2. Rūpakaṇḍaṃ
2. Rūpakaṇḍaṃ二、色品
Uddesavaṇṇanā
提纲解释。
Kenacīti rūpena vā arūpena vā. Cittuppādena tāva rūpassa samayavavatthānaṃ na sakkā kātuṃ abyāpitāya anekantikatāya cāti imamatthaṃ dassento ‘‘acittasamuṭṭhānasabbhāvato’’tiādimāha. Tattha acittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ cittassa tīsu khaṇesu uppajjatīti imasmiṃ tāva vāde cittuppattisamayena rūpūpapattisamayassa vavatthānaṃ mā hotu, cittassa uppādakkhaṇeyeva sabbampi rūpaṃ uppajjatīti imasmiṃ pana vāde kathanti? Etthāpi acittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ cittena sahuppādepi anindriyabaddharūpaṃ viya acittapaṭi bandhuppādatāya na cittena vavatthāpetabbasamayanti vuttaṃ ‘‘acittasamuṭṭhānasabbhāvato’’ti. Tena cittuppādena rūpassa samayavavatthānaṃ na byāpīti dasseti. Anekacittasamuṭṭhānatāya vavatthānābhāvatoti sambandho. Niyate hi samuṭṭhāpakacitte cittasamuṭṭhānarūpassa siyā vavatthānanti.
何谓“何以之因”？或谓具形相，或谓无形相。因心所生故，不可能永恒存在于形相之中，因其无法周遍之故。于此教法中言说“心起之物本性”者是也。所谓心起者，形色于心中三刹那内生起，因而其时不应生起对形色永恒存在之说；虽有此说，实则谓心起之形色同心共生，非感官所系之形色，因其为心之相关所生，不为心所能穷尽，此谓“心起之物本性”。因此不谓心所生形色永恒存在，乃因多心所成形色无法一定。实则常由某一生起心，而形色随心所生。
Kesañcīti kāmāvacarakusalādīnaṃ. Katthacīti āruppe. Kesañcīti vā kesañci pañcavokāravipākānaṃ. Katthacīti paṭisandhikkhaṇe carimakkhaṇe ca. ‘‘Tasmiṃ samaye phasso hotī’’tiādinā (dha. sa. 1) cittasahabhāvinaṃ eva cittena samayavavatthānaṃ katanti vuttaṃ ‘‘acittasahabhubhāvato’’ti. Tesanti upādārūpānaṃ. Yo yassa sahabhāvena upakārako, so eva tassa samayavavatthāpakabhāvena vuttoti āha ‘‘sahajāta…pe… ttanato’’ti. Nāpi mahābhūtehītiādinā vavatthānābhāvameva dasseti. Kesañcīti akammajādīnaṃ. Kehicīti kammajādīhi. Pavattitoti pavattanato. Sahāti ekasmiṃ kāle. Abhāvāti niyogato abhāvā.
何谓“某所”？谓诸欲界所善作诸法。何处？谓无色界。何谓“某所”？亦或谓五识感受果报之处。何处？谓续次生起及终结刹那。以“于彼时触起”等经文说法，仅谓与心同起之心所相，称为“与心共起本性”。此所谓执着色法之身或物者，唯其有共生而谓之共起。非谓诸大元素而无存在，乃因不可证实其处。此谓“某所”，变动生起。共生者谓同时一处。不存在者谓指定无之事。
Viññatti…pe… na sakkā vattuṃ mahābhūtehi samayavavatthāne kariyamāne tehi ayāvabhāvitatāyāti adhippāyo. Ekasmiṃ kāletiādināpi mahābhūtehi samayaniyamane vavatthānābhāvameva vibhāveti. ‘‘Tathā vibhajanattha’’nti, ‘‘avibhattaṃ abyākataṃ atthīti dassetu’’nti ca imesaṃ padānaṃ ‘‘vibhattaṃ avibhattañca sabbaṃ saṅgaṇhanto āhā’’ti iminā sambandho. Samayavavatthānaṃ katvā niddisiyamānassa nippadesatāya asambhavato ekadesaṃ niddisitvā sāmaññena nigamanaṃ yuttaṃ, akatvā pana samayavavatthānaṃ sarūpato niddisanena tathāti imamatthaṃ āha ‘‘samayavavatthānenā’’tiādinā. Avibhatteti vipākakiriyābyākataṃ viya na pubbe vibhatte. Vibhajitabbeti bhedavantatāya vibhajanārahe. Dassiteti uddisanavasena dassite. Vuttamevatthaṃ vitthāratarena dassetuṃ ‘‘ettha panā’’tiādimāha.
关于识：不可谓大元素能常存或同起于诸时，故谓彼处无常。即使单一时点，以大元素之制约，亦显无常之义。言当为区别故，欲显示尚未分明者，不可妄断。故言“分明与不分明悉皆揽摄”，此言关联。彼时点所界定之相，实因不可生故，相等不可得。因无处界定而非所作，不能一处界定，故应般化示现。未分明者，谓果报与业尚未显现，非先前分明。故应分辨者，因其异体分明区别。所谓显示，意为以意图展现之意。欲更详解理，即下文所说“然于此则…”。
Vipākādidhammānaṃ nayanaṃ nayo, sova dassananti nayadassanaṃ. ‘‘Desanā’’ti vuttaṃ heṭṭhā gahaṇameva nayadassananti. Dutiyavikappe pana kāmāvacarādibhāvena nīyatīti nayo, kiriyābyākataṃ. Tassa dassanaṃ nayadassananti yojetabbaṃ. Dukādīsu niddesavāre ca hadayavatthuno anāgatattā taṃ aggahetvā paṭhamavikappo vutto, ekake pana vatthupi gahitanti ‘‘hadayavatthuñcā’’ti dutiyavikappe vuttaṃ. Kiṃ pana kāraṇaṃ dukādīsu niddesavāre ca hadayavatthu na gahitanti? Itaravatthūhi asamānagatikattā desanābhedato ca. Yathā hi cakkhuviññāṇādīni ekantato cakkhādinissayāni, na evaṃ manoviññāṇaṃ ekantato hadayavatthunissayaṃ, nissitamukhena ca vatthudukādidesanā pavattā. Yampi ekantato hadayavatthunissayaṃ, tassa vasena ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa vatthū’’tiādinā dukādīsu vuccamānesupi tadanukūlaārammaṇadukādayo na sambhavanti. Na hi ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa ārammaṇaṃ, atthi rūpaṃ na manoviññāṇassa ārammaṇa’’ntiādinā sakkā vattunti vatthārammaṇadukadesanā bhinnagatikā siyuṃ, samānagatikā ca tā desetuṃ bhagavato ajjhāsayo. Esā hi bhagavato desanā pakati. Teneva hi nikkhepakaṇḍe cittuppādavibhāgena avuccamānattā avitakkāvicārapadavissajjane vicāroti vattuṃ na sakkāti avitakkavicāramattapadavissajjane labbhamānopi vitakko na uddhaṭo, aññathā vitakko cāti vattabbaṃ siyāti. Evaṃ itaravatthūhi asamānagatikattā desanābhedato ca dukādīsu uddese na gahitaṃ. Uddiṭṭhasseva hi niddisanato niddesepi na gahitaṃ hadayavatthūti vadanti.
关于果报诸法之认识方式：谓“认识”为“见”，即说法带领心识之见。初步表现仅为把握，即为“领会见”；第二次表现，依欲界诸根所起之行为而定，属尚未显现法。此观见称为领会见。当解释苦等时，心胸所在之处未来之理，先被执到，故称第一次表现。但于某些场所则不执此心胸处。例如眼识等唯依眼而起，不同于心识唯依心胸处起。唯依心胸处起者不成立苦等涅槃之理故不执拿。不能说“有依色法而无依心识”，此解释为因缘道理有差异，世尊之说即显示此理。此为世尊之所说之大意。于此境遇，即于无念无想境界之安住中，观为“思维”，然不离思想与觉知。所以说无念仅心识升不起，无思考则思想不张扬，反之则思考增长。彼理亦当如此论述。依不同境界及因缘，教法有所偏重，则于苦等处非全抓取。仅依教示而非随处抓取心胸处。
Cakkhādidasakāsattāti cakkhusotaghānajivhākāyaitthibhāvapurisabhāvadasakā satta, ekasantānavasena vā cakkhusotaghānajivhākāyabhāvavatthudasakā satta. Nibbānassa asatipi paramatthato bhede parikappitabhedopi bhedoyeva vohāravisayeti katvā sopādisesādibhedo vutto.
所谓眼等十体即眼、耳、鼻、舌、身、意、所缘及其相貌，共七种，或视为各单一空间中之七种识根及对应体相。灭尽及非存在之义，依根本差别而定，亦包含断灭等不同义，稍有分别。
§584
584. Kiñcāpi aññattha kukkuṭaṇḍasaṇṭhāne parimaṇḍala-saddo dissati, cakkasaṇṭhānatā pana vaṭṭasaṇṭhāne cakkavāḷe vuccamāno parimaṇḍala-saddo vaṭṭapariyāyo siyā. Anekatthā hi saddāti adhippāyenāha ‘‘vaṭṭaṃ parimaṇḍala’’nti. Ettha ca sineruyugandharādīnaṃ samuddato upariadhobhāgānaṃ vasena ubbedho vutto, āyāmavitthārehipi sineru caturāsītiyojanasahassaparimāṇova. Yathāha ‘‘sineru, bhikkhave, pabbatarājā caturāsīti yojanasahassāni āyāmena, caturāsīti yojanasahassāni vitthārenā’’ti (a. ni. 7.66). Sineruṃ pākāraparikkhepavasena parikkhipitvā ṭhitā yugandharādayo, sineruyugandharādīnaṃ antarepi sītasamuddā nāma. ‘‘Te visālato yathākkamaṃ sineruādīnaṃ accuggamanasamānaparimāṇā’’ti vadanti.
