5. Pañcamo paricchedo
5. Pañcamo paricchedo5. 第五章
Bhūmipuggalacittuppattiniddesavaṇṇanā地、补特伽罗、心生起之说示解释
§182
182.
一百八十二。
Ito paraṃ pavakkhāmi, buddhivuddhikaraṃ nayaṃ;
从此以后，我将开示增长智慧之道；
Cittānaṃ bhūmisuppattiṃ, puggalānaṃ vasena ca.
论心的诸地成就，以及诸人的住处。
Ahaṃ ito paraṃ buddhivuddhikaraṃ nayaṃ mativaddhikaraṃ nayaṃ pavakkhāmi desessāmi. Cittānaṃ bhūmisuppattiṃ puggalānaṃ vasena ca bhūmīsu cittānaṃ uppattiṃ, puggalānaṃ vasena bhūmīsu cittānaṃ uppattiñca pavakkhāmi.
我今以后，当说教增益智慧、增长见解之道。将说诸心各地的生起，与诸人所住之地。论心之生起于此地，以及诸人所住之地中众心之生起。
§183
183.Devāceva manussā ca, tisso ca apāyabhūmiyo honti, gatiyo pañca tesaṃ devamanussatiracchānapetanirayagatīnaṃ vasena pañca gatiyo niddiṭṭhā satthunā dassitā bhagavatā. Tayo bhavā pana kāmarūpārūpabhavavasena tayo satthunā niddiṭṭhā dassitā.
一百八十三。天众与人众，并且三恶趣地存在，共有五趣。这五趣，是天、人、阿畔提、鞞舍、地狱五趣，是天人、人类及恶趣众生所在之处。诸趣以三种存在形态为业所成——欲界有色无色三界。此三者皆由世尊开示显明。
§184-5
184-5.Bhūmiyo tattha tiṃseva, tāsu tiṃseva puggalā tattha tesu tīsu bhavesu tiṃsa eva bhūmiyo honti, tāsu bhūmīsu uppannā puggalā tiṃsa eva honti, etāsu bhūmīsu uppannā sabbe ca pana puggalā paṭisandhikacittānaṃ vasena ekūnavīsati honti. Paṭisandhi ca nāmesā esā paṭisandhi ca nāma duvidhā dvippakārā samudīritā satthunā kathitā.
一百八十四至一百八十五。诸地共有三种，诸人亦有三种。在这三生中，存在三种土行，诸生住于此三种土中。于此土中出生的众生亦有三种。于此诸土所生者，众生皆因续命之心，约有二十一种。所谓续命，是续命之法，分为两类，称为二种续命法，由世尊所广宣说。
§186
186. Acittakā paṭisandhi, sacittakā paṭisandhi ca iti duvidhā paṭisandhi hoti, asaññibrahmānaṃ paṭisandhi acittakā rūpapaṭisandhi hoti. Sesā rūpapaṭisandhito sesā sacittakā sacittakapaṭisandhi ñeyyā paṇḍitena jānitabbā. Sā pana sacittakā paṭisandhi ekūnavīsati hoti.
第186条。由无心界续和有心界续两种续集，即续有二种。无觉梵天的续集属于无心界的色续集。其他的色续集属于其他有心界的有心续集，应由贤者分别知之。而此处所称的有心续集共有二十一种。
§187
187.Paṭisandhivaseneva sacittakapaṭisandhivasena eva vīsati puggalā honti. Idha imasmiṃ cittādhikāre cittādhikārattā acittakapaṭisandhi rūpapaṭisandhi na ca uddhaṭā na ca kathitā mayā.
第187条。正如续集一般，有心界续集亦有二十一种众生。此处在此心的教法中，依心的事相，以无心界续集和色续集尚未明说，也非我所述。
§188
188.Ahetudvitihetūti, puggalā tividhā siyuṃ ahetukadvihetukatihetukā iti tividhā tippakārā puggalā siyuṃ bhaveyyuṃ. Ariyā pana puggalā aṭṭha iti evaṃ iminā mayā vuttappakārena sabbe puggalā ekādasa īritā kathitā bhagavatā.
第188条。有因、无因与有无因之分，众生有三种，即无因、有无因与有因三种界别。众生的三种分类，应当如此分别，或生或灭。圣者的众生仅有八种，依我所述说的教法，所有众生皆分为十一类，正如世尊所说。
§189
189.Bhūmīsu tiṃsabhūmīsu cittānaṃ uppattiṃ etesaṃ pana sabbesaṃ puggalānaṃ pabhedato bhūmīsu cittānaṃ uppattiñca gaṇhato gaṇhantassa mama vacanaṃ nibodhatha, tumhe jānātha suṇātha.
第189条。在三十地上，众生心的产生各异。众生依差别分别心的生起。请你们理解、倾听我所言——众生心分别生起于诸地。
§190
190. Tīsu bhūmīsu kati cittāni jāyanti? Me mayhaṃ vada tāni cittāni tvaṃ kathehi, sabbāsu bhūmīsu cuddasa eva cittāni. Taṃ yathā –
第190条。在这三种地上，生起几种心？我告诉你们，那些心为十五种。你来说说，在所有诸地中，心总共十五种。如是：
Voṭṭhabbaṃ kāmapuññañca, viyuttāni ca diṭṭhiyā;
欲乐功德应修持，因识破断见失；
Uddhaccasahitañceva, honti sabbattha cuddasa.
随掉举烦恼俱存，处处不离挂碍纷乱。
§191
191.Sadā vīsati cittāni, kāmeyeva bhave siyuṃ vīsati cittāni kāmeyeva bhave sadā sabbasmiṃ kāle siyuṃ bhaveyyunti. Taṃ yathā –
一切众生常有二十心，皆为贪欲境所生，常常在诸时刻，二十心亦随贪欲境生。譬如——
Kāme aṭṭha mahāpākā, domanassadvayampi ca;
八种大恶欲与忧恼二重，
Tathā ghānādiviññāṇattayaṃ pākā apuññajā.
如同臭秽等识种，此为恶业所成熟。
Ghānādiviññāṇattayanti kusalavipākaghānādittayaṃ. Pākā apuññajā akusalato jātā ahetukā satta vipākā. Pañca rūpabhaveyeva pañca cittāni rūpabhaveyeva bhavanti. Cattāreva arūpisu cattāri cittāni arūpīsuyeva honti. Taṃ yathā –
所谓臭秽等识者，为善恶业成熟所生，其中恶业成熟者为无功德，是无因所生之七种果报。在色界有五识，在色界五心相应，非色界四界则有四识。譬如——
Rūpeva rūpapākā vāruppapākā arūpisu;
色界即色识成熟，非色识成熟于无色界诸识也；
Nava mahaggatā pākā, rūpārūpeva jāyare.
九种成熟的果实，仅生于色法与非色法之中。
§192
192. Kāmarūpabhavesveva aṭṭhārasa cittāni bhavanti.
一百九十二种心，都是生于欲色法之中。
Taṃ yathā –
比如说——
Puññarūpāni pañceva, puññajaṃ sampaṭicchanaṃ;
五种善法之果，是由善因而得的成熟果实；
Cakkhusotadvayaṃ puññapākaṃ santīraṇadvayaṃ.
眼触和耳触两者，是善果；声闻和声入两者，亦是善果。
Puññapākaṃ hasituppādamanodhātukriyāpi ca;
善果生具喜悦之心与灭尽之心的现象变化，也起于此。
Aṭṭhārasādimaggena, pañca rūpakriyāpi ca;
「十八道」与「五种色法作用」亦包含其中；
Kāmarūpabhavesveva, etāneva sadā siyuṃ.
正如欲色界所现，皆当如是永存不灭；
Dvecattālīsa cittāni, honti tīsu bhavesupi dvecattālīsa cittāni honti. Taṃ yathā –
有四十二种心相，在三界中皆有，三界亦复有四十二种心相。此义如是——
Paṭighadvayavajjitāni , apuññāni daseva ca;
二十四种心为有恶二执且不善，亦如十恶业；
Mahāpuññāni aṭṭheva, voṭṭhabbanakriyāni ca.
