1. Paṭhamo paricchedo
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa · 礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā · 《阿毗达摩入门古疏》
1. Paṭhamo paricchedo1. 第一品
Cittaniddesavaṇṇanā心论释
§8
8.Tattha tesu catubbidhesu paramatthesu, jātiniddhāraṇaṃ. Cittanti cittaṃ nāma. Vijānātīti vijānanaṃ, visayānaṃ vijānanaṃ visayavijānanaṃ. Cittasarūpaparidīpanamidaṃ vacanaṃ. Tassa pana cittassa ko vacanattho ko saddattho. Vuccate ācariyena. Sabbasaṅgāhakavasena sabbesaṃ cittānaṃ saṅgāhakanayavasena. Ārammaṇaṃ cinteti jānātīti cittaṃ, tadā sabbaṃ cittaṃ adhippetaṃ. Javanavīthivasena attasantānaṃ cinotīti cittaṃ, tadā kusalākusalamahākiriyācittaṃ adhippetaṃ. Aññesaṃ javanānaṃ aggahaṇaṃ kāmāvacarajavanāni eva yebhuyyavasena sattakkhattuṃ javantīti ñāpanatthaṃ.
此中所说四种最高义，即为生者所依。心蕴称为心。知为认识，即对境界的认识，了解境界的认识。所谓此言是指心的显照。彼心为何名？为何声？由老师称之。谓之一切聚摄、聚摄一切心的聚摄总汇。境界谓思惟，谓认识，故谓心；于是所有心都为所制。譬如疾驰之道，意念流行不息称为心，此时指善恶大业心为所制。若论他人意念之流称为取欲意，即好色所制者多称之，因欲乐而迅疾，故名取欲意。
§9
9. Vicittaṃ karaṇaṃ yassa taṃ vicittakaraṇaṃ, tassa bhāvo vicittakaraṇā. ‘‘Imassa rūpassa uddhaṃ idaṃ hotu, heṭṭhā idaṃ hotu, ubhayapasse ida’’nti cintetvā yathācintitena kamena sesacittarūpanipphādanaṃ hoti, evaṃ yaṃ kiñci loke vicittaṃ sippajātaṃ, sabbaṃ taṃ citteneva karīyati. Evaṃ vicittakaraṇatāya cittaṃ. Tadā karaṇatāya cittaṃ karotīti cittaṃ. Idaṃ taddhitapadaṃ. Vā ayaṃ añño nayo . Taṃ attano cittatāya aññadeva sarāgaṃ cittaṃ, aññaṃ sadosaṃ, aññaṃ samohaṃ. Aññaṃ kāmāvacaraṃ, aññaṃ rūpāvacarādibhedaṃ. Aññaṃ rūpārammaṇaṃ, aññaṃ saddādiārammaṇaṃ. Rūpārammaṇesupi aññaṃ nīlārammaṇaṃ, aññaṃ pītādiārammaṇaṃ. Saddādiārammaṇesupi eseva nayo. Sabbesupi tesu aññaṃ hīnaṃ, aññaṃ majjhimaṃ, aññaṃ paṇītaṃ. Hīnādīsupi aññaṃ chandādhipateyyaṃ, aññaṃ cittādhipateyyaṃ, aññaṃ vīriyādhipateyyaṃ, aññaṃ vīmaṃsādhipateyyaṃ, tasmā yassa imesaṃ sampayuttabhūmiārammaṇahīnamajjhimapaṇītādhipatīnaṃ vasena attano cittatāya cittaṃ. Citto etasmiṃ atthīti cittaṃ. Tadā sabbaṃ cittaṃ. Paññattiyampi viññāṇe vicitte cittassa kammaṃ cittakammaṃ, cittakammameva cittakammakaṃ, cittakammake vicitte idha imasmiṃ adhikāre cittasammuti cittasaddo viññāṇe citte viññunā daṭṭhabbo.
由意所造，即意所造的所作者，彼者是意所造。谓思惟此色上边该有此，下边该有此，两边皆有此，依此所思所想，由余心与色所成之法生起。世间一切由心所造作者，皆由心而成。依因意所造之性质是心，故谓心。意谓所作，故谓意。如是指示词。或谓此亦有他义。以其本心性质，或有贪染心，或有嗔恚心，或有痴惑心。或取欲意，或色类所制，及他根境等所制心不同。色所制境中，又有蓝色境，有黄色等境。声等所制境亦然。诸此心皆或下下、中中、上上等品类。又于下下境中，有贪为尊，有心为尊、有精进为尊、有检察为尊。因此凡于此等联结境界中，心以下中上等尊主之性，名为心。此心即本义心。如此一切心。即使受名如识中之假名，心之所作即意所作，意所作即意作之法。于识中意所作，上下文境应以心之约定名称在识中、心中及智者所见而了解。
Taṃ pana sabbasaṅgāhakavasena cintetītiādinā vuttappakāraṃ cittaṃ. Sārammaṇato sārammaṇabhāvena ekavidhaṃ. Savipākāvipākato savipākāvipākavasena duvidhaṃ. Tattha tasmiṃ duvidhe citte savipākaṃ nāma cittaṃ kusalākusalaṃ, avipākaṃ abyākataṃ, kusalākusalabhāvena akathitanti attho. Kusalajāti akusalajāti abyākatajātīti jātibhedato tividhaṃ.
由此总摄、集摄而思惟，如此所言心。由性质而言，分为一类。由有成有未成熟，复有成熟不成熟，依此成二类。其中心中两类之一者，由性质分明，谓有善恶成熟与未成熟不详细者，善恶种类分三：善生、恶生、不定生。
Tattha tasmiṃ vacane ‘‘kusala’’nti etassa saddassa pana ko vacanattho.
其中谓“善”一词，彼词义为何？
§10
10.Kucchitānaṃ salanato pāpakānaṃ dhammānaṃ kampanato viddhaṃsanato. Kucchitenākārena sayantīti kusā, kusānaṃ akusalasaṅkhātānaṃ lavanena chindanato. Kucchite sāti tanuṃ karotīti kusaṃ, kusena ñāṇena lātabbattā gahetabbattā. Vā ayaṃ añño nayo.
恶者，谓尾末震动，坏乱之恶法。由尾末所引生，称恶，恶乃由恶根生者，犹盐之割之后。杀害恶法，意谓恶根渐薄。此为恶，知者应依取。或有他释。
§11
11.Kusalasaddoyaṃ ayaṃ kusalasaddo cheke atthe ārogyatthe anavajjatthe iṭṭhavipāke atthepi diṭṭho amhehi. Idha imasmiṃ adhikāre anavajjādike atthe diṭṭho. Ādi-saddena ārogyatthaiṭṭhavipākatthā gahetabbā. Diṭṭho yasmā, tasmā anavajjaiṭṭhavipākalakkhaṇaṃ kusalaṃ. Natthi avajjaṃ kilesāvajjaṃ kilesadoso kilesadaratho etassāti anavajjaṃ, kammena vipaccīyateti vipāko, iṭṭhāniṭṭhādiārammaṇānubhavanavasena, attano sabhāvena ca iṭṭho vipāko etassāti iṭṭhavipākaṃ, anavajjameva iṭṭhavipākaṃ, taṃ lakkhīyati anena aviññātaṃ lakkhitabbaṃ kusalanti lakkhaṇaṃ, anavajjaiṭṭhavipākaṃ lakkhaṇaṃ etassāti anavajjaiṭṭhavipākalakkhaṇaṃ. Anavajjaiṭṭhavipākameva kusalaṃ. Nanu kathaṃ sayameva attano lakkhaṇaṃ bhaveyyāti codanā bhaveyya viññātāviññātasaddatthabhāvena lakkhaṇalakkhitabbabhāvayuttito. Kusalasaddatthavasena hi aviññātaṃ apākaṭaṃ kusalaṃ lakkhitabbaṃ hoti. Anavajjaiṭṭhavipākasaddatthavasena viññātaṃ pākaṭaṃ kusalaṃ lakkhaṇaṃ hoti. Akusalaviddhaṃsanarasaṃ akusalānaṃ viddhaṃsanaṃ akusalaviddhaṃsanaṃ, taṃ raso kiccametassāti akusalaviddhaṃsanarasaṃ, akusalaviddhaṃsanakiccaṃ. Vodānabhāvena paccupaṭṭhātīti vodānapaccupaṭṭhānaṃ, vodānaupaṭṭhānākāraṃ vodānagayhākāraṃ. Vā ayaṃ añño nayo. Vajjapaṭipakkhattā anavajjalakkhaṇameva kusalaṃ, vajjapaṭipakkhalakkhaṇaṃ kusalanti attho. Vodānabhāvarasaṃ vodānabhāvasampattikaṃ. Iṭṭhavipākapaccupaṭṭhānaṃ iṭṭhavipākaphalaṃ. Yonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ padañca taṃ ṭhānañcāti padaṭṭhānaṃ, ubho kāraṇatthādhivacanaṃ, tasmā āsannakāraṇanti attho, itarathā punaruttidoso siyā, yonisomanasikāro padaṭṭhānaṃ āsannakāraṇaṃ etassāti yonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ.
