18. Diṭṭhivisuddhiniddesavaṇṇanā · 18. Diṭṭhivisuddhiniddesavaṇṇanā
18. Diṭṭhivisuddhiniddesavaṇṇanā见清净之解释的阐释
Nāmarūpapariggahakathāvaṇṇanā名色把握之说的阐释
§662
662. Yā visuddhiyo sampādetabbāti sambandho. Imesu yathāvicāritesu khandhādīsu vipassanāya bhūmibhūtesu dhammesu. Ganthassa uggaṇhanaṃ vācuggatakaraṇaṃ uggaho, parito sabbathāpi atthassa ñātumicchā paripucchā, savanupaparikkhādivasena tadatthassa manasikāravidhi, tadubhayavasena yasmā tatthapi ñāṇaṃ svāsevitaṃ hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘uggahaparipucchāvasena ñāṇaparicayaṃ katvā’’ti, khandhādīsu sutamayaṃ ñāṇaṃ uppādetvāti attho. Vitthāritameva, tasmā tattha vitthāritanayānusārena sīlavisuddhi sampādetabbāti adhippāyo. Upacārasamādhipi appanāsamādhi viya vipassanāya adhiṭṭhānabhāvato cittavisuddhiyevāti āha ‘‘saupacārā’’ti. Veditabbāti attano santāne nibbattanavaseneva veditabbā. Evañhi tā paccakkhato viditā nāma honti, tasmā veditabbā sampādetabbāti vuttaṃ hoti. Veditabbāti vā samāpattisukhādhigamavasena anubhavitabbāti attho. Na hi kevalena jānanamattena cittavisuddhiyaṃ patiṭṭhito nāma hoti, na ca tattha apatiṭṭhāya uparivisuddhiṃ sampādetuṃ sakkāti.
662. 关于应当达至清净的关系。在这里指在如实观察的五蕴等观智的根本法中。所谓加行，乃是口与言说的造作；起止，乃是周遍一切时机以知其义而提出问题，随之聆听、观察等为其义理引导注意的法；这两者相应，因此那里所生的智能被称为自生智能。故有言“以起止相互询问而成熟智能”，意指在五蕴等处产生以佛法听闻为基础的智能。此义详尽，于是依此详尽路径，说应以戒净为主以达清净为意，即为中心思想。所谓进阶定（upacāra samādhi）亦如安住（appanā samādhi）之定，是由正念修持而现清净心智的基础，此称为“近行定”。应当知悉的是，这里“应当知”指的是应当由自身心意的归处被体验认知。恰如实知此事，那“应知、应达成”之说便成立。所谓应知，即是作为禅定之乐的证得而应亲身体验。仅凭认知思量不足以确立所谓心清净，又若心不确立，则无以达至更高的清净境地。
Nāmarūpānaṃ yāthāvadassananti nāmassa, rūpassa ca vibhajja yathābhūtasabhāvadassanaṃ. Nāmaggahaṇena cettha vedanādīnaṃ catunnaṃ tebhūmakānaṃ khandhānaṃ gahaṇaṃ, na ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti ettha viya viññāṇaṃ vinā, nāpi ‘‘nāmañca rūpañcā’’ti (dī. ni. 3.304, 352; dha. sa. dukamātikā 109) ettha viya sanibbānehi lokuttarakkhandhehi saddhinti daṭṭhabbaṃ.
关于名色应如其所现，即名依实义，色则分别分辨为现实自性。在此指名所摄取的是触、受等四界五蕴（khandha）的总摄，而非说是“识为所缘所以名色产生”或“名及色为所缘”之类（参见《长部释》、《法集释》相应章节），在此类似于超世间圣界之状态所见所信。
§663
663. Yāti pajjati etenāti yānaṃ, samathova yānaṃ samathayānaṃ, taṃ etassa atthīti samathayāniko. Jhāne, jhānūpacāre vā patiṭṭhāya vipassanaṃ anuyuñjantassetaṃ nāmaṃ, tena samathayānikena. ‘‘Ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatana’’nti idaṃ bhavaggadhammānaṃ ādikammikassa duppariggahatāya vuttaṃ. Lakkhaṇarasādivasena pariggahetabbā ñāṇena paricchijja gahetabbā, pariggahavidhi pana khandhaniddese (visuddhi. 2.421 ādayo) vuttā evāti adhippāyo. Ārammaṇābhimukhanamanaṃ ārammaṇena vinā appavatti, tena namanaṭṭhena, nāmakaraṇaṭṭhena vā. Vedanādayo hi arūpadhammā sabbadāpi ca phassādināmakattā pathavīādayo viya kesakumbhādināmantarānāpajjanato attanāva katanāmatāya nāmakaraṇaṭṭhena ‘‘nāma’’nti vuccanti. Atha vā adhivacanasamphasso viya adhivacanaṃ nāmaṃ antarena anupacitasambhārānaṃ gahaṇaṃ na gacchantīti nāmāyattaggahaṇatāya vedanādayo ‘‘nāma’’nti vuccanti, rūpaṃ pana vināpi nāmasavanaṃ attano ruppanasabhāveneva gahaṇaṃ gacchati. Vavatthāpetabbanti asaṅkarato ṭhapetabbaṃ, aññamaññaṃ, rūpena ca amissitaṃ katvā citte ṭhapetabbanti attho.
663. “行于、知于此所达之地”即所谓乘，专以止为乘法的止乘乘者，即所谓止行者。对止乘者而言，确立禅定或禅定入门后从事如实观察即是此名。所谓“安置而无觉受、无非觉受处”即此为诸法生灭初始因缘之难把握处的诠释。应以该种相状、等禅中证得的知识为准予以确立。至于确立方法，如《净名论》所说，是依止法加以确立。所谓境界斜向，是依境界本身，未觉转移，如名称而立是“名”，或对接触现起的对境先有名称之“名”而言。色亦凭自身色质特性运行归纳而聚集。谓应分明分别、分别置放，彼此不混乱，且色得以消除缺失，立于心中。
Nāmarūpapariggaho ca nāma yāvadeva tassa paṭinissajjanatthanti tadanurūpameva nidassanaṃ dassento ‘‘yathā nāmā’’tiādimāha. Ruppanatoti ettha ruppanaṭṭho ‘‘sītādivirodhipaccayasannipāte visadisuppattī’’tiādinā (visuddhi. mahāṭī. 2.432) khandhaniddesavaṇṇanāyaṃ vuttoyeva. Evaṃ visuṃ nāmapariggahaṃ, rūpapariggahañca dassetvā idāni ekajjhaṃ nāmarūpapariggahaṃ dassetuṃ ‘‘tato namanalakkhaṇa’’ntiādi vuttaṃ.
名色聚摄意指聚集名与色二者并持，持续对应相应，如释中所示“犹如名”等。所谓色的依据，即色积性质清楚地由调和诸条件（如寒等）而生成，详见《净名论·大注》第2卷432页《色集论》的叙述。由此清楚显示名聚摄与色聚摄，现下统一为名色聚摄，称之“由此名所不可知”等论述。
§664
664. Iti arūpamukhena vipassanābhinivesaṃ dassetvā idāni rūpamukhena taṃ dassento ‘‘suddhavipassanāyāniko panā’’tiādimāha. Tattha samathayānikassa samathamukhena vipassanābhiniveso, vipassanāyānikassa pana samathaṃ anissāyāti āha ‘‘suddhavipassanāyāniko’’ti, samathabhāvanāya amissitavipassanāyānavāti attho. Ayameva vā samathayānikoti yathāvutto samathayāniko eva vā. Tena samathayānikassāpi rūpamukhena vipassanābhiniveso labbhati, na arūpamukhenevāti dasseti. Tesaṃ tesaṃ dhātupariggahamukhānanti ‘‘yaṃ thaddhalakkhaṇaṃ, ayaṃ pathavīdhātū’’tiādinā (visuddhi. 1.308) saṅkhepamanasikārādivasena vuttesu terasasu dhātupariggahamukhesu. Kammasamuṭṭhāno nāma keso cammabbhantaragato. Tatthevāti tasmiṃyeva kammasamuṭṭhāne kese. Kāyappasādassa viya bhāvassāpi sakalasarīrabyāpitāya ‘‘bhāvassa atthitāyā’’ti vuttaṃ. Puna tatthevāti tasmiṃyeva kesasaññite rūpasamudāye. Aparānipīti pubbe vuttāni kammasamuṭṭhānāni vīsati, imāni āhārasamuṭṭhānādīni catuvīsati rūpānīti sabbānipi catucattālīsa, tañca kho tattha labbhamānasantatisīsasāmaññena veditabbaṃ. ‘‘Catucattālīsā’’ti ca idaṃ saddassa aniyatattā vuttaṃ. Na hi sabbakālaṃ utucittato rūpaṃ uppajjantaṃ sasaddameva uppajjatīti. Evanti yathā kese, evaṃ lomādīsu catusamuṭṭhānikesu. Catuvīsatikoṭṭhāsesūti dvattiṃsāya koṭṭhāsesu vakkhamāne aṭṭha koṭṭhāse apanetvā catuvīsatikoṭṭhāsesu. Sedādīnaṃ ātapūpatāpādinā, cittavikārena ca uppajjanato te utucittasamuṭṭhānā vuttā.