八种心为大善及补行善业；
Puññāruppāni cattāri, āruppakiriyāni ca;
四种为善，及四种无形善业。
Kaniṭṭhamaggavajjāni, satta lokuttarāni ca;
最低的地狱罚处共有七种，是超世间的境界；
Dvecattālīsa cittāni, honti tīsu bhavesupi.
有四十二种心，存在于三界之中。
§193
193.Ṭhapetvā pana sabbesaṃ, catassopāyabhūmiyo catasso apāyabhūmiyo ṭhapetvā vajjetvā apāyato sesānaṃ sabbesaṃ puggalānaṃ chabbīsabhūmīsu terasa eva cittāni honti. Taṃ yathā –
然而，当我们排除所有的（地狱）罚处，只留下四种善的境界和四种非善的境界，排除非善的余者，余下凡所有众生六十四有地中，仅有十三种心。例证如下——
Catutthārūpāvacaraṃ, anāgāmiphalādayo;
第四者是四种出家人果位等；
Mahākriyā ca jāyanti, terasāpāyavajjitā.
并且大恶业由此而生，这十三者均非善罚处之心。
Anāgāmiphalādayoti ādi-saddena hi arahattaphalāni gahitāni.
所谓出家人果位等，是以‘开始之词’称呼已经获得阿拉汉果报的。
§194
194.Aparāni catassopi, ṭhapetvāruppabhūmiyo catasso arūpabhūmiyo ṭhapetvā sesāsu chabbīsabhūmīsu aparāni cha cittāni jāyanti. Taṃ yathā –
第四种和其他三种，同样安立身体界四层、无色界四层，余下二十六层中产生其他六种心。比如，
Manodhātukriyañceva , puññajaṃ sampaṭicchanaṃ;
心所作用因缘，以及善业的增长；
Cakkhusotadvayaṃ puññapākaṃ santīraṇadvayaṃ;
眼、耳二根的善成熟果，和两个净度；
Cheva cittāni jāyanti, tathā uparivajjite.
就这样产生这些心，如上所述。
§195
195.Suddhāvāsikadevānaṃ, ṭhapetvā pañca bhūmiyo pañca bhūmiyo ṭhapetvā pañcavīsatibhūmīsu pañca cittāni jāyanti. Taṃ yathā –
第五种为纯住天神，设立五层地，同时五层地安立共二十五层地，产生五种心。比如，
Diṭṭhiyā sampayuttānaṃ, vicikicchāyutaṃ tathā;
断分别执著的见，及带疑惑的心；
Pañca sabbattha jāyanti, suddhāvāsavivajjite.
五者普遍生起，于清净烦恼已断者中。
§196
196.
Aparāniduve honti, pañcavīsatibhūmisu;
另外有二者，存于二十五种根基土中；
Ṭhapetvā nevasaññañca, catassopāyabhūmiyo.
安住且不生新想，四种方便之土。
Catassopāyabhūmiyo nevasaññānāsaññañca ṭhapetvāyeva pañcavīsatibhūmīsu aparāni duve cittāni honti. Taṃ yathā –
四种方便之土，安住无新想与非想，并于二十五种根基土中存有另外两心。有如下例：
Ṭhapetvā nevasaññañca, catassopāyabhūmiyo;
安住且不生新想，四种方便之土；
Sesāsu tatiyāruppajavanaṃ jāyati dvayaṃ.
在余余界中，第三种生起的境界产生两种心。
§197
197.Dvepi cittāni jāyanti, catuvīsatibhūmisu catassopāyabhūmiyo ākiñcaññañca nevasaññañca ṭhapetvā sesāsu catuvīsatibhūmīsu dvepi cittāni jāyanti. Taṃ yathā –
197.两种心亦生起于心识的二十四境界上，这二十四境界分别是四种有界境界、四种无所依境界、和无色界，去除无色界中的再生心、无我心等余心后，余余界的二十四境界上生起两种心。其如次：
Catutthatatiyāruppaṃ, ṭhapetvāpāyabhūmiyo;
第四界中的第三层境界，即设置无所依境界；
Sesāsu dutiyāruppa-javanaṃ jāyati dvayaṃ.
在余余界中，第二种生起的境界产生两种心。
§198
198.Apāyabhūmiyo hitvā catasso apāyabhūmiyo tisso upari arūpabhūmiyo hitvā chaḍḍetvā sesāsu tevīsatibhūmīsu dveyeva pana cittāni honti. Taṃ yathā –
198.去除四界中的地狱界，三种无色界，舍弃无色界后，在余余界的二十三层境界上仅有两种心。如是：
Apāyabhūmiyo hitvā, tissocāruppabhūmiyo;
舍弃地狱界，有三种无色界；
Sesāsu paṭhamāruppaṃ, javanadvayaṃ jāyati.
余余分别第一无色法生起，此为两种无色。
§199
199.Arūpe ca apāye ca aṭṭha bhūmiyo ṭhapetvā sesāsu bāvīsatibhūmīsu ekādasavidhaṃ cittaṃ hoti. Taṃ yathā –
199.无色界及地狱中设立八种土，有余则在二十七土中有十一种心。其如是——
Sabbaṃ rūpañca vipākaṃ, ṭhapetvā sitamānasaṃ;
断除诸色及果报，置于清净心中；
Ekādaseva jāyati, apāyārūpavajjite.
仅生十一身，无地狱形态。
§200
200.Suddhāvāseapāye ca nava bhūmiyo ṭhapetvā sesāsu ekavīsāsu bhūmīsu niccampi cattāro eva mānasā honti. Taṃ yathā –
200.在纯净境界及地狱设九种土，有余则在二十一土中仅有四种心。其如是——
Sotāpattiphalañceva, sakadāgāmiphalampi ca;
有初果、斯陀含果及一来果等心。
Sakadāgāmimaggo ca, ṭhapetvāpāyasuddhake;
有余流向彼岸者，当设净业之所；
Anāgāmimaggo ceva, ekavīsāsu honti hi.
无余流向彼岸者，也在二十一处终止。
§201
201.Ekaṃ sattarasasveva, cittaṃ jāyati bhūmisu suddhāvāsaapāyāruppabhūmiyo ṭhapetvā avasesāsu sattarasasu bhūmīsu ekaṃ cittaṃ jāyati. Taṃ yathā –
第201句：一者，如十七地中生一心，所住清净及不净所，不同地中施之，余十七地各生一心。如彼——
Suddhāvāse apāye ca, ṭhapetvāruppabhūmiyo;
在清净所与不净所中，分别安置不动所；
Ādimaggo eko hoti, sattarasasu bhūmisu.
最初道路唯一，遍及十七地；
§202
202.
Dvādaseva tu jāyante, ekādasasu bhūmisu;
在十二种地中出生的，常常生于十一种地；
Ṭhapetvā pana sabbāpi, bhūmiyo hi mahaggatā. –
但当一切地均安立时，这些地便具大威力。
Ekūnavīsatibhūmiyo ṭhapetvā sesāsu ekādasasu bhūmīsu dvādasa cittāni jāyanti. Taṃ yathā –
设安立十九种地后，于剩余的十一种地中会生起十二种心。譬如说——
Domanassadvayāpuññapākā satta ca puññajaṃ;
由两种忧愁之心及善业成熟，生起七种由善业成就的心；
Ghānādittayaṃ sesāsu, hitvā sabbā mahaggatā.
由于忽视余地的缺失，舍弃一切已大具足的境地。
§203
203.Kāmāvacaradevānaṃ vasena ca manussānaṃ vasena ca sattasu kāmāvacarabhūmīsu aṭṭha cittāni sabbadā jāyanti. Taṃ yathā –
在欲界天及人界的七种欲界地中，常有八种心生起。譬如说——
Kāme devamanussānaṃ, mahāpākāni jāyare;
欲乐是天人与人间生起的大恶业；
Sadā sattasu etāni, hitvā tevīsa bhūmiyo.