此外，在鸡冠山所在处，也呈现环状声音；但在轮处所在的位置，则称为轮界上的环状声音。由于声音有多种含义，所以有学者用“环”与“环状”一说来概括。这里所谓的四重山恒河、犍陀罗等，是指海洋上上下层部分的安住，被叫作沉水山。据尺寸大小测量，沉水山大约有四十八千万由旬。正如经中所说：“诸比库！沉水山是四十八千万由旬高，四十八千万由旬广大。”在人围绕沉水山筑造堤坝设界后，犍陀罗等众生居于其间，沉水山与犍陀罗中间还有被称为寒海的所在。说他们宽广无边，大小相当于沉水山等高峻挪移的范围。
Koṭisatasahassacakkavāḷasseva āṇākhettabhāvo dasasahassacakkavāḷassa jātikhettabhāvo viya dhammatāvaseneva veditabbo. Vikappasamānasamuccayavibhāvanesu viya avadhāraṇe aniyame ca vā-saddo vattatīti tathā yojanā katā. Anekatthā hi nipātāti. Tattha anekantikattho aniyamattho.
像十万亿轮世界的圆形场域，是净坛境地般的十万轮世界的产地，理应依那样的法则了解。于形态性质相似的集合分析中，因承载、调御的不同，声音因缘而起，故界定由此而成的由旬范围。因“多义”的缘故，谓之“词萃”，此处多指多义多面，亦有不定莫测的含义。
Sīlādivisuddhisampādanena, catudhātuvavatthānavaseneva vā mahākiccatāya mahantena vāyāmena. Satipi lakkhaṇādibhede ekasmiṃ eva kāle ekasmiṃ santāne anekasatasahassakalāpavuttito mahantāni bahūni bhūtāni paramatthato vijjamānānīti vā mahābhūtāni yathā ‘‘mahājano’’ti. Evanti ‘‘upādāya pavatta’’nti atthe sati paṭiccasamuppannatā vuttā hoti paccayasambhūtatādīpanato. Upādāyatīti upādāyati evāti adhippāyo. Tenevāha ‘‘ekantanissitassā’’ti. ‘‘Bhavati hi nissayarūpānaṃ sāmibhāvo’’ti ādhārādheyyasambandhavacanicchāya abhāve ādhārabhūtopi attho saṃsāmisambandhavacanicchāya sāmibhāvena vuccati yathā ‘‘rukkhassa sākhā’’ti adhippāyo.
通过戒律等清净修习的成就，以及诸根四大之所在，对伟大任务、广大精进以资助成就同样极大作用的缘故，常会现量诸多奇异诸法的呈现，依真义可称为“伟大诸法”，譬如所谓“众大成就者”。正因明白“因所依生起”，故有说“生起之业”，意在显明“依缘起”的关系。因缘起者谓“依缘成现”。他说“只归属于所依者”，谓无所依，则无所归；缘与依存在关系上不可分割，故亦称“一株树枝”依着树干而存的道理。
Tividharūpasaṅgahavaṇṇanā三种色摄释
§585
585.Viññattidukocāti ca-saddena cittasahabhucittānuparivattidukāpi saṅgahitāti veditabbā. Sakkā hi etena nayena…pe… viññātunti ettha pañcavīsāya tāva vatthudukesu paṭhamadukapañcakādayo cuddasahipi pakiṇṇakadukehi avasiṭṭhehi vatthudukehi pañcavīsāya ārammaṇadukehi pañcahi bāhirāyatanadukehi rūpadhātudukādīhi pañcahi dhātudukehi pacchimakehi tīhi indriyadukehi dvādasahipi sukhumarūpadukehi paṭhamādivajjehi avasiṭṭhehi āyatanadhātuindriyadukehi ca yojanaṃ gacchanti. Pañcavīsāya pana ārammaṇadukesu purimako dukapañcako upādinnaupādinnupādāniyasanidassanacittasamuṭṭhānacittasahabhucittānuparivattidukavajjehi pakiṇṇakadukehi sabbehipi vatthudukehi rūpāyatanarūpadhātudukavajjehi āyatanadhātudukehi sabbehipi indriyadukasukhumarūpadukehi yojanaṃ gacchati. Dutiyadukapañcakādīsu yathākkamaṃ saddāyatanasaddadhātudukādayo yojanaṃ na gacchanti, rūpāyatanarūpadhātudukādayo gacchanti. Pakiṇṇakadukesu sanidassanadukañcāti ayameva viseso. Yathā ca vatthudukesu, evaṃ cakkhāyatanacakkhudhātucakkhundriyādidukapañcakesu. Yathā ca ārammaṇadukesu, evaṃ rūpāyatanarūpadhātuādidukapañcakesu tikayojanā. Itthindriyapurisindriyajīvitindriyadukā sukhumarūpadukā ca sabbehipi dukehi yojanaṃ gacchantīti evaṃ tāva tikayojanā veditabbā. Nanu cāyampi yojanā bhagavatā na desitāti na kātabbāti? Nayidaṃ ekantikaṃ. Kasmā? Bhagavatā dinnanayena yojanāpi bhagavatoyeva desanā. Tathā hi vuttaṃ mātikāvaṇṇanāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1-6) ‘‘hetū ceva dhammā ahetukā cāti idampi sambhavatī’’tiādi. Sambhavo hi gahaṇassa kāraṇanti ca.
所谓知变之苦，意指心念相续随其缘起而起的不安苦，也可说是相聚匀整之苦。借此理可知……此“知变”之意，在二十五种素材物质中的第一厄苦五事，和十三种错乱分散的物质存在的物质五相之中分别停驻于五种对象、五外境处、五色界中、五识根处、以及西方3处，合计十二处，及其轻妙色相依止之处，与第一入处所依诸识根处并行五种；皆行于由旬领域内。二十五种中内境处、界处、根处、轻微色处皆达一定由旬范围。于五内境处之前一类二次五苦，所缘起的能摄心念显现的心事，亦与这诸苦齐名。同类小苦群被称为“显现苦”等等。此乃特殊之处。如在物质领域中，眼入处、眼根、识根等五种中的继次五苦，及在入处等五苦之间，皆有三由旬之远界。于是五根众生、五识众生、五入处众生、轻妙色界众生等，皆在这三由旬范围内，应当如此了解。难道佛陀未曾说过由旬吗？不可否认，佛陀确实在法中开示了由旬范围。且如释论注、经中所述，圣谛、有缘起诸法等，皆因结集而成，因此『结集缘起』的说法成立。
Tividharūpasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā. · 三种色摄释已毕。
Catubbidhādirūpasaṅgahavaṇṇanā四种等色摄释
§586
586. Cittato eva samuṭṭhātīti cittasamuṭṭhānanti imameva atthaṃ gahetvā ‘‘viññattidukādīhi samānagatiko cittasamuṭṭhānaduko’’ti vuttaṃ . Vinivattite hi sāmaññe yaṃ rūpaṃ janakapaccayesu cittato samuṭṭhāti, taṃ cittato eva samuṭṭhātīti. Viññattidukādīhīti ādi-saddena cittasahabhucittānuparivattiduke saṅgaṇhāti. Labbhamānoti yaṃ taṃ rūpaṃ upādā, taṃ atthi cittasamuṭṭhānaṃ, atthi na cittasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ nupādā, taṃ atthi cittasamuṭṭhānaṃ, atthi na cittasamuṭṭhānanti evaṃ labbhamāno. Sanidassanadukādīnanti ādi-saddena sappaṭighamahābhūtadukādayo saṅgaṇhāti. Tenāti cittasamuṭṭhānadukena. Tassāti cittasamuṭṭhānadukasseva. Aññe panāti viññatticittasamuṭṭhānacittasahabhucittānuparivattidukehi aññepi pakiṇṇakadukā.
所谓心所生起，即是心所起，依此义故称“知变苦等诸心所生诸苦”。于染着出生成因缘中的色，是由心起，是因心所缘故虽无心所不成。所谓“知变苦等诸心所生”，意即心相随而转苦本身，收摄诸苦之意。所谓显现苦等，乃是以重重不纯大苦为集合的苦类，谓心所起的苦汇聚于此，故称“心所生起之苦”。此等苦名称之中所指皆为心所集成之苦。故称为心所生起之苦苦体。
Saddāyatanassa ekantato anupādinnattā ‘‘sotasamphassārammaṇadukādayo vajjetvā’’ti vuttaṃ. Catukkā labbhantīti yaṃ taṃ rūpaṃ upādinnaṃ, taṃ atthi cakkhusamphassassa ārammaṇaṃ, atthi cakkhusamphassassa nārammaṇaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ anupādinnaṃ, taṃ atthi cakkhusamphassassa ārammaṇaṃ, atthi cakkhusamphassassa nārammaṇanti evamādayo sabbārammaṇabāhirāyatanādilabbhamānadukehi yojanāyaṃ catukkā labbhantīti sambandho. Avasesehīti ārammaṇabāhirāyatanarūpadhātudukādito labbhamānadukehīti vuttadukarāsito avasesehi. Tesanti upādinnaupādinnupādāniyacittasamuṭṭhānadukānaṃ. Aññesanti upādinnadukādito aññesaṃ upādādukādīnaṃ. Vatthudukādīhīti ādi-saddena cakkhāyatanadukādayo saṅgaṇhāti. Etthāpi avasesehi tesaṃ aññesañca yojanāya catukkā na labbhantīti sambandho.
