4. Catuttho paricchedo
4. Catuttho paricchedo4. 第四品
Ekavidhādiniddesavaṇṇanā一种等之说明的解释
§127
127.
Itoparaṃ pavakkhāmi, nayamekavidhādikaṃ;
今当宣说，非唯一法之路，
Ābhidhammikabhikkhūnaṃ, buddhiyā pana vuddhiyā.
此为修习阿毗达摩之比库，且以慧增长为依。
Ahaṃ ito paraṃ ito paricchedato paraṃ ekavidhādikaṃ nayaṃ ābhidhammikabhikkhūnaṃ buddhiyā vuddhitthāya pavakkhāmi desessāmi.
我今将从此处、彼处、分段再分段，宣示一法之道，乃为阿毗达摩比库，借以慧智增长故当说之。
§128
128.Sabbamekavidhaṃcittaṃ, vijānanasabhāvato sabbaṃ cittaṃ vijānanasabhāvato ekavidhaṃ, duvidhañca bhave cittaṃ ahetukasahetukato idaṃ cittaṃ duvidhaṃ bhaveyya.
128。一切心法，依其本性，皆为识之法；一切心法依识之性质，是为一法。心有二种生法，此心即由无因及有因而生，故此心当成二法。
§129
129.Puññāpuññavipākā hi, kāme dasa ca pañca ca hi saccaṃ kāme kāmāvacare kusalākusalavipākā dasa pañca ca kiriyā tisso iti sabbe aṭṭhārasa cittuppādā ahetukā.
129。善恶果报实有，欲界十与五亦真实，欲界诸欲行为有善恶果报，此十与五及行为三为十八无因心起所生。
§130
130. Ahetukato cittuppādato sesā ekasattati cittuppādā sahetukāti sahetukā nāmāti mahesinā tādinā aviparītasabhāvena hetuvādinā paccayavādinā niddiṭṭhā.
130. 非因缘而生的心所生起的余数为七十一心，因缘心则名为因缘心，此由大智者如是声明，谓其由不相反之性而成立，谓为因缘论者、缘起论者所示现。
§131
131.Savatthukāvatthukato savatthukaavatthukavasena tathā ubhayavasena savatthukavasena, avatthukavasena ca sabbaṃ vuttappakārena ca mānasaṃ tividhaṃ hoti.
131. 有分别的、无分别的及以分别无分别为两者的复合分别，如是分别心总计有三种类，皆依所说方法即心法不同而分别。
§132-4
132-4.Sabbo kāmavipāko ca, rūpe pañcadasāpi ca cittuppādā ādimaggo paṭhamamaggo hasituppādo manodhātukiriyāpi ca domanassadvayañcāpi tecattālīsa mānasā vinā vatthuṃ vatthuṃ vajjetvā na uppajjanti, ekantena savatthukā nāma. Arūpāvacaravipākā ca ekantena avatthukā, mayā vuttato cittuppādato sesāni dvecattālīsa cittāni ubhayathā savatthukāvatthukavasena siyuṃ.
132-134. 一切欲界果报及十五色界心所生起之初良路径，谓之第一路径，生起欢喜心之路径及心法缘生作用，及忧之双重等共计四十三种心，舍去此类分别，即不生起任何境界，谓之纯有分别心。无色界果报亦纯为无分别，即为纯无分别之心。由我所述对此心所生起余数，计有四十二，双重分别与无分别之心兼具。
§135
135.Ekekārammaṇaṃ cittaṃ, pañcārammaṇameva ca cittaṃ chaḷārammaṇakañceti evaṃ iminā mayā vuttappakārenāpi tividhaṃ cittaṃ siyā.
135. 一因境心及五因境心、六因境心等，如此依我所述法，亦将心划分为三种。
§136-8
136-8.Viññāṇāni ca dve pañca, aṭṭha lokuttarāni ca abhiññāmānasaṃ ṭhapetvā sabbaṃ mahaggatañcevāti tecattālīsa cittuppādā pana ekekārammaṇā viññeyyā dhīrena. Tattha citte manodhātuttayaṃ pañcārammaṇaṃ īritaṃ bhagavatā. Mayā vuttacittato sesāni tecattālīsa cittāni chaḷārammaṇikāni matāni satthunā, tathā evaṃ cittaṃ kusalākusalādito tividhaṃ. Ādi-saddena abyākataṃ gahetabbaṃ.