664. 如上面从无色面前显示如实观察的持兴趣状态，此刻从色面前显示之为“纯净观察乘者”，亦即“止乘的纯净面前之观察乘”。于此，止乘者以止为核心有观察兴趣，反之观察乘者不依止而观察，此故称“纯净观察乘者”。同样，止乘者经由色面前亦生观察兴趣，不是无色面前。于各自所持色集聚面前，称“此段相特征为土元素”，如《净名论》第一卷308页之简要指示。所谓业集，即指毛发及皮肤之内。此亦所谓“执持于身体纯净静虑状态之有”，体现意志坚固。进一步如上述，业集共计二十，乃饮食集起的四十二色集之一。此四十二色集应计为连续不断而可被知晓。所谓「四十二」说明此词内不确定性之说法。并非时时刻刻从心所现都直接产生色，仅某些特定色质才生。不仅毛及皮肤，毛发之类有四类累积。所谓四十二色为二十三类积中剔去八类后剩者。由火、心变迁等生起的色，称为此等色的生起状态。
Dvattiṃsakoṭṭhāsagatesu rūpesu pākaṭesu jātesu tadaññānipi pākaṭāni hontīti tānipi dassetuṃ ‘‘apare’’tiādi vuttaṃ. Tattha apare dasa ākārāti tejovāyokoṭṭhāsavasena apare dasa ākārā. Kammajeti bhūtakathanaṃ, na visesanaṃ asitādiparipācakassa tejassa akammajassa abhāvato. Tathā cittajeti ca ekantacittasamuṭṭhānattā assāsapassāsānanti keci, taṃ na, acittajasantāne pavattānaṃ utujabhāvato. Abbhantaraṭṭhā eva hi te cittajā, na bahiddhā, tasmā tattha ‘‘cittaje’’ti idaṃ visesanameva, ayañca attho heṭṭhā ānāpānakathāyaṃ vuttoyeva. Sesesūti santappanādivasena ceva uddhaṅgamādivasena ca pavattesu tejovāyokoṭṭhāsesu.
二十三类聚处的显著色质与其他色质同样显现，故称“异于他者”。此处“他者”为十种形态，因风火水三元素热疾色气聚集而又分十形。所谓业，即过去产生之事实，非特指色的产生，因色与黑烟熟成中无业之存在关系。所谓心集，即纯以内心聚集的呼吸出入，其中一些内心流转状态非身心产生的。此心聚集实存于内部不可外显，因此此处“心生”一词特别指内心产生状态。其余者，因疼痛等起伏变化，色质形成色气区别而流转生灭。
Cakkhudasakādīsu padhānarūpaṃ cakkhādayoti tesu labbhamānaṃ vatthudvārabhāvaṃ avayavakiccaṃ samudāye āropetvā vuttaṃ ‘‘vatthudvāravasena pañca cakkhudasakādayo’’ti. Vatthuvasena hadayavatthudasakañcāti yojetabbaṃ, ekayoganiddiṭṭhānampi ekadeso anuvattatīti. Sabbānipīti yathāvuttagaṇanāyaṃ catunnavuticatusatādhikāni sahassarūparūpāni. Koṭṭhāsāvayavānaṃ pana tadavayavakalāpānañca bhede gayhamāne ativiya tato bahutaro rūpabhedo hoti, so pana bhedo idha ādikammikassa duppariggahoti na gahetabbo.
眼等诸根为主要形相，其名谓眼等。于此所获之物，谓其为器门之体、构成部分、诸集合。此基上说：「以器门之体故，有眼等五根。」所谓器体者，即须用所系之心相统一，唯一结合所现者，方得一居之地。所谓诸一切数量，即四万八千余千种形色。虽然有界壳聚合体及器部之集合区别，但由于此多为同类形色变化。此区分乃属始作苦难把持者，故不可取用。
Kāmaṃ vatthuvasenāpi arūpadhammā pākaṭā honti, dvāravasena pana pariggaho anākuloti katvā vuttaṃ ‘‘dvāravasena arūpadhammā pākaṭāhontī’’ti . Sabbasaṅgāhikavasena ‘‘ekāsīti lokiyacittānī’’ti vuttaṃ, lābhino eva pana mahaggatacittāni supākaṭāni honti. Avisesenāti sādhāraṇato. Phassādayo hi satta cetasikā cakkhuviññāṇādīhipi uppajjanato sabbacittuppādasādhāraṇā. Sabbepi teti ekāsīti lokiyacittāni, taṃsampayuttaphassādayoti sabbepi te arūpadhamme. Ārammaṇādivibhāgena pana cittuppādabhede gayhamāne tato bahutaro eva hoti, so pana idha nādhippeto.
虽以器门之体但色法可显，非色法却难现起。为此说壅塞自无妨碍，故有教：「以器门体故，非色法显现。」此为众合和合体，于世俗心意称为「一体」，唯成相心则显大显。所谓相续非别仅为普通所共，因触等七心法生，眼识等亦随起，为诸心生普遍之根基。谓为一切者，意指世俗诸心，触等随之则为一切非色法。由缘缘起分，则心起种别泛多，但此不宜过作解释。
§665
665. Assa cakkhupasādassa nissayabhūtā pana catasso dhātuyoti sambandho. Sahajātarūpāni tassa cakkhupasādassa icceva sambandho. Tatthevāti tasmiṃyeva sasambhāracakkhupadese. Anupādinnarūpānīti pubbe vuttarūpānaṃ upādinnarūpattā vuttaṃ, akammajarūpānīti attho. Sesānīti paṭhamaṃ cakkhuno vuttattā tato sesāni, tena pana saddhiṃ catupaññāsa rūpāni honti. Cakkhudasakādīsu ekassapi aggahetabbato ‘‘avasesāni tecattālīsa rūpānī’’ti vuttaṃ. Saddassa aniyatattā taṃ aggahetvā ‘‘tecattālīsa rūpānī’’ti vatvā puna utucittasamuṭṭhāne dve sadde gahetvā ‘‘pañcacattālīsā’’ti kecivādo dassito.
本以眼门基础，为所依之四界存在。自性所生，多为此眼门所依托者。所谓于此眼界一汇，是指同一器官视域之内。所谓无着者，即先前所说无著色，此意。所谓余者，初眼门所说者从之余者。由此共计四十五种色。眼等诸根中，一行上者为无余，即有四十三色。因言语不固，舍此识起时，合取二声，而合出五十四说或说契。
Avasesarūpānīti ‘‘dasa dhātuyo’’ti vutte dvādasa rūpadhamme ṭhapetvā avasesāni cha nipphannarūpāni. Rūparūpāneva hi idha pariggayhanti, na rūpaparicchedavikāralakkhaṇāni. Cakkhusannissayarūpārammaṇabhāvasāmaññena, cittabhāvasāmaññena ca kusalākusalavipākatāya duvidhampi cakkhuviññāṇaṃ cittantveva vuttaṃ. Evanti iminā ‘‘cakkhuṃ nissāyā’’tiādinā vuttaṃ, avuttañca ‘‘sotaṃ nissāyā’’tiādikaṃ saṅgaṇhāti. Manoviññāṇadhātūti etthapi ‘‘ekā’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ ‘‘ekā manoviññāṇadhātū’’ti. Aḍḍhena ekādasa aḍḍhekādasa, aḍḍhaṃ vā ekādasamaṃ etāsanti aḍḍhekādasa. Aḍḍhaṭṭhamāti etthāpi eseva nayo.
余色者，即「十界」所说之十二色法之外余色。色法本相即此聚合，不是色法划分变化标志。由眼依色之聚合缘，心性缘，为利害分二种，眼识依此称为心识。故说「依眼」等故，「依耳」等依档同理纳入。引一词「一」，关联所说为「一心识根」。其中半数十二为十一及半，半者十一等称为半数。半数十三此处用法亦同。
§666
666.Cakkhudhātuyaṃ vuttanayenevāti ‘‘yaṃ loko setakaṇhamaṇḍalavicitta’’ntiādinā (visuddhi. 2.665) vuttanayena.
所谓眼界即指，如经典《净行品》中所云：「世间净色境界」等语用法。
§667
667.Idha bhikkhu imasmiṃ sarīreti ajjhattaṃ vipassanābhinivesadassanavasena vuttaṃ. Teneva hi ekasseva bhāvassa gahitattā ‘‘sattarasarūpāni sammasanupagānī’’ti āha. Sammasituṃ sakkuṇeyyāni sammasanaṃ upagacchantīti sammasanupagāni, sammasanīyānīti attho. Ākāra-ggahaṇena viññattidvayaṃ vuttaṃ, vikāra-ggahaṇena lahutādittayaṃ, itarena ākāsadhātūti vadanti. Ākāra-ggahaṇena pana viññattidvayena saddhiṃ lakkhaṇarūpamāha. Tampi hi rūpānaṃ uppajjanādiākāramattanti. Antaraparicchedoti taṃtaṃkalāpānaṃ asaṅkarakāraṇatāya antarabhūto paricchedo . Yadi na sammasanupagāni, ākārādimattāni ca, kathaṃ rūpānīti āha ‘‘apica kho’’tiādi.
此处说比库内身之内，以内观法见入迷执着因缘。因执成一，即说「七十三种摄受相合现皆起」，即合摄入。合摄即能摄取，谓于所有摄受有所会摄。通过形色聚合之特色，分别两种显现，谓变异及轻妙。所谓有别称为空界，即指诸色法中空法之属。所谓二种显现，一者形色之显，二者质用之显。其构成属相之一侧，谓相续即前后分类聚合内相不杂。若无此合摄，形色等何所从生？故而称「果然亦复如是」之义。
§668
668. Evaṃ dvācattālīsāya koṭṭhāsānaṃ vasena vitthārato rūpapariggahaṃ tadanusārena vitthārato eva nāmapariggahaṃ vibhāvetvā tato saṃkhittasaṃkhittatarasaṃkhittatamavasena, aṭṭhārasadhātuvasena, dvādasāyatanavasena, pañcakkhandhavasena ca rūpārūpapariggahaṃ dassetvā atisaṃkhittanayenāpi dassetuṃ ‘‘yaṃ kiñci rūpa’’ntiādi vuttaṃ.
668. 如此，依照第四十三节中的座位之相，细分色的总摄；随后依此细分受的总摄；继之以由多至少逐渐精简的方式，依十八界、十二处、五蕴等层层展开，展现色与非色的总摄。即使以极为粗略的方式，也能显现所谓“凡所有色”等诸教言。
Yathā ca dhātuādivasena, evaṃ indriyasaccapaṭiccasamuppādavasenapi rūpārūpapariggaho veditabbo. Kathaṃ? Indriyavasena tāva cakkhādīni pañca, itthipurisindriyāni cāti satta indriyāni rūpaṃ, manindriyaṃ, pañca vedanindriyāni, saddhādīni pañca cāti ekādasa nāmaṃ, jīvitindriyaṃ nāmañca rūpañca, pacchimāni tīṇi idha anadhippetāni lokuttarattā. Dukkhasaccaṃ nāmañca rūpañca, samudayasaccaṃ nāmaṃ, itarāni idha nādhippetāni lokuttarattā. Paccayākāre ādito tīṇi aṅgāni nāmaṃ, catutthapañcamāni nāmañca rūpañca, chaṭṭhasattamaaṭṭhamanavamāni nāmaṃ, dasamaṃ nāmañceva nāmarūpañca, pacchimāni dve paccekaṃ nāmañca rūpañcāti evaṃ tattha tattha vuttanayānusārena indriyasaccapaccayākāravasenapi nāmarūpapariggaho kātabbo. Evaṃ pana nāmarūpapariggahassa vibhāgena kathane payojanaṃ heṭṭhā vuttameva.