善字者，于彼义中见善、健康、清净、乐果。此题中，按义内见清净等义。以初字为健康、清净、乐果义取之。既见，故善为清净乐果之性质。无清净即无烦恼肮脏及烦恼恶毒，此谓无漏。因果报现显，自性及所业皆乐果，故谓乐果。此即善乐。恶根震动坏乱之味，谓恶根坏乱之味、恶根坏乱之作业、恶根坏乱之作。谓恶根坏乱之味、作也。果味由乱，即恶坏乱味作事。知者为暂现起止。由此，恶根震动意指恶根震乱之作业。以毒质守护之谓守护毒所具足生起，为了作及止作。或有他释。依常作趣者，善以无漏为特征，曾犯禁戒之相即恶。毒质为本旋作，乐果生趣即相。守护相，依止业果，乐果生出，故称守护。此即乐果守护相。由根本所随缘，故心性取乐。由此，心在此意中，即心。此心为总摄。且依名称，心所作部分，称为意所造。意所造即意作体。意所作中于此场合依权宜名心之约定名，于识中与心及智者所明知者，皆应明了。恶坏乱震动味，恶坏乱所作，恶坏乱味之作用。毒质守护之意，意为依毒质之充分，守护恶所作。乐果出故守护。或有他义。善以无漏为性质，恶以恶为性质。此即义论。
Sāvajjāniṭṭhavipākalakkhaṇaṃ akusalaṃ. Tadubhayaviparītaṃ tehi ubhayehi kusalākusalehi viparītaṃ avipākalakkhaṇaṃ etassāti tadubhayaviparītalakkhaṇaṃ abyākataṃ. Vā ayaṃ añño nayo. Avipākārahaṃ vipākassa ananucchavikaṃ.
所谓罪业已成的果报标志，是不善的。这种标志与它的反面，即善与不善二者，与果报标志相反之点，称为未曾确定的，或称两者相反的未表明标志。或者也说未果报是果报的无间续。
Savatthukāvatthukabhedatoti savatthukaṃ hadayavatthukaṃ, avatthukaṃ hadayavatthuvirahitaṃ.
所谓实体对象与非实体对象的区别，是指实体是有实体之处的，非实体则无实体之所。
§12
12.Uddānato saṅkhepavasena kilesavatthuvasena duve kāmā honti. Chandarāgova kileso, tebhūmake pavattaṃ vaṭṭasahitaṃ vatthu, vasati kileso etthāti vatthu.
简略而言，从驱使缘起说，有二种烦恼主体，即欲。欲如渴爱烦恼，遍布如地，有带环状的凝聚，常住有烦恼称之为主体。
§13
13. Kilesakāmo vatthuṃ kāmeti icchati, vatthu kilesakāmena kāmīyati icchīyatīti kattukārakakammakārakadvaye sādhanadvaye esa eso duvidhopi kāmo sijjhati.
烦恼之欲，欲取其主体，主体被欲所爱，因欲与主体二因缘及成就，是故此二者中，双重欲亦生起。
§14-5
14-5. So ayaṃ duvidhopi kāmo yasmiṃ padese sampattīnaṃ vasena avacarati, iti tasmā kāraṇā so pana padeso catupāyānaṃ channaṃ devānaṃ manussānaṃ vasena eva ekādasavidho hoti.
这一双重欲，于其中境地，因存在者而产生非行为，因此此区域有如四种遮蔽，因诸天与人之存在而成十一种。
§16
16.Kāmovacaratīti ettha etasmiṃ ekādasavidhe padese kāmo avacarati, iti tasmā kāraṇā so padeso assa kāmassa anena kāmena abhilakkhitattā kāmāvacarasaññito. Abhilakkhitasaddappayoge tatiyatthe ‘‘assā’’ti chaṭṭhī hotīti saddasatthavidū paṭhanti. Sasatthāvacaro padeso viya satte sasanti hiṃsanti tehīti satthā, saha satthehīti sasatthā, sasatthā purisā avacaranti etthāti sasatthāvacaro. Yathā hi yasmiṃ padese sasatthā purisā avacaranti, so padeso vijjamānesupi aññesu dvipadacatuppadesu avacarantesu tesaṃ upalakkhitattā ‘‘sasatthāvacaro’’tveva vuccati, evaṃ vijjamānesupi aññesu rūpāvacarādīsu tattha avacarantesu tesaṃ abhilakkhitattā ayaṃ padeso ‘‘kāmāvacaro’’tveva vuccati.
所谓欲行为，是指这一十一种境地上，有欲意由欲而起，称为欲行为之意识。因其名称用法，于第三义时为第六，即“有”。解经者谓：有即是存在，有世间存在者伤害或杀害，称为“杀者”，和伴随着杀者一同存在者，谓之杀伴者，于此即为“杀者之行”。正如在某境地有“杀伴者”行为，若又在其他二足及四足等其他境地有该行为之存在，则因其标准，谓其境地为“欲行为”，由此知即便在其他形态行为中存在者，亦是欲行为。
§17
17. Yathā rūpabhavo uttarapadassa lopaṃ katvā rūpanti vutto, evaṃ tathā svāyaṃ so ayaṃ eso kāmāvacaro uttarapadassa lopaṃ katvā kāmo iti saññito kāmo nāma udīrito paṇḍitena kathito.
17. 如色法的生成，经过上生界的灭尽而称为色，诸法之色即因此成名；如是，此欲界亦复如是，称为欲，意谓在上生界的灭尽之后，此即为欲，故此所说的欲是由智者开示揭示的。
§18
18.Tasmiṃ kāme idaṃ cittaṃ tasmiṃ kāmāvacare sadā avacarati, iti tasmā kāraṇā kāmāvacaraṃ iti evaṃ kāmaghātinā kāmānaṃ vināsakena buddhena kathitaṃ. Kiñcāpi etaṃ rūpārūpabhavesupi avacarati, yathā pana saṅgāme yebhuyyena avacaraṇato ‘‘saṅgāmāvacaro’’ti laddhanāmo nāgo nagare carantopi ‘‘saṅgāmāvacaro’’tveva vuccati, thalacarajalacarā pāṇino athale ajale ṭhitāpi ‘‘thalacarajalacarā’’tveva vuccanti, evaṃ idaṃ aññattha avacarantampi kāmāvacaramevāti daṭṭhabbaṃ. Ārammaṇakaraṇavasena vā ettha kāmo avacaratītipi kāmāvacaraṃ. Kāmañcesa rūpārūpāvacaresupi avacarati, yathā pana vadatīti vaccho, mahiyaṃ setīti mahiṃsoti vutte na yattakā vadanti, mahiyaṃ vā senti, sabbesaṃ taṃ nāmaṃ hoti, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.