恒常于三十三天之中放逸于此。
§204
204.Pañcamajjhānapākeko, jāyate chasu bhūmisu eko pañcamajjhānavipāko vehapphalādīsu chasu bhūmīsu jāyati. Cattāri pana rūpavipākacittāni tīsu tīsu bhūmīsu jāyanti. Ayametthādhippāyo – eko paṭhamarūpavipāko brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmānaṃ tīsu bhūmīsu jāyati, eko dutiyarūpavipāko, eko tatiyarūpavipāko ca parittābhāappamāṇābhāābhassarānaṃ tīsu bhūmīsu jāyati, eko catuttharūpavipāko parittasubhaappamāṇasubhasubhakiṇhānaṃ tīsu bhūmīsu jāyati.
第五禅果者，生于六界之一。第五禅果报，生于从涅槃果等共六界。四种色果识，生于三种三界。此中主管者为：第一色果报者，生于梵众净居、梵帅、梵天大士三界；第二、第三色果报者，生于有限、无量光明界三界；第四色果报者，生于有限美好、无量美好、极美好三界。
§205
205.Cattāri pana cittāni, honti ekekabhūmisu arūpāvacaravipākānaṃ vasena cattāri pana cittāni ekekabhūmīsu ekekāsu bhūmīsu honti, iti evaṃ iminā mayā vuttappakārena sabbāsu bhūmīsu cittuppādaṃ paridīpaye paṇḍito katheyya.
色界者有四识，分别生于各自界域之无色界果报中。如此说来，以我所述为准则，智者应当示现于所有界域中识之生起。
§206-7
206-7.Kusalākusalā kāme kāme vīsati kusalākusalā, tesaṃ pākā ahetukā tesaṃ kusalākusalānaṃ ahetukā pañcadasa vipākā āvajjanadvayañca iti evaṃ iminā mayā vuttappakārena sattatiṃsa mānasā narakādīsu catūsu apāyesupi jāyare. Avasesāni dvipaññāsa cittāni kadācipi kismiñci kālepi nuppajjanti. Taṃ yathā –
善恶欲乐共计二十种善恶果报及无因果报之十五种，总共三十五种果报生于四恶趣及天堂中。其余如二十五种识，亦偶尔在某时某地生起。例如——
Pañcadasāni rūpe tu, arūpe dvādasīritā;
十五种色界果报，十二种无色界果报。
Aṭṭha lokuttarāneva, kāmapākā sahetukā.
八种超越世间的果报，皆由欲界业因所成。
Aṭṭha mahākriyā ceva, hasituppādamānasaṃ;
八种重大业行，即喜悦和嫉妒的心念。
Dvipaññāsāni cittāni, apāyesu na jāyare.
二十五种心法，于堕落境界中不生。
§208
208.Kāme devamanussānaṃ kāmāvacare devamanussānaṃ mahaggatā nava pākā neva jāyanti, asīti hadayā mānasā sadā jāyanti. Taṃ yathā –
二百零八。欲界天人和人间的欲乐行为，欲乐果报的九种高层境界未生，乃由心中五十种烦恼常生。譬如说——
Dvādasākusalāneva, kusalānekavīsati;
十二种善根，如二十二种善法；
Sattavīsati pākā ca, mahaggatavivajjitā.
二十七种果报，与九种高层境界相别异。
Kāme devamanussānaṃ, kriyacittāni vīsati;
欲乐是天神与人间众生中起作用的心念有二十种，
Honti asīti cittāni, viññeyyāni vibhāvinā.
不善心念有三十种，能觉知者则能分别解析。
§209-12
209-12.Kāme kāmāvacare aṭṭha mahāvipākā domanassadvayampi ca tathā ghānādiviññāṇattayaṃ kusalavipākaṃ apuññajā satta pākā. Natthi āruppapākā ca, rūpāvacarabhūmiyaṃ arūpapākā ca cattāro rūpāvacarabhūmiyaṃ natthi. Ayametthādhippāyo – rūpāvacarabhūmiyaṃ aṭṭha mahāvipākā kāmasugatisattānaṃ dvinnaṃ vipākacittattā na honti, jhānena vikkhambhitattā domanassadvayampi natthi, ghānajivhākāyapasādavirahitattā kusalavipākaṃ ghānādittayaṃ natthi, aniṭṭhārammaṇānaṃ abhāvato satta akusalavipākā ca natthi, arūpapākā ca natthi. Kasmā? Arūpānaṃ vipākacittattā. Imehi saha cittehi imehi catuvīsaticittehi saha tayo maggā phaladvayaṃ sotāpattimaggo sakadāgāmimaggo anāgāmimaggo ca sotāpattiphalasakadāgāmiphalāni ca cattāro diṭṭhisaṃyuttā vicikicchāsaṃyuttampi ca cattāro heṭṭhimā pākā ca suddhāvāse na labbhare na labbhanti. Ayametthādhippāyo – puthujjanasotāpannasakadāgāmipuggalānaṃ asādhāraṇattā suddho ca āvāso, atha vā ghorātikkamaṭṭhitattā anāgāmipuggalā suddhā nāma, caturoghatiṇṇattā khīṇāsavā suddhā nāma, tesaṃ suddhānaṃ dvinnaṃ uttamasattānaṃ āvāsotipi suddhāvāso, tasmiṃ.
209-12.欲乐行八大果报，忧悲两种，及臭等三识心，因善业善果而生；无善业七种果报。无无色界果报。色界八种大果报，是欲趣七众生的双重果报心不能具足，经禅定断除忧悲，臭、舌、身净无信赖，故无善果、无七种不善果、无无色果报。为何无？因无色界果报之心。与这些心及二十四种心一同，三乘道果：初果入流、二果一来、三果不还，及入流初果与二果之果，俱有四种见挂与四种低劣果报，在净住处不生不获。此为上意：凡夫入流、初果、二果人等纯净住所，或因超怖畏基础，不还者称为净，四圣已尽净者称为净，纯净之处亦有二：上士住处，故名净住处。
Ayametthādhippāyo – suddhāvāse pana sotāpattimaggasotāpattiphalasakadāgāmimaggasakadāgāmiphalaanāgāmimaggā na vijjanti. Kasmāti ce? Anāgāmiphalaṭṭhānaṃyeva tasmiṃ uppajjanato cattāro diṭṭhisaṃyuttā ca vicikicchāyuttañca pañca akusalacittānaṃ sotāpannena vināsitattā, iti tasmā kāraṇā na jāyanti. Cattāro heṭṭhimavipākā heṭṭhimānaṃ rūpabrahmānaṃ vipākacittattā natthi. Sesāni ekapaññāsa cittāni suddhāvāse pana labbhanti. Taṃ yathā –
此为上意：净住处中，入流道、初果、二果、非还道、非还果不显现，何以故？因非还果生地出现之四种见挂和疑挂，以及五种不善心，由初果入流者已断故，不生也。四种低劣果报无色梵天的果报心无，余五十一种心在净住处得现，如：
Diṭṭhiyā vippayuttāni, uddhaccasahagataṃ tathā;
见挂已断，且伴随掉举烦恼；
Kāmapuññāni aṭṭha ca, rūpapuññāni pañca vā.
欲界善业果报八种，色界善业果报五种。
Arūpakusalāneva, maggo khīṇāsavassa ca;
正如非色法不善行，通达无漏者之道；
Cakkhusotamanodhātu, puññajā tīraṇā duve.
眼根与耳根为法界，功德净净彼此相出；
Pañcamajjhānapāko ca, anāgāmiphalādayo;
第五禅成熟者，及无行果等圣果；
Suddhāvāsesu labbhanti, kriyacittāni vīsati.
皆得清净宿命衣中，行为心有二十；
Rūpāvacarikā sabbe sabbāni rūpāvacarāni pañcadasa cittāni, kāmadhātuyā sabbe tevīsati vipākā.