如同根据界等之说，亦应依根识之谛及其缘起，认知色与非色的总摄。如何认知呢？以根为例，如眼根等共五，而男女之根共七，是十一根；分别有身根、五受根、声根等，也是十一名。命根既有名又有色，此外还有后世不涉足的三种色法、苦的名与色、集的名、及其它这些名与色也属超世。以缘起形态生起的有名色三法为前四类，第五类为名色，六至九分别为名色，十为名色，另外还有两个独特的名色。因循各种说法，应依根识谛的因缘关系来整理名色总摄。关于名色总摄的划分，其用途已于下章说明。
§669
669. Kāmaṃ vedanādīsu arūpadhammesu na uttaruttarā viya purimapurimā sukhumā, tathāpi saṅghaṭṭanena vikāraāpajjanake rūpadhamme upādāya sabbepi te sukhumā evāti āha ‘‘sukhumattā arūpaṃ na upaṭṭhātī’’ti. Sammasitabbanti sammadeva lakkhaṇādito vīmaṃsitabbaṃ. Manasikātabbanti tathā citte ṭhapetabbaṃ. Pariggahetabbanti paricchedakārikāya paññāya paricchijja gahetabbaṃ. Vavatthapetabbanti aññamaññaṃ asaṅkarato vinicchitabbaṃ. Assāti yogino . Suvikkhālitanti suvisodhitaṃ. Ādikammikassa hi kammaṭṭhānaṃ pariggaṇhantassa yāva dhammā suparibyattaṃ na upatiṭṭhanti, tāva te tappaṭicchādakasammohabalena abhibhūtā avisuddhā nāma honti, asaṅkarato upaṭṭhānābhāvato aññamaññañca jaṭitā. Yadā pana sammasanādividhinā taṃ vibhūtaṃ hoti, tadā te suvikkhālitā, nijjaṭā ca nāma honti. Tenāha ‘‘yathā yathā hī’’tiādi. Ādikammikassa arūpadhammā yebhuyyena rūpadhamme ārabbha pavattanākārena gahaṇaṃ gacchantīti katvā vuttaṃ ‘‘tadārammaṇā arūpadhammā’’ti. Teneva hi heṭṭhā ‘‘tassevaṃ pariggahitarūpassa dvāravasena arūpadhammā pākaṭā hontī’’ti vuttaṃ, na vatthuvasenāti.
669. 在欲受等非色法中，并无由浅至深、由前至后变化的细微之相，然而在因缘变化引生的色法中，虽细微万状，诸苦感受亦随其所缘而转变，谓“细微色非色不显现”，须正确思惟印量根本特征。应在心中加以注意，且以智慧加以理解，再由分析力贯穿其内涵，彼此相应、辨析不混，以期明了。此为行者应修之义。所言“已细净”意谓已充分清净，乃初学者不达此境前，虽有色法，却被污染及迷蔽能量所覆盖，未能清净，且因不明察而缺乏互相调和。及至彻底成就，依止正法，色法得以纯净，故作如是说“渐渐……”。初学者因由无色法起始而带著复杂动机，遂与色法壮大，故称此为“拥有境界之无色法”。此下文亦说明“以此色之门，无色法显现”，无谓其实地。
Idāni rūpapariggaho arūpapariggahassa upāyo, upatthambho cāti yathāvuttamatthaṃ upamāhi pakāsetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Mukhanimittanti mukhassa paṭibimbaṃ. Tatridaṃ upamāsaṃsandanaṃ – cakkhumā puriso viya yogāvacaro, tassa cakkhu viya yogino kammaṭṭhānapariggāhakañāṇaṃ, ādāsaṃ viya rūpapariggaho, mukhanimittaṃ viya arūpapariggaho, ādāsassa aparisuddhakālo viya rūpapariggahassa avikkhālitakālo, tadā mukhanimittassa apaññāyanaṃ viya rūpapariggahassa avisuddhatāya arūpadhammānaṃ anupaṭṭhānaṃ, ādāsassa punappunaṃ parimajjanaṃ viya rūpapariggahassa punappunaṃ visodhanaṃ, suparimajjite ādāse subyattaṃ mukhanimittassa paññāyanaṃ viya suvikkhālite nijjaṭe rūpapariggahe arūpadhammānaṃ suṭṭhu upaṭṭhānanti. Iminā nayena telatthikopamādīsupi yathārahaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Tilapiṭṭhanti tilacuṇṇaṃ. Katakaṭṭhinti katakabījaṃ. Kalalakaddamanti tanukaddamaṃ.
如今探讨色之总摄为无色总摄之资，乃为方便、支持，依前述义理以喻示之，故说“如……”。所谓面相之因，谓面为映照。此处以喻对比：有视力之人宛若瑜伽行者，瑜伽行者如执持修行场所之知见者，色之总摄为其扶持，面相之因即无色总摄，是瑜伽修行者修持总摄之所依。色总摄不净之时，相应之无色法无所皈依，犹如无知面相，故无色法不得正确显现。色总摄经过反复净化，如明面般照见无色法之正确，故能周全恰当呈现。依此理可推，诸如产油物、胶粉、芥子、细革等作比喻。
Tappaccanīkakilesāti tassa arūpadhammapariggāhakañāṇassa vibandhabhāvena paṭipakkhabhūtā sammohādikilesā. Ucchuādiupamāsu idaṃ mukhamattassa dassanaṃ – yathā ucchurasaṃ gahetukāmo ucchūni ucchuyante pakkhipitvā ekavāraṃ dvivāraṃ yantakkamanamattena ucchurase anikkhamante na ucchūni chaḍḍetvā gacchati, yathā vā core gahetvā tehi katakammaṃ jānitukāmo dvattippahāramattena tesu tamatthaṃ akathentesu na te muñcati, yathā vā pana godammako goṇaṃ dametukāmo dhure taṃ yojetvā ekavāraṃ dvivāraṃ tasmiṃ pathena agacchante na vissajjeti, yathā ca dadhiṃ manthetvā navanītaṃ gahetukāmo dadhikalasiyaṃ manthaṃ pakkhipitvā sakiṃ, dvikkhattuṃ vā manthassa bhamanamattena navanīte anuppajjante na dadhiṃ chaḍḍeti, yathā vā pana macche pacitvā khāditukāmo ekavāraṃ dvivāraṃ aggidānamattena macchesu apaccantesu na te chaḍḍeti. ‘‘Atha kho naṃ punappunaṃ parimajjatī’’ti ettha vuttanayānusārena ‘‘atha kho naṃ ucchuyante punappunaṃ uppīḷetī’’tiādinā sabbattha upamattho yojetabbo.
所谓污垢染污者，乃无色法总摄知见之障碍及其反势之惑染。以诸比喻中描写面部变化，譬如欲提油者将油抹于面，不断揉搓却不弃去油，抑或盗贼意图夺物，仅作两次轻击不弃不取，或牧牛者与牛同行亦不放开牵绳，供搅拌奶酪者反复舂搅奶油。此等皆比喻妄染纠缠之态，即重复净化带来彻底清洁看来无用，然事欲达成却需如此不厌其烦，故说“反复揉搓”。依此方式应随时应用众喻以明了其理。
Arūpadhammānaṃ upaṭṭhānākārakathāvaṇṇanā无色法之现起行相之说的阐释
§670
670. Ākirīyanti abhimukhā honti etehīti ākārā, arūpadhammānaṃ upaṭṭhānassa mukhabhūtā phusanānubhavanavijānanappakārāti āha ‘‘arūpadhammā tīhi ākārehi upaṭṭhahantī’’tiādi. Ārammaṇe pavattamānesu cittacetasikesu asatipi pubbāpariye phusanalakkhaṇo phasso, tattha sabbapaṭhamaṃ abhinipatanto viya hotīti vuttaṃ ‘‘paṭhamābhinipāto phasso’’ti. Tenassa phusanākārena supākaṭabhāvena upaṭṭhānaṃ dasseti. Phasse pana upaṭṭhite yasmiṃ ārammaṇe so phasso, tassa anubhavanalakkhaṇā vedanā, sañjānanalakkhaṇā saññā, āyūhanalakkhaṇā cetanā, paṭivijānanalakkhaṇaṃ viññāṇanti imepi pākaṭā hontīti āha ‘‘taṃsampayuttā vedanā’’tiādi. Evaṃ salakkhaṇasaṅkhepato catudhātuvavatthānavasena phassamukhena arūpapariggahaṃ dassetvā idāni vitthārato catudhātuvavatthānavasena taṃ dassetuṃ ‘‘tathā kese’’tiādi vuttaṃ. Tattha kese pathavīdhātūti kesasaṅkhāte pathavīkoṭṭhāse pathavīdhātu. Lakkhaṇavibhattito hi dhātuvavatthānadassanametaṃ.
670. 说“面向”者，指三种无色法的出现形态，即无色法对色法之支撑，其感应经验与知觉表达，故说“无色法以三种形态支撑”。在发起之缘及心之客体中，触感有先后，且最先似乎迎向而趋附，即“第一迎触为触”。以触为缘，称其显现为支撑。就触之有支应缘者而言，感受、知觉、意志为所依，识为识知之相，这些皆极其明显，因此说“与之俱生之感受”等。简略概述四界现象，尤以触为先，以说明无色总摄，从而详细论述四界现象，如“土地界”等称谓。因名称的不同，故称之为界现象的表象。
Punapi dvinnaṃ dhātuvavatthānānaṃ vasena vedanāmukhena arūpapariggahaṃ dassetuṃ ‘‘ekassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tassa rasānubhavanakavedanāti thaddhabhāvasaṅkhātassa phoṭṭhabbasabhāvassa anubhavanavasena pavattavedanā.