136-138. 识法分二五即十，超世间八识以建立于智者所证之境，则一切俱总计为大乘法，故此四十二种心所生为各因境心应由智者知晓。其中心法即三心及五因境，乃世尊所说。依我所述心之余数，四十二心属六因境，由世尊所说，心依善恶等分为三种。起初文字宜解未曾显明者。
§139
139. Ahetukaṃ cittaṃ ekahetukañca cittaṃ dvihetukañca cittaṃ tihetukañca cittanti evaṃ iminā pakārena cittaṃ catubbidhaṃ vibhāvinā viññātabbaṃ.
139. 非因缘心共分四种：一种非因缘，一种单因缘心，二因缘心及三因缘心心；如此依此方法应知心共有四类。
§140-2
140-2. Heṭṭhā mayāpi niddiṭṭhā aṭṭhārasa cittuppādā ahetukā, vicikicchuddhaccasaṃyuttaṃ cittaṃ ekahetukaṃ evaṃ udīritaṃ bhagavatā. Kāme kāmāvacare puññavipākakriyato kusalavasena ca vipākavasena ca kiriyāvasena ca dvādasadhā cittuppādā akusalā ca dasadhā cāti bāvīsati cittuppādā duhetukā. Kāme kāmāvacare puññavipākakriyato puññavasena ca vipākavasena ca kiriyāvasena ca dvādasadhā cittuppādā. Sabbaṃ mahaggatañceva appamāṇaṃ lokuttaracittañca tihetukaṃ.
下面我亦已阐明，十八种无因所生的心行，它们是与疑惑心相联系的心，皆由单一原因产生，如世尊所揭示。欲界中，基于善果报作意及善的果报作用和过程，以十二种心行为善行；以十种心行为不善心，合计二十二种心行为有因心。欲界中，基于善果报作意，以及善的果报作意、作用、过程，以十二种心行为善心。诸心皆属于大心，且无量无边，并且属于三界以外的心，皆为无因所生。
§143-50
143-50.Rūpīriyāpathaviññatti-janakājanakāditoti rūpairiyāpathaviññattijanakavasena rūpairiyāpathajanakavasena ca rūpajanakavasena ca tikiccājanakavasena cātiādīhi pakārehi sabbaṃ cittaṃ catubbidhaṃ hoti. Tattha tasmiṃ citte dvādasākusalā, kāmadhātuyā kusalā, tathā kāme dasa kiriyā, abhiññāmānasaṃ dvayaṃ, ime bāttiṃsa mānasā rūpāni samuṭṭhāpenti, iriyāpathaṃ kappenti, viññattiṃ janayanti. Kusalā mahaggatamānasā kiriyā ca mahaggatamānasā, aṭṭha anāsavacittāni, chabbīsati ca mānasā rūpāni samuṭṭhāpenti, iriyāpathaṃ kappenti. Copanaṃ na pāpenti viññattiṃ na janayantīti attho. Ime cittuppādā dukiccaniyatā , dasa viññāṇe ṭhapetvā dvīsu bhūmīsu vipākā manodhātudvayasantīraṇattayamahāvipākarūpavipākānaṃ vasena aṭṭhārasa pākā manodhātu kiriyā cevāti imāni ekūnavīsati cittāni rūpāni samuṭṭhāpenti, itaradvayaṃ na karonti, puna dvepañcaviññāṇā paṭhamaṃ ‘‘dasa viññāṇe’’ti vuttattā ‘‘punā’’ti vuttā. Arūpīsu vipākā ca sabbesaṃ sattānaṃ paṭisandhicittañca arahato cuticittañca ime soḷasa mānasā tikiccāni na karonti.