所有色行五十五，色欲界三十三果报齐集；
§213
213.Domanassādimaggo ca domanassadvayañca ādimaggo ca sotāpattimaggo ca, kriyā ca dve ahetukā pañcadvārāvajjanahasituppādāni kiriyāni cāti tecattālīsa cittāni arūpabhūmiyaṃ natthi. Pañca rūpāvacaravipākā rūpīnaṃ vipākacittattā natthi. Rūpajavanāni heṭṭhimajhānānaṃ virattattā natthi. Cakkhusotaviññāṇāni puññajāni pasādarahitattā natthi. Ghānādiviññāṇāni pakatiyāyeva natthi. Kusalavipākā manodhātu cakkhādiggahitapañcārammaṇattā arūpānaṃ dhammārammaṇattā natthi, asati cakkhādiviññāṇe sā ca puññajā manodhātu tāya ca asatiyā cakkhādiviññāṇampi natthiyeva. Kiriyāmanodhātupi pañcārammaṇattāyeva natthi, hasituppādopi rūpakāyābhāvā sitassābhāvā natthi, pubbeva diṭṭhasaccā ariyā rūpabhūmikā, tasmā ādimaggopi natthi.
此处指第三百一十三条：不善起心等之道，诸如恶心二端等初法与声闻初果道，行为亦有二者，即无因起恶行和五门过失心生起已，谓行为为二十七，共计四十三心行，是无色界无有。五种色界果报心无色界之心性。色身心行不离下禅休息。眼耳识等皆病痛不净无功德。鼻舌身意识等识仅是近似。善心果报之心界根于眼耳等五色；非色之法则无眼耳识。行为心界亦仅五色根之法;笑生喜起亦无色身与无色尸体。过去所见真理为圣者所证色界，故初法之道亦无无色界。
§214
214.Evaṃ bhūmivaseneva, cittuppattiṃ vibhāvaye evaṃ iminā mayā vuttappakārena bhūmivasena cittuppattiṃ vibhāvaye dhīro katheyya. Tathā evaṃ ekādasannaṃ puggalānaṃ vasena cittuppattiṃ dhīro vibhāvaye katheyya.
214. 如同分类诸地，明辨心之生起，依此我所说之法如分类诸地般，于心之生起加以分别，智者应当如此阐说。又如同十一种众生各类，智者应当区别说明其心之生起。
§215
215.
Kusalākusalā kāme,
善、不善及非善非不善之欲
Tesaṃ pākā ahetukā;
其成熟无因，
Āvajjanadvayañcāti,
即有二种不善因素，
Sattatiṃseva mānasāti. –
仅止于三十七种心理现象中。
Ayaṃ vuttatthā.
此为所说义。
§216
216. Evaṃ catūsvapāyabhūmīsu manussabhūmiyañcāti pañcabhūmīsu ahetukassa sattassa jāyante uppajjanti. Dvepaññāsāvasesāni, na jāyanti kadācipi avasesāni dvepaññāsa cittāni kadācipi na jāyanti na uppajjanti, tāni sarūpato vuttāneva.
216. 如此，在四种猪地及人地这五种境界中，无因的存在者生起、产生。有五十二种余蕴，五十二余蕴中的两个余蕴，若是无因者，彼两个余蕴之心，绝不会在任何时候生起、产生，彼等如同同类所说者亦复如是。
§217
217.Ahetukassa sattassa uppajjantehi sattatiṃsacittehi saha duhetukā, catumahāvipākā cāti cattālīsa cittāni tathā ekakaṃ duhetukassa sattassa jāyanti.
217. 无因存在者生起时，随之生起三十七种心，与之俱生的有四大果报，亦即四十八种心，以及单独的无因存在者的心。
§218-23
218-23.Sabbe mahaggatā ceva sabbe sattavīsatividhā mahaggatā ceva sabbepi ca anāsavā sabbe aṭṭha lokuttarā ceva cattāro tihetukavipākā ca kāme hasituppādo sahetukamahākiriyā cāti nava kriyāpi ceti cattālīsaṃ tathā aṭṭha ca duhetuno sattassa na jāyanti.
218-223. 所有伟大的集合，所有二十七种伟大集合，所有无染的存在，皆为伟大的集合，八种出世间者亦如是。四种三因果报，欲、忿、恚的产生，是与因共生的大业，还有九种行为，共计四十八种。此外，无因的存在中的八种心不生起。
Ayametthādhippāyo – duhetuno rūpārūpasamāpattiyā asamatthatāya sattavīsa mahaggatā na jāyanti, maggaphalaṃ adhigantuṃ asamatthatāya aṭṭha lokuttarā na jāyanti, tihetukavipākā tihetukānaṃ sattānaṃ vipākacittattā na jāyanti, nava kiriyāni khīṇāsavānaṃyeva uppajjamānattā na jāyantīti. Kāmāvacarasattassa, tihetupaṭisandhino puthujjanassa catupaññāsa mānasā jāyanti. Katamāni tāni? Duhetukassa vuttāni cattālīsa cittāni tathā ekañca kāmadhātuyaṃ cattāro ñāṇasampayuttavipākā rūpārūpesu nava puññāni cāti catupaññāsa mānasā jāyanti. Puthujjanassa tihetuno kāmasattassa pañcatiṃsa cittāni na jāyare na jāyanti. Taṃ yathā –
此谓原则——因无因存者由于色及非色之得不完备，二十七种伟大集合不生起；由得道果不完备，八种出世间不生起；三因果报中因存在的果报心不生起；九种行为仅于已断尽染者生起，不生起于他。欲界有为存在，及三因相续的外道者，生起四十五种心。若言为何？乃因无因生起四十八心(四十八为因果合之总计)，且有于色非色中九种善心；而外道的三因欲界五十三心不生起。举例如下：
Āvajjanadvayaṃ hitvā, aṭṭhārasa kriyāpi ca;
摈弃两种恶作，又十八种行为；
Nava mahaggatā pākā, aṭṭha lokuttarāni ca.
有九种大成熟果，共有八种超世间果报。
Kāmaputhujjanasseva, tihetupaṭisandhino;
这些如同欲界凡夫，三界之上相续轮回；
Pañcatiṃseva cittāni, na jāyanti kadācipi.
其心如同三十五种心行，从未有时不生起。
Chadevesu manussesu cāti sattasu bhūmīsu jātassa sotāpannassa dehino sattassa paññāsa cittāni jāyanti. Iti vacanaṃ dhīro niddise katheyya. Taṃ yathā –
苏达帕纳果位者，生在人间，出于七地，生后其身有五十种心；佛弟子贤者说法解说此语。
Diṭṭhiyā vippayuttāni, domanassadvayampi ca;
谓见所离、分别分别烦恼二种；
Uddhaccasahitañceva, kāmapuññāni aṭṭha ca.
以及带摇动的八种欲界善心。
Nava mahaggatapuññāni, āvajjanadvayampi ca;
九种大重功德，及两种不善行为，
Sabbe kāmavipākā ca, sotāpattiphalampi ca.
诸欲的果报也俱全，甚至初果圣果亦然。
Assa sotāpannassa navatiṃseva cittāni na uppajjanti. Iti vacanaṃ dhīro dīpaye deseyya. Taṃ yathā –
正信者之流入圣果者，其九十九心不生。善男子应如此教诲：
Āvajjanadvayaṃ hitvā, aṭṭhārasa kriyāpi ca;
舍弃两种不善行为，守护十八种善行；
Nava mahaggatā pākā, satta lokuttarāni ca.
九种大净果，以及七种出世间果，
Diṭṭhiyā sampayuttāni, vicikicchāyutaṃ tathā;
与正见相应，亦含疑惑不信。
Navatiṃsa na jāyanti, sotāpannassa dehino.
不生于九十九，斯陀含者的身躯。
§224
224. Paṭhamaṃ phalaṃ ṭhapetvā sotāpannassa puggalassa vuttāni cittāni attano sakadāgāmino phalena sakadāgāmiphalena saha sakadāgāmipuggalassa siyuṃ.