音根境界中，单一无染者，谓“闻声入处如净坛境地等五处”，抽象说为五类声缘入处。所把握的四苦是指受染所取色境是眼识与缘处之对象，至于无染所构成的心识缘处等境，亦是入处色体所摄受的对象所相。故于一切五入境界外的域中，依此义理，见有界域而分别为四类。《经律论》所述，如外缘色声界等，是无染、染界分别所覆盖。其余分别声苦，经色界而分别有关；此为谛理所示之语。
Catubbidhādirūpasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā. · 四种等色摄释已毕。
Uddesavaṇṇanā niṭṭhitā. · 略说释已毕。
Rūpavibhatti
“色”字的变格。
Ekakaniddesavaṇṇanā一法说明注释
§594
594. Pathavīādīnaṃ dhammānaṃ ruppanasabhāvo viya na hetuādibhāvopi sādhāraṇoti na hetūsu vibhajitabboti vuttaṃ ‘‘avijjamānavibhāgassā’’ti. Tassa pana vibhāgābhāvadassanasarūpadassanameva niddeso. Evañca katvā nibbānassapi vibhāgarahitattā ‘‘asaṅkhatā dhātū’’ti ettakameva niddesavasena vuttaṃ.
众多法中，从地等诸法来看，色的性质如同不因缘而生起的常法，因其非因缘而有，故称为不共法，不应以因缘分别其类，谓之『无分别』。这里说无分别，实指无分类的现象的显现。以此理同样解释涅槃的无部分性，称为『无有造作法』，此乃一种概括的象征说法。
Yadipi hinoti etena patiṭṭhāti kusalādiko dhammoti alobhādayo kevalaṃ hetupadavacanīyā, kāraṇabhāvasāmaññato pana mahābhūtādayopi hetu-saddābhidheyyāti mūlaṭṭhavācinā dutiyena hetu-saddena visesetvā āha ‘‘hetuhetū’’ti. Suppatiṭṭhitabhāvasādhanato kusalādidhammānaṃ mūlatthena upakārakadhammā ‘‘tayo kusalahetū’’tiādinā (dha. sa. 1059-1060) paṭṭhāne ca teyeva ‘‘hetupaccayo’’ti vuttāti āha ‘‘mūlahetu paccayahetūti vā ayamattho’’ti. Hinoti etena, etasmā vā phalaṃ pavattatīti hetu, paṭicca etasmā eti pavattatīti paccayoti evaṃ hetupaccaya-saddānaṃ anānatthataṃ sandhāya hetusaddapariyāyabhāvena paccaya-saddo vuttoti āha ‘‘hetupaccayasaddānaṃ samānatthattā’’ti. Bhūtattayanissitāni ca mahābhūtāni catumahābhūtanissitaṃ upādārūpanti sabbampi rūpaṃ sabbadā sabbattha sabbākāraṃ catumahābhūtahetukaṃ mahābhūtāni ca anāmaṭṭhabhedāni sāmaññato gahitānīti vuttaṃ ‘‘rūpakkhandhassa hetū’’ti.
尽管如此，这种说法依然基于善等法依止，诸如不贪等是单独以因的立场说，因此称为因；由于共同因的属性，也称四大根本法为因。以根本意而言，第二个因字更具体指因缘故而有之意，称为『因因』。因善法坚固之性，谓三善法的根本助缘为『三善因』等，且说『因依缘』，即『根本因与依止因』，此为常用义。虽说是因，但因致果起，因依果故，故称为缘，由此推及因缘词时，因果缘三词不可混淆。说『因缘词义相同』，指用作名词之因缘词义相近。色蕴因缘依赖诸四大，四大又依四大故有色相，诸色一切形态因诸四大而成，四大无可分量之差，故称为色蕴之因。
Kammasamādānānanti samādānānaṃ kammānaṃ, samādiyitvā katakammānaṃ vā. Aññesu paccayesu vipākassa taṇhāvijjādīsu.
业取，指取持之业，即造作业；是经过取持而作之业。其他依缘如果报、渴爱、无明等属他种依缘。
‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ kāyaduccaritassa iṭṭho kanto manāpo vipāko nibbatteyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ṭhānañca kho etaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ kāyaduccaritassa aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyya. Ṭhānametaṃ vijjati. Vacī…pe… mano…pe… vijjati…pe… aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ kāyasucaritassa aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyyā’’ti (ma. ni. 3.131; vibha. 809),
『八处，此处，具足无缝隙，若身恶行所作之乐、好、喜、受之果报应起，彼无此处；又此处实有，若身恶行之苦、恶、憎、受之果亦应起。此处有，言辞、身受、意受亦然。若身善行之苦、恶、憎、受之果当起，该处亦存在。』（中部法句学34章；分别论809）
‘‘Kammaṃ satte vibhajati, yadidaṃ hīnapaṇītatāyā’’ti (ma. ni. 3.289) – evamādivacanato kammaṃ vipākassa iṭṭhāniṭṭhataṃ niyametīti āha ‘‘iṭṭhāniṭṭhavipākaniyāmakattā’’ti. Gatiupadhikālapayogasampattivipattiyoyeva ṭhānaṃ vipākassa okāsabhāvato. Na hi tehi vinā koci vipāko nibbattatīti. Yathāvuttaṭṭhāne sati adhigantabbaṃ iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ ‘‘gati…pe… nipphādita’’nti vuttaṃ. Vipākassa ārammaṇena vinā abhāvato ārammaṇampi tassa padhānaṃ kāraṇaṃ. Anaññasabhāvatoti hetuādisabhāvābhāvato.
『业分生者，据此业之粗细轻重劣善判别。（中部法句学289）』由此以及相关说法，业决定果报之好恶，此具约束力，称『好恶果报调伏者』。果报生灭变化，依最小时刻之所因缘状况而有无，无此因缘则无果报生；基于此，如所说之处得，须获果报之所缘，此处谓果报所依止之境界。果报依止所缘，实为第一因缘，非他。说因等性质无相异，指因缘诸性质相互不异。
Ruppanaṃ rūpaṃ. Taṃ assa atthīti ettha ‘‘assā’’ti vuccamāno pathavīādiatthoyeva ruppatītipi vuccatīti āha ‘‘ruppanalakkhaṇayuttasseva rūpīrūpabhāvato’’ti. Etaṃ sabhāvanti etaṃ uppannabhāve sati chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvaṃ rūpe niyameti rūpasseva taṃsabhāvattā. Na rūpaṃ etasminti kālabhedavasena ataṃsabhāvassapi rūpassa atthitāya na rūpaṃ tattha niyantabbanti dasseti. Atthi hītiādinā tattha rūpasseva niyantabbatābhāvaṃyeva vivarati. Etamevātiādinā uddesena niddesaṃ saṃsandeti. Ettha etameva rūpe yathāvuttasabhāvaṃ niyametabbaṃ niddese eva-saddena niyameti avadhāretīti attho. Yathāvutto niyamoti uppannabhāve sati chahi viññāṇehi viññeyyabhāvo niyantabbatāya ‘‘niyamo’’ti vutto, so rūpe atthi eva rūpasseva taṃsabhāvattā. Visiṭṭhakālassa vuttappakāraṃ avadhāraṇaṃyeva vā yathāvutto niyamo, so rūpe atthiyeva sambhavatiyeva, na arūpe viya na sambhavatīti attho daṭṭhabbo. Kālabhedanti kālavisesaṃ. Anāmasitvāti aggahetvā. Taṃ sabbanti anāmaṭṭhakālabhedaṃ tatoyeva arūpehi samānaviññeyyasabhāvaṃ sabbaṃ rūpaṃ. Uppannanti etena kālabhedāmasanena viseseti ‘‘uppannaṃ…pe… mevā’’ti.
