19. Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddesavaṇṇanā · 19. Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddesavaṇṇanā
19. Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddesavaṇṇanā第十九 度疑清净解说注释
Paccayapariggahakathāvaṇṇanā缘之辨别论注释
§678
678. Anantaraniddiṭṭhāya diṭṭhivisuddhiyā visayabhāvena dassitattā ‘‘etassevā’’ti vuttaṃ, na tadaññato visesanatthaṃ tadaññasseva abhāvato. Ajjhattaṃ vā hi vipassanābhiniveso hotu bahiddhā vā, ajjhattasiddhiyaṃ pana lakkhaṇato sabbampi nāmarūpaṃ anavasesato pariggahitameva hotīti. Paccayapariggahenāti hetumhi karaṇavacanaṃ. Paccayapariggahahetu hissa addhattayakaṅkhāvitaraṇaṃ hotīti, karaṇe vā etaṃ karaṇavacanaṃ paccayapariggahassa sādhakatamabhāvato kaṅkhāvitaraṇakiriyāya. Yadā hissa suparisuddho nijjaṭo niggumbo paccayapariggaho sijjhati, tadānena kaṅkhā vitarīyatīti. Vitaritvāti atikkamitvā, vikkhambhetvāti attho. Taṃ pana ñāṇaṃ tathādhigataṃ vasībhāvappattaṃ jhānaṃ viya yogino santāne pabandhavasena pavattatīti katvā vuttaṃ ‘‘ṭhitaṃ ñāṇa’’nti.
678. 由于内在证知的显现和见解的清净，以及针对对象的特性证现，故此处说『是为此』，并非因当时的识别差别或当时识别的缺失。无论内在对观照的坚守，或外在对法的涵摄，内在证就其标志而言，总是完全涵摄一切名色，未留下余地。所谓涵摄因缘，指的是作为因缘的事物。涵摄因缘，是其自身断除怀疑的缘故；作为因缘，因缘语起于涵摄因缘具有断疑功能。譬如，当自身纯净、缠结断尽、烦恼尽除的涵摄因缘消失时，怀疑即随之断除。断除者，谓超越障碍，意即消除障碍。此智慧如同已得证得、具主宰境界的禅定，是如瑜伽士连续绵绵无间的现象，故称为『坚立智慧』。
Tanti kaṅkhāvitaraṇavisuddhiṃ. Taṃ sampādetukāmo āpajjatīti sambandho. Yāthāvato diṭṭhaṃ nāmarūpaṃ tividhadukkhatāyogato rogo viya. Paccayā cassa rogasamuṭṭhānaṃ viya upaṭṭhahantīti imamatthaṃ dassento ‘‘yathā nāma…pe… pariyesatī’’ti āha. Saṃsāradukkhanimuggassa santānassa tato vimocetukāmatāvasena anukampitabbatā labbhatīti tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘yathā vā panā’’tiādi vuttaṃ. Evameva ṭhite yadeke vadanti ‘‘anukampetabbakumārakadassanena tassa mātāpituāvajjanaṃ idha anudāharaṇaṃ nirodhetabbatāya nāmarūpassa anukampitabbatābhāvato’’ti, tadapāhataṃ hoti. Avassañcetaṃ evaṃ icchitabbaṃ, aññathā veneyyapuggalasantāne satthu mahākaruṇāpavatti eva vicāretabbā siyā. Mandabuddhitāya mandaṃ. Vuḍḍhataropi koci mandabuddhi hotīti tato visesanatthaṃ ‘‘kumāra’’nti vuttaṃ. Yo koci paṭhamavaye vattamāno ‘‘kumāro’’ti vuccatīti tato visesanatthaṃ ‘‘dahara’’nti vuttaṃ. Evampi yo ādhāvitvā paridhāvitvā vicāraṇako taruṇadārako, sopi ‘‘daharo’’ti vuccatīti tato nivattanatthaṃ ‘‘uttānaseyyaka’’nti vuttaṃ. Catūhipi padehi karuṇāyitabbataṃyeva dasseti. Āpajjatīti karoti.
涵摄因缘断疑清净者谓之疑断。欲求此者，名为相关。因缘如实呈现，即名名色因三种苦结合之病如疾病。依因缘，此病发生如同伴随现象。为显此义，说『如其名……』。对于轮回苦患之根烟子，因其欲求解脱之心生起同情，所以得此（智慧）。为显此义，故言『如或……』等。对此，有异议者称『以应当同情之幼子示现为例，父母之执着在名色无当同情故应断除』，此见已被破。须如此希求，否则众生相续中断应作大慈悲者之思维，乃显为愚痴微弱。有诸言称老者乃愚痴，是对之特殊说明。初生之人称为幼子，此即所谓幼童。照此思维，年少者称为少年，少年成幼童。仅依此四词显示对慈悲应作之义。欲生即作之意。
Yathā panassa hetupaccayapariyesanāpatti hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘so’’tiādi vuttaṃ. Tattha byatirekamukhena attho sādhito sammadeva sādhito hotīti ahetukabhāvaṃ tāva paṭikkhipanto ‘‘na tāvidaṃ nāmarūpaṃ ahetuka’’nti vatvā tattha kāraṇamāha ‘‘sabbatthā’’tiādinā. Hetumantarena sati sambhave sabbadhammānaṃ hetuabhāvo samānoti sabbasamānatā siyā, tathā ca sati sotapadesādīsu, bahiddhā ca cakkhuviññāṇādihetuabhāvoti sabbattha, cakkhādīnaṃ uppattito pubbe, paribhedato uddhañca hetuabhāvoti sabbadā ca andhādīnaṃ arūpīnaṃ, asaññīnañca hetuabhāvoti sabbesañca cakkhuviññāṇādīhi bhavitabbaṃ, hetuabhāvā visesato tañca natthīti āha ‘‘sabbattha sabbadā sabbesañca ekasadisabhāvāpattito’’ti. Nidassanamattañcetaṃ yadidaṃ ‘‘cakkhuviññāṇādīsu hī’’ti. Yattakā loke visesā, tehi sabbesaṃ, sabbakālañca bhavitabbanti adhippāyo. Ādi-saddena vā tesampi gahaṇaṃ katamevāti daṭṭhabbaṃ. Tasmā ahetukabhāve visiṭṭhatāya asambhavo evāti sabbattha ekasadisabhāvāpattito, sabbadā ekasadisabhāvāpattito, sabbesaṃ ekasadisabhāvāpattitoti paccekaṃ sambandho veditabbo. Evaṃ ahetubhāve paṭisiddhe visamahetuvādī vadeyya ‘‘na idaṃ ahetukaṃ kiñcarahi sahetukaṃ, kena pana hetunā sahetukanti? Issarādinā’’ti.
如其因缘探索之行为，故言『彼』等。此处以对立面阐明同理成立，即彻底成立。断因之相反，仍谓非无因之名色，且有因存在。因缘相互作用缺失即是无因。若有无因之异，则定当无差别，亦即普遍性成立。如于四圣弟子等，外于诸眼根识等因缘缺失处，皆成立无因。眼根等之生起，如先前、旁侧、有破坏者、昇起之因，恒无因；盲者等无色界，无识界，亦无因，故应以识为最上因。因之存在特别不成立，故言『一切处、一切时、一切众生常具同一性质之因』。此言仅为示例。如世间诸差别，皆包括其中且常成立，应以起首语把握此义。故无因时之特别，无起始，普遍一致，应当分别认识关系。若无因已定，则异说无因论者必言『此非无因，必有因，何以故？因诸至尊』。
Ādi-saddena pakatipurisapajāpatikālādīnaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ, taṃ paṭikkhipanto āha ‘‘na issarādihetuka’’ntiādi. Na nāmarūpaṃ issarādihetukaṃ nāmarūpato aññassa anupalabbhamānattā issarapakatiādinameva abhāvato. Yadi pana asato issarādito nāmarūpassa uppatti, evaṃ sati sā eva sabbattha sabbadā sabbesaṃ ekasadisatā āpajjati. Atha nāmarūpamattameva issarādihetukaṃ, nāmarūpañca ahutvā sambhavantaṃ, hutvā ca vinassantaṃ dissatīti issarādīhipi tādisehi bhavitabbaṃ. Tathā ca tadapi sappaccayaṃ saṅkhatamevāti tassāpi paccayapariggaho kātabbo. Atha taṃ nuppajjati, ahetukatā tassa āpannā. Tenāha ‘‘ahetukabhāvāpattito’’ti.
