇa purejātanissayonāma. Vuttañhetaṃ paṭṭhāne ārammaṇa nissaya purejātavippayutta atthiavigatanti tīṇīti. Kathañca taṃ cittassa nissayoca ārammaṇañca hotīti. Paccuppannaṃ vatthuṃ ārabbha sammasanavasenavā assādanādivasenavā iddhividhakiccādhiṭṭhānavasenavā cittaṃ uppajjati, evaṃ taṃ cittassa nissayoca ārammaṇañca hotīti. Vuttañhetaṃ paṭṭhāne-ajjhattaṃ vatthuṃ aniccato dukkhato vipassati, assādeti. Abhinandati. Taṃ ārabbha rāgo uppajjati, diṭṭhi uppajjati, vicikicchā uppajjati, uddhaccaṃ uppajjati. Domanassaṃ uppajjatīti.
所谓说明者，谓：“彼互为因缘意指彼此互相支撑。单就共生体而言，色法名称间并非互为因缘。是故有说心及心所法相异别。”此中若以单独共生体言之，色法名称间不应互为因缘，此为未曾发现的现象。共生因缘有时确无色法名称间因缘，故此不美说法。尸体七种心识元素，此处分为三种依止：物共生依止、尸体现象依止、感官根本依止。生受转变依止属物共生依止。内起现象若依尸体而生称尸体现象依止。尸体现象又依感官根本而存，谓感官根本依止。依止分三：稳定不变、无间断、生灭无常。如何心赖依止及感官根本来存续？当现象由内外缘生起，心随感触当时而生，故此即为依止以及感官根本。依止之所依同为暂时现象，均为无常苦相所见，生起爱欲、见解、疑惑、躁动及忧愁等烦恼。
Ettha pana ācariyā imaṃ vatthārammaṇapurejātanissayaṃnāma maraṇāsannakāleeva vācanāmaggaṃ āropayiṃsu. Ayaṃpanettha tesaṃ adhippāyo. Aṭṭhakathāyaṃ tāva aniṭṭhe ṭhāne āvajjanena vinā vīthicittānaṃ pavatti paṭisiddhā hoti. Tathā ekāvajjanavīthi yañca cittānaṃ ārammaṇaṃnāma dhammatoca kālatoca abhinnameva icchanti aṭṭhakathācariyā. Pakatikāleca cittānināma pacceka vatthunissayāni honti. Tasmā yadā paccuppannaṃ ajjhattaṃ vatthuṃ ārabbhaaniccādivasena sammasanti, etaṃ mamātivā assādenti, tadāyaṃ vatthu āvajjitaṃ hoti. Javanānipi tadeva gaṇhanti. Na attano attano nissayavatthūni. Yadi hi tānivā aññaṃvā ārammaṇaṃ gaṇheyyuṃ. Nirāvajjanānināma javanāni honti. Kasmā, āvajjanena āvajjitaṃ agahetvā aññaṃ gahetvā pavattanatoti. Bhinnā rammaṇānicanāma honti. Pacchā uppannāni paccekavatthūnivā aññaṃvā gahetvā pavattanatoti. Naca tathā sakkā bhavituṃ aṭṭhakathā virodhato. Tasmā so vatthārammaṇa purejātapaccayo pakati kāle na sakkā laddhunti. Maraṇāsannakāle pana sabbāni āvajjanādīni cittāni ekameva vatthuṃ nissāya pavattantīti taṃ ārabbha pavattānaṃ āvajjanādīnaṃ tesaṃ tadeva vatthuca ārammaṇañca hoti. Evañhi sati tesaṃ nirāvajjanatāvā bhinnārammaṇatāvā natthīti ayaṃ tesaṃ adhippāyoti.
在此，师长们将名为“依止衣缝处之尸体”的词汇比作临近死亡时的种种言说路径。这就是此处他们的主要观点。在注疏中，这种观点在不能止息的境地因无逮止而被认同。注疏师们亦如此认为，单一路径即是内心的依止之所，亦指法和时之念相。他们说，在自然法则之时，心的各个依止对象是独立的。因而当内在的依止对象因无常等而有正知时，若它们相互粘连一体，注疏师们认为那就是依止所被拥抱时。因此，这正是依止；而俗世也如此承认。非自身的依止对象，若受到其他依止对象的拥抱，名为非依止的拥抱。为何？因依止所拥抱又放下拥抱，互不取相，违背了同一体之理。由此，揭破不同依止物的无常本质。故时间上看依止与依止物不可共得。这就是他们的基本主旨。然临近死亡时，所有拥抱的心念皆依于同一对象持转，此时拥抱的心及其对象相依一处。如此，因依止所拥抱之义不可颠倒，他们对此有如是认识，此即他们的主题说法。
Tattha pana yadi āvajjanena āvajjitaṃ vatthuṃ agahetvā attano attano nissayavatthūni gaṇheyyuṃ. Nirāvajjanānināma javanāni bhaveyyunti idaṃ tāva na yujjati. Āvajjanena āvajji tappakārasseva gahaṇato. Yathā hi āvajjanaṃpi vatthuntveva āvajjati. Tathā javanānica vatthuntveva javanti. No aññathāti natthi javanānaṃ nirāvajjanatāti. Yathā ca nirāvajjanatā natthi, tathā bhinnārammaṇatāpi tesaṃ natthiyeva. Kasmā, vibhāgassa asambhavato. Nahi santatighanavasena ekībhūtamiva pubbāparaṃ pavatta mānesu bahūsu vatthusu ekamekaṃ vatthuṃ idamevāti visuṃ katvā āvajjanaṃvājavanānivā gahetuṃ sakkonti. Naca tathā asakkuṇeyyesu ṭhānesu ekantena dhammatovā kālatovā bhinnā rammaṇatānāma sakkā laddhunti iti bhinnārammaṇatāpi tesaṃ natthi yevāti. Ettāvatā imassa vatthārammaṇapurejātanissaya vidhānassa pakatikālepi labbhamānatā sādhitā hotīti.