色是色相。这里说“有其义”，所谓“有”是指陆地等诸色界对象所具有的色的属性，因此也称为“色性”。经中说“带色相特征者即色之色相体性”。所谓色性即是色的本质，是由六入识所认识的对象之性质所限定，固守色的本性。此处并非说色是时间上变化的，因此也尚未为色的性质所制约，不是说色在此被特别制约。而“有”则说明色本身存在制约性。以上以“有”说明的是指定意义的教义指称，即指色应当如法被六识所制约。所言如法制约即指在当前发生时，依六入识中有识存在而相应被认识，故说“制约”。至于特殊时间上的变化制约，只能说色的存在归于色本身而非无色，故此不可说色存在于无色间中。所谓时间变化即时间的特别划分，而非任意辨名。色即是没有名的处于时间差别之中，与无色相同被六入识认识的对象性质，是色的全部。所谓“发生”则以时间差别内时点区分，是对“发生”的标示。
Vattamānakālikaṃ sabbaṃ rūpaṃ diṭṭhasutamutaviññātasabhāvaṃ, taṃ yathāsakaṃ chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvameva, na tehi aviññeyyaṃ. Nāpi uppannameva chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvaṃ ekantalakkhaṇaniyamābhāvāpattitoti evaṃ aviparīte atthe vibhāvitepi codako adhippāyaṃ ajānanto ‘‘nanu eva’’ntiādinā sabbassa sabbārammaṇatāpattiṃ codeti. Itaro ‘‘rūpaṃ sabbaṃ sampiṇḍetvā’’tiādinā attano adhippāyaṃ vibhāveti. Ettha ekībhāvena gahetvāti idaṃ ‘‘sampiṇḍetvā’’ti etassa atthavacanaṃ. Ekantalakkhaṇaṃ chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvoyeva. Idaṃ vuttaṃ hoti – kiñcāpi pañcannaṃ viññāṇānaṃ visayantare appavattanato na sabbassa sabbārammaṇatā, sabbassapi pana rūpassa chaviññāṇārammaṇabhāvato yathāsakaṃ chahi viññāṇehi viññeyyatāya chahi viññāṇehi viññeyyatāva atthi, taṃ ekato saṅgahaṇavasena gahetvā ‘‘uppannaṃ sabbaṃ rūpaṃ chahi viññāṇehi viññeyya’’nti vuttaṃ yathā ‘‘abhiññāppattaṃ pañcamajjhānaṃ chaḷārammaṇaṃ hotī’’ti. Yathā hi dibbacakkhudibbasotādiabhiññāppattassa pañcamajjhānassa visuṃ asabbārammaṇattepi ekantalakkhaṇavasena ekībhāvena gahetvā ārammaṇavasena paṭhamajjhānādito visesaṃ dassetuṃ ‘‘abhiññāppattaṃ pañcamajjhānaṃ chaḷārammaṇaṃ hotī’’ti vuccati, evaṃ arūpato rūpassa visayavasena visesaṃ dassetuṃ ‘‘uppa…pe… viññeyya’’nti vuttanti. Chahi viññāṇehi viññeyyabhāvo rūpe niyametabbo, na pana rūpaṃ tasmiṃ niyametabbaṃ, aniyatadeso ca eva-saddoti aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭa. 594) ‘‘paccuppannarūpameva cakkhuviññāṇādīhi chahi veditabba’’nti vuttaṃ. ‘‘Paccuppannarūpamevā’’tiādinā tattha dosamāha. Tasmāti yasmā pāḷiyaṃ viññeyyamevāti eva-saddo vutto, na ca tassa aṭṭhānayojanena kāci iṭṭhasiddhi, atha kho aniṭṭhasiddhiyeva sabbarūpassa ekantalakkhaṇaniyamādassanato, tasmā. Yathārutavaseneva niyame gayhamāne uppa…pe… patti natthi, tato ca sotapatitatāyapi payojanaṃ natthīti. Vuttanayenāti ‘‘arūpato vidhura’’ntiādinā vuttanayena.
现时段的所有色，具有被见闻觉知的自然属性，是应当依照相应六入识中可被识别的性质加以限制，不可无所限制。六入识中某一识无所识别者，即该色对之不可识别。也不因发生时即具有该性质为唯一标记而适用于全部色体不变，此义有别。是以若以相反义境加以诠释，则以“难道真是如此”等质疑语气，反驳诸色均具全备色性之说。又有人说“色若圆聚成块”以表述其性质，提出不同的意见。此处“一体性”（ekantalakkhaṇa）是指同时以六识识知的不可彼此排斥之性质。经文说明，即便五识在表现间有不彰显之差异，但色体因缘于六识不可排斥的共同识别性质，而须从整体以统一特征理解，故说“发生之全部色体，应由六入识整体识知”。犹如经典宣说“通达初禅四空行处”时，将其视为统一整体的观机表现。故色性应由诸识所制约，非由色本身所制，自是无定点。注释经中说“当识见及后续六识等应共知所生色体”。“当识见”意者此理。此皆示意六识相续而对现行色体自然地共识作用。
Ñāṇassa vā uttarassa purimañāṇaṃ vatthukāraṇanti ñāṇavatthu. ‘‘Sajātī’’ti ettha sa-kāro samānasaddatthoti dassetuṃ ‘‘samānajātikāna’’nti vuttaṃ. Samānajātitā ca sammāvācādīnaṃ sīlanattho eva. Etena samānasabhāvatā sajātisaṅgahoti veditabbo. Ārammaṇe cetaso avikkhepappavattiyā upaṭṭhānussāhanāni viya tesaṃ avikkhepopi atisayena upakārakoti ‘‘aññamaññopakāravasenā’’ti vuttaṃ. Teneva vijjamānesupi aññesu sahajātadhammesu etesaṃyeva samādhikkhandhasaṅgaho dassito. Yaṃ pana saccavibhaṅgavaṇṇanāyaṃ (vibha. aṭṭha. 189) visuddhimaggādīsu (visuddhi. 2.568) ca ‘‘vāyāmasatiyo kiriyato saṅgahitā’’ti vuttaṃ, taṃ asamādhisabhāvataṃ tesaṃ samādhissa upakārakattañca sandhāya vuttaṃ. Teneva ca tattha ‘‘samādhiyevettha sajātito samādhikkhandhena saṅgahito’’ti (visuddhi. 2.568; vibha. aṭṭha. 189) vuttaṃ. Idha pana sajātisaṅgahoti samādhitadupakārakadhammānaṃ uppattidesavasena saṅgaho vuttoti. Avirādhetvā visayasabhāvāvaggahaṇaṃ paṭivedho, appanā ca ārammaṇe daḷhanipāto tadavagāhoyevāti ‘‘paṭivedhasadisaṃ kicca’’nti vuttaṃ. Atha vā ārammaṇapaṭivedhassa tadāhananapariyāhananamanuguṇatāya samānanti paññāvitakkānaṃ kiccasarikkhatā vuttā.
智慧的根本圆满之资，即为前次智慧之根由，称为智慧资粮。此处“同类性质”指共因共名，显现“同属品类”之意，即称为“同种族者”。此“同种族”指诸正语戒等法的共性。由此认知同类性的相互结合。正念之摄受无间断如护持，彼此之间之助益明显极为重大，故称互助。以此说法，表示即使在学习过程中，同种性质法的组合亦体证了禅定支行的积集。又依真理解脱论（Visuddhimagga）及真故经（Vibhaṅga）等著作载，“勤精进禅修中具集合性”，是论及尚未达禅定状态者禅修辅助之因缘与特点。亦有云“禅定与正定于此同族结合”，意指禅定本质乃同类禅定支之结合。这里所说“同类结合”意指产生成效的禅修辅助法的组合。未脱离对境性质之摄受与向境，即是对本质洞察所必做的工作。进一步说明禅修中智慧思维的检校与辅助关系。
Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. · 一法说明注释终。
Dukaniddeso
苦果之说明
Upādābhājanīyavaṇṇanā所造分别注释
§596
596. Samantato sabbaso dassanaṭṭhena cakkhu samantacakkhūti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘sabbasaṅkhatāsaṅkhatadassana’’nti vuttaṃ. Evamādināti ettha ādi-saddo ‘‘dukkhaṃ pariññeyyaṃ pariññāta’’nti tīsupi padesu paccekaṃ yojetabbo. ‘‘Idaṃ dukkhanti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādī’’tiādinā (mahāva. 15; paṭi. ma. 2.30) hi pāḷi pavattāti. Ākārenāti dvādasavidhena ākārena. Tampi kāmāvacaraṃ vipassanāpaccavekkhaṇañāṇabhāvato. ‘‘Ñāṇacakkhu sahaariyamaggaṃ vipassanāñāṇantipi yujjatī’’ti vadanti. Aggamaggena pana saha vipassanā paccavekkhaṇañāṇanti yuttaṃ viya dissati.