以诸起首语，观察世间及众生始作成时等，否定『诸至尊因』。名色非诸至尊所成，因非名色所有。若名色非为诸至尊所成，则名色起必于一切处、一切时、一切众生具一致性。若然而，名色唯独成为诸至尊所成，且于有生、灭时显现，则诸至尊亦应同理。如此，应有对应因果涵摄者。若无，相反。
Apica na issarādihetukaṃ nāmarūpaṃ. Kiṃ kāraṇaṃ? Kamena uppattito. Yadi hi evaṃ niccaṃ issarādisaññitaṃ kammakilesindriyārammaṇādinirapekkhakāraṇampi siyā, sabbesaṃyeva ekajjhaṃ uppatti siyā, yattakehi tato uppajjitabbaṃ. Kasmā? Kāraṇassa sannihitabhāvato. Yadi pana tassa icchāvasena tassa uppattiṃ parikappeyyuṃ, tāsañca icchānaṃ ekajjhaṃ uppattiyaṃ ko vibandho. Atha aññampi kiñci kammakilesindriyārammaṇādiapekkhitabbaṃ atthīti ce? Tadeva hetu kāraṇaṃ, kimaññena adiṭṭhasāmatthiyena parikappitena payojanaṃ? Diṭṭhañhi kammādīnaṃ sāmatthiyaṃ tadaññapaccayasannidhānepi tadabhāve abhāvato. Yathā hi rūpālokamanasikārasannidhānepi cakkhuno abhāve cakkhuviññāṇassa abhāvaṃ, bhāve ca bhāvaṃ disvā cakkhuno cakkhuviññāṇuppādanasamatthatā atthīti viññāyati. Yathā ca yvāyaṃ yamakānampi samānānaṃ janakajananīsukkasoṇitādibāhirapaccayasamabhāvepi sattānaṃ hīnapaṇītatādiviseso dissati, so ca sasantāne tādisassa aññassa hetuno abhāvā kammakilesahetukoti tassa tattha samatthatā atthīti viññāyati, na evamissarādikassa. Kāraṇassa hi bhāvābhāve phalassa bhāvābhāvehi kāraṇassa samatthatā viññāyeyya. Na ca sannihite tadakāraṇassa nāmarūpassa issarādivekallena katthaci anuppatti diṭṭhā, tasmā akāraṇamissaro.
且非诸至尊因名色。为何？因于所生。若恒为诸至尊所识之力，且无依赖诸贪爱、修习等因缘，则须一处生起。原因为何？因渗入性。若其生起乃由想欲及诸因缘考察引生，则彼因生起无碍。又若因尚未现起，则无名色因缘功效。譬如，色根对视觉引发识识之现起不能发挥作用。且若并存双因，如父母二者共因，显现生死苦果，则亦需因缘平衡。各因不显则因未成也。生灭苦果因应调整于因缘平衡，不类诸至尊因。因－果间之平衡应成立，特异无因论难立。
Athāpi saggo evaṃ issarādihetuko vucceyya, sopi saggappakāro sabbakālaṃ tato nibbatteyya. Na hi sannihitakāraṇassa phalassa anuppatti yuttā. Nicce ca sati aññanirapekkhakāraṇe saggassa ādiyeva na yutto, yāva issarādikaṃ kāraṇaṃ, tāva sabbassa atthibhāvappasaṅgato. Athāpi vadeyya ‘‘aññepi yathārahaṃ paccayā hontiyeva, issarādikampi tesaṃ sahakārīkāraṇaṃ hotī’’ti. Yadettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Yadi paro vadeyya ‘‘idha buddhipubbo bhāvānaṃ racanāviseso diṭṭho, yathā taṃ ghaṭagehādīnaṃ. Atthi ca ajjhattikabāhirānaṃ sarīrapadumādīnaṃ racanāviseso, tasmā tenāpi buddhipubbena bhavitabbaṃ. Yassa ca so buddhipubbo, so issarādiko, tasmā tena nāmarūpasaññitassa lokassa kāraṇena bhavitabba’’nti. Tayidaṃ asiddhaṃ, racitā sarīrapadumādayoti tattheva uppannattā. Uppannassa hi sannivesavasena tathā tathā paṭṭhapanaṃ ‘‘racanā’’ti vuccati. Anekantiko cāyaṃ abuddhipubbassāpi diṭṭhattā. Diṭṭho hi nhāruādīnaṃ aggisaṃyogena racanāviseso, tathā visussantānaṃ pubbacammādīnaṃ. Yadi panāyamissarādiko gavassajagadrabhādīnaṃ karīsāvatte paṭimahutaṃ raceyya, ummatto viya vikkhitto siyā. Kiñcāyaṃ lokaṃ sajjento attatthaṃ vā sajjeyya lokatthaṃ vā.
即便如诸至尊因存在，亦能导致天界成就，诸天由此圆满修了。无因则果不至满足。若不依赖他因，仅凭诸至尊因，无法成就天界。故当说：若他因如实合作，则诸至尊亦为共因。此说如此前述。若更进一层，则有谓『此处所赖第一因非诸至尊令造形体，因形体成就外道虚妄，故不成立』。此为打破。形体成因，因缘而生故称造就。形体充分因缘而成。此为广义多面说法，即使非至尊因亦有成造，此说具多样角度。即便如此，此说尚未证实。造形体尚存在，故谓之造形。形成即依缘与状态建构故名造。如此见解多元，加之诸非至尊因之观，乃更当思量。若诸至尊因实为如意，则皆为因所成，非孤立至尊因。
Tattha ca yadi purimo makkho katakicco na siyā lokena sādhetabbassa atthibhāvato. Atha dutiyo, kasmā lokassa ahitadukkhāvahaṃ pāpaṃ nirayādiṃ, jarāmaraṇādiñca sajati? Atha tadubhayaṃ anāmasitvā kīḷatthaṃ sajati. Kīḷā ca nāma ratiatthā hoti. Vinā kīḷāya ratiṃ ajānantānaṃ ratiatthañca kīḷamārabhanto ratiyaṃ issaro anissaro siyā. Atha payojananirapekkho, sabbakālaṃ sajeyya, tassa cāyaṃ sajanasamatthatā ahetukā vā siyā sahetukā vā. Ahetukā ce, sabbesaṃ siyā sahetukā vā. Ahetukā ce, sabbesampi siyā. Atha sahetukā, so cassa hetu parato vā sambhūto siyā attato vā. Tattha parato ce sambhūto, yadassa so laddho, tassāyaṃ veyyāvaccakarasadiso siyā. Atha attato taduppattito pubbe ayaṃ kīdiso loko cāti sabbamidaṃ ālunavisiṇaṃ ākulabyākulaṃ goyūthena gatamaggasadisapheṇapiṇḍasamaṃ avimaddakkhamaṃ asāraṃ. Tiṭṭhatu pasaṅgo, yathādhikatameva vaṇṇayissāma. Tasmāti yasmā idaṃ nāmarūpaṃ na ahetukaṃ, nāpi issarādivisamahetukaṃ, tasmā. Teti hetupaccayā.
此中若前世的烦恼业无所作用，世间因果之利益未能实现。那么接下来，何以因果律使世界生诸不善苦果，如地狱等，兼生老死等苦？于是，不分别此善恶两者，而行于戏谑中。所谓戏谑，乃是以乐为目的。若不了解戏谑为乐的缘起，反从戏谑起始乐，则乐的主人或非主成为可能。又若不依赖任何缘故，恒常出现戏谑，则此戏谑或无因无人或有因有人。假有因，有因或他方生或自身生。若因他方生，则此乐果同类似讲师所得。若自身生，乃前世此种世俗既恶扰乱、拥挤杂陈如牛群般难以遏制、无用荒芜之境所生。且让此断灭，令如实陈述。故此，此名色非因缘所生，亦非有主或异主之不等因缘所生。此为因缘所依。
§679
679. Oḷārikattā, supākaṭattā ca rūpassa paccayapariggaho sukaroti ‘‘imassa tāva rūpakāyassā’’tiādinā paṭhamaṃ tassa paccayapariggahavidhiṃ ārabhati. Tattha yathā nāmarūpassa paccayapariggaho ahetuvisamahetuvādanivattiyā hoti, evaṃ nibbidāvirāgāvahabhāvena tattha abhiratinivattiyāpi icchitabboti taṃ gabbhaseyyakavasena dassento nibbattaṭṭhānassa sucibhāvapaṭisedhanamukhena asucibhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ayaṃ kāyo’’tiādimāha. Tattha uppalādīni asuciṭṭhāne nibbattānipi sayaṃ sucisammatānevāti taṃdassanatthaṃ abbhantaraggahaṇaṃ. Tenāha bhagavā –
679. 依赖湿润、蒸热与形色之缘起取相，犹难说明“此乃此形体”之义，故他亦缘起取义之论说于此初始依赖法中而起。形色因缘取相如无因或有因不同说法纷呈，如此生厌离无欲等心态，又应生乐趣心理而起，示如卧床一般，现出涅槃之处的清净实体而欲破除污秽现象，称作“此为身”等。即使诸如莲花在污秽处所生，亦被认为净合正同洁净所同意，明示身相义。此说乃经内在涵义。于是世尊言曰—
‘‘Yathā saṅkāradhānasmiṃ, ujjhitasmiṃ mahāpathe;
“如筑堤大路之上，
Padumaṃ tattha jāyetha, sucigandhaṃ manorama’’nti. (dha. pa. 58);
应生莲花，清净芬芳，怡悦心意。”（《法句经》58偈）
‘‘Nibbattatī’’ti idaṃ mātukucchiyaṃ paṭisandhipavattīsu rūpakāyassa nibbattanasāmaññato gahetvā vuttaṃ, na paṭhamābhinibbattimattaṃ. Evañca katvā āhārassa upatthambhakapaccayatāvacanaṃ, udarapaṭalassa pacchato karaṇādivacanaṃ, duggandhajegucchapaṭikkūlatāvacanañca samatthitaṃ hoti. Evamavaṭṭhite yadekaccehi piṭṭhito, purato ca karaṇaṃ kiṃ siyā paṭisandhikāletiādi vuttaṃ, taṃ apāhataṃ hoti. ‘‘Nibbattakattā’’ti iminā bījaṃ viya aṅkurassa avijjādayo rūpakāyassa asādhāraṇakāraṇatāya hetūti dasseti. ‘‘Upatthambhakattā’’ti iminā pana aṅkurassa pathavīsalilapārisiādayo viya āhāro sādhāraṇakāraṇatāya paccayoti dasseti.