在此，如果有人把因拥抱而拥抱的对象纳入自身所依止的对象中，则发生非拥抱的拥抱，即不相符。因拥抱而拥抱好比紧紧抓住一个对象，正如拥抱本身即为拥抱对象一样，拥抱的拥抱也是拥抱对象。这表明并无不拥抱的拥抱存在。既然无非拥抱的拥抱，那么它也不存在依止对象不同的意向。为何？因为这种区分不可能。实非连续地把先前多种对象视为同一对象，更不可能单独将多对象中某一对象视为仅此一处，并能拥抱其他对象。因此也不存在依止对象的分离。综上所述，即使在自然法则作用时，此依止衣缝尸体对象的生成仍可实现。
Apica, sabbaṃ paccuppannaṃ attano rūpakāyaṃ ārabbha rūpaṃ me aniccantivā etaṃ mamātivā samanupassantānaṃ ajjhattarūpesu idaṃ nāmarūpaṃ tassacittassa ārammaṇaṃ nahotīti navattabbaṃ. Ārammaṇa bhūtesu pana tesu kiñci ārammaṇamattaṃ kiñci ārammaṇapurejātaṃ kiñci vatthārammaṇapurejātaṃ hotīti sakkā vattunti. Kabaḷī kāro āhāroti kāmāvacarasattānaṃ paṭisandhito paṭṭhāya uppanno catusamuṭṭhānika rūpāhāroceva bahiddhāhāroca. Gabbhaseyyakānañhi yāva mātuyā āhārapharaṇaṃ nalabbhati, tāva kalalādikālesu tisamuṭṭhāniko ajjhattāhāroyeva upatthambhanakiccaṃ sādheti. Vuttañhetaṃ paṭṭhāne-paṭisandhikkhaṇe kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena paccayoti, ojaṭṭhamakarūpasamuṭṭhāpanaṃ panassa bahiddhāhārupatthambhanaṃ laddhakāleyevāti daṭṭhabbaṃ. Yadievaṃ –
此外，若全部都是生成于自我躯体的色法，因正见“我色无常，我于此无我”而观察，则内在诸色及名色成为该心的依止对象，这样的依止不能作废。对于依止的存在而言，某种存在形态、某种依止状况、某种基于依止之所生的持续，是可以成立的。就像母胎中食物的摄取，它属于感官欲受体的缘起，分为内外食，维持胎儿之生长。至母腹无法继续获得母体食物时，胎儿依赖自身的内在食，完成发育，是因胎内有内外之食物供应。按说，此内外食维持胎体之生成，尚需具备各种条件。文中说明依止有摄食因缘，为庞大形态维持非外食所完成。
Yañcassa bhuñjati mātā, annaṃ pānañca bhojanaṃ. Tena so tattha yāpeti, mātukucchigato tiroti
正如所吃者食物和饮水，是母体中维系胎儿生命的食粮。故此维持，也是靠母腹之内食而非外界获取的。
Kasmā vuttanti. Pākaṭāhārena tassa yakkhassa bodhanatthanti. Imassakāyassāti gabbhaseyyakānaṃ tāva paṭisandhicittassa uppādakkhaṇe ekasamuṭṭhānikassa ṭhitibhaṅgakkhaṇesu dvisamuṭṭhāni kassa tatoparaṃ tisamuṭṭhānikassa ojāpharaṇakāle catusamuṭṭhānikassaca kāyassa. Itaresaṃpi yathāsambhavaṃ vattabbaṃ. Rūpaloke pana vināpi duvidhena ojāhārakiccena appanāpatta kammavisesena siddhassa suciraṃpi addhānaṃ pharituṃ samatthassa rūpa jīvitindriyassa tathārūpānañca bhavaṅgapariyāpannānaṃ arūpāhārānaṃ vasena anekakappānipi attabhāvassa pavatti veditabbā. Etenupāyena kammajakāyabahutaresu devesu petanirayesuca suciraṃpi kālaṃ bahiddhāhārena vinā attabhāvassa pavatti vattabbā. Tesu pana ajjhattāhāropi labbhatiyevāti kiñcāpi okkantikkhaṇe vipākakkhandhāpi vatthussa vippayuttapaccayā honti. Te pana cittacetasikādhammā sahajātarūpānanti ettha saṅgayhissantīti katvā okkantikkhaṇevatthuvipākānanti vuttaṃ.
为何说如此？所谓烹饪成熟的食物是为了令天神知晓此体之存在。此身体是胎儿期生成之心，其生起时为一阶段，破灭为两阶段，然后为第三阶段，在生命力量稳固时期又称第四阶段。其他情形亦如是考量。即便无色界中，亦有两种不同的心力供养方式，能维持具有觉受及特殊业力成就的色界五蕴之身。如是多种天界有色身灵长，及饿鬼道的存活，也依赖这外部食物之维持。而内在的供与也会然成，因此在业力成熟瞬间，诸感受业果因缘俱生。这些心及心行法自性而生，具有本然自然的特质，此处说要加以合摄不分散，确认感受果报与依止之事义已说明。
Sabbathāti sabbapakāraṃ sahajātantiādinā yojetabbaṃ. Pakāroca tividho hoti sahajātapaccayotiādivasena veditabbo. Rūpajīvitamiccayanti evaṃ porāṇehi vutto ayaṃ atthipaccayo avigatapaccayocāti yojetabbaṃ. Nanu kabaḷīkārāhāro rūpajīvitindriyañca sahajāte saṅgahetabbaṃ. Evañhi sati tividhova atthipaccayo siyāti.Na. Sahajananasaṅkhātassa sahuppādanalakkhaṇassa abhāvā. Sahuppādanalakkhaṇo hi sahajātapaccayo. Kabaḷīkārāhāroca ojaṭṭhamakarūpāni uppādentopi attano ṭhitikkhaṇeeva uppādeti, no uppādakkhaṇe. Yathāca mahābhūtā sahajātarūpāni upatthambhantā attanā saha uppādanapubbakāeva upatthambhanti, na tathā so āhāro. So pana vināva sahuppādanakiccena sahajātānipi asahajātānipi upatthambhatīti rūpajīvitaṃpi saha uppādanakiccena vināva saha jātarūpāni anupāleti. Iti ime dvepi dhammā sahajāta lakkhaṇābhāvāeva sahajātapaccaye asaṅgahitā. Idāni sabbepi catuvīsatipaccayā saṅgayhamānā cattāropaccayā hontīti dassetuṃ ārammaṇūpanissaya.La. Samodhānaṃ gacchantīti vuttaṃ. Tatrāyaṃ samodhānavidhi, catuvīsatiyā paccayesu adhipati paccayo tāva duvidho ārammaṇasahajātavasena. Tattha ārammaṇādhipati tīsu kammavajjesu samodhānaṃ gacchati. Ārammaṇa mattaṃpi hi kammena saha samodhānaṃ nagacchati. Kuto adhipati bhūtanti.