第596条普遍而周全显现的视觉感知，以“眼为全面之眼”之义表述，定义此理为“诸聚合物之聚合表现”。由此，文中之“诸苦应当被了解、已被了解”，须分别以三方面结合。经典有文字记载曰：“比库啊，我在未曾接触前诸法中，初发眼识，由此智慧生起。”此处“十二种形式的造形”即十二重造形。此中还包含欲界内无相般若观照之智慧状态，称为“与般若智慧相应之观察智慧”。智慧观察以般若为导引，继而成为观察智慧，是其相应含义。
Yathāvutte maṃsapiṇḍe sasambhāre cakkhuvohāro santānavasena pavattamāne catusamuṭṭhānikarūpadhamme upādāya pavattoti ‘‘catu…pe… sambhārā’’ti vuttaṃ. Saṇṭhānanti vaṇṇāyatanamevāti tena tena ākārena sanniviṭṭhesu mahābhūtesu taṃtaṃsaṇṭhānavasena vaṇṇāyatanassa viññāyamānattā vuttaṃ, na vaṇṇāyatanasseva saṇṭhānapaññattiyā upādānattā. Tathā hi andhakāre phusitvāpi saṇṭhānaṃ viññāyatīti. Tathā ca vakkhati ‘‘dīghādīni phusitvāpi sakkā jānitu’’nti, (dha. sa. aṭṭa. 616) ‘‘dīghādisannivesaṃ bhūtasamudāyaṃ nissāyā’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 616) ca. Tesaṃ sambhavasaṇṭhānānaṃ āpodhātuvaṇṇāyatanehi anatthantarabhāvepi tehi visuṃ vacanaṃ tathābhūtānaṃ sambhavabhūtānaṃ saṇṭhānabhūtānañca. Etena āpodhātuvaṇṇāyatanānaṃ vasena vattamānaavatthāviseso sambhavo saṇṭhānañcāti ayamattho dassito hoti. Tattha sambhavo catusamuṭṭhāniko soḷasavassakāle uppajjati. Tassa rāgavasena ṭhānā vacanaṃ hotīti vadanti. Atathābhūtānaṃ tato aññathābhūtānaṃ. Yathāvutte sambhāravatthusaṅkhāte. Vijjamānattāti bhiyyovuttivasena vuttaṃ. Tathā hi khīṇāsavānaṃ brahmānañca sambhavo natthīti. Āpodhātuvisesattā sambhavo āpodhātusambandhī āpodhātutannissayanissitopi hotīti tassa catudhātunissitatāya avirodho vutto.
正如肉块及其结合物中，眼感官随缘起转动，依照四个同时起现的形式，执持而生，此称为“四种聚合”。所谓聚合，即是说眼的色所入之境领域。依不同缘起之方式，在主要元素中以各自依存的聚合形态，说明眼感知对色眼根所入境界的随缘存在，而非以感官本身的集结为执持。譬如在黑暗触及时，亦能认识聚合体。经典还云“触及长远事物亦能认识”，且云“依赖生起于长远诸聚合之收摄”，是不变的本质，虽非空无物，但其性质为形成聚合体的诸组成部分。以此说明色入境如集会般之当下生起。特别聚合因缘，随缘依持状态于十六年之中有生起。经中对此称说，强调由爱染之境即聚合之名义。与此同时，又有“非实在之聚合体”与“他理所成之非本质聚合”，分别指所摄聚合的不同本质。
Utucittāhārehi upatthambhiyamānanti ettha ‘‘kalāpantaragatā utuāhārā adhippetā’’ti vadanti. Anekakalāpagatabhāvaṃ cakkhussa dasseti yato upaddutapaṭale nirākaraṇepi cakkhu vijjatīti . Paṭighaṭṭanaṃ visayābhimukhabhāvo nighaṃsapaccayattā. Nighaṃso nissayabhāvāpatti. Yato cakkhādinissitā saññā ‘‘paṭighasaññā’’ti vuccati.
借由季节食物的原理进行抵挡，这里谓之“归属于不同季节的季节食物为主导所称”。这表明眼睛见闻的对象处于多季节性状态。由于眼睛中存在污秽的层面，即使被否定，眼睛仍然存在。抵挡的行为是指面对境界的意向，由感官接触缘起抵挡。此处所说的抵挡，是基于抵挡缘起的状态。由于依赖于眼根等，所生的觉知称为“抵挡觉知”。
Anekattāti idaṃ avacanassa kāraṇaṃ, na hetukiriyāya viññāyamānabhāvassa. So pana apekkhāsiddhito eva veditabbo. Hetukiriyāpekkhā hi phalakiriyāti. Cakkhuṃ saṅgaṇhātīti cakkhuviññāṇassa nissayabhāvānupagamanepi taṃsabhāvānativattanato tassā samaññāya tattha niruḷhabhāvaṃ dasseti. Dassanapariṇāyakaṭṭho cakkhussa indaṭṭhoyevāti ‘‘yathā hi issaro’’tiādinā issaropamā vuttā. Cakkhuviññāṇaṃ dassanakicce pariṇāyantaṃ cakkhu taṃsahajāte cakkhusamphassādayopi tattha pariṇāyatīti vuccatīti ‘‘te dhamme…pe… pariṇāyatī’’ti vuttaṃ, na pana cakkhusamphassādīnaṃ dassanakiccattā. Atha vā cakkhusamphassādīnaṃ indriyapaccayabhāvena upakārakaṃ cakkhuviññāṇaṃ dassanakicce pariṇāyantaṃ cakkhu tattha cakkhusamphassādayopi tadanuvattake pariṇāyatīti atthāyaṃ pariyāyoti dassento āha ‘‘te dhamme…pe… ṇāyatī’’ti. Anekatthattā dhātūnaṃ cakkhatīti imassa ‘‘pariṇāyati pakāsetī’’ti ca atthā vuttā. Saṇṭhānampi rūpāyatanamevāti ‘‘samavisamāni rūpāni cakkhatīti cakkhū’’ti vuttaṃ. Taṃdvārikānaṃ phassādīnaṃ upanissayapaccayabhāvo eva vaḷañjanattho.
所谓“多样性”，是这一语句的原因，不是指因果关系而被认识的存在。它应被知为因果关系依赖的结果。因果关系依赖既是果报所依。眼根被遮蔽，意味着眼识的依赖性，这超越了它的本质，即借由共同依止，表现出难以解释之状态。眼的见知作用最终被比喻为“如同主人”，即以主君之喻说。眼识见知在其成长过程中随生眼根而变化，且包含感官接触等之变化，此即“诸法成长”，非仅因感官接触的见知识别。或说，由于感官接触等对眼识的依赖，眼识在见知职能发展时，与感官接触随之转变。因此“诸法不转”是他译，为表达“变化”的另一说法。眼根对此事的见知即为“诸法的变化”和“扩展”。诸所缘界即是眼根所摄，即所谓多义之根的眼根在此，其意义明确为“成长与开启”。在包含诸合间境界的五种门知接触，即“眼”所说。抵挡等的因赖这些门户存在。
§599
599.Taṃdvārikā…pe… uppatti vuttāti cakkhuviññāṇe uppanne sampaṭicchanādīni balavārammaṇe javanaṃ ekantena uppajjatīti katvā vuttaṃ. Tathā ceva hi antarā cakkhuviññāṇe vā sampaṭicchane vā santīraṇe vā ṭhatvā nivattissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti nicchitaṃ. Tena paccayenāti taṃpakārena paccayena. Taṃsadisānanti garuṃ katvā assādanādippavattivisesarahitatāya dassanasadisānaṃ manodhātusantīraṇavoṭṭhabbanānaṃ. Pañcadvārikajavanānaṃ assādanādito aññathā garuṃ katvā pavatti natthi rūpadhammavisayattāti ‘‘assādanābhinandanabhūtānī’’ti ettakameva vuttaṃ. Manodvārikajavanapiṭṭhivaṭṭakānampi hi pañcadvārikajavanānaṃ assādanābhinandanabhāvena rūpaṃ garuṃ katvā pavatti natthīti na sakkā vattunti. Rūpaṃ ārammaṇādhipati akusalasseva hoti. Tathā hi paṭṭhāne ‘‘abyākato dhammo akusalassa dhammassa adhipatipaccayena paccayo. Ārammaṇādhipati cakkhuṃ garuṃ katvā assādeti abhinandatī’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.416) rūpadhammopi ārammaṇādhipati vibhatto. ‘‘Abyākato dhammo abyākatassa dhammassa abyākato dhammo kusalassā’’ti ettha pana phalanibbānāneva ārammaṇādhipatibhāvena vibhattānīti. Gaṇanāya ca ‘‘ārammaṇaārammaṇādhipatiupanissayapurejātaatthiavigatanti eka’’nti (paṭṭhā. 1.1.445) vuttaṃ. Yadi kusalassapi siyā, dveti vattabbaṃ siyāti. Tānīti yathāvuttajavanāni paṭiniddiṭṭhāni. Taṃsampayuttāni cāti javanasampayuttāni. Aññāni cakkhusamphassādīni. Yadi rūpassa ārammaṇapaccayabhāvamattaṃ adhippetaṃ, ‘‘taṃ rūpārammaṇeti eteneva sijjheyyā’’ti ettakameva vadeyya. Yasmā pana rūpaṃ taṃdvārikajavanānaṃ paccayavisesopi hoti, tasmā tassa visesassa dīpanatthaṃ ‘‘ārabbhā’’ti vacanaṃ vuttaṃ siyāti āha ‘‘ārammaṇapaccayato aññapaccayabhāvassapi dīpaka’’nti.