“生”，指母腹所生者，转生诸形之常见说，非仅指初生。如此言表明饮食之依赖因缘，言及腹腔背后器官等，常恶臭垃圾缠绕不净状况已获得调伏。依此情境，若有人问背后器官为何是形色之“生”，该问难成立。所谓“生”如种子般启发智慧，表明无明等烦恼所致于此形体所谓“特别缘起”；“依赖”，如种子对土壤水等常规因缘，说明饮食之普遍因缘。
Pañca dhammā hetupaccayāti avijjādayo pañca dhammā yathārahaṃ hetu ca paccayo cāti attho. Bhavesu vijjamānadosapaṭicchādanapatthanā daḷhaggāhabhāvena saṅkhārabhavānaṃ hetubhūtā janakasahāyatāya bhavanikanti taṃsahajātaāsannakāraṇattā abhisaṅkhārikā, apassayabhūtā cāti ‘‘mātā viya dārakassa upanissayā’’ti vuttā. Yathā pitu janitasukke puttassa uppattīti pitā janako, evaṃ kammaṃ sattassa uppādakattā janakaṃ vuttaṃ. Yathā dhāti jātassa dārakassa posanavasena sandhārikā, evaṃ āhāro uppannassa kāyassāti sandhārako vutto.
五事为因缘，意指无明等五法，恰如其分为因缘且为缘起。由于生死流转中无明等毒蔓延，与行蕴共生同根，共助生灭，因此被称为“母”为子之依靠。正如父因母之乐而为父者，行业因生命产生而为其母。又如母因滋养生子，饮食是所生形体之养护者。
Kāmañcettha avijjādayo nāmakāyassāpi paccayo, pakārantarena pana tassa pākaṭaṃ paccayapariggahavidhiṃ dassetuṃ ‘‘cakkhuñca paṭiccā’’tiādi vuttaṃ. Tattha cakkhuñcāti ca-saddo samuccayattho. Tena cakkhuviññāṇassa āvajjanādiajjhattaṃ sabbaṃ paccayajātaṃ saṅgaṇhāti. Rūpe cāti pana ca-saddena yathā bahulaṃ bāhirarūpaṃ cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayo, evaṃ aññampi bāhiraṃ paccayajātaṃ saṅgaṇhāti. Paṭiccāti paccayabhūtaṃ laddhāti attho. Tena cakkhussa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasena, rūpassa ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena, itaresañca saṅgahitānaṃ anantarādisahajātādivasena paccayabhāvaṃ dasseti. Vacanabhede pana kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Ādi-saddena ca phassādīnaṃ viya sahapaccayehi sotaviññāṇādīnaṃ saṅgaho veditabbo ‘‘tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’tiādipāṭhassa (ma. ni. 1.204; 3.421, 425-426; saṃ. ni. 2.43-45; kathā. 465, 467) viya ‘‘sotañca paṭiccā’’tiādipāṭhassa saṅgahitattā. Evaṃ sammasanupagaṃ sabbaṃ nāmaṃ sahapaccayena saṅgahitaṃ hoti. Tenāha ‘‘nāmakāyassa paccayapariggahaṃ karotī’’ti.
欲望等由无明等为条件，肉身亦然。以次第显示其明显的条件聚合方式，如文中所说“依于眼”等。此处“眼”乃由“色”和“声”二义综合而成。由此观察眼识之因缘，集聚眼识产生之所有条件。所谓“色”，乃指以“色”声音等作为外方所见之因缘眼识依止，亦如此观他诸外方条件之生起聚合。所言“依止”，即得以成为条件。由此显现眼根依止出现、失脱、无所住等实相，色法依止之出现、无所住，同样显示聚合条件之性质，且乃非先后，生于本有自性等互动因缘。各文字意义皆依此前所说。以“初语”为例，感触等由共同条件，如声意识等因缘相合而集聚，正如“依于耳”等文句所示，说明其聚合本质。诸此皆由共同条件而聚合成“名色”整体。故称“为肉身之条件聚合”。
Pavattiṃ disvāti etarahi pavattiṃ disvā. Evanti iminā na kevalaṃ sappaccayatāmattameva paccāmaṭṭhaṃ, atha kho yādisehi paccayehi etarahi pavattati, tādisehi avijjādipaccayeheva atītepi pavattitthāti paccayasadisatāpi paccāmaṭṭhāti daṭṭhabbaṃ.
所谓现行，是指此时之现行。由此明白，现行不仅仅限于单一条件现起，而是此处由诸初缘条件所现行，诸如无明等条件亦曾在过去生起显现。故应见现行包含过去缘起之相同性及现象的相续性。
§680
680.Pubbantanti atītaṃ khandhappabandhakoṭṭhāsaṃ. Ārabbhāti uddissa. Ahosiṃ nu kho, na nu kho ahosinti sassatākāraṃ, adhiccasamuppattiākārañca nissāya atīte attano vijjamānataṃ, avijjamānatañca kaṅkhati. Kiṃ nu kho ahosinti jātiliṅgūpapattiyo nissāya ‘‘khattiyo nu kho ahosiṃ, brāhmaṇādīsu gahaṭṭhādīsu devādīsu aññataro nu kho’’ti kaṅkhati. Kathaṃ nu khoti saṇṭhānākāraṃ nissāya ‘‘dīgho nu kho ahosiṃ, rassaodātakāḷapamāṇikaappamāṇikādīnampi aññataro’’ti kaṅkhati. Issaranimmānādiṃ nissāya ‘‘kena nu kho pakārena ahosi’’nti nibbattākārato kaṅkhatīti ca vadanti. Kiṃ hutvā kiṃ ahosinti jātiādiṃ nissāya ‘‘khattiyo hutvā nu kho brāhmaṇo ahosiṃ…pe… devo hutvā nu kho manusso ahosi’’nti attano aparāparuppattiṃ kaṅkhati. Sabbattheva ca addhānanti kālādhivacanaṃ. Bhavissāmi nu khoti sassatākāraṃ, ucchedākārañca nissāya anāgate attano vijjamānataṃ, avijjamānatañca kaṅkhati. Sesamettha vuttanayameva. Etarahi vā pana paccuppannaṃ addhānanti idāni vā paṭisandhimādiṃ katvā cutipariyantaṃ sabbampi vattamānakālaṃ. Ajjhattaṃ kathaṃkathī hotīti attano khandhesu vicikicchā hoti. Ahaṃ nu khosmīti attano atthibhāvaṃ kaṅkhati. Ayuttaṃ panetanti. Yuttaṃ ayuttanti kā ettha cintā. Ummattako viya hi bālaputhujjano. No nu khosmīti attano natthibhāvaṃ kaṅkhati. Kiṃ nu khosmīti khattiyova samāno attano khattiyabhāvaṃ kaṅkhati. Esa nayo sesesu. Kathaṃ nu khosminti vuttanayameva. Kevalañhettha ‘‘abbhantare jīvo nāma atthī’’ti gahetvā tassa dīghādibhāvaṃ kaṅkhanto ‘‘kathaṃ nu khosmi’’nti kaṅkhatīti veditabbo. Paccuppannaṃ pana attano sarīrasaṇṭhānaṃ ajānanto nāma natthi. Kuto āgato, so kuhiṃ gāmī bhavissatīti attabhāvassa āgatigatiṭṭhānaṃ kaṅkhati. Sā sabbāpi pahīyatīti sā yathāvuttā soḷasavidhāpi vicikicchā vikkhambhanavasena pahīyati.
680. “先行”者，是指过往的五蕴组合。开始指向未来。疑问产生：是否存在永恒不变之实体，或凭借超越生灭的存在，令自我既为过去亦为当下？例如疑问是否因出生性别成王侯婆罗门家主或诸天等；如何存在延续形态，或为何有主宰造物等？又疑此生死轮回、未来与过去之实存。内心困惑生起。此是常见之疑惑，即今时或已过去的生灭问题。由此疑惑延伸，有心虑自身的存续与非存。亦有过度狂热困惑，犹如愚痴娑婆世界人。此时应知，目前并无永恒我存，仅有五蕴现象存在，因此诸疑惑无法成立。理解了这点，疑惑自消。人若不明，便如狂人。总而言之，此处所谓“现行”即是五蕴组合现象之意。
§681
681. Kusalādibhedato sabbappakārassāpi nāmassa sādhāraṇo paccayoti, tato pavattito manasikārādiko kusalādibhedato sabbappakārassāpi nāmassa asādhāraṇo paccayoti ca yojetabbaṃ. Kusalādibhedatoti kusalākusalavipākakiriyabhedato. Tassāpi somanassasahagatādiaññatarabhedavasena sabbappakārassāpi. Yaṃ ekantato chadvārikaṃ, tampi chadvāraggahaṇeneva gahitaṃ yathā chaṭṭhārammaṇaṃ chaḷārammaṇaggahaṇenātipi vuttaṃ ‘‘sabbappakārassāpī’’ti. Tatoti cakkhurūpādito. Manasikārādikoti yonisomanasikāraayonisomanasikārādiko , kammabhavaṅgādiko ca. Kāmañcettha dvāracchakkayonisomanasikārādivasena nāmasseva sādhāraṇo, asādhāraṇo ca paccayo vutto, taṃ pana avisesavasena vuttaṃ. Visesato pana kammaṃ vipākanāmassa, kammasamuṭṭhānarūpānañca cittaṃ cetasikanāmassa, cittasamuṭṭhānarūpānañca sādhāraṇo paccayo, yathāvuttasseva ca nāmassa, rūpassa ca tadaññanāmarūpāpekkhāya asādhāraṇo paccayo. Tathā sabhāgo, utusabhāgo ca āhāro taṃsamuṭṭhānarūpānaṃ sādhāraṇo paccayo, tadaññāpekkhāya asādhāraṇoti rūpassāpi sādhāraṇo, asādhāraṇo ca paccayo yathārahaṃ niddhāretabbo. Paccayapariggaho nāma anadhigatārahattena kātabboti tadapekkhāya ‘‘yonisomanasikārasaddhammassavanādiko kusalassevā’’ti vuttaṃ. Ādi-saddena sappurisūpanissayassa, catunnampi vā sampatticakkānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Viparīto akusalassāti vacanato yathā yonisomanasikārādiviparīto akusalasseva paccayo, tathā yonisomanasikārādi kusalasseva paccayo hotīti attho. Yassa vā kusalaṃ sambhavati, akusalaṃ sambhavati, kusalākusalāni vā, tassāti atthasiddhametaṃ. Kammādikoti ādi-saddena avijjādayo viya gatikālādayopi saṅgahitāti daṭṭhabbā. Bhavaṅgādikoti bhavaṅgasantīraṇaparittakiriyārahattādiko. Tattha bhavaṅgaṃ pañcadvāramanodvārāvajjanakiriyānaṃ, santīraṇaṃ voṭṭhabbanassa, parittakiriyā yathārahaṃ parittamahaggatakiriyānaṃ, arahattaṃ āvajjanavajjānaṃ sabbakiriyānaṃ paccayoti veditabbaṃ.