又就两个元素所依托的基体而言，依据感受的性质显现非色法摄取时，云说『归一者』等。此乃指其感受之味觉体验感受者，是谓具有阻碍之性且应断舍之现象感受。
Aparassāti etthāpi vuttanayeneva sambandho veditabbo. Tattha ārammaṇapaṭivijānananti thaddhatāsaṅkhātaphoṭṭhabbārammaṇapaṭivijānanaṃ. Kāyadvārābhinihataṃ, kevalaṃ vā manodvārikajavanaviññāṇamāha. Tañhi ‘‘pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti paṭivijānāti, itaraṃ pana kakkhaḷalakkhaṇapaṭivijānanamattamevāti.
所谓不同者，此处亦如同前文所说，理应知晓其关联。所谓起缘认识，乃是指由阻碍之性所显现之缘起认识。因由身体门户所入者，谓唯心识所生之速度意识。由此识知『地元素具有坚硬性质』，而其他则仅限于识知坚硬性质而已。
Eteneva upāyenāti yvāyaṃ salakkhaṇasaṅkhepato, salakkhaṇavibhattito ca dhātuvavatthānavasena rūpapariggahaṃ dassetvā tattha ṭhitassa phassādimukhena arūpapariggaṇhanupāyo dassito, eteneva upāyena. Kammasamuṭṭhānakeseti catusamuṭṭhānakesato niddhārite kammasamuṭṭhānakese. Kakkhaḷalakkhaṇātiādinā nayenāti ādi-saddena na kevalaṃ ‘‘paggharaṇalakkhaṇā āpodhātū’’tiādinā lakkhaṇavisesena saddhiṃ dhātvantarāniyeva, atha kho ekasamuṭṭhānādibhedāni koṭṭhāsantarānipīti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha ‘‘dvācattālīsāya dhātukoṭṭhāsesū’’ti. Sabbaṃ nayabhedaṃ anugantvāti yvāyaṃ dvācattālīsāya dhātukoṭṭhāsesu pathavīdhātuādīnaṃ lakkhaṇādito vavatthāpanavasena nānāvidho rūpapariggahanayo vutto, taṃ sabbaṃ nayabhedaṃ nayavisesaṃ anugantvā, cakkhudhātuādīsu rūpapariggahamukhesu arūpapariggahadassanavasena yojanā kātabbāti adhippāyo. Tatridaṃ yojanāmukhamattadassanaṃ – ekassa tāva ‘‘cakkhudhātu rūpābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇā, daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇā vā’’tiādinā (dha. sa. aṭṭha. 600) nayena dhātuyo pariggaṇhantassa ‘‘paṭhamābhinipāto phasso, taṃsampayuttā vedanā’’ti sabbaṃ yojetabbaṃ. Tathā ‘‘yathāvuttalakkhaṇāya cakkhudhātuyā rasānubhavanakavedanā vedanākkhandho’’tiādi yojetabbaṃ. Tathā ‘‘yathāvuttalakkhaṇā cakkhudhātū’’ti, ‘‘ārammaṇapaṭivijānanaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho’’tiādinā sabbaṃ yojetabbaṃ. Āyatanādivasena rūpapariggahamukhesupi eseva nayo.
因而谓此为方法者，是指以此辨别标识总摄及标识分别，依基体之法如色法摄取而显现出非色法摄取之方式，其所安住者因缘（如触等）显现非色法摄取之法。依此法则。所谓业生集者，即由四种集聚所成之业集。所谓坚硬性质等，以其名称而言，不仅仅「壳状性质及非色元素」等名称而指名于元素之内，而当观察诸元素之间的统一本质，亦当观察单一集聚等差别，及区分块聚间之相续。故此谓云『二十四块元素的块聚』。此意谓须依次归顺一切名称的差别，作为块聚特征，并附摄色根元素诸处显现非色摄取之法，此法名为摄取法之结合。其结合门之所见法，为单一者中著称『眼根元素及色，于此具有攻击之性质，其特性为对见欲之因缘及业集生起的缘，具有显现之特性』等说（《大分法义》600）。以此为引领，应当结合眼识与感受，谓为『第一接触感，及其相连之感受』等一切必须结合之义。又如『如所说的眼根元素与味觉体验感受之结合，谓感受蕴』等义当结合。又如『如所说眼根元素、起缘识、识蕴等皆须结合』。如同识处等，於色的摄取门亦当结合此法。
§671
671. Yathā nāma heṭṭhimajhānaṃ subhāvitaṃ vasībhāvaṃ pāpitameva uparijhānassa pādakaṃ padaṭṭhānaṃ hoti, na paṭiladdhamattaṃ, evaṃ rūpapariggaho suvisuddho nijjaṭo niggumbo eva arūpapariggahassa pādakaṃ padaṭṭhānaṃ hoti, na avisuddho, tasmā rūpārūpassa ekadesepi anupaṭṭhite so avisuddho eva nāma hoti, pageva bahūsu anupaṭṭhitesūti dassento āha ‘‘sace hī’’tiādi. Pabbateyyā gāvī viya bālā abyattā akhettaññū.
671. 如同家奴中间地位者，善于维持安稳状态，正如有恶足紧箍于其上，当成住乃至无法解脱之物；如是，色摄取若未得清净净化，乃至具体存在，虽然有，亦如未净者，因如此色不应视为清净；故此便说『若可弃』等。正如绝情野兽似的，愚昧且不识田畴。
Khaggenāti khaggaggena. Samugganti mañjūsāsadisaṃ mahāsamuggaṃ. Apariggahitakammaṭṭhānassa avibhattaṃ viya upaṭṭhahantampi nāmarūpaṃ vibhattasabhāvameva, tassa ca vibhāgo kammaṭṭhānapariggahesu pākaṭo hotīti ca dassanatthaṃ samuggavivaraṇaṃ, yamakatālakandaphālanañca nidassanabhāvena vuttaṃ. Yamakatālakandañhi bhinnasantānampi abhinnaṃ viya upaṭṭhāti, evaṃ rūpārūpadhammāti. Sabbepi tebhūmake dhamme nāmañca rūpañcāti dvedhā vavatthapetīti ettha kiñcāpi sabba-saddo anavasesapariyādāyako, nāmarūpabhāvo pana aññamaññavidhuroti na tadubhayaṃ samudāyavasena parisamāpayetabbaṃ, tasmā ‘‘yadettha namanalakkhaṇaṃ, taṃ nāmaṃ. Yaṃ ruppanalakkhaṇaṃ, taṃ rūpa’’nti evaṃ dvedhā vavatthapetīti attho. Evaṃ vavatthapentoyeva ca tadubhayavinimuttassa tebhūmakadhammesu kassaci dhammassa abhāvato ‘‘sabbepi tebhūmakadhamme nāmañca rūpañcāti dvedhā vavatthapetī’’ti vuccati. ‘‘Nāmañca rūpañcā’’ti eteneva tassa duvidhabhāve siddhe ‘‘dvedhā vavatthapetī’’ti idaṃ nāmarūpavinimuttassa aññassa abhāvadassanatthaṃ. Tenevāha ‘‘nāmarūpamattato uddha’’ntiādi. ‘‘Sabbepi tebhūmake dhamme’’ti pana sabbaggahaṇañcettha sammasamanupagassa dhammassa anavasesetabbatāya vuttaṃ. Tañhi anavasesato pariññeyyaṃ ekaṃsato virajjitabbaṃ, tato ca cittaṃ virājayaṃ pamocetabbaṃ. Tenāha bhagavā –
所谓鸟类者，指长喙鸟类。汇聚，指如乳香般之大汇聚。未被摄取得法之境，无所分割，虽然依止于此而摄取名色，然其分开于业境聚合中表现明显，称为集合的解释，其中以并列树枝、果实作为显明比喻。并列树枝，即如虽为不同枝丫，然似乎为连接之物，如是谓色与非色法。色与非法诸法皆归于地法与名色，故而唯有两类而加以说明。此处所谓名色之性乃各异分明，然二者皆非因缘而生，本不该以因缘之义一并论述，故表示若彼处有称『名者为名，色者为色』，如是二者而已。如此明述，为了分别二者解脱，因在地法诸法中缺少某法，故曰『诸法皆归于地法，且有名与色二分』。所谓名色二分者，此即名色分离而有他法不存在之意，故语曰『单依名色而起』等。所谓诸法悉归于地法，指综摄诸法而以无余法表达，故曰无余法应当体认，乃至于一念净，进而令心净、心解脱。世尊如是教诲：
‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, anabhijānaṃ aparijānaṃ tattha cittaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya. Sabbañca kho, bhikkhave, abhijānaṃ parijānaṃ tattha cittaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāyā’’ti (saṃ. ni. 4.26-27).
『比库们，凡是不明了、不彻知者，其中心不清净，不可能断灭苦。比库们，凡是明了、彻知者，其中心清净，可断灭苦。』（《小部杂藏》4.26-27）
Yadi tebhūmakaṃ dhammajātaṃ anavasesato gahitaṃ ‘‘nāmarūpa’’nti, yaṃ ito bāhirakehi padatthabhāvena parikappitaṃ, seyyathidaṃ – pakatiādi drabyādi jīvādi kāyādi. Tattha kathaṃ paṭipajjitabbanti? Ummattakavipallāsasadise asammāsambuddhapavedite kā tattha aññā paṭipatti aññatra ajjhupekkhanato. Atha vā tepi nāmarūpantogadhabhāvābhāvavasena nicchitā evāti veditabbā. Kathaṃ? Pakati, mahā, ahaṃkāro, tammattāni, indriyāni, bhūtāni, purisoti ete pakatiādayo. Tattha samabhāvena pavattamānānaṃ sattarajatamasaṅkhātānaṃ sukhadukkhamohānaṃ samudāyo pakati, padhānanti ca vuccati. Sattamattasampavedanīyo mahā, buddhīti keci. Sattarajādīsu abhimāno ahaṃkāro, asmimattāti keci. Saddaphassarūparasagandhā tammattāni aññamaññavisiṭṭhānaṃ pathavīādīnaṃ ekuttaratādassanato ekuttarāni tammattānīti vijjhavāsiekalakkhaṇehi tammattehi ekalakkhaṇā visesā sajiyanti, sukhumabhāvena pana nesaṃ sampavesanato ekuttaratāti keci. Sotādīni pañca savanādivuttikāni buddhindriyāni, vacanādānavicaraṇussaggānandakiccāni vācādīni pañca kammindriyāni. Mano antokaraṇaṃ, itaraṃ bāhirakaraṇaṃ. Gandhādīhi āraddhāni pathavīudakaaggivāyuākāsāni bhūtāni, cetanāsabhāvo purisoti evaṃ pakatiādīni sarūpato veditabbāni.