关于“门户”等之起述，表示眼识产生为界限而聚合而成的活力，专一产生。间断的眼识和中止作用并不会在那里持续，故无定处。所谓“因缘”是指如法条件。相关条件描述为庄严、保持、稳定、守护见知领域的心性，包含五种门户的活力，相关之灭、具足、欢迎等作用无法以他法代替，意指色法之所缘对象难被缺失。心的门户活力跟地境不具断续，因五种门户的欢迎作用，色难被破坏。色是所缘对象的主宰。如经文云“色法不明，是不明法之主因所缘条件”。色法的主宰仅限于涅槃果位中。计算相关法的数量,“因缘之因缘”的生灭有限被算作一。一切皆依因缘产生，如若果为善法，数应为二。这里所言即如其所示的活力互相倚赖。眼识只因色的所缘条件而起，应只能称其为所缘色。因色是门户活力的差别缘故，所以“起始”也被说出，即说明有“缘对象条件中仍存他缘之点灯作用”。
§600
600. Sotaviññāṇappavattiyaṃ savanakiriyāvohāroti sotassa savanakiriyāya kattubhāvo sotaviññāṇassa paccayabhāvenāti vuttaṃ ‘‘sotaviññāṇassa nissayabhāvena suṇātī’’ti. Jīvitanimittamāhāraraso jīvitaṃ, tasmiṃ ninnatāya taṃ avhāyatīti jivhāti evaṃ siddhena jivhā-saddena pakāsiyamānā rasāvhāyanasaṅkhātā sāyanakiriyā labbhatīti katvā vuttaṃ ‘‘jivhāsaddena viññāyamānā kiriyāsāyana’’nti. Tathā ca vakkhati ‘‘jīvitamavhāyatīti jivhā’’ti (vibha. aṭṭha. 154). Āyoti uppattideso. Pasādakāyassa kāyikānaṃ dukkhasukhānaṃ nissayabhāvato itaresaṃ upanissayabhāvato ‘‘dukkhadukkhavipariṇāmadukkhānaṃ āyo’’ti vuttaṃ. Byāpitāyāti byāpibhāve, byāpibhāvena vā. Kāyappasādabhāvoti kāyappasādasabbhāvo. Anuviddhattāti anuyuttabhāvato, saṃsaṭṭhabhāvatoti attho. Tasmāti yasmā yāvatā imasmiṃ kāye upādinnakapavattaṃ nāma atthi, sabbattha kāyāyatanaṃ kappāsapaṭale sneho viyāti vuttaṃ, tasmā. Paṇḍarasabhāvā pasādā āpāthagataṃ visayaṃ viññāṇuppattihetubhāvena pakāsentā viya hontīti tesaṃ visayāvabhāsanakiccatā vuttā. Samānanissayānanti ekanissayānaṃ. Avinibbhuttesu hi rūparasādīsu yaṃnissayaṃ rūpaṃ, taṃnissayo eva rasādīti. Aññamaññasabhāvānupagamenāti lakkhaṇasaṅkarābhāvamāha.
关于耳识的产生，谓之听觉作用发生，是因耳根听觉之所缘关系而生，故云“因耳识依止而生耳闻”。生命依止质感即味感，生命因其贫乏故称为生命，舌头以生命字音说明具味见之行为。称“以舌音感知的行为末端”。又云“令生命消失者即舌”，出处于生活亦云如是。躯体的平静是基于身体苦乐的依止，亦与他缘相关，谓曰“痛苦、痛苦转变的痛苦即躯体”。“弥漫”意为弥漫及其状态。身之平静状态即全身平和的状态。持续依止者，是由自身依止之缘，因而慢慢回溯至感官对象的缘起，却无相错乱。因俗称有灵洁清净状态，故论及世间的依赖体。其寓意是相互存在而不灭的延续。“同依缘”为单一依止。色类平静时，其依止色即为味，且相互不混杂。
Yasmā paccayantarasahitoyeva cakkhuppasādo rūpābhihananavasena pavattati, na paccayantararahito, tasmā rūpābhighāto hotu vā mā vā hotu, evaṃsabhāvo so rūpadhammoti dassetuṃ ‘‘rūpābhighātāraho’’ti vuttaṃ yathā ‘‘vipākārahasabhāvā kusalākusalā’’ti. Visayavisayīnaṃ aññamaññaṃ abhimukhabhāvo abhighāto viyāti abhighāto, so rūpe cakkhussa , cakkhumhi vā rūpassa hotīti vuttaṃ ‘‘rūpe, rūpassa vā abhighāto’’ti. Tenevāha ‘‘yamhi cakkhumhi anidassanamhi sappaṭighamhi rūpaṃ sanidassanaṃ sappaṭighaṃ paṭihaññi vā’’ti (dha. sa. 597), ‘‘cakkhu anidassanaṃ sappaṭighaṃ rūpamhi sanidassanamhi sappaṭighamhi paṭihaññi vā’’ti (dha. sa. 598) ca ādi. Ettha ca taṃtaṃbhavapatthanāvasena cakkhādīsu avigatarāgassa attabhāvanipphādakasādhāraṇakammavasena purimaṃ cakkhulakkhaṇaṃ vuttaṃ, sudūrasukhumādibhedassapi rūpassa gahaṇasamatthameva cakkhu hotūti evaṃ nibbattitaāveṇikakammavasena dutiyaṃ. Esa nayo sesesupi. Atha vā satipi pañcannaṃ pasādabhāvasāmaññe savisayāvabhāsanasaṅkhātassa pasādabyāpārassa dassanavasena purimaṃ vuttaṃ, pasādakāraṇassa satipi kammabhāvasāmaññe attano kāraṇabhedena bhedadassanavasena dutiyaṃ.
由于眼根的平静一定带条件，因此不会产生没有条件的色侵扰。故谓色的阻碍即色法，除非有条件介入，否则不可称为色的侵扰。如论云“善不善由果报生灭的特点”，乃说明色的阻碍就是眼根的阻碍。色境之间互相对立，其作用是阻碍，颜色即在眼根或眼睛的色法间形成，故云“色或色法的阻碍”。进而他说：“在何处眼根缺失见时，色法能显现及阻碍扰乱”，此令我们理解眼根的本性，即使在最难分别的细微之处，眼根仍具收藏色法能力。这是第二义理。接着又讲述五项平静状态的共同表达，其中含由色界表现出来的平静活动，及平静因引起的意识活动的区别说明。
Kāmataṇhāti kāmabhave taṇhā. Tathā rūpataṇhā daṭṭhabbā. Tassa tassa bhavassa mūlakāraṇabhūtā taṇhā tasmiṃ tasmiṃ bhave uppajjanārahāyatanavisayāpi nāma hotīti kāmataṇhādīnaṃ daṭṭhukāmatādivohārārahatā vuttā. Daṭṭhukāmatāti hi daṭṭhumicchā rūpataṇhāti attho. Tathā sesāsupīti. Ettha ca daṭṭhukāmatādīnaṃ taṃtaṃattabhāvanibbattakakammāyūhanakkhaṇato sati purimanibbattiyaṃ vattabbaṃ natthi. Asatipi tassa maggena asamugghātitabhāveneva kāraṇanti daṭṭhabbaṃ. Yato maggena asamucchinnaṃ kāraṇalābhe sati uppajjitvā attano phalassa kāraṇabhāvūpagamanato vijjamānamevāti uppannaatthitāpariyāyehi vuccati ‘‘ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvento ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bahulīkaronto uppannuppanne pāpake akusale dhamme antarāyeva antaradhāpeti’’ (saṃ. ni. 5.157), ‘‘santaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ atthi me ajjhattaṃ kāmacchandoti pajānātī’’ti (dī. ni. 2.382; ma. ni. 1.115) ca evamādīsu.
欲望之渴，即于欲生渴。形色渴亦当见。每一存在的根本原因便是该生渴与随之生起的根基条件。因欲望等，说明欲望生起之心法与行为的请求已明。所谓欲望即欲望的错误认知，形色渴即观察的涂染。生成与消失之诠释，即对行为及心念习气再生起伏的说明。理路中，若路线未被终止即为因缘；且正道修行者，在有视内障恶趣现前，如经所说“发出生起消除的圣八正道，广行八正道，在恶不善法时阻止其障”，以及对内心烦恼的认识，诸此是同类事理。
Etthāha – cakkhādīnaṃ indriyānaṃ kiṃ ekakammunā uppatti, udāhu nānākammunāti? Ubhayathāpīti porāṇā. Tattha nānākammunā tāva uppattiyaṃ cakkhādīnaṃ visese vattabbaṃ natthi kāraṇassa bhinnattā. Ekakammunā pana uppattiyaṃ tesaṃ kathaṃ visesoti? Kāraṇassa bhinnattāyeva. Taṃtaṃbhavapatthanābhūtā hi taṇhā taṃtaṃbhavapariyāpannāyatanābhilāsatāya sayaṃ vicittarūpā upanissayabhāvena taṃtaṃbhavanibbattakakammassa vicittabhedataṃ vidahati. Yato tadāhitavisesaṃ taṃ tathārūpasamatthatāyogena anekarūpāpannaṃ viya anekaṃ visiṭṭhasabhāvaṃ phalaṃ nibbatteti. Tathā ca vakkhati ‘‘kammameva nesaṃ visesakāraṇa’’nti. Na cettha samatthatābhāvato aññaṃ veditabbaṃ kāraṇavisesenāhitavisesassa visiṭṭhaphalanipphādanayogyatābhāvato. Tathā hi sati ekassapi kammassa anekindriyahetutāvisesayogaṃ ekampi kammantiādinā yuttito āgamatopi parato sayameva vakkhati. Tathā ca ekasseva kusalacittassa soḷasādivipākacittanibbattihetubhāvo vuccati. Lokepi ekasseva sālibījassa paripuṇṇāparipuṇṇataṇḍulaphalanibbattihetutā dissati. Kiṃ vā etāya yutticintāya, na cintitabbamevetaṃ. Yato kammavipāko cakkhādīni kammavipāko ca sabbākārato buddhānaṃyeva kammavipākañāṇaphalayuttānaṃ visayo, na aññesaṃ atakkāvacaratāya. Teneva ca bhagavatā ‘‘kammavipāko acinteyyo na cintetabbo, yo cinteyya ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77) ādīnavaṃ dassetvā paṭikkhittaṃ. Āviñchanaṃ puggalassa viññāṇassa vā taṃninnabhāvappattiyā hetubhāvo.