18. 在此欲界，此心随欲界而恒常运作，故称为欲界。由此因缘，称欲界。此乃如来智慧者所言，破坏欲界之欲的杀害者。又此欲界非唯对色相现行，亦对非色相亦复如是。例如战场上，虽众多非善行中名为“战斗者”的，行于城中亦称“战斗者”。陆地、水域及空气行者，皆谓为“陆水空行者”。又他处虽不同名，实际行相相同，此皆欲界也。故就所缘对象而言，即为欲界。所有的欲界行于色相与非色相之间。例如“牛说话”，“大地说话”，意即有声音者处非真语处，但此等皆名称所异而实质同。此理亦当察知。
§19
19.Paṭisandhiṃ bhave kāme kāmabhavasaṅkhāte kāme paṭisandhiṃ avacārayati, iti tasmā kāmāvacaraṃ . Iti evaṃ vā ayaṃ añño nayo. Tatra tasmiṃ kāmāvacare pariyāpannaṃ antogadhaṃ, iti tasmā kāmāvacaraṃ.
19. 于再生之处，欲界随欲境相续而行，此欲界即随处再生所行，故称欲界。此亦另一说法。欲界当中包含深层隐秘，因此称欲界。
§20
20.Aṭṭhavidhaṃ cittaṃ kāmāvacarasaññitaṃ idaṃ aṭṭhavidhaṃ cittaṃ. Dasapuññakiriyavatthuvaseneva puññakiriyā eva tesaṃ tesaṃ phalānisaṃsānaṃ vatthūni kāraṇānīti puññakiriyavatthūni, tesaṃ vaso, tena pavattati.
20. 欲界心，谓此心有八种形式，为八种心法。而十种善行缘故乃为善行各种果报之基础，故称善行基础，是其存在之所依。由此依止而展开。
§21
21. Dānaṃ sīlaṃ bhāvanā pattidānaṃ veyyāvaccaṃ dhammadesanā anumodanā diṭṭhijubhāvo saṃsuti dhammassavanañca apacāyo apacāyanaṃ, evaṃ iminā mayā vuttappakārena puññāni eva vatthūni puññavatthūni, tesaṃ pabhedo puññavatthuppabhedo ñeyyo paṇḍitena jānitabbo.
21. 施舍、戒行、禅修、回向施舍、宣说正法、赞叹善法、正见成熟、持诵法句及听法、礼敬与礼敬回礼，以上诸法皆称善行基础。其种类、区分，皆须智者深知明辨。
§22-3
22-3.Gacchanti saṅgahaṃ dāne pattidānānumodanā dāne saṅgahaṃ gacchanti, veyyāvaccāpacāyanā sīlamaye puññe saṅgahaṃ gacchanti, dhammadesanā dhammassavanaṃ diṭṭhiujukā bhāvanāmaye puññe saṅgahaṃ gacchanti, dasa puññakiriyāpi ca tīṇi eva sambhonti.
22-3. 施舍中，有归集之处；施舍回向及赞叹中，亦有归集。戒律中善行带来归集；宣讲法闻法中，持正见与禅修亦有归集。十种善行中，仅此三种主要归集显现。
§24
24.Sabbānussatipuññañca pasaṃsā saraṇattayaṃ ratanattayaguṇapasaṃsā ca ete diṭṭhijukammamhi saṅgayhanti, tasmiṃ saṅgahapāpuṇe saṃsayo sandeho natthi.
第24节：所有与念相关的功德及赞叹，还有三宝（佛、法、僧）等依止品的赞叹，这些都在见所作业中相互聚合。这种聚合既然达到，就不会生起怀疑或者迷惑。
§25
25.Purimā cetanā tato pubbabhāge pavattā cetanā, muñcacetanā paccuppannā cetanā, paracetanā pacchākāle pavattā cetanā, tissopi cetanā dānamaye puññe honti. Evanti yathā tissopi cetanā dānamaye puññe honti, evaṃ tathā dānamayapuññato sesesupi sīlamayabhāvanāmayesu tisso cetanā paṇḍito dīpaye katheyya.
第25节：先行意即先前阶段现行的意，放逸意即放弃时生起的意，后行意即随后阶段生起的意，这三种意都属于布施功德。既然这三意都属于布施功德，那么所有属于布施功德、戒德功德、修习功德的余功德，其三种意亦应由智者分别启发说明。
Hi saccaṃ yadā pana yo puggalo deyyadhammapaṭiggāhakādisampattiṃ āgamma paṭicca. Paṭiggāhakādisampattinti ettha ādi-saddena desakālakalyāṇamittādayo gahitā. Aññaṃ vā somanassahetunti añña-ggahaṇena saddhābahulatāvisuddhidiṭṭhitākusalakiriyānisaṃsadassitāsomanassapaṭisandhikatādīnaṃ saṅgaho. Atthi dinnaṃ dānassa phalaṃ atthi. Ādi-saddena atthihutādayo gahitā. Purakkhatvāti purato katvā. Parehi anussāhito acodito dānādīni puññāni karoti. Dānādīnīti vacanena deyyadhammaṃ nissāya pavattadānacetanā gahetabbā. Tadā assa puggalassa. Saṅkharaṇaṃ saṅkhāro, natthi saṅkhāro etassāti asaṅkhāro, taṃ eva asaṅkhārikaṃ, appayoganti attho. Vuttanayenāti vuttanayo nāma ‘‘deyyadhammapaṭiggāhakādisampatti’’nti vacanaṃ. Imasmiṃ panatthe saṅkharotīti saṅkhāro nāma attano vā pavattassa pubbappayogassa adhivacanaṃ, parassa vā pavattapubbappayogassa adhivacanaṃ. Ayamassa adhippāyo – yadā yo ‘‘dānādīni karissāmī’’ti cittaṃ samuppādetvā nākāsi, pacchā attano pubbacetanāya ussāhito karoti, tadā sasaṅkhārikaṃ hoti, attano pubbappayogena saha pavattatīti attho. Paṭipattidassanena paṭipajjitabbā sīlādīhi paṭipajjanti jānanti gacchanti vā nibbānaṃ etāyāti paṭipatti, tāya dassanaṃ paṭipattidassanaṃ, tena. Jāto paricayo etesanti jātaparicayā. Sahasāti vegena. Catūsupi vikappesu dasseyya.
第26节：确实，当某一人获得布施因等功德的果报阶段时。这里所谓果报阶段，是说诸如宣说、时机善友等所拿捏的前因。或者依因而得喜悦，依另一因而得信心清净、见善行勤精进等乐悦和定住等聚集。布施果报是确有的。所谓「先言」是指先前为引导而作的。受他人激励被驱使而行布施等功德。此「布施等」一句，是由天命等依托，领受布施的念意应被守护。当时那人状态为聚合行（行是造作），无造作之谓是无聚合，即此无造作行为就是治理实际所依。所谓教示者的教示声即「所属布施因」一词。此处所说聚合行为，是指自身当下行为之前的前行为，或者他人之前前行为的称呼。此处指当有人意念说“我要行布施”等，且未行而坚持，之后带动力量依循自己先前的意念行，故为聚合作用，随自身前因而起造作之义。所行行持及证悟应受守护，包括戒法等行持，知道、认识、或证入涅槃，皆是行持，此即证悟，因而见受为行持之证。此被称为“生起熟悉”，意谓迅速成长。还要在四种变易中加以说明。
§26
26.Dasapuññakriyādīnaṃ vasena ca bahūnipi bhavanti etāni pana cittāni dasapuññakiriyādīnaṃ vasenapi bahūnipi bhavanti iti evaṃ pakāsaye bhagavā pakāseyya.
第27节：因诸善功德行等而产生的众多意念，依靠十种善功德行，依然有众多意念产生。世尊如此揭示，且要详细宣说。
§27
27.