681. 由善恶区别，以此作为一切存在之共同条件，称为“名”的一般条件。由此生起意识、造作等过程，则称为非常条件，需予区别。善恶二分，包括伴随喜乐等不同状态之差异，均为一切存在共同条件。诸如六门识，亦须以此共同条件理解，如同六种感官的作用被涵摄其中。由心及意等有所起行为，及善业受果时，亦是以此共同条件而成。故聚合存在是由共同条件及非常条件所成。共同条件可涵盖有形色法及无形心法。食物的诸部分，依此条件均属共同条件，具体区别视认知不同而异。所谓条件聚合，是未证阿拉汉者应当专念之处，依正思维持续具足，配合合适之修习等。正如经典所说，应通晓善业条件及恶业条件，乃至其与所生业果之关系。善恶皆生起，故此说理成立。由起造作等所造之行而产生的五蕴，并以此五蕴为前提条件。五蕴亦包括起伏、住持、灭尽等诸行，及阿拉汉持续现行之调伏行为。
Kammanti cetanāva adhippetā, sā ca kho kusalākusalā. Vuttañhetaṃ ‘‘kusalākusalacetanā vipākānaṃ khandhānaṃ, kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.427). Na cittaṃ viya sasampayuttā. Cittañhettha sasampayuttaṃ adhippetaṃ ‘‘hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ, taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’tiādivacanato (paṭṭhā. 1.1.1). Tatthāti tesu kammādīsu rūpajanakapaccayesu. Atītato eva kammato phalaṃ uppajjati, na vattamānatoti vuttaṃ ‘‘kammaṃ atītameva kammasamuṭṭhānassa rūpassa paccayo’’ti. Yadi hi paccuppannato kammato phalaṃ uppajjeyya, āyūhanakkhaṇe eva phalena uppajjitabbaṃ bhaveyya, na ca taṃ diṭṭhamicchitaṃ vā. Na hi loke kudācanaṃ kariyamānameva kammaṃ phalaṃ dentaṃ diṭṭhaṃ, tathārūpo vā āgamo atthīti. Nanu ca idamapi na diṭṭhaṃ, yaṃ vinaṭṭhato hetuto phalaṃ uppajjamānaṃ, mato vā kukkuṭo vassantoti? Saccamadiṭṭhaṃ rūpadhammānaṃ pabandhavicchede, idaṃ pana arūpaṃ pabandhopi atthīti upamā na saṃsandati. Kammato hi atītato eva kammassa katattā, upacitattā ca phalaṃ uppajjati. Vuttañhetaṃ ‘‘kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hotī’’tiādi (dha. sa. 431). Yasmā anantarādipaccayalābhato uppādakkhaṇe eva cittassa balavatā, tasmā taṃ uppajjamānameva rūpaṃ janetīti āha ‘‘cittaṃ cittasamuṭṭhānassa uppajjamāna’’nti. Rūpassa paccayo hotīti sambandho. Yasmā pana rūpassa ṭhitikkhaṇe balavatā pacchājātādipaccayalābhato, tasmā vuttaṃ ‘‘utuāhārā…pe… hontī’’ti, bāhiraṃ utuṃ, āhārañca paccayaṃ labhitvā attano ṭhitikkhaṇe utuāhārā rūpaṃ janentīti attho.
业是由意所主导，且业分善恶。经典云：“善恶有意业，是五蕴受果之因，色亦依业为因。”心非单独而已，因缘生起。意为因，是一切具因缘之法之因，及由意生起根本现象也。此业果由过去业力产生，非由当下生起。说：“业为过去行为所成之努力，是现行色法之因。”若果报由当下业生成，则应在临命终时即现果报，然世间无此。非实有看见即刻生果报，明白这一点，理智破除疑惑。业果如无形关系，故拟作类比。业的果报乃以过往业之累积为因，根据既成业而生。因经典云：“正乐善业之果，常作为眼识之因。”心力既强，则果报之色法即生。从而得知，色法因缘，建立于心识生起时之获得的前后因缘。获得外境色及食物，亦于生起时产生外境色食之现象。
Evanti ‘‘sādhāraṇāsādhāraṇavasenā’’tiādinā vuttappakārena.
依此说理，依“般共”与“非常”条件等教义而生释法。
§682
682.Saṅkhārānanti saṅkhatasaṅkhārānaṃ. Bhaṅganti maraṇaṃ. Jarāmaraṇaṃ nāma jātiyā satītiādi phaladassanānupubbiyā hetudassanakkamena nāmarūpassa paccayapariggaho sukaroti katvā dassito. Tattha bhave satīti kammabhave sati.
682. 行蕴者，是结合行蕴而成的行蕴。死亡是破坏；所谓老死，是从生中显现接续结果的顺序原因显现法，由名色的相互条件显现而成，这样说来，生为行为之有。
§683
683.Pubbe vitthāretvā dassitaanulomapaṭiccasamuppādavasenāti pariyosānato paṭṭhāya paṭilomanayena ādipāpanavasena vitthāretvā dassitaanulomapaṭiccasamuppādavasena. ‘‘Asati jātiyā natthi jarāmaraṇa’’ntiādinā (saṃ. ni. 2.4) hi paṭilomavasena dassite paccayākāre ‘‘yassa abhāvā yassa abhāvo, so tassa paccayo’’ti byatirekato, anvayato ca nāmarūpassa paccayapariggaho sukaroti.
683. 先广说后以相顺缘起法表达，即从末端往回观照，以上恶因广说来说明相顺缘起。‘生者无老死’等语（梵集部第二分册第四节）用逆向法表达因缘模式，谓‘有无即其无，是其因’此特例，使名色相互条件集聚说明得以成就。
§684
684.Purimakammabhavasmiṃ mohotiādi vuttatthameva. Kammasahāyattā kilesavaṭṭaṃ kammavaṭṭe pakkhitvā vuttaṃ ‘‘kammavaṭṭavipākavaṭṭavasenā’’ti.
684. 在前生业中，所说之惑等义。借助业流轮陷溺烦恼之轮说作‘业流轮果流轮法’之义。
§685
685. Diṭṭhadhammo vuccati paccakkhabhūto paccuppanno attabhāvo, tattha veditabbaphalaṃ kammaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ. Paccuppannabhavato anantaraṃ veditabbaphalaṃ kammaṃ upapajjavedanīyaṃ. Aparāpariyāyeti diṭṭhadhammānantarānāgatato aññasmiṃ attabhāvapariyāye attabhāvaparivatte. Ahosikammanti ahosi eva kammaṃ, na tassa vipāko ahosi, ‘‘atthi, bhavissati vā’’ti evaṃ vattabbakammaṃ. Paṭipakkhehi anabhibhūtatāya, paccayavisesena paṭiladdhavisesatāya ca balavabhāvaṃ pattā tādisassa pubbābhisaṅkhārassa vasena sātisayā hutvā pavattā paṭhamajavanacetanā tasmiṃyeva attabhāve phaladāyinī diṭṭhadhammavedanīyā nāma. Sā hi vuttākārena balavati javanasantāne guṇavisesayuttesu upakārāpakāravasappavattiyā, āsevanālābhena appavipākatāya ca paṭhamajavanacetanā itaradvayaṃ viya pavattasantānuparamāpekkhaṃ, okāsalābhāpekkhañca kammaṃ na hotīti idheva pupphamattaṃ viya pavattivipākamattaṃ phalaṃ deti. Tathā asakkontanti kammassa vipākadānaṃ nāma upadhipayogādipaccayantarasamavāyeneva hotīti tadabhāvato tasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ dātuṃ asakkontaṃ. Atthasādhikāti dānādipāṇātipātādiatthassa nipphādikā. Kā pana sāti āha ‘‘sattamajavanacetanā’’ti. Sā hi sanniṭṭhāpakacetanā vuttanayena paṭiladdhavisesā, purimajavanacetanāhi laddhāsevanā ca samānā anantarattabhāve vipākadāyinī upapajjavedanīyakammaṃ nāma. ‘‘Sati saṃsārappavattiyā’’ti iminā asati saṃsārappavattiyaṃ ahosikammapakkhe tiṭṭhati vipaccanokāsassa abhāvatoti dīpeti.