若此处所说由两种根本所生的法之本源，未被完整掌握称为“名色”，此乃来自外在事物的正见法所构想，譬如质料、边际、生命、身体等种种。对此应如何修行？如疯狂妄乱的正自觉者所教之法，除了正念专注外，无他修行。又如此处名色的有无状态应当确知。如何？譬如，诸根本——我执、我有、感官、元素与人这一切，是根本。那些按比例同现的七情七苦七痴，集成根本，以及其导因，称为“根基”或“缘起”。从七种根本而感知法身者，有称为“觉者”的种类。从七根本的我执，自我观念，则谓我见、我所。诸根本如声音、形色、气味，各有独特，彼此区别，体现于地、水、火、风诸元素依次递转且相融渗透。声、色、香、味，因相互联系显现微妙差异。耳、眼等五根为佛教中智慧之根，口为言语根，包括听、说、思、闻等。心为内根，其他为外根。诸元素，如地、水、火、风与虚空，则为诸根的本质，非生命，与人同义。如此诸根与名色，原则上感知似同形体。
Tattha hi pakati tāva sukhadukkhamohamattatāya nāmaṃ, samavisamabhāvāpattito aniccā, dukkhā, saṅkhatā ca āpannā. Mahāpi ‘‘tasmā aliṅgato liṅgavisesāmatto mahā uppajjatī’’ti vacanato, buddhibhāvānujānanato ca nāmaṃ, aniccaṃ, saṅkhatameva ca āpannaṃ. ‘‘Tasmā mahato cha visesā sajiyantī’’ti sakkate vacanato ‘‘asmī’’ti gahaṇanimittabhāvānujānanena ahaṃkāro abhimānoti katvā nāmaṃ, tato eva aniccasaṅkhatabhāvāpatti cassa siddhā. Itaraṃ tammattapañcakaṃ gandharasarūpaphassasaddabhāvānujānanato rūpaṃ, arūpanti pana kāpilānaṃ micchābhinivesamattaṃ. Te hi soḷasa visesā pañca bhūtāni, ekādasindriyāni bhūtehi bhūtavisesānīti gandhāditammattehi tannissayāni pathavīāpotejovāyoākāsasaṅkhātāni bhūtāni icchitāni. ‘‘Tabbisesā ca nānājātikā ahaṃkārato ca indriyānī’’ti vacanato sotakāyacakkhujivhāghānavācāpāṇipādapāyūpatthāni ceva mano cāti ekādasindriyāni.
其中根本的本质即为七种苦乐痴的量度，缘起而生，故为无常、苦及因缘和合之法。大德言：“因此，非实体，唯因缘相生之属性”是智慧所依之理，即无常、因缘和合的属性。又言：“因此，诸大属性生起”，基于执取“我”之因而成我执心识及我见，赋予名相，成就根本无常因缘和合之实。其余五根本，由香味、形色、触觉、声响等感官现象生起，非实体，为妄执之相。此为十六大，即五元素加十一感官，即五根，与元素为其本之因缘。且言：“诸差别由我执所生，与诸根本如耳、身、眼、舌、鼻、手、足、意共处”，此为十一根。此十一根为诸根总数。
Tattha mano nāmaṃ, itarāni sabbāni rūpaṃ. Vācāti cettha atthāvajotakassa akkharasamudāyassa gahaṇaṃ. Imesaṃ pana dhammino dhammassa anaññatthassa icchitattā siddhāva aniccatā pariṇāmapakkhe, abhibyattipakkhepi yadi tabbisayañāṇuppādena abhibyañjanaṃ siddhāva aniccatā, atha tato pubbepi ñāṇaṃ attheva. Akkhabyattivādo pana siyāti idamettha disāmattaṃ. Drabyaguṇakammasāmaññavisesasamavāyā drabyādikā. Tattha pathavī āpo tejo vāyu ākāso kālo disā attā manoti nava drabyāni. Sadda rūpa rasa gandha phassa saṅkhā parimāṇāni puthūtva saṃyoga viyoga paratvā paratva buddhi sukha dukkha icchā dosa payatta gurutva dravatva sneha vegā saṅkhārā diṭṭhā ceti evamete tevīsati guṇā. Ukkhepanaṃ avakkhepanamākucanaṃ pasāraṇaṃ gamanamiti pañca kammāni. Aññamaññavisiṭṭhesu avisiṭṭhamabhidhānaṃ paccayo hoti. Saṃ-iti yato drabyaguṇakammesu sā atthi evāti etaṃ mahāsāmaññaṃ. Pathavīādīsu anuvattibyāvuttibuddhinimittaṃ drabyatvādi, taṃ yathā drabyatva guṇatva kammatva ghaṭatvādi, eso sāmaññaviseso. Iha tantesu paṭo, kapālesu ghaṭoti iheti yato hetuhetuphalānaṃ sambandho samavāyoti vutto, samavāyoti evamete drabyādikā.
“心”者，非他但此诸根本现象的集结。言语即此五音字之组合。此等法的本质无他，基于法之无他性，在无常变化与生灭之理下生成。如借外缘而起者，此外缘之变化亦即内心知觉之先知。言言字句发生变化说法，本章论述。诸物之质性、状态及能量合成物，构成质料，彼此相互依存。地、水、火、风、空、时、方位、我等九种质料。声音、色、味、香、触、聚合、分离、方向、分布、认知、乐苦、欲、嗔、勤奋、力、粘连、移动、集成诸法属性共三十三者。运动、止息、回缩、展开、行进五种行为。彼此差别构成界限，此为通性。依缘所生诸法存在。以地等根本为例，因因缘关系合成物体的产生及灭亡，谓之合成。合即物体内部联系，离即解体。
Tattha pathavī āpa teja vāyū bhūtarūpaṃ, ākāsaṃ tesaṃ abhāvamattaṃ, paricchedo vā, candasūriyādiparivattanaṃ, dhammappavattiñca upādāya paññattimattaṃ kālo. Tathā disā, attā ca. Mano nāmaṃ. Saddarūparasagandhā rūpameva. Tathā phasso bhūtattayasabhāvato. Saṅkhā ekādikā taṃ taṃ upādāya paññattimattaṃ. Tathā avayavasamudāye guṇavisesavasena, saṇṭhānavisesavasena vā mahantaṃ dīghaṃ, tabbipariyāyato aṇu rassanti bhinnalakkhaṇadesesu puthutvanti. Bhinnadesajānaṃ sahabhāve saṃyogoti. Tadapāye viyogoti. Samānadisādesagatānaṃ rūpānaṃ mahadabbantarānaṃ vasena paramaparanti paññattimattaṃ. Buddhisukhadukkhaicchādosapayattā nāmameva. Gurutva dravatva snehavegā rūpadhammānaṃ pavattivisesato gahetabbākārā. Itaro saṅkhāro ñāṇassa pavattiviseso. Adiṭṭhopi dhammādhammabhāvato nāmameva. Ukkhepanaṃ avakkhepanaṃ ākucanaṃ pasāraṇaṃ gamananti rūpadhammānaṃ pavattimattaṃ. Sadisāsadisatāyaṃ sāmaññavisesasaññā, ayuttasambandhe samavāyasamaññāti drabyādīnampi nāmarūpantogadhatā daṭṭhabbā.
此中地、水、火、风诸本质与空虚无实体，界限分明。如日月星辰运行及法的变化，皆因时间而生。方向我等亦如是。心即此义。声音、色、味乃形色之本质。触即诸元素所具自然属性。集聚、分离等为依缘而起之法。如构件之间的变化，以属性区别与组装而成长、细微变化，呈现统合与分离。诸物依赖共处联系为合，断离即为解离。同方向的色彩众多且间互依存，宽阔广大，是为法的现象本质。以智慧视之，则诸属性诸色诸味等相续发生，乐苦、欲嗔等交替无常。重、流动、粘着、速度等法之属性显现为持续变易。此五种作用分别为起动、止息、回缩、展开、移动。彼此差异为条件基础。合即诸物内部联系，是大通性。元素如地由多因复合构成，有其本质、性质、功能、成分等，合而为一体，称为合成。盘骨即为器具，以因缘之关系紧密保持，谓之内合。
Jīvājīvabandha puñña pāpāsava saṃvaranijjaravimokkhā jīvādikā. Tattha jīvoti attā. Puggaladhammādhammākāsakālesu ajīvasaññā. Tesu saddaphassarūparasagandhasaṇṭhānabandhabhedasukhumaparaaparāghātappabhācchāyojjākatamāni puggalalakkhaṇanti puggalo rūpaṃ rūpadhammānaṃ pavattiākāramattato. Dhammādhammā jīvapuggalānaṃ gatiṭṭhitimattatāya tadavisiṭṭhā . Ākāsakālā paññattimattaṃ. Bandho ‘‘kammapuggalantarasaṃyogo’’ti vacanato tehi anañño. Puññapāpāni nāmanti pākaṭameva. ‘‘Kammapuggalānamāsavo’’ti vacanato puññāpuññasambhave āsavasamaññāti tato avisiṭṭho āsavo. ‘‘Āsavanirodho saṃvaro’’ti vacanato paṭipakkhena puññāpuññanirodho saṃvaro. ‘‘Kammaphalappavattiyā pakatiyā appavatti nijjaro’’ti vacanato vipākanirodhanimittaṃ nijjaro. Mokkhopi ‘‘sabbakammavimokkho’’ti vacanato kammapuggalajīvaviyogo. Tattha kammapuggalānaṃ saddādilakkhaṇatāya rūpamattatā puññāpuññamattatāya arūpatā. Jīvo ca arūpamattamevāti ayaṃ drabyamokkho. Bhāvamokkho pana jīvassa rāgādibhāvāpariṇāmo rāgādayo nāmamevāti jīvādayopi nāmarūpantogadhā eva.