Sattarasa sahassāni, dve satāni asīti ca;
与欲界贪欲行为功德相关，故而如此说明。
Kāmāvacarapuññāni, bhavantīti viniddiseti. –
关于欲界福业，『它们存在』，此乃详细指明也。
Kāmāvacarapuññāni sattarasa sahassāni ca dve satāni ca asīti ca bhavanti, iti vacanaṃ viniddise ācariyo katheyya.
欲界功德有七万二千，有二百八十，这是老师所说者。
Dasapuññakriyāvatthu, chadvārādhipatīhi ca;
十种功德行处，由六界之主所摄；
Kāyādīhi ca tīheva, hīnādīhi ca tīhi tu.
还有身等三种，以及下劣等三种。
Dvīsubhavesu kāmabhavarūpabhavesu. Paṭipadādibhedato dukkhāpaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, dukkhāpaṭipadaṃ khippābhiññaṃ, sukhāpaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, sukhāpaṭipadaṃ khippābhiññaṃ. Rūpāvacarabhāvanāpuññavasappavattaṃ rūpāvacare pavattassa bhāvanāpuññassa vasena pavattaṃ rūpāvacarūpapattinipphādakaṃ rūpāvacare upapattiyā paṭisandhiyā nipphādakaṃ hoti.
二恶趣中，即欲有漏趣与色有漏趣。依修行等分类，有苦道修行而获得缓慢通达，有苦道修行而获得速证，有乐道修行而获得缓慢通达，有乐道修行而获得速证。色界功德修习即形色功德所增长，则于色界之行，因形色功德增长而生起及趋现；由形色有漏所生者，依止此色界功德以发生；形色缘起者，是色界之生起者，复次由续相生起，既生则灭。
Savatthukāvatthukabhedatoti arūpāvacaraṃ yadā kāmarūpe jāyati, tadā hadayavatthuṃ nissāya jāyati, iti tasmā savatthukaṃ nāma jātaṃ. Yadā arūpe jāyati, tadā hadayavatthuṃ anissāya jāyati, iti tasmā avatthukaṃ nāma jātaṃ.
所谓色界及无色界之区别，乃指无色界行于色界之形相时，当生于心所处。由是故生于色界名为色界（savatthuka）。若生于无色界，则于心所处无依而生，故称无色界（avatthuka）。
Ākāsānañcāyatanassa kasiṇugghāṭimākāsaṃ ārammaṇaṃ. Viññāṇañcāyatanassa tattha pavattaviññāṇaṃ, tasmiṃ kasiṇugghāṭimākāse pavattaṃ viññāṇaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ hoti. Ākiñcaññāyatanassa tassa apagamo tassa ākāsānañcāyatanassa apagamo abhāvo vohāro ārammaṇaṃ hoti. Nevasaññānāsaññāyatanassa ākiñcaññāyatanaṃ ārammaṇaṃ hoti.
空无边处界是以空为所缘的遍；识无边处界是于该处有流转的识，此识为心之所缘，亦依空为所缘的遍而生起。无所有处界，其离乃为空无边处界之离，是无相遍而为所缘。无受想处界，其缘亦是无所有处界。
Rūpe saññā rūpasaññā. Saññāsīsena cittampi gahitaṃ. Samatikkamā kasiṇugghāṭimākāsasamatikkamanena. Paṭighe dvārārammaṇānaṃ saṅghaṭṭane pavattā saññā paṭighasaññā. Dvipañcaviññāṇānaṃ adhivacanaṃ. Tāsaṃ paṭighasaññānaṃ dvipañcaviññāṇānaṃ atthaṅgamā atthaṅgamena. Nānā attā sabhāvo etassāti nānattaṃ, ārammaṇaṃ, nānatte nānāsabhāve pavattā saññā nānattasaññā, nānā attā sabhāvo etissāti vā nānattā, sāyeva saññā nānattasaññā, kāmāvacarasaññāti attho. Tāsaṃ nānattasaññānaṃ amanasikārā amanasikārena.
色为色念，色念者即色的念。具念中所摄的心亦被涵盖。经过超越遮蔽五种境界相的空气超越，阻碍境门的障碍由此生起，如此禀受的色念称为阻碍念。二十五识之名即此。二十五识中阻碍念的内涵，乃二十五识的所涵之义。种种自性如实存在者谓之差别，指各境界的差别。因对象不同而生起差别念，谓之差别念。或谓此种种自性如实存在或谓众生差别，此即差别念，是为欲界的色念。此类差别念不生注意，而通过无注意而生起。
Niyatāniyatavatthukabhedatoti sotāpattimaggo niyatavatthuko. Kasmā? Kāmarūpesuyeva hadayavatthuṃ nissāya uppajjanato. Itare pana tayo maggā aniyatavatthukā. Kasmā? Kāmarūpesu hadayavatthuṃ nissāya jāyanti, arūpe hadayavatthuṃ anissāya jāyanti, tasmā aniyatavatthukā. Tīhi vimokkhamukhehīti suññataanimittaappaṇihitasaṅkhātehi tīhi vimokkhamukhehi.
所谓定、无定之所缘差别，如入流之道是定所缘。为何？因欲色界唯依心所缘——心所系缘产生。其他三种道属无定所缘，何以故？因欲色界所缘依赖心所，色界所缘依赖心所而生，非色界所缘则无依而生，故属无定所缘。所谓三法解脱门者，为无相、无所有、有分别三种定解脱法门。
Yassa saṃvijjanti, taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojenti bandhantīti saṃyojanā. Sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsāyeva saṃyojanā sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsasaṃyojanā, tesaṃ pahānaṃ sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsasaṃyojanappahānaṃ, taṃ karotīti sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsasaṃyojanappahānakaraṃ, sotāpattimaggacittaṃ. Mānopi ekadesato apāyagāmikoyeva pahiyyate. Sotāpattimaggena nissesato na pahiyyate. Sesakilesesupi eseva nayo. Uddhaccaṃ pana ekadesatopi apāyagāmikampi na pahiyyati. Sakadāgāmimaggacittaṃ rāgadosamohānaṃ tanuttakaraṃ. Sotāpattimaggena nāsitasaṃyojanānaṃ pahānaṃ kasmā na vuttanti ce? Paṭhamamaggato dutiyamaggassa mahantattā paṭhamamaggena nāsitā saṃyojanā dutiyamaggena nāsitāti paññāyati, iti yasmā, tasmā na vuttaṃ. Tatiyacatutthamaggesupi eseva nayo. Ettha etasmiṃ lokuttaracitte. Ekekanti vicchāvasena vuttaṃ. Maggānurūpanti vacanaṃ paṭhamamaggassa paṭhamaphalañca anurūpanti viññāpanatthaṃ.
令众生现起烦恼束缚之，即为结缚。所谓我见、疑惑、戒禁误解、爱染，即是结缚。断除此结缚即为断结。作断结者为断除我见、疑惑、戒禁误解、爱染结缚者，是入流道心。人间者虽于十一处中断恶道习气，入流者道则不堕恶趣。余结习亦如是。躁动亦不堕恶趣。须陀洹果入流道心断除贪恚痴，入流道不称断结缘何？一者道与二者道之差别甚大，二者道乃由一道已断结，谓三者、四者道亦同理。此皆指出世心。逐一分别详述。所谓依道而生即依一道与果一体对应而有宣说。
§28
28.Kāme aṭṭheva kāmāvacare aṭṭha eva cittāni, rūpe rūpabhave pañca cittāni, arūpisu cattāri cittāni, anuttarāni lokuttaracittāni cattāri, evaṃ iminā mayā vuttappakārena kusalāni cittāni ekavīsati honti.