「sabba」意指一切法因缘，当加以总合考虑。因缘可分三种，自然因缘等，应一并合摄考察。在古时则言色身生命因缘未断之说。当摄色身生命力食物因缘时，能将内因也合摄。而这种因缘通达三重因果，非一无二。因色食是维持生存的因缘。生出大身体及外食的力量时应关注其成就，色身生命若仅凭生起机能，不能持续成长，说明其非真正的生起因缘。像四大元素稳固合和时，维护自身缘时，非靠饮食便能完成的。故此二法纵存时，其因缘在合摄时尚不可能全具，唯有两者若缺一则生起生命不可得。两者缺则无自性因缘。故此截断无故，应视为因缘间的不联贯。现在全部合摄四种因缘，四种果缘成就，这就是依止心法所应理解的整体因缘现象道理。上文说「samodhānaṃ gacchantīti」意指对此有通达。这里通达方法是说，在二十四种因缘中，主因为依止因，而依止有三种业种相应通达。即便依止本身亦随业合流而通达，故所谓主导者依止因所在也应如此解。
Ettha siyā, kasmā ārammaṇamattaṃpi.La. Na gacchatīti vuttaṃ. Nanu kammārammaṇāpi paṭisandhibhavaṅgacutiyo hontīti. Saccaṃ. Ettha pana mūlaṭīkāyaṃ kammaṃ pana tasmiṃ kate pavattamānānaṃ katūpacita bhāvena kammapaccayo hoti. Na ārammaṇākārena. Visaya mattatāvasenaca ārammaṇapaccayo hoti. Na santānavisesanaṃ katvā phaluppādanasaṅkhātena kammapaccayākārena. Tasmā te paccayākāravisabhāgattā saha ghaṭanaṃ nagacchantīti visajjitanti. Sahajātādhipati pana atthipaccaye. Nissayapaccayo tividho sahajāto vatthupurejāto vatthārammaṇapurejātoti. Tattha purimā dve atthipaccaye, pacchimo pana dvīsu ārammaṇatthi paccayesu. So ce garukato hoti upanissayepīti. Purejātapaccayo tividho ārammaṇapurejāto vatthupure jāto vatthārammaṇapurejātoti. Tattha vatthupurejāto atthipaccaye. Itare dve dvīsu ārammaṇatthipaccayesu. Tece garukatā honti. Upanissayepīti. Kammapaccayo duvidho sahajāto nānākkhaṇikoti. Tattha sahajāto atthipaccaye. Nānākkhaṇiko pana duvidho balavā dubbaloca. Tatthaca balavā duvidho akāliko kālikoca, tadubhayāpi upanissaye. Dubbalo pana visuṃ kammapaccayoyeva. Sabbo āhārapaccayo sabboca indriyapaccayo atthipaccaye.
此处，为什么即使只有缘起之因，亦有言不至于生起呢？确实如是。这里根本注疏说，行为虽为因，但因其进行时的不正之性与行为分别因果之理有关，非以缘起之因相论。以现前对象的专注程度而为缘起，而非以世系区别或成果生缘作因。因此诸缘起因相不相合，随缘不显，故彼缘动不发作，谓之断灭。但自性主宰则依存于诸因。依赖因有三，依自性而生，依物质而生，及依物质及自性而生。前面二者属依自性因，后面二者属两种缘起因。若彼严重，则为依属因。依自生因分为三：依对象因、依物质因及依物质对象因。其物质因属于依自性因，另外两个属于两种缘起对象因，此三皆为依属因。行为因分二，自性因及各种时际因。自性因属于依自性因。各种时际因二，强势与弱势。强势分二，立即与时际，皆为依属因。弱势仅属于纯行为因。所有食因皆属所有缘起因，感官因亦归依自性因。
Vippayuttapaccayo catubbidho sahajāto vatthupurejāto vatthārammaṇapurejāto pacchājātoti. Tattha purimā dve pacchimoca atthipaccaye. Tatīyo pana dvīsu ārammaṇatthi paccayesu. So ce garukato hoti, upanissayepīti. Sesesu pana sattarasapaccayesu hetu, sahajāta, aññamañña, vipāka, jhāna, magga, sampayutta, avigatavasena aṭṭhapaccayā pacchā jātoca atthipaccaye. Anantara samanantara āsevana natthi vigata vasena pañcapaccayā upanissayeti. Iti sabbepi catuvīsatipaccayā sabhāgasaṅgahavasena saṃkhippamānā ārammaṇādīsu catūsu paccayesu samodhānaṃ gacchantīti.
分离缘起因有四种，依自性因，依物质因，依物质对象因，及随后生起者。其前二属依物质因，后者又分两种分别为有对象缘起因。若彼严重，则为依属因。其余七十七种缘起因有：缘生因，相依因，果报因，禅定因，正道因，连结因，远离因及八因缘随后生因。此八因缘之后相依为依属因，无间断合于五缘起而称后起因。由此合起来二十四类缘起因在诸对象等四类缘中获得归纳总结。
[236] Vibhāvaniyaṃ pana
【236】又说划分法
Tesu catūsu ekekasmiṃpi sabbe catuvīsatipaccayā samodhānaṃ gacchantīti iminā adhippāyena yaṃ vuttaṃ ‘‘nahi so kocipaccayoti’’ādi. Taṃ sabbaṃpi ācariyassa matimattameva.