由色根、触地、识等而生的心，依此色根、触地、识等条件的缘起，及由色根、触的缘起、及由识的缘起，共同而成，心分为四种。其中心中有十二位善心，以欲界所调伏的为善心，亦有十种作意心，具足二种神通的心，有三十二种由心所生的色，及构成行动的意蕴，催生识。善心为至大之心，作意心亦为极大之心，有八种无染污心，共能生出二十六色、造作行为。它们不造作恶事，不产生识，意即此义。这些心行皆为恶业固定的心行，安住于十识处，依两界的心所经历大果报者的果报状态，十八种成熟的心所作意和行为。此即二十九种心生出的色，且它们不会作他二种。再者，第二十五识因与“十识处”所说相对，且有所说“复又”，便是如此。无色界的果报，包含一切众生的再生心及阿拉汉涅槃时的心，此十六种心行属于刻意心行，不作意。
§151
151.Ekadviticatuṭṭhāna-pañcaṭṭhānappabhedato ekakiccadvikiccatikiccacatukiccapañcakiccabhedena pañcadhā cittaṃ pañcapakāraṃ cittaṃ pañcanimmalalocano buddho akkhāsi kathesi.
出于第一、第二、第三、第四章及第五章的不同之处，并依于单一行为、双重行为、三重行为、四重行为及五重行为的分类，心分为五类五种心行。清净观察无染欲境的佛已讲述并宣说此义。
§152
152.
Kusalākusalā sabbe, cittuppādā mahākriyā;
所有善恶心行，皆为重要的心行。
Mahaggatā kriyā ceva, cattāro phalamānasā.
广大心行，以及作意心，共有四种果位心。
§153
153.Sabbeva pañcapaññāsa cittuppādā javanaṭṭhānatoyeva javanakiccavaseneva ekaṭṭhāne ekakicce nippapañcena satthunā taṇhāmānadiṭṭhivirahitena satthunā niyāmitā kathitā.
所有五十五种心识的起灭无常，发生于微细的推动处，因推动之因而起，像一次业事似地同时齐集发生，且未曾散失，由世尊所为宣布，彼世尊无有渴爱、无见执，因此加以规范。
§154
154.Puna dvepañcaviññāṇā cittuppādā dassane savane tathā ghāyane sāyanaṭṭhāne phusane paṭipāṭiyā satthunā niyāmitā.
又复二十五种心识的起灭，在视境、听境、嗅境、味境、触境，依次而起，遵循次第，亦由世尊所规范。
§155
155. Manodhātuttikaṃ āvajjane paṭicchane, ete aṭṭhasaṭṭhi cittuppādā ekaṭṭhānikataṃ ekakiccabhāvaṃ gatā pattā bhavanti.
由心力所驱动之涌现与消散，皆由此八十六种心识的起灭单一时点上完成，具一作业特征，归于存在。
§156-8
156-8. Cittadvayaṃ dviṭṭhānikaṃ nāma udīritaṃ bhagavatā, somanassayutaṃ cittaṃ pañcadvāre santīraṇaṃ siyā. Chadvāre tadālambaṇañca balavārammaṇe atimahantārammaṇe sati siyā , tathā voṭṭhabbanaṃ pañcadvāresu voṭṭhabbanaṃ hoti. Manodvāresu pana sabbesaṃ ārammaṇānaṃ āvajjanaṃ hoti, idaṃ cittadvayaṃ dviṭṭhānikaṃ nāma hoti.
世尊称为双心，是指两心同时在一时点内出现。欢喜充满的心在五门中越过障碍，所有五门皆有依止物，具强力能摄受，具强大能摄持，心念常住；同时，五门皆有所执持。然在意根门中，万种依止体普遍涌现，故此双心被称为双心。
§159
159. Paṭisandhiyā ṭhānato paṭisandhiyā kiccavasena bhavaṅgassa ṭhānato bhavaṅgassa kiccavasena cutiyā ṭhānato cutiyā kiccavasena te mahaggatavipākā nava tiṭṭhānikā tikiccāti muninā matā.