第一果确立之后，关于斯陀含者的说法，有四十四种心行与自身的初来果相应，同样也与同具初来果的他人相应。
§225
225.Sotāpannassa vuttāni, ṭhapetvā paṭighadvayaṃ dutiyañca phalaṃ sakadāgāmiphalañca hitvā attano anāgāmiphalena saha sotāpannassa sattassa vuttāni yāni aṭṭhacattālīsa cittāni atthi, tāni anāgāmissa sattassa jāyanti. Iti vacanaṃ dhīro viniddise.
关于斯陀含者的说法，除却第一次对烦恼的障碍及第二果与初来果俱舍之果外，还有斯陀含者所具的七种说法，合计四十四种心行，这些心行皆生于不还果的七种说法之中。至理智者如是指明此语。
§226
226.Kati cittāni jāyanti, kāme arahato pana kāme sattasu kāmabhūmīsu jātassa arahato khīṇāsavassa kati cittāni jāyanti? Cattāri ca cattārīsañca cittāni kāme sattasu kāmabhūmīsu jātassa arahato siyuṃ bhaveyyuṃ. Taṃ yathā –
于感欲境界生起的心行有多少？感欲境界出世间阿拉汉已灭尽沉眠者生起的心行又有多少？四十四种心行皆生于感欲境界中的感欲境界出世间阿拉汉。其如是说——
Tevīsa kāmapākāni, kriyacittāni vīsati;
二十三种感欲成熟之心行为二十种，
Arahattaphaleneva, kāme arahato siyuṃ.
这皆是感欲境界阿拉汉的果报心行。
§227
227.Maggaṭṭhānaṃcatunnampi tesaṃ puggalānaṃ sakaṃ sakaṃ maggacittaṃ siyā bhaveyya. Ekacittakkhaṇā hi te hi saccaṃ taṃ mayā vuttaṃ vacanaṃ. Te maggā ekacittakkhaṇā.
227. 关于修道之处的四项，诸位个体中各自的道心应当同起。此中一心一念之时，诚实确实如我所言。那些道就是一心一念。
§228
228.Puthujjanassa tīsveva, paṭhamajjhānabhūmisu tīsu eva paṭhamajjhānabhūmīsu jātassa puthujjanassa brahmuno pañcatiṃsa eva cittāni jāyanti. Iti vacanaṃ dhīro viniddise uccāreyya. Taṃ yathā –
228. 凡夫在三初禅地中，初禅地的三个层次中，此三处中生起凡夫对梵天三十五种心意。此言当由智慧者声明指示。其如是说–
Domanassadvayaṃ hitvā, apuññāni daseva ca;
斩断两种忧患，如同断除十种非善行；
Kāmapuññāni aṭṭheva, nava puññā mahaggatā.
诸欲善业如八般，九种善业乃至最高；
Cakkhusotadvayaṃ puññapākaṃ santīraṇadvayaṃ;
眼耳二根所生善业，护持解脱二重途径；
Āvajjanadvayañceva, puññajaṃ sampaṭicchanaṃ;
意根诸法清净生起，善行生起令其成熟。
Paṭhamajjhānapāko ca, pañcatiṃseva jāyare.
初禅果成熟时，只有三十五种业果现起。
§229-234
229-234.Ghānādīsu pasādesu pavattaṃ kusalavipākaṃ viññāṇattayaṃ satta apuññajā pākā aṭṭha mahāpākā tathā uparijhānabhūmīsu jātā pākā āruppā cattāro vipākāpi ca domanassadvayampi ca āvajjanadvayavajjā aṭṭhārasa kriyā ceva aṭṭha lokuttarāni ca etāni catupaññāsa cittāni paṭhamajjhānabhūmīsu tīsu nibbattassa puthujjanassa dehino sattassa na ca labbhare na labbhanti. Tāsu tīsu bhūmīsu nibbattassa puthujjanassa brahmuno vuttesu cittesu apuññapañcakaṃ hitvā tattha tīsu paṭhamajjhānabhūmīsu nibbattassa sotāpannassa brahmuno paṭhamaphalena saha ekatiṃsa cittāni jāyare jāyanti. Sakadāgāmino tattha tīsu paṭhamajjhānabhūmīsu jātassa sakadāgāmino brahmuno tesu cittesu paṭhamaṃ phalaṃ ṭhapetvā sakadāgāmiphalaṃ pakkhipitvā ekatiṃseva cittāni jāyare. Anāgāmissa tattheva tīsu paṭhamajjhānabhūmīsu eva jātassa anāgāmissa dutiyaṃ phalaṃ ṭhapetvā attano phalacittena saha ekatiṃseva cittāni jāyanti.
在诸大部族中，其应起善果的识数为二十三种，劣果为七种，非善果为八种。于高禅地生起的果有无染染四，恶染二，二种恶品行为各八种，共计十八种善识。加之世间超绝的四十八识，合计五十种识，此等识皆生于初禅地的三地中。凡夫身中之识于初禅地三处不现，亦不可得。于初禅地三处，凡夫于梵天所说之五无功德识弃而去之。于初禅地三处，得初果的入流者生起三十一识。于此三处，得初果的须陀洹生起三十一识。于此三处，得初果的斯陀含生起三十一识，其中须陀洹果分别先于斯陀含果生起，斯陀含而后次之。
§235
235.
（无内容，仅标号）
Viññāṇaṃ cakkhusotānaṃ, puññajaṃ sampaṭicchanaṃ;
识为眼耳等根所生，是由善业力所成；
Santīraṇadvayañceva, kriyacittāni vīsati.
含有二种调伏，业识共二十种。
§236-7
236-7. Arahattaphalaṃ paṭhamajjhānato sambhavo pāko sattavīsati cittāni arahantassa khīṇāsavassa jāyare. Puthujjanassa tīsveva tīsu eva dutiyajjhānabhūmīsu jātassa puthujjanassa brahmuno dutiyajjhānatatiyajjhānapākena saha chattiṃsa cittāni jāyanti. Taṃ yathā –
基于阿拉汉果于初禅所生的果识为二十七种。凡夫于三种第二禅生起处，随第二、第三禅果起共三十三种识。举例如下：
Domanassadvayaṃ hitvā, apuññāni daseva ca;
摒弃两种忧愁，并且仅束缚无功劳者；
Kāmapuññāni aṭṭheva, nava puññamahaggatā.
欲乐功德仅有八种，九种功德为最大。
Cakkhusotadvayaṃ puññapākaṃ santīraṇadvayaṃ;
眼根与耳根二者，是功德成熟的渠道；能净除污秽二者，功德由此而成。
Āvajjanadvayañceva, puññajaṃ sampaṭicchanaṃ.
其次念的成熟所致，再次念也成熟；第三念又达成熟；
Dutiyajjhānapākena, tatiyajjhānapākato;
心业为第三念之果，具有第二念成熟的特性，
Chattiṃseva ca cittāni, dutiyajjhānadehino.
如同三十六种心相，属于第二念成熟的色身。
§238-241
238-241.Puthujjanassa vuttesu, hitvā vāpuññapañcakaṃ attano phalena saha bāttiṃsa cittāni sotāpannassa jāyanti. Sotāpannassa vuttesu, ṭhapetvā paṭhamaṃ phalaṃ sotāpannassa vuttesu paṭhamaṃ phalaṃ ṭhapetvā attano phalacittena saha bāttiṃsa cittāni, sakadāgāmissa vuttesu dutiyaṃ phalaṃ ṭhapetvā anāgāmiphalena saha bāttiṃseva cittāni assa anāgāmino bhavanti. Arahantassa tīsveva, aṭṭhavīsati attano tīsu eva dutiyajjhānabhūmīsu jātassa arahato attano phalena dutiyajjhānatatiyajjhānapākato pākehi saha aṭṭhavīsati cittāni honti. Taṃ yathā –
238-241. 凡夫所起的心数中，舍弃功德五法及其果报，自身果报相伴，有三十二种心起于初果入流果者。入流果者所起的心中，安立其第一果心；须陀洹果者所起的初果心，亦安立于己果报所生的三十二心。于斯陀含果者，安立第二果心；乃至无余涅槃者亦同安立无余果心及其相伴的三十二心，成就无余涅槃者之境界。阿拉汉于三果中二果禅地所生果报，以自己所证之果，第二及第三禅地成熟果报，及其伴随的二十八种心起。此如次曰——
Viññāṇaṃ cakkhusotānaṃ, puññajaṃ sampaṭicchanaṃ;
识心乃眼耳根所取之功德心，
Santīraṇadvayañceva, kriyacittāni vīsati.