这四类各中皆获得二十四类缘起因之归纳，此以所说之因力，如偈谓『无有任何之缘起』等者，皆为尊师所示良知。
[237] Yañhi tattha
[237] 其中所说的
‘‘Nahi so kocipaccayo atthi. Yo cittacetasi kānaṃ ārammaṇabhāvaṃ nagaccheyyāti’’ vuttaṃ, taṃ tāva na yujjati. Nahi idha dhammasarūpamattena samodhānaṃ adhippetaṃ. Paccayaṭṭhena saheva adhippetaṃ. Naca hetādipaccayaṭṭho ārammaṇādipaccayaṭṭho hotīti. Esanayo ‘‘saka sakapaccayuppannassaca upanissayabhāvaṃ nagacchatīti’’ etthāpi.
『无任何缘起存在，识意若起于某种执着性』所说者，不属于此理。因此处非以法之自性本体归纳因果，亦非随因果亲合归纳，非从因等缘起，非从缘起因缘起。稍作考虑，亦可知『随前因及同属因起有依属因』也是此理。
Ettha pana yo sakasakapaccayuppannassa upanissayabhāvaṃ nagacchati. Nahi so koci paccayo atthīti yojanā.
这里所说的，与萨咖相应的缘起生起的依止性质，与其相关。不是说没有任何缘起，也就是说，这是一种联系。
[238] Yañca tattha
【238】以及那个地方，
‘‘Kammahetukattāca lokappavattiyā phalahetūpacāra vasena sabbepi kammasabhāvaṃ nātivattantīti’’ vuttaṃ.
曾说过：『由于业是缘起之因，也是世间流转之因，因果关系如业之组成元素无法超越』。
[239] Yañca
[239] 其中所说的
‘‘Teca paramatthato lokasammutivasenaca vijjamānā yevāti’’ vuttaṃ. Tadubhayaṃ pana sabbaso sāsanayutti yāpi viruddhamevāti.
又说：『这两者归根到底都是世间共知的同一种事实』，然而这两者在整个教法中，却是相悖的。
Etthāti etasmiṃ paṭṭhānanaye. Sabbatthāpīti sabbesu saha jātasabhāgesu paccayesu. Yasmā pana paṭisandhiviññāṇaṃnāma nāmarūpānaṃ aññamaññapaṭibaddhaokāse cutiparicchinnassa sakalassa tassa tassa bhavassa sīsabhūtaṃ bījabhūtañca hoti. Yato sakalakāyabhūtassa nānārūpārūpasantānassa nibbatti hoti. Bījato viya mahārukkhassa. Yathāha –
这里的『此』指在本地建立正理。『一切缘起』意指所有与各部分生起相关的缘。因为续处识，即『续识』，是名色间相依缠绕的续流，结束时断灭，每个世间的存在都植根于此，犹如种子之根本。正如亿万众生的色法身及其各种形相相续生起，犹如从种子生长出大树一般。正如所说——
Viññāṇañca hi ānanda mātukucchismiṃ na okkamissatha. Apinukho nāmarūpaṃ mātukucchismiṃ samuccissathāti. No hetaṃ bhante. Viññāṇañca hi ānanda mātukucchismiṃ okkamitvā vokkamissatha. Apinukho nāmarūpaṃ itthattāya abhinibbattissathāti. Nohetaṃ bhante. Viññāṇañca hi ānanda daharasseva sato vocchijjissatha kumārassavā kumārikāyavā. Apinukho nāmarūpaṃ vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ āpajjissathāti. Nohetaṃ bhante. Tasmā hi ānanda eseva hetu esa nidānaṃ esa samudayo esa paccayo nāmarūpassa. Yadidaṃ viññāṇanti.
识者，阿难，由母体中不自现起，亦不从母体中发生。又复不是如是，世尊。识者，阿难，确实在母体中现行而出。又复不是如是，世尊。识者，阿难，如孩童一般，依然发出其声，男孩有时，女孩亦有时。又复不是如是，世尊。由此缘故，阿难，是因，是缘，是生起之因，是依止，乃名名色。此即识也。
Tattha samuccissathāti vaḍḍhissatha. Nāmarūpañhi viññāṇassa vaḍḍhiyevāti. Vokkamissathāti bhijjissatha. Itthatthāyāti īdisassa attabhāvassa atthāyāti attho. Vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullanti pathamavayavasena vuddhiṃ. Majjhimavayavasena viruḷhiṃ. Pacchimavayavasena vepullanti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tasmā paṭisandhikkhaṇe rūpuppattiyā ekantena viññāṇapaccayatā veditabbā. Evaṃ uppannañca panetaṃ paṭisandhirūpaṃ puna sayaṃ tasmiṃ bhave yāva cutiyā pavattamānānaṃ sabbāsaṃ catusamuṭṭhānikarūpasantatīnaṃ sita bhūtaṃ bījabhūtañca hoti. Atibalavantaṃpi hi cittaṃ purimuppannāya rūpapaveṇiyā asati rūpaṃ janetuṃ nasakkoti. Evaṃ utu āhārāpīti. Tatoyeva hi arūpabhave kāmāvacarādīni rūpajanakacittānipi tattha rūpaṃ najanentīti. Asaññasattepi utu samuṭṭhānarūpasantatiyo pathamuppannāya kammajarūpasantatiyā vijja mānattāeva uppajjantīti. Vuttañhi vibhaṅgaṭīkāyaṃ arūpaṃ pana rūpassa okāso na hotīti yasmiṃ rūpe sati cittaṃ aññaṃ rūpaṃ uppādeyya. Tadeva tattha natthīti attho. Purimarūpassāpi hi paccayabhāvo atthi puttassa pitisadisatādassanatoti. Etthaca puttassa pitisadisatādassanatoti etena imamatthaṃ dasseti. Yathā tiṇarukkhānaṃ bījabhāvasaṅkhātaṃ niyāmarūpaṃnāma atthi. Yassa ānubhāvena tannibbattātiṇarukkhā vaḍḍhantā yathāvā tathāvā avaḍḍhitvāattanā samānabījehieva tiṇarukkhehi sabbaso sadisā kāraṃ gahetvā vaḍḍhanti. Evamevaṃ gabbhaseyyakānaṃ sattānaṃ yoni bhāvasaṅkhātaṃ niyāma rūpaṃnāma atthi. Yassānubhāvena te samāna jātikehieva kulehi visesato mātāpitūhi eva sabbaso sadisarūpasaṇṭhānā honti. Iti bījaniyāmo viya yoniniyāmopi hoti. Soca paṭisandhirūpasseva ānubhāvoti veditabbo.