生命与非生命的依附、善恶烦恼的束缚及解脱名为生命等。此处生命即所依。个人法与非个人法，及诸间空间时所缘境界中无生命的存在，谓非生命。诸根——声、色、香等 мебели其联结与分别的微妙反差，是作为个人的标志，体现出个人法的起滅变化。生命法与非生命法各有其存在的状态及方向性。空气与时间为观念所约定。束缚即“业与个人间的联系”，此言非其他。善恶业皆明确称之为烦恼。烦恼系由善恶引起，善恶皆为烦恼之根本。“烦恼的止息即约束”，约束与止息共存。业果行之生灭及止息称为流失。解脱名为“诸业的离断”，即业与个人生命的断离。因业与个人相续依存，故声等声相即是生死轮回者的标志。生命程度即无形生命之程度，此即合成物的解脱。感情变化作用为生命之所生，此情感亦名生命。生命等皆属由名色交织而成。
Kāyappavattigatijātibandhāpavaggā kāyādikā. Tattha pathavīāpatejavāyuattasukhadukkhesu kāyasamaññā. Tadavisiṭṭhā pavattigatijātibandhāpavaggā, ‘‘bhāvoti attho, kāyoti anatthantara’’nti vacanato kāyato aññaṃ kiñci natthi. ‘‘Pavattisaññā kiriyāsaṃyogavibhāgesū’’ti vacanato gatiādippakārena pavattā pathavīādayo eva pavatti upacāro. ‘‘Tasmiṃ anatthantara’’nti vacanato kāyato anaññā suramanujapetatiracchānanarakūpapattiyo gatiyo. Tāsu purimāpurimāvisiṭṭho gatīsu jātassa nicchayopi pavattimattanti tato anaññā kaṇhanīlarattapītasukkaatisukkasaṅkhātā jātiyo. Tā uttaruttaravisiṭṭhā aññāṇamoharāgadosatatvāsandassanappāyā sukkajāti, antā accantavimuttā avagāhitatvā cāti sukkajāti. ‘‘Dosesu bandhasamaññā’’ti vacanato aññāṇādilakkhaṇassa bandhassa jīvato anaññatā. Aññāṇādidosābhāvato apavaggasiddhīti kāyādayopi nāmarūpamattameva.
身体的运动、过程、生起、灭者皆属身体法。此中地、水、火、风诸元素之安全、痛苦、乐苦变化与身体同义。由此可知，运动、过程、生起、灭皆为“法”的义项，身体非别物。所谓运动，以前述性质演变故，地等元素运动称为运动及变化。所谓过程，即身体运动连续不绝。身体无别物。身体被称为所有生命的载体，如人、鬼、畜生、地狱众生、天人和阿拉汉、唯识果德玛。生死轮回之因，称为运动过程，谓初生、成长、衰老、死灭等。各生有各异不同的缘起与过程；生可分别为善生、不善生、中性生。诸生不断变化，无尽之生灭苦故名为生。染污与束缚为生命的约束。所说的染污肇因无明与烦恼，生法有误而生烦恼，从无明断灭始，法界始入解脱故，无明之失甚重。生法依染污与束缚存在，此生法不如意性使身体和心常处不安。
Yopi tattha tattha ‘‘puriso attā jīvo’’tiādipariyāyehi vutto attapadattho, sopi yathārahaṃ nāmarūpamattaṃ upādāya paññatto, nāmarūpamattameva vā. Tena vuttaṃ ‘‘tepi nāmarūpantogadhabhāvābhāvavasena nicchitā evā’’ti.
此处亦说“人即是自己之生命”之类诸语，所说的“我”之意义，实乃依名称形而受摄的存在，即只以名称形态为界定。由此故云：“它们也确已依名称形态的聚合、有无生灭状况而确定。”
Sambahulasuttantasaṃsandanākathāvaṇṇanā众多经典会通之说的阐释
§672
672.Soti so vipassanākammiko yogāvacaro. Evanti vuttappakāraparāmasanaṃ. Yāthāvasarasatoti yathābhūtasabhāvato. Nāmarūpaṃ vavatthapetvā etamatthaṃ saṃsandetvā vavatthapetīti sambandho. Lokasamaññāyapi pahānatthāya, pageva ‘‘satto jīvo’’ti pavattanakamicchābhinivesassāti adhippāyo. Nāmarūpamattatāya avinicchatattā, santānādighanabhedassa ca akatattā abhinivesena vinā samūhekattaggahaṇavasena ‘‘satto’’ti pavatto sammoho sattasammoho. Tassa vikkhambhanā asammohabhūmi. Sambahulasuttantavasenāti ‘‘yathāpī’’tiādinā idha vuttānaṃ, avuttānañca ‘‘rūpañca hidaṃ, mahāli, attā abhavissa, nayidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyyā’’ti (saṃ. ni. 3.59; mahāva. 20) evamādinā sambahulānaṃ suttantānaṃ vasena. ‘‘Nāmarūpamattamevā’’tiādinā vuttamevatthaṃ sandhāyāha ‘‘etamattha’’nti.
672.此乃是观法修学者之行相。如此所说者，是对已成文之教说之精要简述。所谓“依情缘存在”，谓实相本来的样貌。释名上所说“名称色”乃指缘起相续之连带。于世俗一般的见解，乃是为弃离名称色，故仅以“存在即生命”之说而行一种不正的执著。因名称色之片面与不真实，及其连续体结之破碎并非整体，故此无执著而成“存在”一名之惑，谓“生命惑”。此惑坏灭即为无惑之地。依众经文，如“如是，此形必不作我，亦非我所有，且非我所辖”（《相应部》《大念处经》）等类文句，用此众经文之义，指出“名称色仅仅是如此”之意。
Aṅgasambhārāti aṅgasambhārahetu. Tannimittaṃ taṃ amuñcitvā sati eva tasmiṃ ‘‘satto’’ti vohāro.
所说“聚合”即由于种种聚合因缘。“因缘”若不分别执着，仅持正念，方生“存在”一说之表述。
Agārantvevāti yathā kaṭṭhādīni paṭicca upādāya tesaṃ nāmaṃ vissajjetvā agāramicceva saṅkhaṃ samaññaṃ gacchati, evaṃ aṭṭhiādīni paṭicca upādāya tesaṃ nāmaṃ vissajjetvā rūpaṃ sarīramicceva saṅkhaṃ gacchatīti yojanā.
“无房”之义，如同木料等因所依而捨去其名称，房舍乃成，乃乃成为一种通称。凡此骨头等因缘舍弃名称肉身，实则称为舍身。
Dukkhameva sambhotīti dukkhadukkhatādibhedaṃ tividhaṃ dukkhameva sambhavati, yathāpaccayaṃ uppajjati, tadeva dukkhaṃ khaṇaṭṭhitipabandhaṭṭhitivasena tiṭṭhati ceva khaṇanirodhaāyukkhayanirodhādivasena nirujjhati cāti attho. Idāni dukkhamevāti evakārena nivattitamatthaṃ dassetuṃ ‘‘nāññatrā’’tiādi vuttaṃ. Tassattho – yathāvuttaṃ dukkhaṃ ṭhapetvā tato aññaṃ kiñci dhammajātaṃ na sambhavati, yo ‘‘satto’’ti vā ‘‘jīvo’’ti vā vucceyya, sabbena sabbaṃ abhāvā kuto tassa nirodhoti.
所谓苦之相续者，谓苦及苦的差别如三种不同苦相，苦就因缘而起，苦亦以瞬间存在和消灭之特点生灭，生灭具有一时住、一时灭、寿灭之表现。如是说明苦只有此义，且有说“无他义”等说法。意即：依经文所说，苦作为实相设立，之后无他法产生，若说“存在”或“生命”，皆不可得，此乃全然无有者，怎会有所灭呢？
Upamāhināmarūpavibhāvanākathāvaṇṇanā以譬喻阐明名色之说的阐释
§673
673.Ekenākārena saṇṭhitesūti yena pakārena akkhādīsu sanniviṭṭhesu rathasamaññā, tena ekena ākārena samavaṭṭhitesu ekajjhaṃ rāsikatesu . Evamevanti sannivesavisiṭṭhe avayavasamudāye santānavasena pavattamāne yathā ‘‘ratho gehaṃ muṭṭhi vīṇā senā nagaraṃ rukkho’’ti vohāramattaṃ, paramatthato pana rathādi nāma kiñci natthi, evamevaṃ. Upādānakkhandhesūti upādānakkhandhasaññitesu rūpārūpadhammesu samuditesu santānavasena pavattamānesu ‘‘satto jīvo’’ti vohāramattaṃ, paramatthato pana satto vā jīvo vā natthīti yāthāvato jānanaṃ. Idaṃ yathābhūtadassanaṃ ‘‘diṭṭhivisuddhī’’ti vuccati.