此处所说——眼等根的由何种单一业所生起？举说为多种业所生起为何？“双者俱有”谓旧说。在此，虽说多种业所生起，但对于眼等根的生起不可特別论其别，原因在于业的差别。既然是由单一业生起，这等如何有别？原因就在业的差别之中。因业的差别，渴爱心无间断生起，且因由分别的业为缘起，故渴爱对应的所缘产生分别的缘起。由此产生的各种业，因各自分别性而分别结果。其如是说：“唯有业为其分别之因。”若无业差别及对因差别的理解，不能另见别因，亦无别果之成就。且据经论，谓一业产生多根缘因之正理，亦从他处唯说一业。又有说一善心为诸种分别果的缘由。世间亦显现一粒稻谷能成熟多颗稻穗之事，称这恰当思惟时，不可思议故验无思之业果。业果为诸根的业果，且皆为觉者智慧果相所缘，非他因能破其理。世尊曾说：“业果不可思议，不应思惟，思惟必彼疯狂之苦者等。”揭示业之危险，正因此非执着于断灭轮回的我见，识才不生熄灭。
Sabbesanti padassa pakaraṇato pārisesato vā labbhamānaṃ atthavisesaṃ ajānanto yathārutavaseneva atthaṃ gahetvā ‘‘ko ettha viseso’’tiādinā codeti. Itaro tejādīnaṃ paccekaṃ adhikabhāve viya dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā adhikabhāvepi yathāvuttādhikabhāveneva ekakādivasena labbhamānāya omattatāyapi kāyappasādo na hotīti viññāyamānattā pakaraṇato pārisesato vā catunnampi bhūtānaṃ samabhāvena kāyo hotīti ayamattho siddhoti sabba-saddo idha samabhāvadīpakoti dassetuṃ ‘‘idaṃ panā’’tiādimāha. Imamatthaṃ dīpetīti ca yathāvuttena ñāyena ‘‘sabbesa’’nti vacanato ayamattho labbhati, na tassa vācakattāti dasseti. Tenevāha ‘‘anuvatta…pe… vasena vuttattā’’ti. Ekadesādhikabhāvanivāraṇeneva hi ekadesomattatānivāraṇampi viññāyatīti. Ekadeso avayavo. Catudhātusamudāyanissayassa hi pasādassa tadekadhātuadhikatā avayavādhikatā hotīti.
若因词语之意义区别或就出处检视所得的特定意义不明，而机械接受而问“此处何分别？”或以他词比喻其多一分与少一分的程度，或对二三者以上且按适当程度增减的不同份量，因仅获得首名等名而肉眼来看，不为心中安怡，即从起见或出处检视也无法令身体平等一致，所有四大却安然成一体，故此非此理得成愈人心悦。言“此为彼理”，即是指凡事“所有合者”名为皆，而非某一词当为辞者。又有说：“遵从者随已所闻所说故。”仅以一处阻止多一度量，即可知亦止多一量，故知一处。此为四大共同起缘而存在，因其一大超过他大而称有一体多部分。
‘‘Purimā cettha dvepi vādino nikāyantariyā’’ti vadanti. Ālokādisahakārīkāraṇasahitānaṃyeva cakkhādīnaṃ rūpādiavabhāsanasamatthatā vivarassa ca sotaviññāṇupanissayabhāvo guṇoti tesaṃ laddhīti adhippāyena ‘‘taṃtaṃbhūtaguṇehī’’tiādi vuttaṃ. Tejādīnaṃ viya vivarassa bhūtabhāvābhāvato ‘‘yathāyoga’’nti vuttaṃ. Atha vā rūpādayo viya vivarampi bhūtaguṇoti parādhippāyaṃ dassento ‘‘taṃtaṃbhūtaguṇehī’’ti āha. Tejassa pana ālokarūpena, ākāsasaṅkhātassa vivarassa saddena, vāyussa gandhena, udakassa rasena, pathaviyā phoṭṭhabbenāti imamatthaṃ sandhāya ‘‘yathāyogaṃ taṃtaṃbhūtaguṇehī’’ti vuttaṃ siyā. Rūpādiggahaṇeti rūpādivisaye cakkhuviññāṇādike nipphādetabbeti attho. Upakaritabbatoti sahakārīkāraṇabhūtehi yathāvuttabhūtaguṇehi cakkhādīnaṃ sakiccakaraṇe upakaritabbato. Sabhāvena suyyamānassāti kenaci anuccāriyamānasseva labbhamānattā vuttaṃ. Ghaṭṭanaṃ pana vinā vāyusaddopi natthīti. Atha vā vāyumhi saddo sabhāvena suyyatīti āpe raso madhuroti ca tassa laddhiyevāti daṭṭhabbaṃ. Dutiyavādissapi niggaho hoti tassapi tejādiguṇā rūpādayoti evaṃladdhikattā.
过去关于此处业起，有两种论者。所说眼等根缘的光音等相之体性质，应依赖耳根识及其他共为缘起，是种性质，即为它业。犹如火光等性质论断，与有无无体质有关。又或说如色等虽同为性质具足，无体光影则无，相同为相称；若望色等如相，也称为性质。光为光所呈，声为空气的震动，风为气流，香为水的味，土为坚硬，皆合于此义“相称性质”。谓受诸色之眼识等在所缘对境处而出现，故视为有用，以共为缘协助眼根等。相似而言，商讨共诸，他称为一会。若无受持，则连风声亦无。又或风中有声，为合一体；水味甘甜，故也为得。第二论者也称此火光等为性质聚合物。
Rūpādivisesaguṇehīti rūpādivisesaguṇayuttehi. Teja…pe… vāyūhīti sahākāsehi tejādiparamāṇūhi. Kappāsato visadisāyāti kappāsapathavito visesayuttāya tato adhikasāmatthiyayuttāyāti adhippāyo. Tassāyevāti kappāsapathaviyāyeva. Yasmā sā vijjamānānipi avisesabhūtāni atthīti gahetuṃ asakkuṇeyyabhāvena abhibhavitvā ṭhitā, tasmā tassāyeva gandho adhikataro bhaveyyāti attho. Ayañca sabbo uttaro ‘‘tassa tassa bhūtassa adhikatāyā’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 600) vuttattā tathāgatānaṃ vādaṃ sampaṭicchitvā vadantassa kaṇādassa vasena vutto. ‘‘Attano pana matena kaṇādakapilādayo kevalaṃ pathavādidrabyamevātiādi laddhi. Kaṇādasāsanāya adhimuttānaṃ sāsane anavagāḷhānaṃ kesañci ayaṃ vādo’’ti ca vadanti. Etassubhayassāti āsavagandhato kappāsagandho adhiko sītudakavaṇṇato uṇhodakavaṇṇo ca adhikoti etassa ubhayassa. Tejādiadhikesu ca sambhāresu rūpādīnaṃ visesassa adassanato na rūpādayo tejādīnaṃ visesaguṇoti siddhanti āha ‘‘tadabhā…pe… ttitā’’ti. Tena na rūpaṃ tejassa visesaguṇo ekantato tejādike sambhāre visesena adassanato, yo yassa visesaguṇo, na so tadadhike sambhāre ekantato visesena dissati yathā pathavīadhike sambhāre āpodhātūti dasseti. Evaṃ sesesupi yathāyogaṃ yojetabbaṃ. Ko pana vādo nānākalāpeti sabhāvato nānattābhāvepi mūlakāraṇanānattavasena atthi koci viseso asaṅghāteti dasseti, yato paramaraṇādikiriyāsamatthatā nesaṃ kesañciyeva dissatīti.
所谓色等特殊性质，谓附着于色等的特殊性质诸光等亦同。火光与风等谓由气及火等原子组成。关于棉质的颜色清洁，即棉与土地连结后而有更多功用者之说。既然此等皆非特殊性质，是因不可被认作为有区别性，因此棉的香应更多。此理即如记载“彼彼物之增益”为注释，世尊对此说颇具同意。诸如自己耳朵黄色等事实，仅指地等物质所生，属纯物质。关于耳垢自身无依附，故未入特别品质，非至集聚之特别性质。另有论者不论光等强弱，对特性聚集不可见为色等具体质，故曰“光非色之特别；色非光之特别”；能集聚于彼不同部位，彼等优劣亦如水土元素所示。其余皆当合理结合。至于各种说法多样，但不论何者，皆无本质多样为根，而是因根本相同故不存在实质差异。此为因过渡临终状态，无法各显其别。
Ekampīti pi-saddena anekasmiṃ vattabbameva natthīti dasseti. Pañcāyatanikattabhāve patthanā yā daṭṭhukāmatādibhāvena vuttā, tāya nipphannaṃ. Etena kāraṇavisesena phalavisesamāha. Na hītiādinā vuttamevatthaṃ samatthayati. Tanti kammaṃ. Visesenāti attano kāraṇena āhitātisayena . Teneva sotassa na hoti paccayo, tato aññeneva pana hotīti adhippāyo. Tena anekasabhāvena kāraṇena āhitavisesaṃ ekampi kammaṃ anekasabhāvaṃ phalaṃ nipphādetuṃ samatthaṃ hotīti dasseti. Idāni kammassa vuttappakāravisesābhāve dosamāha ‘‘indriyantarābhāvappattito’’ti. Tassattho – kāraṇavisesābhāve phalavisesassa asambhavato yaṃ visesayuttaṃ kammaṃ cakkhussa kāraṇaṃ, tassa tato aññavisesābhāve tadaññindriyuppādakatāpi na siyāti sotindriyādīnaṃ tato anuppatti eva siyā. Evamitaratthāpi. Visesoti cettha kammassa taṃtaṃindriyuppādanasamatthatā adhippetā, sā ca pubbe dassitasabhāvova.