685. 所谓现法，是显现的存在自身。于此应知果报，即业所致现法感受。现法之后，应知果报，是随生即感受的果报。依此说，轮转转变即现法与后续不同体验的不断变易。谓过去业如实成立之业，果不一定随业即现，但已成之业，谓“存在或者未来”，此为现行业所说。因立场异见、特定缘故，过去年业受前续业报支配，于首业心行现法中留存，称为显果现法。此即经典所说，作业流续中善恶果之生灭轮转，先业心行为依赖相差，俱具功用者，称为“现象应觉”者。依经典方便之说，此生心行于善恶具差异的缘起流转中，虽难得利益且几无恶果，若无此生心行，虽有其他两种殊胜果报，业果难以成就。如同一朵花开放般，展现业果之势，其不能给予业果且为业乐受者。如此谓所谓，因无力应释清净而不得授予果报也。所谓有益，即供养布施等利益者。所谓第七心行为，乃建立其果应之意念，依序及早心行为，皆是不断涌现而生业之果报应生业。‘随有轮转’者，指此生无明轮转中，受生业果报，立于恶业立场中之生死轮回。
§686
686.Yaṃ garukanti yaṃ akusalaṃ mahāsāvajjaṃ, kusalaṃ mahānubhāvaṃ kammaṃ. Yaṃ bahulanti yaṃ bahulaṃ abhiṇhaso kataṃ samāsevitaṃ. Maraṇakāle anussaritanti paribyattabhāvena maraṇassa āsannakāle anussaritaṃ. Āsannakāle kate vattabbameva natthīti hi vuttaṃ. ‘‘Punappunaṃ laddhāsevana’’nti iminā ‘‘yaṃ bahula’’nti vuttakammato viseseti. Tathā diṭṭhadhammavedanīyaṃ nivatteti paṭisandhiākaḍḍhanānujānanato. Paṭisandhijanakavasena hi garukādikammacatukkaṃ vuttaṃ.
686. 何谓重大恶业？即巨罪恶业。何谓重大善业？即大利益善业。何谓多作之业？即逐渐多次累积施行。说于临死时思念，谓于死近时回忆。依所说，临近死亡时当如是行，无生恶业言。不断获利，谓以多作生业特称之。又有现法应觉，因业果再生助成。因再生业力，谓重大恶业四事所说。
Tattha garukaṃ sabbapaṭhamaṃ vipaccati. Tathā hi taṃ garukanti vuttaṃ. Garuke asati bahulīkataṃ, tasmiṃ asati āsannaṃ, tasmimpi asati ‘‘kaṭattā vā panā’’ti vuttaṃ purimajātīsu katakammaṃ vipaccati. Bahulāsannapubbakatesu ca balābalaṃ vā jānitabbaṃ, pāpato pāpantaraṃ, kalyāṇañca, kalyāṇato ca kalyāṇantaraṃ, pāpañca, bahulīkatato ca mahato ca pubbakatādi, appañca. Bahulānussaraṇena vippaṭisārādijananato paṭipakkhassa aparipuṇṇatāya āraddhavipākassa kammassa, kammasesassa vā aparāpariyāye vedanīyassa aparikkhīṇatāya santatiyā pariṇāmavisesatoti tehi tehi kāraṇehi āhitabalaṃ paṭhamaṃ vipaccati. Mahānāradakassapajātake videharañño senāpati alāto, bījako dāso, rājakaññā rucā ca ettha nidassanaṃ. Tathā hi vuttaṃ bhagavatā –
其中，重大者为第一大恶。如此谓其为重。此重大恶，因其多作，萎缩恶业累积不显现，即现前生恶业反转。亦当知多作临近之力与弱处，恶业相差、善业相变、善业转变等，恶业亦有大小前后际处，以及多作回忆中业果失落、因缘不周全、已生果报初萌之渐变等诸因缘。因由这些故，第一大恶受此作用而反转。犹如大那罗达咖萨巴前生及比库弟子威德喇弗、种子工人奴隶、国王女煅陀薛，这些皆是此理之例证。佛陀亦如是正说。
‘‘Tatrānanda , yvāyaṃ puggalo idha pāṇātipātī…pe… micchādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ, pacchā vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ , maraṇakāle vāssa hoti micchādiṭṭhi samattā samādinnā, tena so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Yañca kho so idha pāṇātipātī hoti…pe… micchādiṭṭhi hoti, tassa diṭṭhe vā dhamme vipākaṃ paṭisaṃvedeti upapajja vā apare vā pariyāye.
『阿难，若此人在此处杀生……邪见于身命断时现起，便生堕落恶趣、恶道苦难之地狱。此前世曾作恶业，历劫受苦难，后世亦作恶业，历劫受苦难，而临终时则生起邪见，故于身命断后堕入恶趣地狱。又如此人在此处杀生……而生邪见，彼时所见恶法，彼时感受现前果报，或现生、或后生、或轮回转变。』
‘‘Tatrānanda, yvāyaṃ puggalo idha pāṇātipātī…pe… micchādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti kalyāṇakammaṃ sukhavedanīyaṃ, pacchā vāssa taṃ kataṃ hoti kalyāṇakammaṃ sukhavedanīyaṃ, maraṇakāle vāssa hoti sammādiṭṭhi samattā samādinnā, tena so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Yañca kho so idha pāṇātipātī hoti…pe… micchādiṭṭhi hoti, tassa diṭṭhe vā dhamme vipākaṃ paṭisaṃvedeti upapajja vā apare vā pariyāye.
『阿难，若此人在此处杀生……邪见于身命断时现起，便生善趣、天界乐境。此前世曾作善业，历劫受乐，后世亦作善业，历劫受乐，而临终时转生时生起正见，故于身命断后得善趣天界。又如此人在此处杀生……而持邪见，彼时所见恶法，乃能感受彼法果报，或现生、或后生、或变迁轮回。』
‘‘Tatrānanda, yvāyaṃ puggalo idha pāṇātipātā paṭivirato…pe… sammādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti kalyāṇakammaṃ sukhavedanīyaṃ, pacchā vāssa taṃ kataṃ hoti kalyāṇakammaṃ sukhavedanīyaṃ, maraṇakāle vāssa hoti sammādiṭṭhi samattā samādinnā, tena so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Yañca kho so idha pāṇātipātā paṭivirato…pe… sammādiṭṭhi hoti, tassa diṭṭhe vā dhamme vipākaṃ paṭisaṃvedeti upapajja vā apare vā pariyāye.
『阿难，若此人在此处断杀生戒……正见于命终之时生起，便生善趣、天界乐境。此前世曾作善业，历劫受乐，后世亦作善业，历劫受乐，临终时常行正见，故于身命断后生善趣天界。又如此人在此处断杀生戒……行持正见，彼时所见法，乃感受该法果报，或现生、或后生、或轮回变易。』
‘‘Tatrānanda, yvāyaṃ puggalo idha pāṇātipātā paṭivirato…pe… sammādiṭṭhi kāyassa bhedā paraṃ…pe… nirayaṃ upapajjati. Pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ, pacchā vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ, maraṇakāle vāssa hoti micchādiṭṭhi samattā samādinnā, tena so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ …pe… nirayaṃ upapajjati. Yañca kho so idha pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… sammādiṭṭhi hoti, tassa diṭṭhe vā dhamme vipākaṃ paṭisaṃvedeti upapajja vā apare vā pariyāye’’ti (ma. ni. 3.303).
『阿难，若此人在此处断杀生戒……正见于命终时不起，反生邪见，便生堕落恶趣、苦难地狱。此前世曾作恶业，历劫苦受，后世亦作恶业，历劫苦受，临终时却生邪见，故于身命断后生恶趣地狱。又如此人在此处断杀生戒……行正见，彼时所见法，感受该法果报，或现生、或后生、或轮回变易。』(ma. ni. 3.303)
Kiṃ bahunā yaṃ taṃ tathāgatassa mahākammavibhaṅgañāṇaṃ, tassevāyaṃ visayo, yadidaṃ tassa tassa kammassa tena tena kāraṇena pubbāparavipākatā sāmatthiyaṃ.
何以，此即如来对大业因缘的深彻辨析？正是此缘，彼业因缘的前后果报成熟，方得于此领域显现。
§687
687. Paṭisandhidānādivasena vipākasantānassa nibbattakaṃ janakaṃ. Tenāha ‘‘taṃ paṭisandhiyampi pavattepi rūpārūpavipākakkhandhe janetī’’ti. Sukhadukkhasantānassa, nāmarūpappabandhassa vā ciratarappavattihetubhūtaṃ upatthambhakaṃ. Tenāha ‘‘sukhadukkhaṃ upatthambheti, addhānaṃ pavattetī’’ti. Upapīḷakaṃ sukhadukkhappabandhe pavattamāne saṇikaṃ saṇikaṃ taṃ hāpeti. Tenāha ‘‘sukhadukkhaṃ pīḷeti bādhati, addhānaṃ pavattituṃ na detī’’ti. Ghātetvāti upacchinditvā. Kammassa upacchindanaṃ nāma tassa vipākapaṭibāhanamevāti āha ‘‘tassa vipākaṃ paṭibāhitvā’’ti. Tañca attano vipākuppattiyā okāsakaraṇanti vuttaṃ ‘‘attano vipākassa okāsaṃ karotī’’ti. Vipaccanāya katokāsaṃ kammaṃ vipakkameva nāma hotīti āha ‘‘evaṃ pana kammena kate okāse taṃ vipākaṃ uppannaṃ nāma vuccatī’’ti. Upapīḷakaṃ aññassa vipākaṃ upacchindati, na sayaṃ attano vipākaṃ deti. Upaghātakaṃ pana dubbalaṃ kammaṃ upacchinditvā attano vipākaṃ uppādetīti ayametesaṃ viseso. Bavhābādhatādipaccayūpanipātena vipākassa vibādhakaṃ upapīḷakaṃ, tathā vipākasseva upacchedakaṃ upaghātakaṃ. Kammaṃ upaghātetvā attano vipākassa okāsakaraṇena vipaccane sati janakameva siyā, janakādibhāvo nāma vipākaṃ pati icchitabbo, na kammaṃ patīti vipākasseva upaghātakatā yuttā viya dissati, vīmaṃsitabbaṃ.
