6. Rūpaparicchedo
6. Rūpaparicchedo六、色分别品
§1
1. Ettāvatā vibhattā hi, sappabhedappavattikā.
1. 这些事物确实被分为多种类别,且具有多样的变现形态。
Cittacetasikā dhammā, rūpaṃ dāni pavuccati.
这些事物是心与心所法,现今称为色法。
§2
2. Samuddesā vibhāgā ca, samuṭṭhānā kalāpato.
2. 此中包括生成的种类与其聚合团体。
Pavattikkamato ceti, pañcadhā tattha saṅgaho.
依其发生之因,此处合计有五种分类。
Rūpasamuddeso色总说
§3
3. Cattāri mahābhūtāni, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpanti duvidhampetaṃ rūpaṃ ekādasavidhena saṅgahaṃ gacchati.
3. 四大元素:地、水、火、风与这四大元素所生之所依,被称为两种形式──色法,共有十一种集合聚合。
§4
4. Kathaṃ? Pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātu bhūtarūpaṃ nāma.
4. 如何?地界、水界、火界、风界,即为所谓四大所成之色法。
§5
5. Cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo pasādarūpaṃ nāma.
五者者:眼、耳、鼻、舌、身,称为五根。
§6
6. Rūpaṃ saddo gandho raso āpodhātuvivajjitaṃ bhūtattayasaṅkhātaṃ phoṭṭhabbaṃ gocararūpaṃ nāma.
色、声、香、味、水和触,诸法本性分别,彼谓五境。
§7
7. Itthattaṃ purisattaṃ bhāvarūpaṃ nāma.
有别人我差别者,称为色身法。
§8
8. Hadayavatthu hadayarūpaṃ nāma.
心所依处谓之心所。
§9
9. Jīvitindriyaṃ jīvitarūpaṃ nāma.
生命根则为生命法。
§10
10. Kabaḷīkāro āhāro āhārarūpaṃ nāma.
粪尿乃至饮食,彼界名饮食。
§11
11. Iti ca aṭṭhārasavidhampetaṃ rūpaṃ sabhāvarūpaṃ salakkhaṇarūpaṃ nipphannarūpaṃ rūparūpaṃ sammasanarūpanti ca saṅgahaṃ gacchati.
第十一。此处所说十八种聚合成一体之色,分别为自然色、特征色、具备相状色、完成色、色色及称名色等,谓其为总摄汇集。
§12
12. Ākāsadhātu paricchedarūpaṃ nāma.
第十二。名为空界分割色。
§13
13. Kāyaviññatti vacīviññatti viññattirūpaṃ nāma.
第十三。称为身显现与语显现二显现色。
§14
14. Rūpassa lahutā mudutā kammaññatā viññattidvayaṃ vikārarūpaṃ nāma.
第十四。色具有轻便、柔滑及可打磨之性质,此二显现谓为变化色。
§15
15. Rūpassa upacayo santati jaratā aniccatā lakkhaṇarūpaṃ nāma.
第十五。色之增上、连绵、朽坏与无常,即为其特征色。
§16
16. Jātirūpameva panettha upacayasantatināmena pavuccatīti ekādasavidhampetaṃ rūpaṃ aṭṭhavīsatividhaṃ hoti sarūpavasena.
第十六。生类别色仅以增上连绵名之,故以十一种色计,形同二十八种色合集。
§17
17. Kathaṃ –
第十七章 如何——
Bhūtappasādavisayā, bhāvo hadayamiccapi;
心意中对过往事无牵挂的境界,即便不欲亦现于心;
Jīvitāhārarūpehi, aṭṭhārasavidhaṃ tathā.
生命以食物为依赖,亦具十八种形态如是。
Paricchedo ca viññatti, vikāro lakkhaṇanti ca;
变化包括聚合、分散、转变及特征等;
Anipphannā dasa ceti, aṭṭhavīsavidhaṃ bhave.
未显现者有十种,显现者则有二十八种种类。
Ayamettha rūpasamuddeso. · 此中,以上为色总说。
Rūpavibhāgo色分别
§18
18. Sabbañca panetaṃ rūpaṃ ahetukaṃ sappaccayaṃ sāsavaṃ saṅkhataṃ lokiyaṃ kāmāvacaraṃ anārammaṇaṃ appahātabbamevāti ekavidhampi ajjhattikabāhirādivasena bahudhā bhedaṃ gacchati.