由接续处所界定接续，以作业观察，以存在之处与作业，以断灭之处与作业，诸大聚果因此而相续，九种接续时点所作之事，此乃圣者所说。
§160-3
160-3.Aṭṭha kāmā mahāpākā, paṭisandhibhavaṅgato paṭisandhibhavaṅgavasena tadārammaṇato ceva tadārammaṇavasena ca eva cutiṭṭhānavasena ca aṭṭha cittāni catuṭṭhānikacittāni honti, iti vacanaṃ dhīro niddise, kusalākusalapākopekkhāsahagatadvayaṃ pañcadvāre santīraṇaṃ bhave, chadvārikesupi balavārammaṇe sati tadārammaṇatā siyā. Paṭisandhibhavaṅgānaṃ ṭhānavasena ca cutiṭṭhānavasena ca idaṃ cittadvayaṃ pañcaṭṭhānikacittaṃ nāmāti udīritaṃ muninā.
八种主要的感欲心，在接续存在行处与接续作业处，以依止所作之事，以及依止之所，终断所在之所，与作业等，八种心为四时所现，即四时心。云何为之？是有善恶与平等观察为伴，能于五门越越障碍，在六门亦具强大依止力，接续存在处与终断所在处，圣者称此双心为五时心。
§164
164.Pañcakiccaṃ dvayaṃ cittaṃ, aṭṭhakaṃ pana catukiccaṃ, navakaṃ tikiccaṃ, dve cittuppādā dvikiccā, imesaṃ imehi cittuppādehi sesaṃ ekakaṃ kiccaṃ.
五种功用名为二者之心；八种功用则为四者；九种功用称为三者；二心所及二功用；于此诸心及其起用中，余下一种单一功用亦存在。
§165
165.
Bhavaṅgāvajjanañceva, dassanaṃ sampaṭicchanaṃ;
此中有生命心行及显现心，
Santīraṇaṃ voṭṭhabbanaṃ, javanaṃ bhavati sattamaṃ.
还有通达心与基础维持；升速心为第七。
§166
166.Chabbidhaṃ hoti taṃ channaṃ taṃ cittaṃ channaṃ cakkhusotaghānajivhākāyamanoviññāṇānaṃ pabhedato chabbidhaṃ hoti, cakkhusotaghānajivhākāyamanodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ sattannaṃ vasena cittaṃ sattadhā hoti.
心遮蔽有六种，谓心所为色、眼、耳、鼻、舌、身六根，以及色、声、香、味、触、法六境的别离遮蔽；乃至色、声、香、味、触、法之根基与根基所依之识，此三层共七重遮蔽，因此心有七重分别。
§167
167.Ekekārammaṇaṃ chakkaṃ, pañcārammaṇabhedato chaḷārammaṇato ceva chaḷārammaṇacittavasena mano cittaṃ aṭṭhavidhaṃ hoti.
单一境界心有六种，五种境界分别可合为六种，连结六种境界之心也同样有六种；此六种境界心合则共成八种心。
§168
168.Tattha tasmiṃ citte dvepañcaviññāṇā ekekagocarā honti, dve cittuppādā rūpārammaṇikā, dve dve cittuppādā saddādigocarā.
在那里，在那个心识中有两类五种识分别独立显现：有两种由心所生的色相食观境界，和两组由心所生的声等境界。
§169
169. Pañcābhiññāvivajjitaṃ sabbaṃ mahaggataṃ, sabbaṃ lokuttarañca iti idaṃ cittaṃ ekekārammaṇaṃ bhave.
这一切皆被五种通达力所分辨清楚，全部都具大广长之相，且超越世间。这便是一个心识以单一境界所现的状态。
§170
170. Idaṃ chakkaṃ ekekārammaṇaṃ vibhāvinā ñeyyaṃ, manodhātuttayaṃ pañcārammaṇikaṃ nāma bhave.
这六种以单一境界而现的分别现象，称为十二心所，即三种心根与五种境相之总合，名为“心根三类与五境相”。
§171
171. Kāmāvacaracittāni cattālīsaṃ tathā ekekaṃ sabbāni abhiññāni ca chaḷārammaṇikānīti chaḷārammaṇikāni nāma paṇḍitena viññeyyāni.