673.所谓“一一独立”，如同车轮在枢轴上完整聚集，轮轴独立成立，是为一体。如此在各部件聚合的整体中，依维系关系作为连贯而动，如“车、宅、拳、琴、军、城、树”之说，仅为名相之说，实则根本无车轮房舍等实物存在。依此理，受摄蕴块中名称色法相续生起，虽有“存在、生命”之说，实则无真正“存在”或“生命”实体，此是正知见，名为“断见净明”。
§674
674.Tassāti sattoti gahitassa attano. Vināsanti niruddhassa vināsaṃ. Avināsanti avinassanaṃ, niccatanti attho. Dvayavaseneva hi attavādino ṭhitā, sassato attā, ucchijjatīti vā, ekaccasassatavādopi ettheva samavaruddhoti. Avināsaṃ anujānantoti buddhiādīnaṃ dhammānaṃ vināsaṃ icchantopi ‘‘dhammī nicco kūṭaṭṭho’’ti attano vināsābhāvaṃ anujānanto. Sassateti sassatagāhe. Patati katavināsaakatabbhāgamādidosappasaṅgatoti adhippāyo. Khīranvayassāti khīrassa anvayabhūtassa, phalabhūtassāti attho. Tadanvayassāti tassa attano anvayabhūtassa aññassa kassaci abhāvato. Olīyati nāmāti ‘‘sassato attā’’ti abhinivesena bhavābhirato hutvā bhavanirodhato saṅkocanaṃ āpajjanto bhaveyeva nilīyati nāma. Atidhāvati nāmāti tattha tattheva hi bhave attā ucchijjatīti ucchedavādī ‘‘ucchijjati attā’’ti gaṇhanto paraṃ maraṇā santaṃ bhavaṃ ‘‘natthī’’ti atikkamanto atidhāvati nāmāti vadanti. Kilesanirodhe pana kammassa avipaccanato bhavanirodhe icchitabbe tathā aggahetvā ‘‘taṃ taṃ bhavavisesaṃ āgamma attā ucchijjatīti evaṃ bhavanirodho hotī’’ti gaṇhanto taṃ atidhāvati nāma.
676. 「生者」者，谓有生命或自体。毁灭者则是阻止那个已生生命的毁灭。未被毁灭者，则不灭之义。二者对立者，即坚持自我存在论者，有常有我者，说舍弃（灭除）自我者，或有少数持断常论者亦同此理，皆谓自我终究无灭。未灭者谓「未灭故」，即由智慧诸法之理，即使欲破坏法者，亦承认法本常存不灭。所谓「常」者，持常有我论者也。譬如落下的是须臾之所灭，不堪持久却合适之乐，或谓奶续相承，与果报相应。此相续者，谓其自体续存，而与他无间断。称堕者，即由对「常有我」之执著，于生死流转中受苦，因贪爱而自我陷囹圄，因断灭而沮丧伤缩，遂陷于生死轮回之中，沉沦泥涂。称逾越者，谓即此处，实体自己被说断灭者，断灭论者说我断灭，于是超越死者，超越生死之轮回，不复有此，「无有」之境。至于烦恼之断，唯有业力反转否认，生命断灭，且因欲望未灭等，总持此断灭为已断灭，谓「此诸分别之生命灭尽故，故称断灭」，此名逾越。
Pariyuṭṭhitāti abhibhūtā. Cakkhumantoti yathābhūtadassanasaṅkhātena ñāṇacakkhunā cakkhumanto.
「破除」意指被征服、制伏之意。所谓有智慧之眼，即以真如实相眼识知显示事理者。
Kāmabhavādibhedo bhavo āramitabbaṭṭhena ārāmo etesanti bhavārāmā. Tasmiṃ bhave ratā abhiratāti bhavaratā. Bhave sammodaṃ āpannāti bhavasammuditā. Tīhipi padehi bhavassādagadhitatāva vuttā. Cittaṃ na pakkhandatīti bhavassādagadhitattā eva bhavanirodhāvahe dhamme cittaṃ na anuppavisati. Nappasīdatīti na okappati. Na santiṭṭhatīti na patiṭṭhahati. Nādhimuccatīti na adhimuccati.
「欲界之生死等分别」，称为生死住处，以此为依止之所为生存依托。对该状态生灭生乐者，谓之爱好执着于生故。承此生时，心生欢喜，称为生之兴起。此处用三处生之相续状态表示生之执著。因生之执著，心不堕弃，正因此执著，生灭之法令心不住于灭。亦即心不安止，非恒久不变，非永住，亦非永远断除之谓。
Aṭṭīyamānāti dukkhāpiyamānā. Harāyamānāti lajjamānā. Jigucchamānāti hīḷentā. Vibhavanti ucchedaṃ. Abhinandantīti vuttaabhinandanākāradassanaṃ ‘‘yato kira bho’’tiādi.
「受苦者」谓承受苦难煎熬者。「害怕者」谓羞愧害怕者。「憎恶者」即内心放弃懈怠而厌离者。终当灭尽之意。「欣慰者」，谓有曲合之欢喜，抑或感慨赞叹之示现，如「因何哀愁」等所说。
Bhūtanti khandhapañcakaṃ. Tañhi yathāsakaṃ paccayehi jātattā, paramatthato vijjamānattā ca bhūtanti vuccati. Bhūtatoti yathābhūtasabhāvato, salakkhaṇato, sāmaññalakkhaṇato ca.
「存在者」即五蕴合聚而成。如按其因缘依止，谓其所生；按其真义，则谓存在。存在即是其本如真实相、规范相、共通相。
§675
675. Evaṃ sattagāhato avalīyanātidhāvanadose, yathābhūtadassanato nibbidādiguṇe ca suttavaseneva dassetvā idāni nāmarūpamattepi gamanādiattakiccasiddhiṃ dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tasmāti yasmā ‘‘asmī’’ti vā ‘‘aha’’nti vā gāhassa vatthubhūto satto nāma natthi, paramatthato nāmarūpamattameva, tasmā. Sace koci attā nāma natthi, kathamidha nāmarūpamatte gamanādiattakiccasiddhīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘dāruyanta’’ntiādi. ‘‘Khāyatī’’ti etena yathā nijjīve dārumayayante abbhantare vattamānassa jīvassa vasena saīhassa sabyāpārassa viya upaṭṭhānamattaṃ paccayavisesato, evaṃ nijjīve nāmarūpamatte paccayavisesato gamanādiattakiccasiddhīti saīhassa sabyāpārassa viya upaṭṭhānanti dasseti.
677. 如此由生者所把握，因不断流转之缺陷，由真如实相的知见，及对令人厌倦等等特性的经文记说，现在即使仅有名色法层面，也需示现「行」等作用之成就，方能令闻者了解故有「因此」等称。此处「因此」谓因「我者（即我是）」或「我名」的实质化生存没有根本实体而言。若无人能够说此我（实有我），为何名色层面能够展现「行」等作用成就呢？为解决该难题，故提出「难以毁灭」之喻，譬如木中维生之液体，实为维系生命之依止，如同雄狮之其支配周围群兽者，显示名色法层面对生死等现象中有特异的依存关系、维持功能。
Saccatoti bhūtato, paramatthatoti attho. Suññaṃ jīvena yantamiva abhisaṅkhataṃ paccayavasena pavattīti adhippāyo. Dukkhassa puñjo niccāturatāya tiṇakaṭṭhasadiso attasuññatāyāti attho. Etaṃ nāmarūpaṃ.
『真实』者，乃究竟义也；『究竟义』是指究竟之意。生命如同被约束的力量，依缘而流转，是此义。苦之堆集，犹如稻草堆聚集般不断腐朽，是这无实性之义。此即名为『色受想行识』。
Yamakanti yugaḷakaṃ. So ca kho yamakabhāvo aññamaññasannissitabhāvenāti āha ‘‘ubho aññoññanissitā’’ti. Tato eva ca ekasmiṃ bhijjamānasmiṃ ubho bhijjanti. Na hi kadāci pañcavokārabhave rūpe nirujjhante arūpaṃ anirujjhantaṃ, arūpe vā nirujjhante rūpaṃ anirujjhantaṃ atthi. Svāyaṃ bhaṅgo paccayā paccayanirodheneva, nāmarūpanirodhoti attho. Paccayāti vā paccayabhūtā, aññamaññassa paccayā hontāpi ubho bhijjantiyevāti attho.
『双』者，谓成双成对。此双之性质相互依赖故称之为『相互依赖』。因二者相依，故彼此俱生俱灭。色无五大辞气之集，则不灭无色亦不灭；色灭时无色不灭，无色灭时色不灭。自体破坏乃因缘条件之因缘故灭，称为『色受想行识灭』。所谓因缘，即色受想行识相互为因缘，彼此相依共生。
§676
676.Daṇḍābhihatanti visesanena daṇḍaṃ, daṇḍābhighātassa paccayaṃ purisavāyāmañca dasseti, bheriyā pana visesitabbatā saddassa asādhāraṇakāraṇatāya. Teneva hi ‘‘aññā bherī’’ti bherīyeva gahitā, na daṇḍādayo. Adissamānarūpatāya saddaṃ nāmaṭṭhāniyaṃ katvā ‘‘evameva’’ntiādinā upamāsaṃsandanaṃ karoti.
676.『杖』特别指棍杖，受杖击乃由于人气，『恐怖』则因声音特异而有非凡因由。故称『殊异之恐怖』，表明恐怖来自于恐惧者，而非杖或其它。因外物形状相似，声音亦相应，其喻旨在说明相类相附。
Na cakkhuto jāyareti na cakkhāyatanato niggacchanavasena jāyanti. Na hi cakkhāyatanassa paccayabhāvūpagamanato pubbe phassapañcamakā labbhanti, na ca padesavanto, yena te tato niggaccheyyuṃ. Tenevāha ‘‘puñjo natthi anāgate’’ti (mahāni. 10). Na rūpatoti etthāpi eseva nayo. ‘‘No ca ubhinnamantarā’’ti idaṃ pana tesaṃ arūpadhammattā appadesatāya vuttaṃ. Kevalaṃ pana yasmiṃ khaṇe paccayasamavāyo, tadā uppajjanamattamevāti āha ‘‘hetuṃ paṭicca pabhavanti saṅkhatā’’ti, cakkhurūpālokamanasikārādibhedaṃ dhammajātaṃ nissāya paccayabhūtaṃ kāraṇaṃ labhitvā tehi samecca sambhūya katattā saṅkhatā phassādayo dhammā uppajjantīti attho. Tassā pana dhammānaṃ uppattiyā pākaṭaṃ rūpadhammapavattiṃ dassento ‘‘yathāpi saddo pahaṭāya bheriyā’’ti āha. Phassapañcamaggahaṇañcettha pākaṭaarūpadhammānaṃ dassanaṃ. Sesagāthāsupi eseva nayo.