第十八章 一切之色法,皆无因生,具善缘,染污,造作,世间及欲界所缘,应当摒弃仅此一种内外等因起、因异多种差别状存在。
§19
19. Kathaṃ? Pasādasaṅkhātaṃ pañcavidhampi ajjhattikarūpaṃ nāma, itaraṃ bāhirarūpaṃ.
如何说?称为意所摄五种之内在形态,别有一种外在形态。
§20
20. Pasādahadayasaṅkhātaṃ chabbidhampi vatthurūpaṃ nāma, itaraṃ avatthurūpaṃ.
称为意所摄心所六种之法体,别有一种非法体。
§21
21. Pasādaviññattisaṅkhātaṃ sattavidhampi dvārarūpaṃ nāma, itaraṃ advārarūpaṃ.
称为意所摄意识七种之门形,别有非门形。
§22
22. Pasādabhāvajīvitasaṅkhātaṃ aṭṭhavidhampi indriyarūpaṃ nāma, itaraṃ anindriyarūpaṃ.
称为意所摄受用八种根形,别有非根形。
§23
23. Pasādavisayasaṅkhātaṃ dvādasavidhampi oḷārikarūpaṃ santikerūpaṃ, sappaṭigharūpañca, itaraṃ sukhumarūpaṃ dūrerūpaṃ appaṭigharūpañca.
称为意所摄境界十二种,包括外壳形、靠近形、完全接触形,别有柔弱形、远离形、不完全接触形。
§24
24. Kammajaṃ upādinnarūpaṃ, itaraṃ anupādinnarūpaṃ.
有行为所生之因缘形,别有无因缘形。
§25
25. Rūpāyatanaṃ sanidassanarūpaṃ, itaraṃ anidassanarūpaṃ.
25. 色界乃是具现的色,另外的则是不具现的色。
§26
26. Cakkhādidvayaṃ asampattavasena, ghānādittayaṃ sampattavasenāti pañcavidhampi gocaraggāhikarūpaṃ, itaraṃ agocaraggāhikarūpaṃ.
26. 由眼及其他根之二者未成熟状态,鼻及火之两个成熟状态,合成五种可观察、可获得的色相,其他则是不可观察、不可获得的色相。
§27
27. Vaṇṇo gandho raso ojā bhūtacatukkañceti aṭṭhavidhampi avinibbhogarūpaṃ, itaraṃ vinibbhogarūpaṃ.
27. 色染、香、味、力及存在四类构成八种非分别的色相,其他的则是分别的色相。
§28
28. Iccevamaṭṭhavīsati-vidhampi ca vicakkhaṇā.
28. 此般二十五种色相即是慧眼所明了者。
Ajjhattikādibhedena, vibhajanti yathārahaṃ.
他们依内外的分别差别,依其本义而区分。
Ayamettha rūpavibhāgo. · 此中,以上为色分别。
Rūpasamuṭṭhānanayo色等起法
§29
29. Kammaṃ cittaṃ utu āhāro ceti cattāri rūpasamuṭṭhānāni nāma.
29. 行、心、季节、饮食,名为四种色界现象。
§30
30. Tattha kāmāvacaraṃ rūpāvacarañceti pañcavīsatividhampi kusalākusalakammamabhisaṅkhataṃ ajjhattikasantāne kammasamuṭṭhānarūpaṃ paṭisandhimupādāya khaṇe khaṇe samuṭṭhāpeti.
30. 其中,包括感官对象中欲界的色界诸法,乃至五十二种分别善恶业的内在根本种子,均属于业之所生的形式,随时不断引生连系,时刻促发其现起。
§31
31. Arūpavipākadvipañcaviññāṇavajjitaṃ pañcasattatividhampi cittaṃ cittasamuṭṭhānarūpaṃ paṭhamabhavaṅgamupādāya jāyantameva samuṭṭhāpeti.