二十八种心。欲界之欲行分别八种心，色界之色生有五种心，无色界有四种心，出世间的无上心亦四种。如是以本人所述，善心共计二十一种。
§29
29.Kusalākusalāpagatenasatā muninā kusalato, akusalato ca apagatena satā satisampannena kusale kusalena chekena vasinā pañcavasīhi samannāgatena yaṃ kusalacittaṃ catubhūmigataṃ catūsu bhūmīsu pavattaṃ sakalaṃ sabbaṃ lapitaṃ kathitaṃ, taṃ kusalacittaṃ mayāpi buddhadattācariyena lapitaṃ kathitaṃ.
三十九善心与不善心俱灭者，昔圣贤以善心、不善心俱灭、智慧具足之善心、以微妙智慧助伴，具五种住处的五位圣者，用四生境中善心所作之说，吾亦受大善教师佛陀授受而说此善心。
Niyatāniyatavatthuvasenāti paṭighasampayuttadvayaṃ kāmeyeva hadayavatthuṃ nissāya jāyati, aññabhūmīsu na jāyati, tasmā niyatavatthukaṃ hoti. Itarāni pana akusalāni kāmarūpesu uppajjanakāle hadayavatthuṃ nissāya jāyanti, arūpe hadayavatthuṃ anissāya jāyanti, tasmā aniyatavatthukāni, tena. Paṭisandhijanakājanakavasena cāti uddhaccasahagataṃ paṭisandhiṃ na janeti. Yadi paṭisandhiṃ janeyya, apāyesuyeva janeyya. Kasmā? Sotāpattimaggena ekadesato apāyagāmikampi na jahitaṃ, sabbaṃ na jahitanti attho. Sopi maggo apāyagāmī na hoti. Aññe pana kilesā ekadesavasena apāyagāmikā jahitā, tena paṭhamamaggenāti tasmā na janeti. Ekādasavidhaṃ pana paṭisandhiṃ janeti, tena.
所谓定、无定因缘，乃指伴随着阻碍而生的双重心，唯依欲界心所系缘产生，其他境界则不生，定因此而生。其余不善者于欲色界生起时依赖心所，色界则不依存而生故属无定所缘。因缘说之，因难续生起不生续，若生续必生恶道。为什么？入流道中断恶趣者即不堕恶趣，所有恶趣不尽断亦然。恶趣道本无入流心。其他烦恼在恶趣中断，故称一道，非续生。诸心或能生续恶趣，故执断论。
Diṭṭhamaṅgalādīnīti ādi-saddena sutamaṅgalādīni gahitāni. Sārato uttamato pacceti saddahati. Sabhāvatikkhena sabhāvo tikkho etassāti sabhāvatikkhaṃ, tena sabhāvatikkhena.
以观法吉祥等为始，所谓“始字”乃引出法吉祥等语。沙利雅以最善之心去思惟、欢喜此语。以性质敏锐为本性故称为性质敏锐，此理由性质之敏锐而显。
Assapana paṭighasampayuttassa pāṇātipātādīsu akusalakammesu tikkhappavattikāle asaṅkhārikassa uppatti, mandappavattikāle sasaṅkhārikassa uppatti veditabbā.
应观察具怒气厉害之杀生等不善业，于恶行盛行时，为无所造作者所生；于恶行微弱时，为有所造作者所生，此应当察知。
Tassa momūhassa.
此为愚痴者所造作。
Dukkhavisesassa dukkhanānattassa.
是苦之特殊相非苦之无我相。
§30
30. Lobhamūlavasena aṭṭha cittāni, dosamūlavasā duve cittāni, mohamūlavasena dve cittāni. Evaṃ iminā mayā vuttappakārena akusalāni dvādasappakārāni siyuṃ bhaveyyuṃ.
以贪为根本者八心，以嗔为根本者二心，以痴为根本者二心。依此我所说之分类，十二种不善心可存在。
§31
31.Yaṃ pāpamānasaṃ yaṃ akusalacittaṃ pāpāpāpesu pāpaapāpesu kusalākusalesu apāpena appavattena pāpāpāpappahīnena vuttaṃ īritaṃ kathitaṃ, taṃ pāpamānasaṃ taṃ akusalacittaṃ mayā samudāhaṭaṃ kathitaṃ.
我曾详细阐释过谓：何为有恶意心、何为不善心、何为在恶与非恶之中、不善与善之中皆无法违避者、何为已斩断恶心者。此恶意心、不善心由我所明说。
Yathā panassa yathā pana assa vipākassa kusalaṃ dānādivasena dānādīnaṃ dasapuññakiriyavatthūnaṃ vasena chasu ārammaṇesu pavattati, idaṃ vipākacittaṃ tathā na pavattati. Hi saccaṃ idaṃ vipākaṃ paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇavasena parittadhammapariyāpannesu kāmāvacaradhammantogadhesu chasu ārammaṇesu pavattati. Sampayuttadhammānañca visese asatipi kusalasampayuttadhammato assa vipākassa, sampayuttadhammānañca nānatte asatipi idaṃ vipākaṃ ādāsatalādīsu dhammajātesu mukhanimittaṃ viya nirussāhaṃ. Ayamassādhippāyo – yathā ādāsatale mukhanimittaṃ mukhe calite calati, acalite na calati, mukhassa kāraṇaṃ vinā mukhanimittassa viya kāraṇaṃ natthi, evaṃ kusalakāraṇā vipākassa aññaṃ kāraṇaṃ natthi, nirussāhaṃ vipākaṃ.
譬如有善业的果报，因布施等善行，借诸布施等十种善业之资粮，在六种缘境中发生，该善果心亦不违此理。因为这果报实相，是由业力缘起、禀受而成，乃至于在六境中依止欲行之法及其底下善业，在诸缘境中现起。俱生法种与无记所联者，于此善果业果，俱有彼起，俱不异己，恰似面上有印记，有印即随印动，无印则不动，面无因而印为因亦无，善因果报亦无他因，果报无所倚靠。
§32
32.Kāmāvacaradevānaṃ manussānaṃ ime aṭṭha mahāvipākā duhetukatihetukānaṃ kāmāvacaradevānaṃ, manussānañca paṭisandhiyo bhavanti.
关于欲行天及人，有八种大果报，由欲行天众所起，且与人间果报相续相续相生。
§33-4
33-4.Tato paraṃ pavattiyaṃ yāvatāyukaṃ bhavaṅgaṃ hutvā balavārammaṇe atimahantavibhūtārammaṇe tadārammaṇañca hutvā tato paraṃ maraṇakālasmiṃ cuti hutvā pavattanti , evaṃ iminā mayā vuttappakārena catūsu ṭhānesu vipaccanti vipākabhāvena jāyanti.
然后，从此继续生起时段，着有根本法相，至于强大庄严之相，接着转入当下相，继而临终时感得死相，最终此四处转变，因果之理生起。
§35
35. Sabhūmikusaleheva mahāpākā samā vinā mahāpākā kammadvāraṃ kammakāraṇaṃ vinā, kammañca mahāpuññānaṃ kiriyavatthukaṃ vinā vajjetvā sabhūmikusaleheva attano bhūmiyaṃ pavattehi kusalehi eva samā sadisā. Kammadvāraṃ nāma kāyaviññattikammadvāraṃ, vacīviññattikammadvāraṃ, bhavaṅgasaṅkhātaṃ manodvāraṃ, iti tividhaṃ kammadvāraṃ kammakāraṇaṃ. Kammaṃ nāma aṭṭhakāmāvacarakusalacetanā idha adhippetā.
正如全地般善行，若无大果报，则无大果报所由之业门，若无业缘大善事作，亦无与全地善等量。所谓业门者，是身识作业门、言识作业门、由生根结生之识作心识门，三种业门。业者，即八种欲望所涵盖的善意志，是此处所说。
§36
36.Pākā kusalavipākā aviññattijanattā ca viññatti ca viññatti ca viññattiviññattiyoti vattabbe sarūpekasesaṃ katvā ‘‘viññattī’’ti vuttaṃ, tā janentīti viññattijanā, na viññattijanā aviññattijanā, tesaṃ bhāvo aviññattijanattaṃ. Tasmā aviññattijanattā kāyaviññattivacīviññattisaṅkhātānaṃ kammadvārānaṃ ajanakattā manodvārasaṅkhātassa kammadvārassa vasena ca appavattanato avipākasabhāvato ca akammabhāvato ca appavattanato ceva puññakiriyavatthuvasena appavattanato ceva puññehi no samā asadisā.