687. 以续缘果报生起者为因。故云：『续缘生起时，于色、无色果报流起生。』乃此对乐苦流转、名色束缚长久不已之生起的因缘及维持者。故云：『生苦乐者为维持，令流续不断。』当苦乐相束缚受压时，逐渐消释。故云：『苦乐受压，不能令其流续。』所谓断灭，即断除相续。业之断除即是果报的消灭，故云：『断除其果报。』又谓为自目前果报的给与时机，语云：『代现其果报。』故因逆转称之为代现，即现果先于造业。谓以造业之时即为其果报生起因。云：『如是，造业同行为时果报生起，即称为代现。』受压即他人果报被断，不是自证果报。受逆转则为恶业受压，自己的果报生起，此为特殊情况。因缘相续对果报生起乃果报障碍与受压的缘起者，因此受压与断灭同时发生。断恶业则自果报生机得出生起，受有故之果报生起被称缘起，应当慎重思惟而非误解其为业，专当如是观察。
Kammantaranti kammaviseso kammānaṃ balābalabhedo. Vipākantaranti vipākaviseso, tassa hīnapaṇītatādibhedo. Aparo nayo – yasmiṃ kamme kate paṭisandhiyaṃ, pavatte ca vipākakaṭattārūpānaṃ uppatti hoti, taṃ janakaṃ. Yasmiṃ pana kate aññena janitassa iṭṭhassa vā aniṭṭhassa vā phalassa vibādhakavicchedakapaccayānuppattiyā, upabrūhanapaccayuppattiyā ca janakānubhāvānurūpaṃ pariposaciratarappabandhā honti, taṃ upatthambhakaṃ. Janakena nibbattitaṃ kusalaphalaṃ vā akusalaphalaṃ vā yena paccanīkabhūtena rogadhātusamatādinimittatāya bādhīyati, taṃ upapīḷakaṃ. Yena pana kammunā janakasāmatthiyavasena ciratarappabandhārahampi samānaṃ phalaṃ vicchedakapaccayuppattiyā upahaññati vicchijjati, taṃ upaghātakaṃ. Tattha keci dutiyassa kusalabhāvaṃ itthannāmagatassa appābādhadīghāyukatāsaṃvattanavasena, pacchimānaṃ dvinnaṃ akusalabhāvaṃ bavhābādhaappāyukatāsaṃvattanavasena vaṇṇenti. Devadattādīnaṃ, pana nāgādīnaṃ, ito anupadinnena yāpanakapetānañca narakādīsu akusalavipākupatthambhanupapīḷanupaghātakāni na na santīti catunnampi akusalākusalabhāvo na virujjhati. Buddhāveṇikatāya asādhāraṇasseva ñāṇassa gocarabhāvato kammantarādi ‘‘asādhāraṇaṃ sāvakehī’’ti vuttaṃ. Ekadesato jānitabbaṃ anavasesato jānituṃ na sakkā avisayattā. Sabbena sabbaṃ ajānane paccayapariggaho na paripūratīti.
业的区别在于业的种类不同，称为业的分别。果的区别在于果的种类不同，称为低劣、不善等差别。另一种区分是——在何种业中，生起返果的条件出现，随之产生相应果报者，此为生因。又在何种业中，由他业所生的合意或不合意果，因妨碍中断条件而无法成就，或因增上条件的产生，祇能维持相应的苦乐果报，但果报不能完全显现，则此为阻碍因。因生因所生的善果或不善果，由于伴随之恶缘如疾病、阴毒等使之受苦，称为苦恼因。由业使生起的果报合相，因中断妨碍条件而消灭，称为断犯因。这里有些业使善果趋向延续无苦，而其他二种业之不善果则趋向短暂苦乐交替，二者分别而不同。天龙等非人类，更无因缘，因缺果报阻止不善果的生起与影响，故不共享幻灭与有漏的二常，果不互相对立。佛陀以无上异智，称此业因缘关系为「非凡比库所共知」，此义不可从单一视角完全了解，不可断定全部，因缘条件相互牵引，故无具足理解。
§688
688. Yathāvuttaṃ kammaṃ vattamānavipākappabandhanimittameva adhippetanti kammekadesatāya ‘‘dvādasavidhaṃ kammaṃ kammavaṭṭe pakkhipitvā’’ti vuttaṃ. Kilesavaṭṭampi kammasahāyatāya kammavaṭṭapakkhikameva katvā āha ‘‘kammavaṭṭavipākavaṭṭavasenā’’ti. Yādisato paccayato paccuppanne addhāne nāmarūpassa pavatti, tādisato eva itarasmimpi addhadvayeti yathā atītānāgate nayaṃ neti, taṃ dassento ‘‘ida’’ntiādimāha. Tattha anāgatepi kammavaṭṭavipākavaṭṭavasenevāti ettha vuttaṃ eva-saddaṃ ‘‘etarahi atītepī’’ti etthāpi ānetvā vattabbaṃ addhattayepi kiriyākiriyaphalamattatādassanaparattā codanāya. Iti kammañcevātiādi vuttassevatthassa nigamanavasena vuttaṃ. Aparāparaṃ vaṭṭanaṭṭhena vaṭṭaṃ. Tathā pavattanaṃ pavattaṃ. Hetuphalabhāvena sambandhatīti santati, pabandho. Karaṇaṭṭhena, paccayehi karīyatīti vā kiriyā.
688. 业被归结为与果报相续的条件，这是业的本质，被称为「十二种业在业轮中起作用」。烦恼也被作为协助业轮运行的条件，故称为「业轮及果轮的同体」。基于某一条件，名色得以产生；同样基于该条件，在其他方面亦然，这说明过去未来都包含于此，故称「此」。即使未来业轮与果轮也同属一体，称为「此处既为过去亦为现在」。此义以印证而应当理解，并且果报只表现于有为作用层面。因此所述业果因缘之中，轮回往复而成一体，是相续的过程。词义意假即起轮转。
Kammāti kammato. Sambhavati etasmāti sambhavo, kammaṃ sambhavo etassāti kammasambhavo, vipāko.
业者由行动而来。业的生成是因缘合和所生，即业的生成，亦即果报。
Kāraṇasāmaggiyaṃ dānādīhi sādhitakiriyāya vattamānāya kāraṇamatte kattuvohāroti āha ‘‘neva kāraṇato uddhaṃ kārakaṃ passatī’’ti. Karotīti hi kārakaṃ. Vipākapaṭisaṃvedakaṃ na passatīti sambandho . Kāmaṃ bālāpi ‘‘kārako paṭisaṃvedako’’ti vadantā atthato paññattimattameva vadanti, te pana viparītābhinivesavasenāpi vadantīti taṃ appamāṇanti āha ‘‘samaññāmattena paṇḍitā voharantī’’ti.
因缘协和如布施等善行的召感现象，被称作因缘作为手段的现象，有谓「无因便生作业者」，因作业即为行为。因缘关系支持未生果报的显现，并非直觉感受。便如愚者称「行为与感受相对」，实则指名称之约定。即使其说倒置亦不足虑，谓聪明人以整体同义而行。
§689
689.Evetanti evaṃvidhaṃ etaṃ dassanaṃ, sammadassanaṃ, aviparītadassananti attho. Bījarukkhādikānaṃvāti yathā bījato rukkho, rukkhato puna bījanti anādikālikattā bījarukkhasantānassa pubbakoṭi natthi, evaṃ kammapaccayā vipāko, vipākapaccayā kammanti anādikālikattā kammavipākasantānassa pubbakoṭi na paññāyati. Ādi-saddena ‘‘kukkuṭiyā aṇḍaṃ, aṇḍato kukkuṭī, punapi kukkuṭiyā aṇḍa’’nti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Anāgatepi saṃsāreti yathā atīte, evaṃ anāgatepi addhāne ‘‘khandhānañca paṭipāṭī’’tiādinā (visuddhi. 2.619; dī. ni. aṭṭha. 2.95 apasādanāvaṇṇanā; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.60; a. ni. aṭṭha. 2.4.199; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; vibha. aṭṭha. 226 saṅkhārapadaniddesa; su. ni. aṭṭha. 2.523; udā. aṭṭha. 39; itivu. aṭṭha. 14, 58; theragā. aṭṭha. 1.67, 99; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.117; cūḷani. aṭṭha. 6; bu. vaṃ. aṭṭha. 2.58) vutte saṃsāre sati kammavipākānaṃ appavattaṃ na dissati, kammavipākānaṃ appavatti na dissati, pavattati evāti attho.