31. 非色果报中,除五种色识外,余五十七种俱无色心,皆为心之所生;此种心,依于初生此处生起,隶属第一生有之缘起,随时生发现起。
§32
32. Tattha appanājavanaṃ iriyāpathampi sannāmeti.
32. 其中轨迹心道,谓行于行路之境界也。
§33
33. Voṭṭhabbanakāmāvacarajavanābhiññā pana viññattimpi samuṭṭhāpenti.
33. 行欲之道,息心之所觉察,乃诸感知现象之所滋生,常随其生起。
§34
34. Somanassajavanāni panettha terasa hasanampi janenti.
34. 欣悦生起之道,能令众生皆发出笑容轻乐。
§35
35. Sītuṇhotusamaññātā tejodhātu ṭhitippattāva utusamuṭṭhānarūpaṃ ajjhattañca bahiddhā ca yathārahaṃ samuṭṭhāpeti.
35. 冷暖等同,明亮法则恒立,遂成四季生起之现象,无论内外,均随其自然法则恒常现起。
§36
36. Ojāsaṅkhāto āhāro āhārasamuṭṭhānarūpaṃ ajjhoharaṇakāle ṭhānappattova samuṭṭhāpeti.
36. 食物由力所聚合而成,其本质是因摄取食物而起。消化时,如同物体到位般地将其摄持。
§37
37. Tattha hadayaindriyarūpāni kammajāneva.
37. 其中,心与心所的诸根如同业的生起。
§38
38. Viññattidvayaṃ cittajameva.
38. 两种分辨亦如由心所生。
§39
39. Saddo cittotujo.
39. 声音则生于心。
§40
40. Lahutādittayaṃ utucittāhārehi sambhoti.
40. 轻与重二处由适当的心的摄取而生。
§41
41. Avinibbhogarūpāni ceva ākāsadhātu ca. Catūhi sambhūtāni.
41. 还有非感触形态与空间界,皆由四者所生。
§42
42. Lakkhaṇarūpāni na kutoci jāyanti.
形相不生于他处,绝无他生之处。
§43
43. Aṭṭhārasa pannarasa, terasa dvādasāti ca.
有十八、十五、十三及十二等数。
Kammacittotukāhāra-jāni honti yathākkamaṃ.
业心所感而生,如其所当,如常所作。
§44
44. Jāyamānādirūpānaṃ, sabhāvattā hi kevalaṃ.
现起等色,本性唯然,形相非生,或有或无,已明示之。
Lakkhaṇāni na jāyanti, kehicīti pakāsitaṃ.
45. 一出一灭、一止一依缓,聚二十一种色相称之。
Ayamettha rūpasamuṭṭhānanayo. · 这是此处色法生起因的理趣。
Kalāpayojanā色聚的组合。
§45
45. Ekuppādā ekanirodhā ekanissayā sahavuttino ekavīsati rūpakalāpā nāma.
45. 同时生起、同时灭尽、同依一处、共同存活者,称为二十一种色聚。
§46
46. Tattha jīvitaṃ avinibbhogarūpañca cakkhunā saha cakkhudasakanti pavuccati. Tathā sotādīhi saddhiṃ sotadasakaṃ ghānadasakaṃ jivhādasakaṃ kāyadasakaṃ itthibhāvadasakaṃ pumbhāvadasakaṃ vatthudasakañceti yathākkamaṃ yojetabbaṃ. Avinibbhogarūpameva jīvitena saha jīvitanavakanti pavuccati. Ime nava kammasamuṭṭhānakalāpā.
46. 其中,生命以不出的形态与眼及眼所共称为眼根十等相。类似的,与耳等根共称为耳根十等、鼻根十等、舌根十等、身根十等、女性相十等、男性相十等、衣根十等等,应依序配合使用。不出的形态称为『不出之生命』,与生命共同称为生命根十等。此为九种业所聚集的结。
§47
47. Avinibbhogarūpaṃ pana suddhaṭṭhakaṃ, tadeva kāyaviññattiyā saha kāyaviññattinavakaṃ, vacīviññattisaddehi saha vacīviññattidasakaṃ, lahutādīhi saddhiṃ lahutādekādasakaṃ, kāyaviññattilahutādidvādasakaṃ, vacīviññattisaddalahutāditerasakañceti cha cittasamuṭṭhānakalāpā.