谓生起即增长。名色于识者亦是增长。现行谓发出。意即本质、真实之义。增长、增长、充满，初段为增，次段为成长，末段为充满，此皆注疏所明。故初生时，色必依赖识而现起。且自此生起之和会，乃持续不间断，四时自然、光、热、空、尘、种种生发，俱为一体，先前生起之识对色之贯通尚存，故世间诸识虽有大力，未曾于先生起色之界中能造新色。此即季节与食之理也。又色非有形，无欲界之生起者从识所生者亦不能生色。乃至无知觉中，季节所生之色类亦如业所生色，识本质而生。又说辨解注疏云，无色处无法入，于有色处若识生，他识则应无色而生，如此意也。先生之色必有依存，故称如子于母中同生、欢悦、示现之义在此。又如草木种子有严格法则，因缘成熟则生发。其生长方式，乃成长、增加，生相相似，类同种子，皆依法而繁盛。此比喻母体胎儿亦如是。因缘生育之地，如母子同族，皆广泛相似。故此胎之法则如同种子之则。
Apica, ayaṃ yoniniyāmonāma kalalakālādīsu puttānaṃ sarīresu mātāpitūhi samudāgataṃ utujarūpasantānaṃeva. Yassa ānubhāvena taṃsantānaṃ samānajātikasattasaṇṭhānasadisaṃ attano ñātikulasadisañca hoti. Yathāhiitthibhāvādirūpaṃ sattānaṃ itthiliṅgādīni bījarūpañca tiṇarukkhānaṃ taṃtaṃvaṇṇasaṇṭhānā dīni niyāmeti. Evaṃ yonirūpaṃ nānājātivasena sattānaṃ niyāmakaṃ vavatthāpakaṃ hotīti. Ettāvatā pavattiyaṃ thapetvā cittajarūpaṃ sabbesaṃ tisamuṭṭhānikarūpānaṃ uppattiyā cittanirapekkhatā purimuppanna rūpapaveṇi paṭibaddhatāca sādhitā hoti. Tenevaca tesaṃ cittassa ṭhitibhaṅgakkhaṇesupi cittarahite nirodhasamāpatti kālepi uppatti hotīti. Tena vuttaṃ sahajātarūpanti panetthātiādi. Itītiādi nigamanaṃ. Tattha sambhavaṃti yathā sambhavaṃ. Sambhavātivā sambhūtā. Ajjhattañcāti ajjhattabhūtāca. Bahiddhācāti bahiddhābhūtāca. Saṅkhatāti saṅkhatabhūtā. Asaṅkhatāti asaṅkhatabhūtā. Evaṃ tekālikāca kālamuttāca ajjhattabahiddhā sambhūtāca. Tathā saṅkhatāsaṅkhatabhūtāca paññatti nāmarūpānaṃ vasena tividhā ṭhitā dhammā paṭṭhāne sabbathā catuvīsati paccayānāma hontīti yojanā. Etthaca tividhā ṭhitānaṃ dhammānaṃ tekālikādibhāve sati catuvīsatipaccayānaṃpi yathāsambhavaṃ tekālikādibhedo siddho hoti. Tattha ārammaṇaadhipati upanissayapaccayā tekālikā kālamuttāca honti.
且此母体法则，于男女子女身上虽历劫时，子女依父母身生，长相似，血脉相承，类似亲族相似，如女形状等如夫妇，乃缘种子之法，如草木之种，长有严格法则。此认定为生起有依之母体本法。由此因缘所作，令识种种具起，先前色与识之贯通不段而得成，胎中诸识虽起即灭，识断灭处亦有识生起。故称「自性生起」。以上是结束语。由此说明：由生起，由所生。内外所起。造作。未造作。此四义。澄清四时、内外、造作与未造作，识名色诸根法则分三类而存，常住二十四缘起。此义今亦得成立。依止诸缘由主、辅助、缘起等皆现于当时。
[240] Vibhāvaniyaṃ pana
[240] 说明之恒常现起。
‘‘Ārammaṇaadhipatiupanissayapaccayānaṃ tikālikānanti’’ vuttaṃ. Taṃ na yujjati.
云：『由主、辅助、依止三缘之恒常现起』，此说不足。
Paññattinibbānānaṃpi kālamuttānaṃ tesu paviṭṭhattāti. Tattha imasmiṃ bhave abhinavānaṃ dhanadhaññabhogānaṃvā vijjāsippasutapari yattīnaṃvā sīlasamādhipaññānaṃvā bhavantare bhavasampattibhoga sampatti maggaphalasampattīnaṃvā paṭilābhatthāya pubbayogaṃ karontassa anāgatānaṃ tāsaṃ upanissayapaccayatā veditabbā. Paṭṭhāne pana anāgataṃ cakkhusampadaṃ patthayamāno sota, ghāna, jivhā, kāyasampadaṃ, vaṇṇasampadaṃ, sadda, gandha, rasa, phoṭṭhabbasampadaṃ patthayamāno anāgate khandhe patthayamāno dānaṃ deti sīlaṃ samādiyatītiādinā bhavantarapariyāpannāeva sampattiyo vuttā. Tā pana dānādīnaṃ kammānaṃ anurūpavasena vuttāti daṭṭhabbā. Kammapaccayo pana paccuppannātītavasena dvikāliko. Anantara samanantara āsevana natthi vigata paccayā atītakālikā. Sesā pannarasa paccayā paccuppannakālikāti. Ajjhattabahiddhāduke ārammaṇā dhipati sahajāta aññamañña nissaya upanissaya purejāta āhāra atthi avigatā ajjhattabahiddhā honti. Sesā cuddasa paccayā ajjhattāva. Ārammaṇa adhipati upanissayā saṅkhatā asaṅkhatāca honti. Sesā saṅkhatāvāti. Pañcavidhaṃpiarūpanti pavuccati. Kasmā, kadācipi rūpasaṅkhātaṃ saṇṭhānatthaṃ anupagamanato nāmantica pavuccati. Kasmā, adhivacanasaṅkhātanāmābhidhānavaseneva suṇantehi gahetabbabhāvupagamanatoti.