689. 如此所示，即是正见，非相违之见。犹如种子生树，树上生种，起无始以来的种树传承，业及果报循环亦复如是。彼此相续不绝，无始以来无前端，非始终已显。此以童谣「鸡生蛋，蛋生鸡」比喻此循环。未来亦复如过去，业与果亦相续无断。如经典及注释诸处所证，生死轮回中业果循环无终止。
Etamatthanti ‘‘kammassa kārako natthī’’tiādinā (visuddhi. 2.689) vuttamatthaṃ. Asayaṃvasīti na sayaṃvasino, micchābhinivesaparavasāti attho. Aññamaññavirodhitāti itarītaravirodhitā, diṭṭhiyo, diṭṭhiyā vā aññamaññena virodhitā viruddhā.
本意为「业无作业者不存在」。此非自体能持存，实为错谬之执着。彼此相违指不同观点，观点之间彼此对立，互为敌对。
Gambhīrañāṇagocaratāya gambhīraṃ. Tathā nipuṇaṃ. Sattasuññatāya, aññamaññasabhāvasuññatāya ca suññaṃ. Paccayanti nāmarūpassa paccayaṃ, tappaccayapaṭivedheneva ca sabbaṃ paṭividdhaṃ hotīti. Kammaṃ natthi vipākamhītiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva.
对于深入慧解所在，即深入之意。以及精熟之理。空于诸有，即互相无自性之空。诸名色彼此缘起，正如缘起的揭示，诸法总被明识分解。论及业无果等，应行所说，即前所述乃是所依。
Paccayasuññaṃ phalanti yathāvuttamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā na sūriye’’tiādi vuttaṃ. Tesanti sūriyādīnaṃ. Soti aggi. Sambhārehīti ātapādīhi kāraṇehi.
缘空现象果报，如前所说理义，应以比喻明辨，如说“不在日中”等。此诸言说者指日等诸物。光即火焰。汇聚是由热因等成。
Yadi ca hetu ca phalañca aññamaññarahitaṃ, kathaṃ hetuto phalaṃ nibbattatīti āha ‘‘kammañca kho upādāyā’’ti. Na kevalaṃ kammaphalameva suññaṃ katturahitaṃ, sabbampi dhammajātaṃ kārakarahitanti dassetuṃ ‘‘na hettha devo’’ti gāthā vuttā. Hetusambhārapaccayāti hetusamūhanimittaṃ, hetupaccayanimittaṃ vā.
若因果互不相关，何以因生果？故言“业即取”，非单此业果空无作者。诸法皆因生故无作者，欲显此义，作歌云“诸法无神”。所谓因聚缘，即因堆集及缘所因。
§690
690.Cutipaṭisandhivasenaviditā hontīti kammavaṭṭavipākavaṭṭavasena paccayapariggahassa katattā cutipaṭisandhivasena viditā hontīti vadanti. Vuttanayena pana sappaccayanāmarūpassa dassanena tīsu addhāsu pahīnavicikicchassa addhattayapariyāpannā dhammā atītapaccuppannānāgatabhavesu ca cutipaṭisandhivasena viditā honti, na anupadadhammavasena tathāpariggahassa akatattā. Sāssa hoti ñātapariññāti yāya nāmarūpapariggahaṃ, tassa ca paccayapariggahaṃ karoti, sā assa yogino ‘‘idaṃ nāmaṃ, ettakaṃ nāma’’ntiādinā, ‘‘tassa ayaṃ paccayo, ettako paccayo’’tiādinā ca paricchedavasena ñātavatī paññāti katvā ñātapariññā.
所谓知切断续者，是指因果轮转，作为因缘连结之事实。说法中示现诸缘名色，三时中断疑，证明诸法已过、现前、未来等次第，乃由切断续理显，非无依法相断续之理。此谓省悟得知，乃名色连结，与其因缘连结。此乃瑜伽士以“此名为此，如此为此”等辨明，称为熟知。
Idāni yena kāraṇena addhattayapariyāpannā dhammā cutipaṭisandhivasena viditā honti, taṃ dassetuṃ ‘‘so evaṃ pajānātī’’tiādi vuttaṃ. Tena dhammānaṃ bhavantarasaṅkamo nāma na kadācipi atthi, tattha tattheva nirujjhanatoti dasseti. Sajjhāya mantodakapāna mukhamaṇḍana padīpasīkhūpamāhi tameva dhammānaṃ saṅkamābhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘apica kho’’tiādimāha.
今以何因，现前数法得切断续知，此理以语句“彼如是知”等示。此诸法界流转，称为业变无间，且随时顿息显现。以明喻示现法堆聚无间，“即便如此”等宣说。
Manodhātuanantaranti kiriyamanodhātuyā anantaraṃ labbhamānaṃ cakkhuviññāṇaṃ. Na ceva āgatanti kiriyamanodhātuto na ceva āgataṃ kiriyamanodhātuyaṃ cakkhuviññāṇassa abhāvato. Nāpi na nibbattaṃ anantaranti kiriyamanodhātuto anāgacchantampi paccayasāmaggilābhena tato anantaraṃ nāpi na nibbattaṃ, nibbattameva hoti. Yathāyaṃ pavattiyaṃ cittappavatti, tatheva paṭisandhimhi vattate cittasantati, cuticittato anāgacchantampi paṭisandhicittaṃ tato anantaraṃ nāpi na nibbattati, paccayasāmaggivasena nibbattatevāti attho. Santatigahaṇena cettha kutoci āgamābhāvameva vibhāveti. Hetuphalabhāvena hi sambandhatāti dhammappavatti santatīti. Tenāha ‘‘purimaṃ bhijjate citta’’ntiādi. Purimanti cuticittaṃ. Bhijjateti nirujjhati. Pacchimanti paṭisandhicittaṃ. Tatoti cuticittato anantarameva jāyati. Yattha hi cuticittato dūrepi kālantarepi uppajjamānaṃ paṭisandhicittaṃ anantarameva jāyatīti vuccati. Tasmā tesaṃ antarikā natthi tesaṃ cutipaṭisandhicittānaṃ byavadhāyakaṃ kiñci natthi. Vīci tesaṃ na vijjatīti tasseva vevacanaṃ. Itoti cuticittato anantaraṃ na ca gacchati kiñci cittaṃ. Tañhi sasampayuttadhammaṃ tatheva nirujjhati. Paṭisandhi cāti paṭisandhiviññāṇañca aññameva yathāpaccayaṃ jāyati nibbattatīti punapi saṅkamābhāvameva vibhāvento sappaccayanāmarūpadassanaṃ nigameti.
心根相续连续，意根随此心根续得眼识。非因现存心根，亦非因识免生而断。亦非因意根断，而非取缘合连。因缘合则续生，故不离续生。譬如心流通转，生死继起，续生不绝。后心续接于前心，非生即断，遂生新续。此以续接，而无中断，故续索恒存。由因果相依关系曰事法存续。是故言“先心已转”。“先”为前心，“已转”为终。“后”谓续。续生于前心，又以无间连结。故无空间及时间差，中断续接理成立。若缺断续，续不可生。故续心虽远时生，也即接连续心。由此无间不断，故续接心无缺失。又续心续接于前心，终结生灭。续心即续识，随缘而生，乃生续之本义。再说，明了无间关系，显现诸缘名色，成结话说。
§691
691. Nāmarūpaggahaṇena , tassa ca paccayadhammaggahaṇena aggahitassa tebhūmakadhammassa abhāvato ‘‘viditasabbadhammassā’’ti vuttaṃ. Na cettha lokuttaradhammā adhigatā. Thāmagataṃ hoti anekākāravokārapaccayapariggahavidhino anuṭṭhitattā. Suṭṭhutaraṃ pahīyati tiyaddhagatadhammappavattiyā vigatasammohattā. Sā evāti soḷasavidhā kaṅkhā eva. Yasmā ettha ‘‘buddho, dhammo, saṅgho, sikkhā’’ti ca kaṅkhāya gocarabhūtā lokiyā dhammā adhippetā. Na hi lokuttaradhamme ārabbha kilesā pavattituṃ sakkonti. Pubbantoti atītā khandhāyatanadhātuyo. Aparantoti anāgatā. Pubbantāparantoti tadubhayaṃ, addhāpaccuppannaṃ vā tadubhayabhāgayuttattā. Evaṃ buddhādiggahaṇena, paṭiccasamuppannadhammaggahaṇena ca gahito aṭṭhamo kaṅkhāvisayo nāmarūpamattaṃ, idappaccayatāggahaṇena pana tassa paccayo gahito, tasmā soḷasavatthukāya kaṅkhāya pahīnāya aṭṭhavatthukā kaṅkhā appatiṭṭhāva hotīti āha ‘‘na kevalañca…pe… pahīyatiyevā’’ti.