47. 不出的形态纯洁称为纯八称,与身识共称为身识九、与语识声音共称为语识十、与轻细等共称为轻细十一、与身识及轻细等共称为十二、与语识、声音及轻细等共称为十三,这是心所聚集的结。
§48
48. Suddhaṭṭhakaṃ saddanavakaṃ lahutādekādasakaṃ saddalahutādidvādasakañceti cattāro utusamuṭṭhānakalāpā.
48. 纯八、语音九、轻细十一、语音轻细十二共计四种季节聚集的结。
§49
49. Suddhaṭṭhakaṃ lahutādekādasakañceti dveāhārasamuṭṭhānakalāpā.
49. 纯八与轻细十一共计两种根食聚集的结。
§50
50. Tattha suddhaṭṭhakaṃ saddanavakañceti dve utusamuṭṭhānakalāpā bahiddhāpi labbhanti, avasesā pana sabbepi ajjhattikamevāti.
50. 此中纯八与语音九共计两种季节聚集的结,外面亦可获得;但其余皆为内内在的。
§51
51. Kammacittotukāhāra-samuṭṭhānā yathākkamaṃ.
51. 业识根食等聚集,应依序如是。
Nava cha caturo dveti, kalāpā ekavīsati.
「九」与「四」分为「二」,总和为「二十一团块」。
Kalāpānaṃ pariccheda-lakkhaṇattā vicakkhaṇā;
这些团块以「划分特征」为标志,区别清楚;
Na kalāpaṅgamiccāhu, ākāsaṃ lakkhaṇāni ca.
并非从团块起始说,而是依空性等特征判别。
Ayamettha kalāpayojanā. · 这是此处色聚组合的说明。
Rūpapavattikkamo色法转起的次第。
§52
52. Sabbānipi panetāni rūpāni kāmaloke yathārahaṃ anūnāni pavattiyaṃ upalabbhanti.
五十二、在欲界中,所有这些色法普遍存在,且至少有一些显现。
§53
53. Paṭisandhiyaṃ pana saṃsedajānañceva opapātikānañca cakkhusotaghānajivhākāyabhāvavatthudasakasaṅkhātāni satta dasakāni pātubhavanti ukkaṭṭhavasena, omakavasena pana cakkhusotaghānabhāvadasakāni kadācipi na labbhanti, tasmā tesaṃ vasena kalāpahāni veditabbā.
五十三、至于续起及合成生起者以及眼、耳、鼻、舌、身、意等六根所能感知的事物,对应五、十这种数目出现七次或十次,如树枝般密集;但像药木这样眼、耳、鼻、舌、身等六根所能感知的有十种时,偶尔缺失,故应依此区分团块。
§54
54. Gabbhaseyyakasattānaṃ pana kāyabhāvavatthudasakasaṅkhātāni tīṇi dasakāni pātubhavanti, tatthāpi bhāvadasakaṃ kadāci na labbhati, tato paraṃ pavattikāle kamena cakkhudasakādīni ca pātubhavanti.
五十四、胎儿床生命形体的色法现象可见三至十种,且色法有时失缺;但在活动期,则随欲产生眼等六根所感知的十种色现象。
§55
55. Iccevaṃ paṭisandhimupādāya kammasamuṭṭhānā, dutiyacittamupādāya cittasamuṭṭhānā, ṭhitikālamupādāya utusamuṭṭhānā, ojāpharaṇamupādāya āhārasamuṭṭhānā ceti catusamuṭṭhānarūpakalāpasantati kāmaloke dīpajālā viya, nadīsoto viya ca yāvatāyukamabbocchinnā pavattati.
55. 如是基于连结而生起业业,基于第二心而生起心业,基于停留时期而生起时世业,基于力量生起食业,这四种业的集合,好比欲界中的灯火,像江河水流一样,在其寿命之内不断流转生灭。
§56
56. Maraṇakāle pana cuticittoparisattarasamacittassa ṭhitikālamupādāya kammajarūpāni na uppajjanti, puretaramuppannāni ca kammajarūpāni cuticittasamakālameva pavattitvā nirujjhanti, tato paraṃ cittajāhārajarūpañca vocchijjati, tato paraṃ utusamuṭṭhānarūpaparamparā yāva matakaḷevarasaṅkhātā pavattanti.