果报有善果、不定生果，及不确定所生和不确定果报，统称为“果定”者。果生者即果生，非生者亦非非生，其状态为不定生。因此，不定生者即身识、言识及心识等三业门尚未生起，果报不发生，乃至无业、善业无增，由不增故亦无果果等量，故无与善业相等。
§37-9
37-9.Parittārammaṇattā hi tesamekantato tesaṃ vipākānaṃ ekantato parittārammaṇattā kāmāvacarārammaṇattā tesu vipākesu sattapaññattikārammaṇā karuṇāmuditā kadāci kismiñci kāle na jāyanti, tathā evaṃ tisso pana viratiyo etesu vipākesu na jāyanti, hi kasmā kāraṇā na jāyanti, pañca sikkhāpadā kusalāti kusalā nāmāti satthunā vuttā yasmā kāraṇā, tasmā na jāyanti. Tathādhipatinopettha tathā evameva cattāro adhipatinopi etesu vipākesu na santi. Kasmā ? Chandādīni dhammajātāni puretaraṃ katvā anuppajjanato na santi, iti vacanaṃ viniddise ācariyo katheyya.
因缘断绝，果报必然断绝，此断绝之缘，于六欲境果报中断绝事，慈悲喜舍等七种心所偶尔不生，三皈依于此诸果报亦不生。何以故？因五戒为善之因，诸善无法生育因地故，故不生。依诸主要主宰此理亦然，如教法所说，因先业未生无果，故不生，是为师所示。
§40
40.Asaṅkhārasasaṅkhāravidhānaṃ pana puññato vipākesu asaṅkhārasasaṅkhāravidhānaṃ puññato kusalato āgamanavasena ñeyyaṃ. Tattha ekaccānaṃ ācariyānaṃ matena mukhe calite ādāsatale mukhanimittacalanaṃ viya asaṅkhārassa kusalassa vipāko asaṅkhāro hoti, sasaṅkhārassa kusalassa vipāko sasaṅkhāro hoti, evaṃ āgamanavasena ñeyyaṃ. Paccayato ceva ñeyyaṃ tattha ekaccānaṃ ācariyānaṃ matena balavantehi vibhūtehi paccayehi kammādīhi uppanno asaṅkhāro dubbalehi sasaṅkhāroti evaṃ paccayavasena viññeyyaṃ jānitabbaṃ.
40. 关于无行为聚集的生成方式，乃至善业果报之中的无行为聚集生成，皆应如此理解。其间，有些老师认为口舌动为，如同口为所引发的因缘运动，是善无为果，或言有行为善业之果即为有行为聚集。如此，皆按发生的次第来推知。又在条件方面，有些老师依凭强大的境界、具足的条件与行为等因缘，由行为聚集生出的无行为聚集则显为弱者。这须通过因缘关系明了知悉。
§41-2
41-2. Hīnādīnaṃ puññānaṃ vipākattā hīnādayo vipākā puññavādinā jinena paridīpitā bhavanti, iti evaṃ iminā vuttappakārena pavattaṃ idaṃ aṭṭhavidhaṃ cittaṃ ekantena savatthukaṃ kāmalokasmiṃ jāyate, aññattha pana aññāsu bhūmīsu na jāyate.
41-2. 因低劣等善业的果报，低劣类果报由主张善业者所覆盖，即是如是。依此所说，本法中所起的八种心，一味在此世间有益生起，然于他处他界不生起。
Viññāṇapañcakaṃ niyatārammaṇanti cakkhuviññāṇassa rūpameva ārammaṇaṃ, na saddādayo. Sesattayaṃ yadā cakkhuviññāṇena gahitaṃ ārammaṇaṃ karoti, tadāssa rūpaṃ ārammaṇaṃ hoti. Yadā sotaviññāṇena gahitaṃ, tadāssa saddo ārammaṇo hoti. Yadā ghānajivhākāyaviññāṇehi gahitāni ārammaṇāni karonti, tadāssa gandharasaphoṭṭhabbārammaṇāni honti. Manoviññāṇadhātudvayaṃ yadā tadārammaṇaṃ hoti, tadā chaārammaṇaṃ hoti, evaṃ aniyatārammaṇaṃ hoti.
五种识作用，实为依赖固定之境界。以眼识为例，其境界即色，不包括声等。三者余成，乃在眼识所摄取之境界中完成，此时该境界便为色境界。若由耳识摄取，则该为声境界。鼻、舌、身识摄取时，则分别为鼻、舌、身之对应境界。心识二种境界生起时，亦各有其境界，故乃作不固定的境界。
Rūpārammaṇāya kiriyāmanodhātuyā apagamo padaṭṭhānaṃ āsannakāraṇaṃ etassāti apagamapadaṭṭhānaṃ, tāya āvajjanaṃ katvā ṭhitāya cakkhuviññāṇena dassanakiccaṃ karīyatīti attho. Tathābhāvapaccupaṭṭhānaṃ sampaṭicchanabhāvena gayhākāraṃ. Santīraṇādirasā somanassayuttā manoviññāṇadhātusantīraṇatadārammaṇarasā, upekkhāyuttā pana santīraṇatadārammaṇapaṭisandhibhavaṅgacutirasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā santīraṇādibhāvena gayhākāraṃ.
色境界的作用，因作用消失而引起境地的离散，此即境界离散之起因。其生起伴随着引导，这时，若眼识坚立，便能见闻，此为义。相似存在则缘起，由心识离散表现为形态。如喜乐之心识之离散现象，伴随喜乐感受；无喜乐之离散现象则伴随喜乐消退之感受。此离散状态，与喜乐等感受相似。
§43
43.Kāmāvacarapuññassa kāmāvacarakusalassa soḷasa vipākā honti. Iti yaṃ vacanaṃ vuttaṃ, taṃ vacanaṃ tihetukapuññassa ukkaṭṭhassa vasena ācariyo paridīpaye. Ayamettha attho – chandādhipateyyādīnaṃ vasena ukkaṭṭhatihetukakusalaṃ kāmasugatiyaṃ tihetukapaṭisandhiṃ datvā pavatte aṭṭha ahetukakusalavipākāni, aṭṭha mahākusalavipākānīti soḷasa pākāni nipphādeti.
43. 关于欲界行为善业，有十六种果报。此言所说者，乃由三因缘善业激发而明了释说的。其义在于——由诸欲等支配因缘，生成引起善因果报，产生欲界乐趣，作为三因缘的关系，以致出现八种无因善果，八种大善果，共结十六果报。
§44
44. Kusalānugataṃ katvā bhājitaṃ kiṃ mahaggataṃ vipākacittaṃ kusalānugataṃ kusalaṃ anugataṃ katvā mahaggatakusalacittena samānaṃ katvā bhagavatā bhājitaṃ desitaṃ. Kiṃ kena kāraṇena? Kāmāvacarapuññaṃva kāmāvacarakusalaṃ iva asamānaphalaṃ natthi yato yasmā kāraṇā, tasmā vipākaṃ kusalānugataṃ katvā bhagavatā bhājitaṃ desitaṃ. Kāmāvacarapuññaṃvāti yathā aṭṭhavidhesu kāmāvacarakusalesu ukkaṭṭhatihetukakusalaṃ kāmasugatiyaṃ tihetukapaṭisandhiṃ datvā pavatte soḷasa kusalavipākāni nipphādeti, tihetukaomakañca duhetukaukkaṭṭhañca kāmasugatiyaṃ duhetukapaṭisandhiṃ datvā pavatte tihetukavirahitāni ahetukaduhetukasaṅkhātāni vipākāni nipphādeti, duhetukaomakaṃ pana kāmasugatiyaṃ ahetukapaṭisandhiṃ datvā pavatte aṭṭha ahetukavipākāni nipphādeti, evaṃ kāmāvacarapuññaṃ asamānaphalaṃva hoti.