此乃有名执解灭禅理，恒常之义已达彼处。此中，世间中新财宝、俗乐、世俗欲乐、品德、禅定、智慧等种种乐果，乃由过去之力作为缘触及，未来因缘亦应观察辨识。亦此缘中有眼界显现、耳、鼻、舌、身、色相、声响、香味、味觉、触觉等诸界显现。既生已以布施品德函摄，受用此乐。此即所谓诸业之相应缘也。业缘绕行绵延，分现于过去、现在、未来三期。现在与未来时无断续，过去时无续。诸主缘、辅缘、依止缘或生或灭，内外有食，于过去、现在、未来三界相依。余缘十五为内缘。由主、辅、依止而成之缘或为有为，或无为。余缘为有为。五类色相悉皆造作。曾有色相造作而不来此造名称谓不足。世间色法有依共生，彼处识相应无他色生起。此即先生色相有依止，并非无色生相。故以子依母欢悦示现为示。亦若草木种子，尔时有严密法。种子依缘而生长草木，宛如胎者依缘而生。此均有生法，的确无误。】
§169
169. Paññapīyatīti paññatti. Ayaṃpi eko vacanatthoti lokiyamahājanehi thapīyati. Voharīyati ceva sampaṭicchī yaticāti attho. Yokoci sammutisaccabhūto byañjanattho. Tathā paññāpetabbā atthā paññapīyanti etāyāti paññatti. Byañjanatthajotako paññattisaddoti evaṃ duvidhā paññattīti vuttaṃ tatoavasesā.La. Duvidhāhotīti. Tattha paññāpīyattā paññattīti attha paññattimāha. Paññāpanatopaññattīti saddapaññattiṃ. Taṃtaṃbhūtavipariṇāmākāranti pathaviyādīnaṃ tesaṃ tesaṃ mahābhūtānaṃ adhimattabhāvappakārasaṅkhātaṃ tathā tathā pariṇā mākāraṃ. Pavattivisesākāranti attho. Upādāyāti paṭicca. Nissāya. Pathamaṃ cittena gahetvāti attho. Tathātathā paññattāti ayaṃ pathavīnāma ayaṃ pabbatonāmāti evamādi nayena mahājanena paññattā, kathitā, voharitāti attho. Pathavipabbatādikātiādisaddena nadi samuddādikāyo saṅgaṇhati. Ayaṃ samūhapaññattināma.
169. 「智慧启示」者即为「约定事义」。此语也作为单一语词之意义，被世俗广大民众所通用并保持。其涵义既为持守、发扬，亦含悉心追求之意。有些则为被约定、真实成立之表示义。基于此，应予释知的含义称为「约定事义」，其乃指示义的发光语音即为约定文字音。故约定事义分为两类，余下内容详述于下卷。所谓两重义者，首先由约定赖以成立之意，即约定即义；其次则为发扬传播之义，即发扬约定，合称为约定事义。所谓形体变异，是指地、水、火、风等四大，各具其主体性质而形成种种变异体；所谓发生特异之形体，意指因缘依赖而生起。第一，心识之依赖意。如此这般之约定是指例如「这为地，此为山」之类，依此习惯由大众所约定称呼、解释、使用。所谓以地、山等字头为首，河、海等亦纳入此约定体，合称为集合约定。
[241] Vibhāvaniyaṃ pana
[241] 然而，应当辨明的，
‘‘Saṇṭhānapaññattīti’’ vuttā. Sā yuttā viya nadissati.
所谓「结合约定」是教授的说法。此说当如江河汇合般。
Nahi idha saṇṭhānaṃ padhānaṃ hotīti. Sambhārasannivesākāranti kaṭṭhādīnaṃ sambhārānaṃ tathā tathā sannivesākāraṃ. Etthāpi ādisaddena nāvādayo saṅgaṇhati. Ayaṃ saṇṭhāna paññatti. Kaṭṭhādayo eva hi gehākārena saṇṭhitā gehanti rathākārena saṇṭhitā rathoti vuccantīti.
并非此处存在结合之根本。组合积累依附之义，乃指木材等物堆叠组合形态。此处亦含以开头之字，如船等各种集合名。此即为结合义之约定。木材等由制屋者集合成为屋，车辆由匠人组合成车，故谓之「车」。
[242] Vibhāvaniyaṃ pana
[242] 然而，应当辨明的，
‘‘Samūhapaññattīti’’ vuttaṃ. Taṃ na yujjati.
所谓「集合约定」已讲，此处不再赘述。
Nahi idha samūho padhānanti. Purisapuggalādikā sattapaññatti upādāpaññattītipi vuccati. Candāvaṭṭanādikanti candasūriyādīnaṃ sineruṃ padakkhiṇaṃ katvā āvaṭṭanādikaṃ. Yato candimasūriyā udenti, sā pubbadisānāma. Pubbataraṃ laddhappakāsattā. Yattha pana atthaṃ gacchanti, sā pacchimadisānāma. Pacchāladdhapakāsattā. Tāsaṃ dakkhiṇapassā disā vuḍḍhiatthena dakkhiṇadisānāma. Itarā pana uccataraṭṭhena uttarādisāti vuccati. Yadā sūriyo udeti, tadā sakalassa ahassa pubbabhāgattā pubbanhoti vuccatīti. Evamādikā disā paññatti kālapaññattiyonāma. Ādisaddena thalaninnādikā desapaññatti saṅgahitāti. Asamphuṭṭhākāranti mahābhūtānaṃ aññamaññaṃ asamphusanākāraṃ. Ayaṃ ākāsapaññattināma. Taṃ taṃ bhūtanimittanti pathavīkasiṇādikaṃ uddhumātakādikañca bhūtanimittaṃ. Nīlakasiṇādikaṃ vaṇṇanimittañca ettheva saṅgayhati. Bhāvanā visesanti parikammādikaṃ bhāvanāvisesaṃca. Etena parikammanimitta uggahanimitta paṭibhāganimittānaṃ siddhakāraṇaṃ vadati. Ayaṃ nimittapaññattināma.