56. 然而于死亡时,随心而去的心一同停留时,业果的形态不再产生,先前已经产生的业果,在随心同一时间流转完成而止息,之后业力所生的心离弃身心,继而基于时世业的连续不断,形成至身体腐朽之时依止缘起而流转。
§57
57. Iccevaṃ matasattānaṃ, punadeva bhavantare.
57. 如是,众生的存在,复次依他生起。
Paṭisandhimupādāya, tathā rūpaṃ pavattati.
基于连结,因而形态流转。
§58
58. Rūpaloke pana ghānajivhākāyabhāvadasakāni ca āhārajakalāpāni ca na labbhanti, tasmā tesaṃ paṭisandhikāle cakkhusotavatthuvasena tīṇi dasakāni jīvitanavakañceti cattāro kammasamuṭṭhānakalāpā, pavattiyaṃ cittotusamuṭṭhānā ca labbhanti.
58. 于色界中,不能获得鼻、舌、身等十处感官所需的食物集合,故其连结时,有如眼耳根及其所缘境界的三十处,乃四种业集合生起,新生心业亦得成就。
§59
59. Asaññasattānaṃ pana cakkhusotavatthusaddāpi na labbhanti, tathā sabbānipi cittajarūpāni, tasmā tesaṃ paṭisandhikāle jīvitanavakameva, pavattiyañca saddavajjitaṃ utusamuṭṭhānarūpaṃ atiricchati.
59. 无所觉知的众生,眼耳根及其所缘境界乃至声音,也不能得到;诸心业果亦然。因此其连结时,其寿命方始,新生声音依缘出现,超过之前的时世业果。
§60
60. Iccevaṃ kāmarūpāsaññīsaṅkhātesu tīsu ṭhānesu paṭisandhipavattivasena duvidhā rūpappavatti veditabbā.
60. 因此,在被名为『欲乐色所见』的三处之中,作为缘起因缘相续的现象,须分别知见有两种色的现象发生。
§61
61. Aṭṭhavīsati kāmesu, honti tevīsa rūpisu.
61. 在二十八种欲境中,存在三十三种色境。
Sattaraseva saññīnaṃ, arūpe natthi kiñcipi.
在七十八种识境中,空无任何色境。
Saddo vikāro jaratā, maraṇañcopapattiyaṃ;
声音的变化,缘于衰老与死的生起;
Na labbhanti pavatte tu, na kiñcipi na labbhati.
当其生起时则不可得,亦无任何可得之法。
Ayamettha rūpapavattikkamo. · 这是此处色法转起次第的说明。
Nibbānabhedo涅槃的分类。
§62
62.Nibbānaṃ pana lokuttarasaṅkhātaṃ catumaggañāṇena sacchikātabbaṃ maggaphalānamārammaṇabhūtaṃ vānasaṅkhātāya taṇhāya nikkhantattā nibbānanti pavuccati.
62. 而涅槃则是一种出世间的境界,四圣谛所宣说,实证于道果,成为此界所不生起之灭爱、灭欲,故称为『涅槃』。
§63
63. Tadetaṃ sabhāvato ekavidhampi saupādisesanibbānadhātu anupādisesanibbānadhātu ceti duvidhaṃ hoti kāraṇapariyāyena.
63. 因此,从事物的本性来看,灭有两种:带余出灭法与无余出灭法。这是根据因缘理由而成的二分法。
§64
64. Tathā suññataṃ animittaṃ appaṇihitañceti tividhaṃ hoti ākārabhedena.
64. 空无相无造作则有三种,依形态区别而分三类。
§65
65. Padamaccutamaccantaṃ, asaṅkhatamanuttaraṃ.
65. 有所受持的字义,及无数而无上。
Nibbānamiti bhāsanti, vānamuttā mahesayo.
涅槃者,伟大神圣说此为出离之境。
Iti cittaṃ cetasikaṃ, rūpaṃ nibbānamiccapi;
如此,心意及心所构成的亦是涅槃,形色亦属涅槃,
Paramatthaṃ pakāsenti, catudhāva tathāgatā.
如来宣示此为究竟真义,四种涅槃义皆如是表明。
Iti abhidhammatthasaṅgahe rūpasaṅgahavibhāgo nāma · 如是,《阿毗达摩义摄》中名为“色摄分别”的部分。
Chaṭṭho paricchedo. · 第六章。