44. 经世尊所宣说，诸善心依善相而生与分享。这是因何故？与欲界行为善业相似，所产生之果报不具相同的功效。基于此缘故，世尊宣说果报依附于善心而成。所谓欲界行为善业，乃于八种善行中，由三因缘善业生起，为欲界乐趣及三因缘之承续，产生十六种善果。三因缘包括有因无因强弱各种组合所生善果。若有因无因等缘生起，则勿因三因缘之苦难生出果报。如此，欲界行为善业的果报无同等功效。
§45
45. Gajādīnaṃ chāyā gajādisadisā hoti yathā, evaṃ mahaggatavipākaṃ sabbathā sabbapakārena attano kusaleheva samānaṃ hoti.
象等众生的影子如同象及其类的方向一般，依此，所谓大果报也常恒处处以一切善巧行为，与自身善巧相同而具足。
§46-7
46-7.Kāmāvacarapuññaṃva nāparāpariyavedanaṃ idaṃ mahaggatakusalaṃ kāmāvacarapuññaṃva aparāpariyavedanaṃ aparasmiṃ bhave phaladāyakaṃ na hoti, jhānā aparihīnassa bhavagāmino paṭisandhigāmino sattassa kusalānantaraṃyeva phalaṃ uppajjati, iti ca ñāpanatthaṃ etassa mahaggatavipākassa kusalānugataṃ kusalānugamanaṃ bhagavatā kataṃ.
如同功德之善业于爱欲行为，不是与苦乐两边感受相同者，这大果位善业因爱欲行为亦非为他界生之果实者。禅定不可失去者，善趣生者、续法生者，于此生存者，其具足的善果确实产生，正如佛为了智识的缘故，作了关于此大果报的善随善从。
§48
48.Ettha etasmiṃ mahaggatavipāke paṭipadākkamo tesañca hīnādīnaṃ bhedato jhānāgamanato mahaggatakusalajhānassa āgamanavasena vibhāvinā paṇḍitena veditabbo.
这里，在此大果报中，有修道与其分别的低等禅等禅来临，乃至以大果位善禅果报的来临为依据，应由明达者辨别知晓。
§49
49. Ettha vipāke chandādiadhipatīnaṃ abhāvo, ayameva visesato kusalato ayaṃ eva viseso, sesaṃ sabbapakāraṃ avisesena kusalena samaṃ mataṃ kathitaṃ bhagavatā.
在此果报中，欲等诸王不存在，此果报尤为特殊之善果，本果余所有一切行为皆为无特别分别之善，即佛所称平等的善。
§50
50.Suññataṃ animittanti, tathāpaṇihitantipi suññataṃ anattā, animittaṃ aniccaṃ, appaṇihitaṃ dukkhaṃ iti etāni tīṇi nāmāni maggassa anantare catubbidhassa maggassa anantare catubbidhe phale honti.
空者为无相，相亦为空无我；无相者为无常，非相者为苦，此三名是在道之后，四种道中一无余数的四果后生处中出现。
§51
51.Labbhanti parabhāgasmiṃ maggānantare pavattaphalato aññasmiṃ kāle vaḷañjanaphalesu phalasamāpattisamāpajjanakālesu etāni tīṇi nāmāni na labbhante, phalehi vipassanāvaseneva anattaaniccadukkhasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ vipassanānaṃ vasena eva tāni tīṇi nāmāni labbhare phalehi labbhante.
在彼他处道之后的果报中，监察果报中，彼三名不会得见，唯有凭观智而得，因观智以无我、无常、苦集形成的三种智分别，故彼三名确以果报而现得。
§52
52.Hontisādhipatīneva lokuttaraphalāni tu ekantato sādhipatīni eva honti, lokuttaraphalāni ṭhapetvā aññasmiṃ vipāke adhipatī natthi.
52. 唯有主宰者的确独具天上涅槃的果报，专一地为主宰所有。在涅槃果报建立之后，在其他果报中无有主宰。
§53
53. Maggo attano maggabhāvena maggo nāma vuccate bhagavatā. Phalaṃ maggaṃ upādāya aṭṭhaṅgikamaggaṃ nissayaṃ katvā maggo nāma iti vacanaṃ vuccate bhagavatā.
53. 道之名，乃依其本质而称道，乃世尊所说。世尊说：以果为道依托，八支道为依凭，因故称为道。
§54
54.Ime satta akusalavipākā. Gāvo caranti etthāti gocaro, tassadisattā gocaro ārammaṇanti attho, aniṭṭho ca aniṭṭhamajjhatto ca aniṭṭhāniṭṭhamajjhattā, teyeva gocaro aniṭṭhāniṭṭhamajjhattagocaro, tasmiṃ aniṭṭhāniṭṭhamajjhattagocare vattare vattanti. Sukhādittayayuttā te te aṭṭha ahetukakusalavipākā sukhādittayayuttā sukhasomanassaupekkhāvedanāhi sahagatā. Dukkhupekkhāyutā ime ime satta ahetukaakusalavipākā dukkhupekkhāvedanāhi sahagatā.
54. 此为七种不善的果报。如牛奔走所在，即称为牧地，牧者即牛之依托。它既非善非恶，中间等无差别。此即称为牧地、中间等牧地。于此中间等牧地中轮转流转。七种不善无因果报俱，伴随痛苦感受。七种无因善果报则伴随离乐平等感受。
§55
55. Evaṃ chattiṃsadhā pākaṃ pākasāsanapūjito sugato. Kiṃ visiṭṭho? Pākaṃ nāma asuraṃ, taṃ sāsati, pākena attano puññaphalena deve anusāsatīti vā pākasāsano, ko so? Sakko. Tena pākasāsanena pūjito savipākāvipākesu kusalavipākakiriyesu kusalo cheko evaṃ iminā mayā vuttappakārena pākaṃ cittaṃ chattiṃsappakāraṃ abrvi avoca.
55. 如此，善逝被称颂为三十八类果报，奉于因果教法。何以为殊？所谓斗争如阿修罗，乃对自身福报与天界调御相应，称为调御教导者，此者即萨咖。由彼调御教导，赞扬善恶果报及善恶业力者，萨咖被赞誉为调御者。依我所说此理，称其为三十八类心理调御。
Anuḷāresūti khuddakesu. Tathābhāvapaccupaṭṭhānā chaḷārammaṇavijānanagayhākārā. Sabbaññutaññāṇassa gati viya gati etissāti sabbaññutaññāṇagatikā.
56. 小部曰阿奴罗罗者，指六种对理相应之观净行为与认识。此表现如无所不知者所致，即为无所不知识者之表现。
§56
56.Somanassayuttānaṭṭha, kusalākusalāni ca somanassayuttāni aṭṭha kusalākusalāni ca, kriyato pana pañca evaṃ iminā mayā vuttappakārena hāsacittāni terasa.
57. 与欢悦相连的八种善不善，及八种与欢悦相连的善不善，然而只有五种行为，依我所说，此为三种欢笑心态。
§57
57.Puthujjanā hasantettha ettha etesu terasacittesu puthujjanā pana aṭṭhahi cittehi hasanti . Sekhā satta ariyā chahi cittehi hasanti. Asekhā khīṇāsavā pañcahi cittehi hasanti.