乃断两结使心起作用而生三十二种心。
Arahattaphalaṃ pāko, dutiyajjhānasambhavo;
阿拉汉果成熟，是第二禅所生；
Tatiyajjhānapāko ca, aṭṭhavīsati mānasā.
第三禅之成熟，心数为二十八。
§242-6
242-6.Parittakasubhādīnaṃ, devānaṃ tīsu bhūmīsu catutthajjhānavipākena saha pañcatiṃseva cittāni jāyanti. Sotāpannassa tattheka-tiṃsa cittāni jāyaretattha tāsu tīsu parittakasubhādīnaṃ bhūmīsu sotāpannassa ca ekatiṃsa cittāni jāyare. Yathā evaṃ sakadāgāmino ekatiṃsa cittāni jāyare. Tathā anāgāmino ekatiṃsa jāyare. Tattheva tāsu tīsu bhūmīsu eva jātassa khīṇāsavassa sattavīsati mānasā honti, tathā evaṃ vehapphale vehapphalabhūmiyaṃ jātānaṃ puthujjanasekkhānaṃ pañcannaṃ sabbesaṃ puggalānaṃ mānasā honti. Pañcasu suddhāvāsikabhūmīsu jātassa anāgāmino sattassa ekatiṃseva cittāni honti. Iti vacanaṃ dhīro paridīpaye deseyya. Tattheva tāsu suddhāvāsabhūmīsu eva jātassa arahato sattavīsati mānasā honti. Evaṃ iminā mayā vuttappakārena rūpīsu pañcadasasu rūpibhūmīsu jātānaṃ sabbesaṃ puggalānaṃ cittāni vibhāvinā dhīrena viññeyyāni jānitabbāni.
242-246. 辩才神通等天，三界佛土之外，第四禅所成熟果报，伴随三十五种心起。入流果有一、三十二种心起于此。如是须陀洹果有一心起。复次无余涅槃果者亦有一心起。于是三界境界辩才天所生无余已尽烦恼者，有二十七种心。须陀洹果有七十一种心起。复如是俱生果与俱生果地出家凡夫及修行者一切众生，有二十五种心起。五净居天中无余涅槃有七十一心。此语当智者明说。斯净居天中即具足入灭法阿拉汉有七十一心。由是我所述之理，关于色法领域中具足六通能力之众生其心应当由智者分别体知。
§247
247.Catuvīsati cittāni, paṭhamāruppabhūmiyaṃ paṭhamaāruppabhūmiyaṃ jātassa puthujjanassa catuvīsati cittāni jāyanti. Iti vacanaṃ dhīro viniddise. Taṃ yathā –
二十四心，第一无色界地上，初禅地上，世人出生时二十四心产生。此语，贤者指示。其如次——
Domanassadvayaṃ hitvā, apuññāni daseva ca;
舍弃两种不善心、及十种无功德心；
Kāmapuññāni aṭṭheva, āruppakusalāni ca;
及八种欲界善心、和无色界善心；
Paṭhamāruppapāko ca, kriyāvoṭṭhabbanampi ca.
以及初禅成熟心、及行为觉知心。
§248-251
248-251.Sotāpannassa tattheva, ṭhapetvāpuññapañcakaṃtattha tissaṃ paṭhamāruppabhūmiyaṃ eva sotāpannassa puggalassa apuññapañcakaṃ hitvā attano phalena saha vīsati cittāni honti. Tathā tattha tissaṃ paṭhamāruppabhūmiyaṃ sakadāgāmino, anāgāminopi ca puggalassa pubbaṃ pubbaṃ phalaṃ vinā vajjetvā attano phalena saha vīsati cittāni jāyanti. Khīṇāsavassa tattheva tattha tissaṃ paṭhamāruppabhūmiyaṃ eva jātassa khīṇāsavassa dasa pañca mānasā ca jāyanti. Taṃ yathā –
二十四至二十五心，对于声闻圣者正是如此。在此，声闻圣者于第三无色界地，仅舍弃五种无功德心，连同其果，于他心二十心现行。又于第三无色界地，初禅斯陀含、无余涅槃者，虽不抛弃先前果报，仍随自果果，二十心生。于无痕圣者亦复如是，第三无色界地，唯现无痕圣者出生时生二十五种心含十类五种心。其如次——
Mahākriyāni aṭṭheva, catvāruppakriyāni ca;
八大行为，四无色界行为；
Arahattaphalaṃ pāko, voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ.
阿拉汉果成熟应当在心中观察。
Dutiyāruppabhūmiyaṃ jātassa puthujjanassa sattassa tevīsati cittāni honti. Taṃ yathā –
第二无形阶段是外行凡夫生起的阶段，有三十七种心。其状如次——
Domanassadvayaṃ hitvā, apuññāni daseva ca;
去除两种忧伤，消除非善法；
Kāmapuññāni aṭṭheva, puññārūpūparī tayo;
欲界善法如八，同色界善法如三；
Dutiyāruppapāko ca, voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ.
达到第二无色果成熟，心亦应当观察。
Iti evaṃ iminā pakārena vatvā kathetvā dhīro paṇḍito vibhāvaye deseyya. Ettha etissaṃ dutiyāruppabhūmiyaṃ jātānaṃ tiṇṇannaṃ sekkhānampi ekūnavīsati cittāni honti. Taṃ yathā –
于是，如此论述以后，称谓贤者应当加以分析教导。此处所言第二无色阶段，已成就者，包括出离学处的二十一心种。如次——
Diṭṭhiyā vippayuttāni, uddhaccasahitaṃ tathā;
因见执著而断尽的，有躁乱、动摇相伴随的心；
Kāmapuññāni aṭṭheva, puññārūpūparī tayo.
正如有欲乐福德的八种，福德之相及其以上的三种；
Dutiyāruppapāko ca, voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ;
其次是不善相的浊染心，心理应当舍弃；
Sakasakaphaleneva, cittānekūnavīsati.
如同果实成熟般，如果断的心有二十种多样；
§252
252.Cuddaseva tu cittāni dutiyāruppabhūmiyaṃ jātassa khīṇāsavassa kiriyacittāni dvādasa eko pāko arahattaphalañcāti cuddaseva cittāni honti. Taṃ yathā –
252.如同果实成熟，第二果相的地位中，已除尽染污的作用心有十二，而有一种是阿拉汉果报，此即所谓的如果实成熟般的心。比如说──
Mahākriyāni aṭṭheva, kriyārūpūparī tayo;
正如八种大作用及其以上的三种作用相；
Voṭṭhabbañca sako pāko, arahattaphalampi ca.
应当废除的有困难处，其次是成熟的阿拉汉果报。
§253
253.Puthujjanassa sattassa, tatiyāruppabhūmiyaṃ tatiyaarūpabhūmiyaṃ jātassa puthujjanassa sattassa bāvīsati cittāni bhavanti. Iti vacanaṃ dhīro pakāsaye. Taṃ yathā –
253.对凡夫众生而言，处于第三无色地的、第三无色地的凡夫众生，心共有二十二个。智者为此语作阐明，如下所说——
Domanassadvayaṃ hitvā, apuññāni daseva ca;
断除两种忧苦，如同奴仆一般不能行善；
Kāmapuññāni aṭṭheva, puññārūpūparī duve;
欲界善业如同婆娑果，善业的两种形态俱存；
Tatiyāruppapāko ca, voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ.
第三无色地的成熟果报，以及应当废除的心也包括在内。
§254-5
254-5.Aṭṭhāraseva cittāni, sotāpannassa puggalassa aṭṭhārasa eva cittāni jāyare. Taṃ yathā –
254-255.入流者的心共有十八个，如同十八般。如下所示——
Diṭṭhiyā vippayuttāni, uddhaccasahitaṃ tathā;
由见所分别的，与烦恼相伴的心，亦如是。
Mahāpuññāni aṭṭheva, puññārūpūparī duve.