此处众多集合不可混淆。所谓诸人类等的七种计数，称为取计数。日轮行等，指的是日月星辰绕行。一旦月亮、太阳升起，此为东方。东方是昨日光明所在。向何处而去，谓之西方。西方是近日光明所在。向南面视，称南方，因其为南方而成长。其他向高处立者称为北方。太阳升起时，称为全天前部光明，谓之先方。如此类方称为计数，时日计数。以始声等称为地面、其他所指为方位计数。未显形者，谓大物相互未触，是为空界计数。以各物之标志，如地面色等为物之标志。蓝色标志及颜色标志等此处集合。修习分为念处等特殊修习。所谓修习对象为引发、提升、转受等标志功用。此即名为标志计数。
Evamādibhedāti ettha ādisaddena aṭṭhakathāyaṃ āgatā upādāpaññatti upanidhāpaññattiādayo saṅgahitā. Paramatthato avijjamānāpīti etena sammutito laddhabhāvaṃ dasseti. Teneva hi tāsaṃ vijjamānabhāvaṃ gahetvā tathā tathā voharantānaṃ musāvādonāma nahotīti. Atthacchāyākārenāti taṃ taṃ bhūtādīnaṃ paramatthānaṃ samūhasaṇṭhānādichāyākārena. Atthacchā yākārenātivā saddābhidheyyasaṅkhātena dabbapaṭibimbākārena saviggahākārenāti attho, taṃtaṃupādāyāti paramatthadhammānaṃ taṃtaṃpavattivisesaṃ upādāya. Upanidhāyāti olumbiya. Parikappiyamānāti parikappabuddhiyā parikappetvā gayhamānā. Ettha pana evamādipabhedā ālambaṇabhūtā parikappiyamānā sabbā paññatti paññāpīyatīti atthena paññattīti yojanā. Saṅkhāyatīti gaṇīyati. Gaṇanupagaṃ katvā thapīyatīti attho. Samaññāyatīti sammannīyati. Nāmaṃ, nāmakammaṃ, nāmadheyyaṃ, nirutti, byañjanaṃ, abhilāpoti ime cha nāma nāmakammā. Tattha atthe namatīti nāmaṃ. Atthavisayaṃ eva hutvā pavattatīti attho. Attanica atthaṃ nāmetīti nāmaṃ. Piṭakattayasaṅkhāte hi nāme sati taduggaṇhantānaṃ sabbe tadatthā padepade vākyevākye āgacchanti yevāti.
如前所说各类起始声，补注中聚集为取计数、集合计数等。从根本说为无明存在，此为协议，显现获得之境界。借此显示其已得状态。若无此得状态随行为不同而演变则不为谬论。谓“义影”等，即各物本质整体聚合相互影子。义影者经声音及反映如影相随，故曰着取彼本质真理各别作用。捆缚称为集合计数。附着为集合。规划所知为规划。此处依上述分类为依凭并具有规划性质，所有计数加以表述即名计数、筹计数、约定。计数者即计数数量。计数后的数量累加为集合。认可称为符合。名、名称、名对象、言辞、含义等是六名称作。名者指领悟其义义所在。
Apica suṇantānaṃ ñāṇaṃ taṃtaṃatthābhimukhaṃ nāmetīti nāmaṃ nāmagahaṇavasena kattabbattā nāmameva kammanti nāmakammaṃ. Dhīyati dhārīyatīti dheyyaṃ. Nāmameva dheyyanti nāmadheyyaṃ. Aviditapakkhe ṭhito attho etāya tato nīharitvā vuccati kathīyatīti nirutti. Atthassa byañjanato pākaṭakaraṇato byañjanaṃ. Abhibyattaṃ katvā lapīyati kathīyati attho etenāti abhilāpo. Etthaca vaṇṇapaññatti, akkharapaññatti, sarapaññatti, dīghapaññatti, rassa paññatti. Byañjanavaggaghosāghosapaññatti, liṅgapaññatti. Padapaññatti, vākyapaññattiyopi etasseva pabhedāti daṭṭhabbā. Paramatthato vijjamānesu atthesu pavattā paññatti vijjamānapaññatti nāma. Avijja mānesu bhūmipabbatādīsu pavattā paññatti avijjamānapaññatti nāma. Etā eva samāsaṭṭhānaṃ patvā dvipadasaṃyogavasena itarā catassopi hontīti dassetuṃ tatthātiādi vuttaṃ. Etāya paññāpentīti etena vijjamānaṃ atthaṃ paññapenti etāyāti vijjamānapaññattīti imamatthaṃ vadati. Esanayo paratthapi. Cha abhiññā assāti chaḷabhiññoti katvā visesanabhūtānaṃ channaṃ abhiññānaṃ vijjamānattā visesitabbabhūtassa puggalassa avijjamānattā chaḷa bhiññoti vijjamānenaavijjamānapaññatti nāma. Itthī avijjamānā saddo vijjamānoti itthiyāsaddo itthisaddoti avijjamānena vijjamāna paññatti nāma. Cakkhuca cakkhuviññāṇañca ubhayaṃpi vijjāmānanti cakkhusmiṃ viññāṇaṃ cakkhuviññāṇanti vijjamānenavijjamānapaññatti nāma. Rājāca puttoca dvepi avijjamānāevāti rañño putto rājaputtoti avijjamānenaavijjamānapaññattināmāti imamatthaṃ dassento ubhinnantiādimāha.