姓名与形相的集合，及其因缘法的集合，是指因缘法三地法已灭的状态，谓“无所知悉的一切法”。此处非指得证出世间法之境。因多种形态恐怖障碍因缘集合之依教依法不失其情理，且由依止之法已断故更为精确，心无迷惑。此即十六种疑惑之一。因此处被称为「佛、法、僧、戒」等，乃属世间法的可疑对象，盖世间法不能在出世法境起烦恼。所谓过去者，为已逝之蕴、处、界，未来者为未至之蕴处界，过去未来即是两者之一或两者兼有之现前。以佛等所证事理与因缘生法结合，故第八疑惑为姓名与形相而已，其因缘则被纳入其中，故十六疑惑中的十六者放弃后，第八疑惑尚存。曰“非独全舍……者也”。
Diṭṭhekaṭṭhattā vicikicchāya yathā diṭṭhi samucchijjamānā vicikicchāya saddhiṃyeva samucchijjati, evaṃ vicikicchā vikkhambhiyamānā diṭṭhiyā saddhiṃyeva vikkhambhīyatīti āha ‘‘dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni vikkhambhantī’’ti. Attābhinivesūpanissayā hi ‘‘ahosiṃ nu kho aha’’ntiādi (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) nayappavattā soḷasavatthukā kaṅkhā, sā eva ca pubbantādivatthukabhāvena vuttā. Attābhinivesavatthukāni ca dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni, buddhādivatthukā ca kaṅkhā tadekaṭṭhāti. Dharīyanti attano paccayehīti dhammā, tiṭṭhati ettha tadāyattavuttitāya phalanti ṭhiti, dhammānaṃ ṭhiti dhammaṭṭhiti, paccayadhammo. Atha vā dhammoti kāraṇaṃ ‘‘dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 718 ādayo) viya, dhammassa ṭhiti sabhāvo, dhammato ca añño sabhāvo natthīti paccayadhammānaṃ paccayabhāvo dhammaṭṭhiti, dhammaṭṭhitiyaṃ ñāṇaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ. Saṅkhārānaṃ yaṃ yaṃ bhūtaṃ aniccatādi yathābhūtaṃ, tattha ñāṇanti yathābhūtañāṇaṃ. Sammā passatīti sammādassanaṃ.
如有见断时疑惑因见生起，疑惑亦随之同生起，依彼而共生长，此谓“六十二种由见生的疑惑正在生起”。以我执之所缘由“我是谁”生起自我固着，此为十六疑惑之一。自我取执所有疑惑有六十二种，则十六疑惑为其一端。执持和依止所谓“自我”“法”等名词，谓为“法的存立”，即法之存在、诸法所依法之存在。若因此云“法即存在”，则他法不能共存，此法之存立谓因缘法的存在，即“法之存在智”。诸法集诸促成其起者，皆无常等相，依实相之知谓实相智，谓正见。
Avijjā paccayoti avijjā hetuādivasena saṅkhārānaṃ yathārahaṃ paccayo. Tato eva saṅkhārā paccayasamuppannā. Ubhopeteti yasmā avijjāpi āsavādivasena paccayasambhūtāva, tasmā avijjā saṅkhārāti ubhayepi ete dhammā paccayasamuppannā. Itīti evaṃ. Paccayapariggahe paññāti paccayānaṃ paricchijja gahaṇavasena pavattā paññā. Vuttanayena dhammaṭṭhitiñāṇaṃ.
无明为因缘，即基于无明等起行法之之因缘。由无明因缘生此行法，二者皆为因缘生起法。故称无明与行是相互因缘而生法。此即所谓智慧，智慧即因缘之涵摄即“法之存在智”。
Nimittanti saṅkhāranimittaṃ, atthato pañcakkhandhā. Te hi ghanasaññāpavattiyā vatthubhāvato nimittaṃ, saviggahabhāvena upaṭṭhānato vā. Yasmā aniccatā nāma saṅkhārānaṃ aviparītākāro. Tattha niccatāya lesassāpi abhāvato aniccato passanto yathābhūtaṃ jānāti. Tañca ñāṇaṃ aviparītaggahaṇatāya sammādassanaṃ. Taṃsamaṅginā ca paccuppannesu viya atītānāgatesupi nayaṃ nentena te suparividitā honti.
标记即行法之表征，实际指五蕴。因行法乃聚合标识且其存在为实有，故为表象或保持者。因行法本质为无常反映，反观其无常而无固着者，所知即符合法真实相之智。此智能镇摄过去未来二者之法，以令已示诸法事理皆显通达。
Aniccatā ca nāma uppattimato, uppādo ca paccayavasenāti aniccatā sijjhamānā saṅkhārānaṃ sappaccayataṃ sādhentī yathāvuttakaṅkhappahānāya saṃvattatīti imamatthaṃ dassento ‘‘aniccato…pe… pahīyatī’’ti āha. Tattha tadanvayenāti paccakkhato diṭṭhassa anugamanena. Etthāti yathādiṭṭhesu dhammesu. Dukkhato manasi karontotiādīsupi eseva nayo. Pavattanti upādinnakkhandhappavattaṃ. Tañhi kilesābhisaṅkhārehi pavattitattā sātisayaṃ dukkhabhāvena upaṭṭhāti. Pavattanti ṭhānanisajjādivasena dukkhadukkhatādivasena ca saṅkhārappavattanti apare. ‘‘Nimittaṃ, pavatta’’nti ca vutte ajjhattabahiddhāsantānasaññite sabbasmiṃ sappaccaye nāmarūpe yāthāvato pavattā ekāva paññā pariyāyavasena ‘‘yathābhūtañāṇa’’ntipi ‘‘sammādassana’’ntipi tattha kaṅkhāvikkhambhanena ‘‘kaṅkhāvitaraṇā’’tipi vuccati. Yathā ‘‘rukkho pādapo tarū’’ti imamatthaṃ dassento āha ‘‘yañca yathābhūtañāṇa’’ntiādi.
无常者谓缘起法变异无常性。因无常，生起中之行法具足诸因缘，故能令诸疑惑断除。此以显无常见而为所破障。而此亦谓依现前之证见，能导引通达过去未来，故称“随观断除疑惑”，指对所现事物的正确见解。诸法因产生是苦，能生烦恼与痛苦之观，行法以烦恼因缘起，故苦苦之行法起。内外境界所缘受，身心皆苦，因缘成熟假使唯转识慧亦能作此维持。语“标记”“起”语为内外缘起法，为事物依缘依所现正确知见之智，又称“实相智”“正见”，如“树是树”，示宗义也。
Paramatthato sāsane assāso nāma ariyaphalaṃ, patiṭṭhā nāma ariyamaggo, ayaṃ pana anadhigatamaggaphalopi tadadhigamupāyapaṭipattiyaṃ ṭhitattā laddhassāso viya, laddhapatiṭṭho viya ca hotīti vuttaṃ ‘‘laddhassāso laddhapatiṭṭho’’ti. Aparihīnakaṅkhāvitaraṇavisuddhiko vipassako lokiyāhi sīlasamādhipaññāsampadāhi samannāgatattā uttari appaṭivijjhanto sugatiparāyaṇo ca hotīti vuttaṃ ‘‘niyatagatiko’’ti. Tato eva cūḷasotāpanno nāma hoti. Sotāpanno hi khīṇāpāyaduggativinipātoti.
从究竟教法而言，信心即圣果，坚定即圣道，其修行虽未得圣道果，犹如具足得果信心与坚定，是为“得信心，得坚定”。以不动摇的疑惑消除、慧观通达之见，心具世俗戒定慧之具足，彼能远离逆境，趣向正觉，称为“定向者”。由此或称小入流，犹如不堕断恶道不退转者。
Atha vā laddhassāso diṭṭhivisuddhisamadhigamena. Nāmarūpaparicchedena hi khandhādike sabhāvasarasato sallakkhetvā sāsane dhammupasaṃhitapāmojjappaṭilābhena laddhassāso hoti. Laddhapatiṭṭho kaṅkhāvitaraṇavisuddhisamadhigamena. Sappaccayanāmarūpadassanena hi parimadditadiṭṭhikaṇṭako viniddhataahetuvisamahetuvādo yathāsakaṃ paccayeheva dhammamattaṃ jānitvā sāsane patiṭṭhitasaddho laddhapatiṭṭho nāma hoti. Nāmarūpavavatthānena dukkhasaccaṃ, dhammaṭṭhitiñāṇena samudayasaccaṃ, tasseva aparabhāgena aniccato manasikārādividhinā maggasaccañca abhiññāya pavattiyā dukkhabhāvaṃ disvā appavatte nirodhe ekaṃseneva ninnajjhāsayatāya lokiyeneva ñāṇena catunnaṃ ariyasaccānaṃ adhigatattā apāyesu abhabbuppattiko, sotāpannabhūmiyaṃ bhabbuppattiko ca hotīti vuttaṃ ‘‘niyatagatiko’’ti. Tenāha ‘‘cūḷasotāpanno nāma hotī’’ti.
接着，若得到了由见净妙习得的谛见观察，则因名色的分别，基于色蕴等自然本具之性，标明于此教法中。凭由法的亲近与切入口得成悅乐之果获悉时，即称为已得者。已得者是指凭由疑惑消除净妙习得，并由对因缘名色色见的观照，藉着明了由障碍、非正当因所起的曲解谬见，依当因缘知晓法的实相，且受教法所建立而坚定信受者。因名色真实的分别，体认苦圣谛；凭法的实相知晓断除集圣谛；且凭相续不变的注意等般若修习，证得道圣谛。打量苦之本体，见苦之异灭，凭证悟法义得四圣谛全部真谛之知识境界，慧解于世间涅槃的不可毁滅，且能起于初果圣者之果位，名为「已得者」。是谓已定态者。于此故，所谓「小初果圣者」也。
Tasmāti yasmā evaṃ mahānisaṃsametaṃ yathābhūtañāṇaṃ, tasmā. Sadāti sabbakālaṃ rattiñceva divā ca. Sabbasoti nibbattakahetuādipariggaṇhanavasena sabbappakārena.
因此，因如此具深远的真实智慧，就常时昼夜恒持之。“常”者谓无间断；“一切”者指涵盖所有生起缘起，视为根本之因，全面周遍故称一切。
Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. · 度疑清净解说注释完毕。
Iti ekūnavīsatimaparicchedavaṇṇanā. · 如是，第十九品注释。