大善业只有这八种，这两种又超越善业的形态。
Aṭṭhāraseva pākena, sotāpattiphalena ca;
如同十八种馊饭，如同得流果的心。
Voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ, sotāpannassa jāyare.
亦应当知心念，产生于得流果者。
Sakadāgāmino paṭhamaṃ phalaṃ ṭhapetvā attano phalena tāni aṭṭhārasa cittāni honti. Sakadāgāmino vuttesu cittesu dutiyaṃ phalaṃ ṭhapetvā attano phalena saha aṭṭhārasa cittāni eva anāgāmissa jāyare.
有余流果位者，初果已证时，以己所证之果生十八种心。有余流果者，于先说心中安置第二果，与自身所证之果共生十八种心，现于不还果者。
§256
256.Teraseva ca cittāni, tatiyāruppabhūmiyaṃ tatiyaarūpabhūmiyaṃ jātassa khīṇāsavassa teraseva cittāni jāyanti. Iti vacanaṃ dhīro viniddise. Taṃ yathā –
第三果也仅有十八种心，于第三无色界而生，为已断败者，亦生十八心。智慧者由此言释，如次──
Mahākriyāni aṭṭheva, kriyārūpūparī duve;
「大作用」有八种，属于作用现象者共有两种。
Arahattaphalaṃ pāko, voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ.
应当摒弃阿拉汉果报，亦当摒弃心意之执著。
§257
257.Ekavīsati cittāni, catutthāruppabhūmiyaṃ catutthaarūpabhūmiyaṃ jātassa puthujjanassa sattassa ekavīsati cittāni jāyanti. Iti idaṃ vacanaṃ dhīro viniddise. Taṃ yathā –
二百五十七。凡凡夫生于第四禅之生 fourth jhāna-bhūmi 第四禅相地，会生二十一种心。此语谓智者明说。其法如是─
Domanassadvayaṃ hitvā, apuññāni daseva ca;
弃除两种忧恼，弃除十种无功德法；
Kāmapuññāni aṭṭheva, voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ;
欲界善法有八种，亦当摒弃心意之执著；
Catutthāruppapuññañca, sapākenekavīsati.
第四禅善法则有二十一种，皆为轻善法。
§258-260
258-260.Sotāpannassa sattassa, sattarasa cittāni dhīro pakāsaye. Taṃ yathā –
已得须陀洹者的七种心态，智慧者显现。如次：
Diṭṭhiyā vippayuttāni, uddhaccasahitaṃ tathā;
从见解断除的，并带振奋心；
Kāmapuññāni aṭṭheva, sotāpattiphalampi ca;
对欲望功德正如八种，须陀洹果亦如是；
Catutthāruppapuññañca, sapāko voṭṭhabbampi ca.
第四禅功德及业果，也应思惟。
Sakadāgāmino paṭhamaṃ phalaṃ ṭhapetvā tāni eva cittāni saphalena honti. Sakadāgāmino vuttesu cittesu dutiyaṃ phalaṃ ṭhapetvā attano phalena sattarasa mānasā anāgāmissa honti. Dvādaseva tu cittāni, catutthāruppabhūmiyaṃ jātassa arahantassa dvādasa eva cittāni jāyanti. Taṃ yathā –
一来相应者、须陀洹果位初果安立后，此七种心与果同成熟。受生为二果须陀洹果位者，于自身果成熟时有七种心。如须陀洹果位有十二种心，四禅果地成就者，即如阿拉汉有十二种心生起。其例言：
Mahākriyāni aṭṭheva, voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ;
如八大行为及应思惟的心；
Catutthañca kriyārūpaṃ, pāko arahato phalaṃ.
第四者，是果德玛完成的果报。
Iti evaṃ iminā mayā vuttappakārena puggalānaṃ vasena bhūmīsu cittappavattiṃ vidū dhīro vibhāvaye.
如是凭借我如前所说的说法，智者因着觉知而了知众生在各种禀赋中，心的展转变化。
§261-2
261-2.Heṭṭhimānaṃ arūpīnaṃ, brahmānaṃ uparūpari jātā arūpakusalā ceva kiriyāpi ca uppajjanti. Uddhaṃ uddhaṃ bhāge jātānaṃ arūpīnaṃ brahmānaṃ heṭṭhimā heṭṭhimā āruppā heṭṭhābhāge jātā arūpāvacarā pana neva jāyanti. Kasmā kāraṇāti? Kira mayā sutaṃ, heṭṭhimajhānesu diṭṭhādīnavato diṭṭhadosabhāvato neva jāyanti.
261-2. 诸下界无色天、梵天等无色界天众皆在上层诞生，既善于无色且有行为作用。由上面诸分所生之无色天为最下者，处于更低层者无色性未显但行止尚存。何缘如此？我曾闻: 基于于观察无色天众心所显示贫乏之观察，故无色行为不生。
§263-5
263-5.Ṭhapetvā paṭhamaṃ maggaṃ sotāpattimaggaṃ ṭhapetvā kusalānuttarā tayo tayo anuttarā kusalā tayo maggā, kāmāvacarapuññāni aṭṭha, tathā dasa apuññāni cittāni, arūpapuññāni cattāri. Sabbe pākā anuttarā sabbāni lokuttaraphalāni, paṭhamāruppapāko ca nava kāmakiriyāpi ca, arūpāpi sabbā kiriyā, etāni pana tecattālīsa mānasā paṭhamāruppabhūmiyaṃ uppajjanti.
263-5. 诸善中有最初入流果道，设立为根基；更有三种超胜善法，为三无上善道，即三道为无上善。欲界福报有八种，非福十种，色界福报四种。诸福果皆为无上，所有福果皆为世间出世间果。第一无色果为九种，欲界行为亦复如是，无色界所有行为皆为福果。此三十四心，乃自第一无色禀赋生起。
§266-7
266-7. Sabbo tevīsatikāmavipāko, sabbo pannarasavidho mahaggato rūpo cittuppādo, manodhātu kiriyāmanodhātu, domanassadvayampi ca ādimaggo ca tathā upari jātā tayo arūpapākā cāti chacattālīsa cittāni ettha etissaṃ paṭhamāruppabhūmiyaṃ natthi.
266-7. 三百三十欲界果，十五种大色界果，心之生成、心所之作用、并忧愁之二法，初道及上道三无色果皆由此诞生，此乃三十八种心，此处及其第一无色禀赋中无之。
§268-9
268-9.Vuttesupana cittesu, paṭhamāruppabhūmiyaṃ vuttesu cittesu kusalapākakiriyāvasena paṭhamāruppattayaṃ ṭhapetvā attano pāko cāti cattālīsa cittāni dutiyāruppabhūmiyaṃ jāyanti. Evaṃ iminā mayā vuttappakārena sesadvaye paṭhamadutiyāruppato sesaākiñcaññāyatananevasaññānāsaññāyatanabhūmidvaye heṭṭhimaheṭṭhimaṃ kusalavipākakiriyāvasena heṭṭhābhāge jātaṃ arūpattayaṃ hitvā attano attano pākā evaṃ iminā mayā vuttappakārena paṇḍitena ñeyyā jānitabbā.
268-9. 根据所说之心，在第一无色禀赋所述心中，以善果行为为根基安住第一无色禀赋，遂生四十三心，继而产生第二无色禀赋。藉我所说之理明白第一及第二无色禀赋中，余余之根基及八识耶处、无色界及有色界禀赋中，按善果业为根基依序生起于上下层，此理贤者当知。
§270-3
270-3.Cattāro ca anāsavā, vipākā cattāri lokuttaraphalacittāni, sabbe sabbāni ca catūsu āruppabhūmīsu honti. Voṭṭhabbanena cittena saha kāme aṭṭha mahākiriyā, catasso arūpakiriyāpi cāti terasa eva kiriyā paṭhamāruppabhūmiyaṃ jātassa khīṇāsavassa jāyanti. Dutiyāruppabhūmiyaṃ jātassa khīṇāsavassa paṭhamāruppakiriyaṃ hitvā dvādasa eva kiriyā honti. Tatiyāruppabhūmiyaṃ jātassa khīṇāsavassa paṭhamadutiyāruppakiriyāni hitvā ekādasa kiriyā honti. Catutthāruppabhūmiyaṃ jātassa khīṇāsavassa paṭhamadutiyatatiyāruppakiriyāni hitvā daseva kiriyā ñeyyā jānitabbā.