非由眼根而生，亦非因眼根而灭。因非由眼根而生灭，故眼根缘处亦不能得先前五蕴之触，也不能由它处生成，无处从而灭散。故曰『未来无堆积』。此处非指色，而言非分别之境界。『非二无间』语，旨在论述其非色法性质之无疆界。唯有彼时缘聚，则生起，此故所谓『诸因缘成，自然缘起』。因眼、色、光、心等相合而成现象，为因缘之果，故相关碍者俱生起。诸法生时明显，犹声响由杖击而成，故称。诸触之得，即显现色法之生成，末尾言辞亦同理也。
Vatthurūpāti hadayavatthuto. Tannissayānaṃ arūpadhammānaṃ bahubhedattā sāmaññavohārena te dassetuṃ ‘‘saṅkhatā’’ti vuttaṃ.
『标本之形』，指心所依所扎根的根本体。因其诸非色法有多种差别，故习惯上称之为『行』。
§677
677.Nittejanti tejahīnaṃ ānubhāvarahitaṃ. Yathā pana taṃ nittejaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘na khādatī’’tiādi vuttaṃ. Na hi aññathā saddahanussahanādīsu nāmaṃ ‘‘nitteja’’nti sakkā vattuṃ, nāpi rūpaṃ sandhāraṇābandhanādīsu. Teneva hi ‘‘rūpaṃ nitteja’’nti vatvā ‘‘na hi tassa khāditukāmatā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Atha kho’’tiādinā byatirekavasenāpi nāmarūpānaṃ nittejataṃyeva vibhāveti. Aññamaññasannissayena hi nāmarūpassa attakiccasiddhipi paccekaṃ asamatthatāvibhāvanameva. Tathā hi nāmarūpassa attasuññatā, nirīhatā, byāpāravirahatā ca suṭṭhutaraṃ pākaṭā honti.
677.『无光泽』指缺乏光辉及感应。譬如此无光泽者，为示现其『不食』等性质。因在声响等感受中，不能称作『无光泽』，亦非色聚合的结合，故称『色无光泽』并言『无食欲』等。因而用独特语言分别标示色受想行识之无光泽。不依赖他者，无法分别色受想行识之自性。色受想行识之无自性、无价值及无所役使，皆较为明了。
Kathaṃ pana paccekaṃ asamatthānaṃ samuditabhāve samatthatā hoti? Asāmaggiyaṃ ahetūnaṃ sāmaggiyampi ahetubhāvāpattito. Na hi paccekaṃ daṭṭhuṃ asakkontānaṃ andhānaṃ satampi sahassampi samuditaṃ daṭṭhuṃ sakkotīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘imassa panatthassā’’tiādi. Imaṃ upamaṃ udāharanti aṭṭhakathācariyā upamāyapi asiddhassa atthassa sādhetabbato. Tenevāha ‘‘upamaṃ te karissāmi, upamāyapidhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ jānantī’’ti (saṃ. ni. 2.67). Tuṭṭhahaṭṭhoti yadipāhaṃ cakkhukaraṇīyaṃ kātuṃ na sakkomi, pādakaraṇīyaṃ pana kātuṃ sakkomi, tvañca cakkhukaraṇīyaṃ, tasmā amhākaṃ ubhinnaṃ sahitānañca vasena icchitadesasampatti sijjhatīti tuṭṭhahaṭṭho jaccandho. Tattha jaccandhotiādi upamopameyyasaṃsandanaṃ. Dhammānaṃ attalābho parapaṭibaddhoti vattabbameva natthi tato pubbe avijjamānattā, paṭiladdhattalābhassāpi parapaṭibaddhameva atthakiccanti dassetuṃ ‘‘na sakena tejena uppajjati, na tāsu tāsu kiriyāsu pavattatī’’ti vuttaṃ. Tesaṃ nāmarūpānaṃ aññamaññaṃ nissāya uppatti vā pavatti vā na ca na hotīti jaccandhapīṭhasappiupamāya sādhitamatthaṃ nigamento ‘‘asāmaggiyaṃ ahetūnaṃ sāmaggiyampi ahetukabhāvāpattito’’ti yathāvuttassa hetuno anekantikabhāvaṃ vibhāveti.
但是，单独而言，怎样才能使不具备平等性的缘起状态变得具足平等性呢？因为无缘故的不调和，调和也因无缘故而不能成立。实非单独见不得缘起之者，即使眼睛失明之人，若千人眼盲，却能见已缘起者，故为激发劝导而说「在此法义之中」等语。诸注解师以此为例如，认为对于尚未证成之义理，应以喻示为先，故说：「我将为汝作喻，唯有部分智慧之人能了知所说义理」（参见增支部2.67）。所谓“满足腿力而不能作眼用，但能作腿用，汝却不能作眼用，因而我等二者不同而如愿所至”者，即为满足于腿力而缺眼力之盲。此处“盲”等于喻体，法的所得不执于他法，正如前言所说：得不到无明已灭之义，即使已得之义，亦仅限于他依之有用，表明“无能生光明，不于各事行”。故名色诸法互相依凭而生起或运转，不互相生起则不能成立。盲者之喻证此理。“无缘故不调和，调和也因无缘故不能成立”既已如是阐述，因此“因缘具有多面性”之理得以详分。
Paradhammavasānuvattinoti paresaṃ attato aññesaṃ hetupaccayasaṅkhātānaṃ dhammānaṃ vasena anuvattanasīlā. Attadubbalāti attanā dubbalā asamatthā. Parapaccayatoti paresaṃ dhammānaṃ paccayabhāvato. Etena janakapaccayaṃ vadati. Tenevāha ‘‘jāyare’’ti. Paraārammaṇatoti paresaṃ dhammānaṃ ārammaṇabhāvato. Etena upatthambhakapaccayaṃ vadati. Paccayaggahaṇaṃ vā rūpāpekkhaṃ, ārammaṇaggahaṇaṃ nāmāpekkhaṃ. ‘‘Paradhammehī’’ti idaṃ ārammaṇapaccayānaṃ visesanaṃ. Purimatthena hi vuttamevatthaṃ pacchimatthena pākaṭaṃ karoti. Pabhāvitāti uppāditā.
所谓他法之随顺，是指由自己而异，于他者得因缘所成的法得以顺应之性。‘自己无能’，是谓自己软弱无力、不具足。‘他之因缘’，是他法所作为之因缘而成故。由此谓为‘起因’。如言‘生育’，是是其因。‘他起’，是指他法之缘起。由此谓为‘扶持因’。因缘有承受因，即依事相（色法）者，起始因，即依名称（心法）者。“他法者”，是为此‘起始因’之特称。以上正义早有明说，后义亦显露无遗。“生起”，即“由生”，故称“缘起”。
Nāvāyantikūpamāyapi nāmarūpānaṃ avasavattitaṃ vibhāvetuṃ ‘‘yathāpī’’tiādinā tisso gāthā vuttā. Nissāyāti patiṭṭhāya. Yantīti gacchanti. Manusse nissāyāti netubhūte niyāmakakammakārakādimanusse apassāya. Na hi tesaṃ araṇaggahaṇalaṅkārasaṇṭhāpanaudakussiñcanādikiriyāya vinā nāvā icchitadesaṃ pāpuṇāti. Ubhoti aññamaññaṃ nāvaṃ nissāya manussā, manusse nissāya nāvāti attho.
即使以船喻，也可说明名称与色法相依不离，如三句偈说：“依靠之意谓建立，众航行者遂而往。人依船行，不依人，行船依人，依者义。”这里的“依”是“立”之义，意即航行者往来。人依船者，是指无意识之人依靠意志操纵与引导。实无此航行之作业，船难行于所欲之地。两者互依：人依船，船依人。
Evanti vuttappakārena. Nānānayehīti paṭhamādīnaṃ sattannaṃ jhānānaṃ, tesaṃ upacārānañca vasena cuddasa arūpapariggahamukhāni, catudhātuvavatthāne vuttānaṃ terasannaṃ dhātupariggahamukhānaṃ dhātāyatanakhandhamahābhūtavasena, idha vuttānaṃ avuttānañca indriyasaccapaṭiccasamuppannānaṃ vasena samavīsati rūpapariggahamukhāni, tāni paccekaṃ ‘‘phasso vedanā citta’’nti imesaṃ sammukhabhāvena upaṭṭhitānaṃ tiṇṇaṃ arūpadhammānaṃ vasena tiguṇitāni samasaṭṭhi, cuddasa arūpapariggahamukhāni, tāni cāti catusattatiyā nāmarūpapariggahanayehi ceva sambahulasuttantarathagehamuṭṭhivīṇāsenārukkhadāruyantanaḷakalāpibherijaccandhapaṅguḷanāvāmanussūpamāhi ca nāmarūpapamattatāvavatthāpananayehi ca. Sattasaññaṃ abhibhavitvāti anādikālabhāvitaṃ khandhapañcake attagāhaṃ vikkhambhetvā. Nāmarūpānaṃ yāthāvadassananti ‘‘idaṃ nāmaṃ, ettakaṃ nāmaṃ, na ito bhiyyo. Idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpaṃ, na ito bhiyyo’’ti ca tesaṃ lakkhaṇasallakkhaṇamukhena dhammamattabhāvadassanaṃ. Attadiṭṭhimalavisodhanato diṭṭhivisuddhīti veditabbaṃ. Etassevāti nāmarūpassa yāthāvadassanasseva.
正如所说之理。所谓“七”者，是初七禅的含义，以及其辅助禅所由依，诸色法构成之十三根等，结构于四界之物。所谓十三界，乃指根、境、识之法根的结合，诸境界关联缘起。此处“缘起”指由根、境、识等和合所成。“色法根”各自相依，相乘相成，诸触、受、心等法相应而诞生。三种无色法由此相乘合，形成十八种色法根，合于色法范畴，共七十四种名称与色法之分别，并谓以耸立之相，形似琴柱、枯木、矮人之趾等隐喻名色细微生理及心理状态。所谓显现七识，是指无起点之五蕴深处心根之展开。对名称色法的真实显现，即所谓“此谓此，是谓彼，无超出此”等，如标志之义，显其法性。由此可知，正见之净化为根本。于此即是对名称色法之真实显现。
Diṭṭhivisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. · 见清净之解释的阐释已毕。
Iti aṭṭhārasamaparicchedavaṇṇanā. · 如是为第十八章的解释。