依乐欲行的心共有四十三种其各自皆含六种通达力，这些六种通达力称为智者所当知。
§172
172. Sattaviññāṇadhātūsu pacchimaṃ manoviññāṇadhātuñca kusalākusalābyākatavasena tidhā katvā navavidhaṃ cittaṃ hoti.
在七识根中，后识即心识根，依其善、恶及非善非恶的表现分为三类，由此构成九种心识之别。
§173
173. Manoviññāṇadhātuyā bhedo puññāpuññavaseneva vipākakiriyabhedato chasattatividho hoti.
依心识根的分别，基于功德、非功德及果报业力的异同，有六十三种分别的专属类别。
§174
174. Manodhātuṃ vipākakiriyabhedato dvidhā katvā pubbe vuttehi navadhā cittehi mānasaṃ dasadhā hoti.
174. 心界因果作用的差别，分为两类；如前所述，心有九种类型，则心理现象共有十种。
§175
175.Pacchimaṃ dhātudvayaṃ manodhātumanoviññāṇadhātudvayaṃ, manodhātuṃ kusalavipākaakusalavipākakiriyāvasena tidhā katvā, manoviññāṇadhātuñca kusalākusalābyākatavasena tividhā katvā cakkhusotaghānajivhākāyaviññāṇehi saha cittaṃ ekādasavidhaṃ hoti, iti idaṃ vacanaṃ paṇḍito paridīpaye.
175. 后两种界为心界及心识界，依心界分别为三种：善因缘、恶因缘和无因缘；依心识界分别为三种：善、恶、不现显；与眼、耳、鼻、舌、身识一道，心共有十一种，这就是贤者所阐释的教说。
§176
176. Manoviññāṇadhātumpi kusalākusalādito kusalākusalavipākakiriyāvasena catudhā vibhajitvāna taṃ cittaṃ cakkhusotaghānajivhākāyaviññāṇehi saha tippakārāya manodhātuyā ca saha dvādasadhāpi dhīro vade.
176. 心识界亦依善恶及因缘，分为四，心与眼、耳、鼻、舌、身识等五识合成，为明显作用；加上心界组成十二种，智者如实而语。
§177-9
177-9. Cittaṃ cuddasaṭṭhānabhedena cuddasadhā bhave, paṭisandhiyā vasena ca bhavaṅgavasena ca cutiyā vasena ca āvajjanassa vasena ca pañcannaṃ dassanādīnaṃ kiccānaṃ vasena ca sampaṭicchanacetaso vasena ca santīraṇassa vasena ca voṭṭhabbanajavanānaṃ vasena ca, yathā evaṃ tadārammaṇacittassa vasena cāti evaṃ iminā pakārena ṭhānabhedato kiccabhedena cuddasadhā cittaṃ hoti, iti idaṃ vacanaṃ dhīro paridīpaye paridīpeyya.
177-179. 心因十五处—根、境、识—的别异，共有十五种；依缘起分，有续处、现起处、断处、引发处、五种观察等作用、打断意念、解脱作用、守护作用、回顾作用等，这些依止诸根境而成不同功能，故心有十五种之别，智者为解析此理而加以详说。
§180
180.Bhūmipuggalanānattavasena bhūminānattavasena, puggalanānattavasena ca cittānaṃ pavattito idaṃ cittaṃ bahudhā hoti, iti vacanañca dhīro vibhāvaye pakāseyya.
180. 此心因不同地位个体之无我性质、地、个体之无我性质及心之起灭，在此教法中，心显多种相，智者当细究加以解释说明。
§181
181.Idha imasmiṃ sāsane yo bhikkhu matimā imasmiṃ ekavidhādinaye kusalo cheko hoti, abhidhamme pavattā atthā tassa bhikkhuno hatthagatā hatthapaviṭṭhā āmalakā viya suddhamaṇikā viya honti.
181. 在此教法中，若有比库明了此一因缘果报有所分别而善于修习，则于阿毗达摩中，种种义理如同手中掌握、眼前显现，如甘露或净宝般清净现前。
Iti abhidhammāvatāraṭīkāya · 如是阿毗达摩入门复注中
Ekavidhādiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. · 一种等之说明的解释已竟。
Catuttho paricchedo. · 第四品。