四无染心与四果心及诸心，皆存在于四种无余依的地位上。依不同能所，连同心共出八种大行、四种无色行，这八十二种行生于初无余依地的断除无染者之生。断除无染者于第二无余依地，除去了初无余依地的行，唯有十二种行为存。于第三无余依地，断除初、第二无余依地的行为，存十一种行为。断除初、第二、第三无余依地的行为于第四无余依地，唯有十种行为为应断除，应生者。
§274
274.
此为二七四节。
Arahato pana cittāni, honti ekūnavīsati;
阿拉汉的心，有二十一种。
Arahattaṃ kriyā sabbā, ṭhapetvāvajjanadvayaṃ.
阿拉汉境界的诸行，皆断除二种烦恼。
Āvajjanadvayaṃ ṭhapetvā sabbā kiriyā, arahattaphalañcāti ekūnavīsati cittāni arahato pana honti. Āvajjanadvayaṃ kiñcāpi khīṇāsavassa honti, evampi aññesaṃ puthujjanasekkhānampi hontiyeva. Ekūnavīsati cittāni khīṇāsavassa eva honti, na aññesanti ñāpanatthaṃ ‘‘āvajjanadvayaṃ ṭhapetvā’’ti vuttaṃ.
断除二种烦恼后，诸行具足，阿拉汉果亦如是，其心有二十一种。断除二种烦恼，是断除无染者的心业，其他初学者及凡夫也有此心业。断除二种烦恼的心业，无染者独有，非他人所能知说‘断除二烦恼’者所包含。
§275-6
275-6.Catunnaṃphalaṭṭhānaṃ puggalānañca tihetukaputhujjane ca teraseva cittāni bhavanti. Iti vacanaṃ dhīro pakāsaye. Taṃ yathā – cattāro ñāṇasampayuttā mahāvipākāni, nava rūpārūpapākā ca ime teraseva cittāni bhavanti.
成就四果境界者与三因凡夫，皆有十三种心。贤者由此揭示诸意：四种智慧圆满的大果，色无色异果心共存，即为十三种心。
§277-9
277-9.Catunnaṃ phalaṭṭhānaṃ puggalānañca duhetukaputhujjane ca ñāṇaparihīnāni cattāri vipākāni eva jāyare. Puthujjanānaṃ tiṇṇampi, catunnaṃ ariyadehinaṃ ariyagatānaṃ sattannaṃ puggalānaṃ sattaraseva cittāni bhavanti. Taṃ yathā – duve pañcaviññāṇāni, manodhātuttayasantīraṇāni, voṭṭhabbanañca ime sattarasa eva honti.
277-9.四种果地——即四果获得之所依，以及四种人——无智愚夫和需陀洹后者，都有四种果报在出生时显现。即使是愚夫尽了，四种圣者中，已得圣果的七种人，以及七种心境亦然。譬如说：两种分别五识，心根三十六，及执持等，这些正是七种心境。
§280-5
280-5.Heṭṭhā tiṇṇaṃ phalaṭṭhānaṃ, tihetukaputhujjane catunnaṃ puggalānaṃ mahaggatāni eva kusalāni honti. Tiṇṇaṃ puthujjanānañca, ādito tiṇṇaṃ ariyānaṃ heṭṭhā ariyānaṃ teraseva cittāni uppajjanti. Iti vacanaṃ dhīro niddise. Aṭṭheva kāmapuññāni, apuññato akusalavasena diṭṭhihīnā cattāro cittuppādāpi, uddhaccasampayuttañcāti terasa cittāni honti. Heṭṭhā dvinnaṃ phalaṭṭhānaṃ sotāpannasakadāgāmipuggalānaṃ sabbaputhujjane ahetukaduhetukatihetukaputhujjane domanassayuttaṃ dvayameva cittaṃ jāyate. Tiṇṇaṃ puthujjanānañca pañca eva jāyare. Taṃ yathā –
280-5.以下三重果地中，需陀洹果地的四种人所成者，皆是善行者。三重果地的愚夫，以及前果三重的圣者所成者，不过是三种心出现，如此智者宣说已毕。确实有八种——欲乐三善、非善非不善见的四种无明心起，及夹带躁动的三种心存在。以下两重果地的须陀洹果位等两类人，愚夫，无因、因、双因果位的愚夫，还有愁苦相联的，都只能生成第二种心。三重果地的愚夫则有五种心出生，譬如——
Cattāri diṭṭhiyuttāni, vicikicchāyutampi ca;
四种执见心，及带怀疑心的；
Maggaṭṭhānaṃ catunnampi, maggacittaṃ sakaṃ sakaṃ.
四种入道的心，各各有道心。
Tesaṃ catunnaṃ maggaṭṭhānaṃ puggalānaṃ sakaṃ sakaṃ ekameva maggacittaṃ bhave bhaveyya. Iti evaṃ iminā mayā vuttappakārena dhīro paṇḍito vibhāvaye cittappavattiṃ pakāsaye.
这四种道心的各类人，各有且仅有一法道心在各各世间生起。如此，我借此言说之能明了智者所辨析的心行生起，并昭示之。
§286-9
286-9.Mayā bhavesu cittānaṃ, puggalānaṃ vasena ca. Bhavesu sabbabhavesu cittānaṃ, puggalānaṃ vasena ca cittappavatti bhikkhūnaṃ ābhidhammikabhikkhūnaṃ pāṭavatthāya chekabhāvāya mayā pakāsitā. Evaṃ sabbamidaṃ cittaṃ, bhūmipuggalabhedato evaṃ iminā mayā vuttappakārena bhūmipuggalabhedato idaṃ sabbaṃ cittaṃ bahudhāpi ca bahuppakārampi ca hoti. Iti gahaṇaṃ vibhāvinā viññātabbaṃ. Sakkā vuttānusārena mayā vuttassa anusārena bhedo cittabhedo vibhāvinā ñātuṃ vijānituṃ sakkā. Ganthavitthārabhītena mayā idaṃ cittappavattidīpakavacanaṃ saṃkhittaṃ, pubbāparaṃ viloketvā, cintetvā ca punappunaṃ atthaṃ upaparikkhitvā vibhāvinā gahetabbaṃ.
286-9.我已就生住中诸心，依谁及其聚集，全面详尽昭示诸比库及教内比库心行生起之理。如此，全体心，依层次人群种别，以我所说之教法体现，依层次区分，多样且变化无常。此乃必须细微详辨之深义。依我所说可明知不同类别之心和心之差异。本文言简意赅，综观前后，不断思虑，详察义理，方可参透明解此心行生起之道理。
§290
290.Imañcābhidhammāvatāraṃ susāraṃ, varaṃ sattamohandhakārappadīpaṃ imañca abhidhammāvatārappakaraṇaṃ susāraṃ sundarasārabhūtaṃ varaṃ sattaandhakārasadise mohe padīpaṃ pajjotappadīpaṃ yo naro sādhukaṃ cinteti vācetipi, taṃ naraṃ rāgadosā ciraṃ cirakālaṃ nopayanti na upagacchanti.
此处所说法义降现，为最胜妙法，能破七重迷暗之灯；此法义降现的广大教法，胜妙法义成就，犹如照亮七重暗处的明灯，凡人正思善虑而言者，是人愤恨与瞋恨久远不散，亦不愿亲近。
Iti abhidhammāvatāraṭīkāya · 如是阿毗达摩入门复注中
Bhūmipuggalacittuppattiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. · 地、补特伽罗、心生起之说示解释已竟。
Pañcamo paricchedo. · 第五品。