57. 普通人（puthujjanā）于此处及此等十三种心中笑，而普通人则在八十八种心中笑。修行者（sekhā）有七种阿拉汉在六种心中笑。未修行者阿拉汉（asekhā khīṇāsavā）则在五种心中笑。
Kusalāni pana rūpārūpakusalāni sekhaputhujjanānaṃ uppajjanti. Imāni rūpārūpakiriyāni khīṇāsavānaṃ bhāvanāyeva kāro bhāvanākāro, tassa vaso bhāvanākāravaso, tena pavattāni. Tāni rūpārūpakusalāni bhāvanāpuññavasappavattāni bhāvanākusalavasena pavattāni. Imesaṃ rūpārūpakiriyānaṃ tesañca rūpārūpakusalānaṃ ayameva viseso.
善法中，以色法及非色法的善法，乃由初行修行者及普通人起。对于已断除染污者而言，这些色法与非色法的善法仅仅是禅定的因缘，作为修行的缘起和支配。当这些禅定因缘生起时，就表现为内心具足修行功德的善法。这些色法及非色法的功德之行与前述色法及非色法的行为之间存在区别。
§58-9
58-9.Yā puthujjanakālasmiṃ, abhinibbattitā pana puthujjanakālasmiṃ puthujjanabhāvaṭṭhitena yoginā abhinibbattitā yā rūpārūpasamāpatti, sā rūpārūpasamāpatti so yogī khīṇāsavo bhikkhu hutvā naṃ rūpārūpasamāpattiṃ yāva yattakaṃ kālaṃ na samāpajjate, tāva tattakena kālena tassa khīṇāsavabhikkhuno kusalā eva rūpārūpakusalā eva hoti. Khīṇāsavena sā rūpārūpasamāpatti sace yadi samāpannā samāpajjitā, kriyā rūpārūpakiriyā hoti.
58-59. 在普通人时间里，是因普通人境界而起的；而那些因修行者境界而起的，是修行者所起的色法与非色法禅定。一个持断染污的比库修习此种禅定时，若未达到该色非色禅定的极限时间，修行者仍具备色非色的善法。若已达到极限时间，该比库当作色非色行为而修习。由此可知，色非色禅定在断染污者中既是禅定行为也是具足善法的修行功德。
§60
60.Ekādasavidhaṃ kāme kāmāvacare kiriyacittaṃ ekādasavidhaṃ, rūpe rūpāvacare pañca, arūpisu cattāri iti sabbāni kriyacittāni vīsati.
60. 十一种欲界及欲界之外的行为心（kiriyacitta）为十一种。色界行为心为五种。无色界行为心为四种。合计所有行为心共二十种。
§61
61.Lokuttarakriyacittaṃ, pana kasmā na vijjati? Maggassa ekacittakkhaṇikattā na vijjati. Ayamettha adhippāyo – catumaggaṭṭho khīṇāsavo nāma na hoti, maggānantarameva phalaṃ uppajjati, maggopi ekacittakkhaṇiko yadi cittaṃ bahucittakkhaṇikaṃ, phalasamaṅgino khīṇāsavassapi maggacittaṃ bhaveyya, evaṃ sati lokuttarakiriyacittaṃ bhaveyyāti adhippāyo.
61. 关于世间出世间行为心，为何不显现？乃因道心（magga）仅一心刹那，不复多心刹那。此即教义——四圣谛之中断染污即为道，且其间即生果报，且道若是诸心刹那之一，其果报需俱足。故世间出世间行为心当然存在。
§62
62.Kriyākriyāpattivibhāgadesako karaṇaṃ kriyaṃ, kriyaṃ nāma vinayapariyāyena akattabbassa karaṇaṃ, na karaṇaṃ akriyaṃ, akriyaṃ nāma vinayapariyāyena kattabbassa akaraṇaṃ, āpajjanaṃ āpatti, kriyāya karaṇena āpatti kriyāpatti, akriyāya akaraṇena āpatti akriyāpatti, kriyāpatti ca akriyāpatti ca kriyāpatyākriyāpattiyo, ekassa āpatti-saddassa lopaṃ katvā ‘‘kriyākriyāpattiyo’’ti vuttaṃ, tāsaṃ vibhāgo kriyākriyāpattivibhāgo, desetīti desako, tassa desako kriyākriyāpattivibhāgadesako. Ṇvu-tu-paccayesu paresu kammatthe chaṭṭhī hotīti vadanti. Jino kiṃ visiṭṭho? Kriyākriyāpattivibhāgadesako hitāhitānaṃ sakriyākriyārato hitassa sakriyāya rato, ahitassa akriyāya rato, yaṃ kriyākriyaṃ, kriyaṃ nāma kriyacittaṃ, akriyaṃ nāma kusalākusalavipākacittaṃ icchanti eke. Taṃ na. Kasmā? Kusalādhikāre ‘‘kusalaṃ muninā lapitaṃ’’ akusalādhikāre ‘‘pāpamānasaṃ pāpāpāpesvapāpena vuttaṃ’’ vipākādhikāre ‘‘pākaṃ sugato abravī’’ti vatvā puna kriyādhikāre ‘‘kusalākusalavipākāni avocā’’ti vacanassa vattabbābhāvato. Tena vāssa kriyākriyaṃ etassāti kriyākriyaṃ, kriyākriyasabhāvanti attho. Ayameva sārato paccetabbo. Yaṃ kriyākriyaṃ cittaṃ kriyākriyāsabhāvaṃ avoca desesi, taṃ kriyākriyaṃ kriyākriyasabhāvaṃ mayā samīritaṃ, sammā pakārena īritaṃ kathitaṃ.
62. “行为”与“非行为”二分法，是指作业与非作业。作业乃律中须作之业，非作业乃不应作之业。作业因作业而有违规称为“作业过失”，非作业因不作业犯过称为“非作业过失”。作业与非作业过失合称为“作非作过失”，简称该分类为“作非作过失分类”，该分类即作非作过失的说明者。众因果中它是第六因。有缺漏者，圣者甚为异胜。作非作过失分类，是善恶双方都包含作业及非作业的一种行为心。有些人误认为善法地位高时，善法即被赞为“善”，恶法地位高时即称为“恶”，果报占主导时即称“果报”，又或因行为地位高而称作“善恶果报之行为”。此种说法不可成立。因舍利子亦说“善恶及其果报称为行为”的言论不成立。应以此理断疑：行为即具“作与非作”的特质。此为义理所在。所有言说之中，主张行为即作非作行为的是我严密审定、正确阐明的说法。
§64
64.Ekūnanavutisabbe, cittuppādā mahesinā lokuttare aṭṭha katvā ekūnanavuti sabbe cittuppādā mahesinā tathāgatena samāsato saṅkhepato niddiṭṭhā.
六十四、九十九各有，诸心生起，胜于世间者，分立八种；而九十九各，诸心生起，胜于世间者，如来总摄，略备彰显。
§65
65.Piṭake abhidhammasmiṃ, ye bhikkhū pāṭavatthino abhidhammapiṭake paṭuno bhāvo pāṭavaṃ, tena attho pāṭavattho, so etesaṃ atthīti pāṭavatthino, chekabhāvatthikā ye bhikkhū, tehi bhikkhūhi ayaṃ abhidhammāvatāro uggahetabbo sikkhitabbo punappunaṃ cintitabbo.
六十五、在藏中阿毗达摩，即众比库修习阿毗达摩经藏，对所修之法通达明了者，谓之通达法者。此即其意。通达法者，即精通法义者。若有比库通达单一法义者，彼等比库，应当承受学习此阿毗达摩法门，不断勤修，复三思量。
§66
66.Ye janā tassaṅkāsena taṃsannibhena abhidhammāvatārena abhidhammamahodadhiṃ mahāsāgarasannibhaṃ abhidhammaṃ taranti, te imaṃ lokaṃ paralokañca taranti. Itīti parisamāpane.
六十六、若有人乘借此法门之绪，依其相似，渡过广阔如大海之阿毗达摩法海者，彼等亦能度此世界及他方世界。至此则作为结论。
Iti abhidhammāvatāraṭīkāya · 如是《阿毗达摩入门疏》中
Cittaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. · 心论释竟。
Paṭhamo paricchedo. · 第一章。