再者，听闻者的知识从含义角度名为名称，通过收集命名而成称为名称行为。恒心为应保持的对象。名称即该对象。对未知则移除该义称作言说。义之表现为显现之义。言说即为表达含义。包括颜色列表、字母列表、音节列表、长音列表、鼻音列表、性别分类列表、词项列表、句法列表等，此即分别。根本中在显现含义流转中称为显现含义。对无明所现如地山等称为无明含义。此为合成，双脚相接，余则为四足，表义。由此表明显现意能展现智慧。谓六通成就，称为六通，说明通达显现与无明含义。若女称则名为女音。眼识加色识二者联合均为显现，名为显现与无明计数。王及子皆为无明则称王子，示范显现与无明含义两者之分。
Ettha pana vacanato ca vacanatthatoca vinimuttā saddasabhāvā nāmapaññattināma visuṃ natthīti vadanti. Taṃ na yujjati. Atthajotaka bhāvena visuṃ siddhattā. Saddo hi nāma akkharapadabyañjanabhāvaṃ upagatoyeva atthajotane samattho hoti. Paramattha saddoca khaṇiko cuṇṇavicuṇṇabhūto tabbhāvaṃ upagato nahotīti. Tasmā saddasabhāvānāma paññattināma visuṃ atthiyeva. Atthibhāvocassā vacanasaddaṃ sutvā anantare akkhara pada byañjanagocaracittassa tadanantareca tadatthavijānanacittassa pavattiyā pākaṭoti dassento gāthādvayaṃ āha. Tattha vacīghosā nusārenāti uccāriyamānasaddasaṅkhātassa vacīghosassa ārammaṇakaraṇasaṅkhātena anusārena uppannāya sotaviññāṇa vīthiyā pavattiyā anantare uppannassa manodvārassa gocara bhūtā sāyaṃ paññattīti sambandho. Kīdisī pana sāyaṃ paññattīti āha atthāyassā.La. Tatoparanti. Tattha tatoparanti tato nāmapaññattārammaṇassa manodvārassa uppattito paraṃ atthā viññāyantīti sambandho. Yassā nāmapaññattiyā anusārena paramatthapaññattibhūtā atthā viññāyanti. Sā ayaṃ paññatti lokasaṅketanimmitāti viññeyyāti yojanā.
此处言语及语义自由状态之声称为名称计数，谓其完全存在。此不虚妄。意义明灯般存在。声音由字母、音韵、含义所驻因而能表现意义。根本意义却暂时破碎，呈现不稳定性质。故于声音本质计数名称计数存在。因闻得意涵，逐渐产生字母词语音节心智，随后产生语义理解心，循环如诗句二句所示。其中言论震音依发音声纹及语气引发声传导，入耳意识道，继而心门之识所照，名为表示。若何为表示则解释为对事之理解。此后处，依名称计数的顺序，该义层次产生心中现象。意识随名称计数而产生对根本义计数的了解。此即计数为世间标志。
Etthaca sotaviññāṇavīthiyāti ettha atītasaddamattā rammaṇā tadanuvattikānāma manoviññāṇavīthipi saṅgahitāti daṭṭhabbā. Vuttañhi sāratthadīpaniyaṃ-tena vuttavacane yattakāni akkharāni honti. Tesu ekamekaṃ paccuppannaṃ atītañca gahetvā sota viññāṇavīthiyā manoviññāṇavīthiyāca uppajjitvā niruddhāya avasāne tāni akkharāni sampiṇḍetvā akkharasamūhaṃ gahetvā ekā manoviññāṇavīthi uppajjitvā nirujjhati. Tadanantaraṃ ayaṃ akkharasamūho etassa nāmanti nāmapaññattigahaṇavasena aparāya manoviññāṇa vīthiyā uppajjitvā niruddhāya tadanantaraṃ uppannāya manoviññāṇa vīthiyā ayametassa atthoti pakatiyā tadatthavijānanaṃ sambhavatīti. Maṇisāramañjūsāyaṃ pana tadanuvattikavīthito paraṃ ekaṃ vinicchayavīthiṃ viññattigahaṇavīthiñca vadati. Tato paraṃ ekakkhare sadde ekatthajotikāya nāmapaññattiyā gahaṇaṃ hoti. Yā vadantassa pubbabhāge manasā vavatthāpito paññattisaddonāma vuccati. Tatoparaṃ tadatthagahaṇanti. Īdisesu pana ṭhānesu tattha tattha javanavīthivārānaṃ paṭipāṭikathanaṃnāma padhānapākaṭagahaṇavasenevāti daṭṭhabbaṃ. Ekaccharakkhaṇe aneka koṭisatasahassāni cittāni uppajjantīti hi vuttaṃ. Tathā –
又谓耳识路径，此处所说即为听入耳时之振动能引发心识路径，故称心识路径。云谓本质耀明者如灯光，辞句含数文字。各单字含近今远昔之全部，透过耳识及心识路径而生发，继而心门识照，终止此段文字连缀，积累文字而形成文字集合后，产生一心识路径。继而该文字集合称为名称计数接收。此后，通过聚精会神理解前文所说称名称词语。继而含义收纳称为意义收纳。此处各地有流畅精进心路，名为快捷通道。讲说于一瞬间产生无数念头，如所述。
Ekamatto bhave rasso, dvimatto dīghamuccate;
一单音即短音，二音则长音延展；
Timattotupluto ñeyyo, byañjanaṃ addhamattikanticaṃ.
“过度”和“不足”更为恰当，言语则稍具中度局限。
Na ca paramatthasaddasaṅghāṭānaṃ satasahassaṃpi ekakkharaṃnāma bhavituṃ pahoti. Tasmā idha bahuṃ vicāraṇā amhehi nakatāti.
且「最真实义词」并非百千众多的合成词中有一单字可称之。因此此处我们对该义理多所思考，却未有所获。
Iti paramatthadīpaniyānāma abhidhammatthasaṅgahassa · 如此，名为《胜义灯》的《阿毗达摩义摄》之
Catutthavaṇṇanāya aṭṭhamassa paccayasaṅgahassa · 第四注释中第八“缘摄”的
Paramatthadīpanā niṭṭhitā. · 胜义阐明已完成。