即言“一种”有多方面含义，示不可称为多。一体为五处根源关系所生，谓由渴爱等或其他强烈愿求等而生。由此推及因别之果又称殊别。非“非”、“不”等反话，仅是意义解说。因而说“依律...故”。一业唯一造成诸根皆成。故“依律”有清楚否定单一因可多果之义。现时因业所论细致不足，有责谴曰“因根缺失”之说。正由因别无故，果别亦无，故若业因特定生于眼等，则无别因便无眼等等根生。由此得知，所谓“区别”是指业如何共生而生诸根，正如先前所说。
Anekāhi mahaggatacetanāhi ekāya vā parittacetanāsahitāya paṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpānaṃ nibbattīti na sakkā viññātunti ‘‘sabbesaṃ…pe… viññāyatī’’ti vuttaṃ. Idāni tameva asakkuṇeyyataṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘nānācetanāyā’’tiādi vuttaṃ. Tassāyaṃ saṅkhepattho – ‘‘paṭisa…pe… paccayo’’ti ettha yadi nānākammavasena indriyānaṃ uppatti adhippetā, evaṃ sati mahaggatakammena ca kāmāvacarakammena ca taṃtaṃpaṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpaṃ uppannaṃ siyā, na cetaṃ yuttaṃ ‘‘mahaggatacetanā kammapaccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.78) vuttattā. Nāpi taṃtaṃbhavaniyatarūpindriyehi vikalindriyatā gatisampattiyā opapātikayoniyaṃ paṭisandhikkhaṇe yuttā. Atha mahaggatāhi eva nānācetanāhi nibbattaṃ, na cekā paṭisandhi anekakammanibbattā hoti. Nicchitañhetaṃ sāketapañhenāti. Evaṃ ekena mahaggatakammunā cakkhundriyasotindriyahadayavatthūnaṃ uppattiñāpakena iminā vacanena parittakammunāpi ekena yathārahaṃ anekesaṃ indriyānaṃ uppatti siddhāvāti vuttaṃ ‘‘siddhamekena kammena anekindriyuppatti hotī’’ti.
由多种大意念或由单一远意念伴随而合次生各种身体形态，是不可认识的，谓此“一切物皆能认识”说已明证。今为说明此不可认识，故说“多意念”等事。其大意即为“互依关系”等。此中若以不同业力分别根之生起作为依止，如有大意念业力伴随庸业业力，次生不规则形态，则不应以“意念业为先因”而断言。亦非以渴爱渴望的特殊根别或流转不定根的学识践行能造成此必然。况即使以多意念并生，其生起亦无一致业所导致的多根，因此非称“多业多根”亦非。而“单一意业力”却能生诸根，即已如“以一业力生诸根”所言。
Sampattoyeva nāma sampattikiccakaraṇatoti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘paṭi…pe… nakato’’ti vuttaṃ. Atisukhumabhāvato maṃsacakkhuagocarena rūpāyatanena samannāgatasaṅghātavuttitāya ca ‘‘vāyu viyā’’ti vuttaṃ. Cittasamuṭṭhānaṃ saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa kadācipi ārammaṇapaccayo na siyā dhātuparamparāya ghaṭṭentassa utusamuṭṭhānattā. Tenāha ‘‘na hi…pe… pajjatī’’ti. Paṭṭhāne (paṭṭhā. 1.1.2) ca ‘‘saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti avisesena vuttaṃ.
所谓已成者，是说已成之事的原因具足，这一义理，为显示此意，故有“反…未作”之说。因其极微妙特性，且因拥有能被肌肉眼所感知的色界相，故有“风与气动”的说法。心所引起的声音意境，耳识于某时不一定依赖先后顺续而生，因其具有偶然性。所以说“实非…曾现出”之意。在《基础篇》（基础1.1.2）中特别说明：“声音意境，由于耳识的缘起而有条件。”
Nanu cirena suyyantīti dūre ṭhitānaṃ lahukaṃ savanaṃ natthi, tesampi vā lahukaṃ savanena dūrāsannabhāvānaṃ viseso na siyāti adhippāyo. Na, dū…pe… toti na dūre ṭhitehi rajakādisaddā cirena sotaviññāṇena suyyanti, sace savanūpacāre so saddo dūre āsanne ca ṭhitānaṃ yathābhūte āpāthagate sadde manoviññāṇasaṅkhātato gahaṇavisesato cirena suto sīghaṃ sutoti abhimānoti attho. Etamevatthaṃ vitthārato dassento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Nicchaya…pe… abhimāno hoti, sotaviññāṇappavatti pana ubhayatthāpi samānā, yasmā so pana saddo…pe… āgacchatīti. Yadi dhātuparamparāya saddo nappavattati, kathaṃ paṭighosādīnaṃ uppattīti āha ‘‘dūre…pe… paccayo hotī’’ti. Uppattivasena āgatānīti etena rūpadhammāpi yattha uppajjanti, tattheva bhijjanti, na desantaraṃ saṅkamantīti dasseti. Ghaṭṭanasabhāvānevāti tesaṃ bhūtānaṃ saddasamuppattihetubhāvamāha. Sotapadesassāti sotadesassa, sotadese ṭhitassāti attho.
难道远处一直持续吗？其实远处的人声并不恒久，且轻微的聆听也不会使远近之间的差异消失。远处的尘土声等并不会因为耳识持续而延长。换言之，不是远处之声会持久存在。若声音感官持久则为近处声音被心识受造而强烈记忆，从而被误以为一直听得很久。这一含义，详言为“犹如是”等。结论上，心识产生持续。耳识的缘起恰好同时存在，因为声音还未消失。如果声音因先后关系不生，如何还会有回声等？说“远处…为其条件”即此理。此理指出，色法产生之处，即处于色相内，声亦然，不会跨越地域。言其为相缔聚性，即声音之生因。所谓“声处”是指声发生的场所。
Cakkhumato puggalassa ajjhāsayavasenāti citravicitrarūpāyatane yebhuyyena sattānaṃ cakkhudvārikajavanassa anukaḍḍhanavasena pavattiṃ sandhāya vuttaṃ. Kaṇṇakūpacchiddeyeva pavattanatoti etena adhiṭṭhānato bahiddhā indriyaṃ pavattīti vādaṃ paṭisedheti. Adhiṭṭhānadese eva hi indriyaṃ vattati tattha kiccādippayogadassanato. Satipi panassa bahiddhā vuttiyaṃ na visayaggahaṇe samatthatā, aññathā adhiṭṭhānapidahanepi visayaggahaṇaṃ bhaveyyāti. Ārammaṇaggahaṇahetuto cāti kaṇṇakūpacchiddeyeva ṭhatvā ārammaṇakaraṇassa viññāṇassa vā hetubhāvato.
眼识者，由于主体的意向及色相多样，众多众生的眼窍气流随呼吸流转活动，这就是说眼窍如同风箱一样运转。眼窍隔断则识亦断，因其主体作用而由外向内运转，反对此说者。识在不同出入中，非完全统一的取受，若断外则识亦不取受，反之亦然。所谓缘起取受者，如眼窍隔断时，意识亦为缘起之故而断。
Tabbohārenāti gandhagandhaggahaṇassa sahacaritāya gandhopi tathā vuttoti adhippāyo. Gandho paccayoti gandho sahakārīpaccayoti attho. Kheḷādiko paccayoti yojetabbaṃ. Tathā pathavīti sahakārīpaccayantarabhūtā ajjhattikabāhirā pathavī ārammaṇaggahaṇe paccayoti attho. Ādhārabhūtāti tejovāyodhātūnaṃ ādhārabhūtā. Nissayabhūtānanti nissayamahābhūtānaṃ āpotejovāyodhātūnaṃ. Sabbadāti uppīḷanakāle ca anuppīḷanakāle ca. Tatthāti caturāsītipabhede uparimakāyasaṅkhāte rūpasamūhe. Vinibbhujjituṃ asakkuṇeyyānanti idaṃ cakkhudasakaṃ idaṃ kāyadasakaṃ idaṃ bhāvadasakanti evaṃ kalāpatopi vinibbhujjituṃ asakkuṇeyyānaṃ.
所谓嗅气味，即气味与嗅觉共现，故有此说。气味是共生因，类似运动因。土亦是共生因，含内外二者，为嗅觉的缘触因。所谓基础，是指光热风元素中的基础。所谓依赖，是指对这基础元素的依存关系。所谓全面，是指无论受损还是未受损阶段。所谓那里，指四十八种体质中的聚集色法。所谓不能被破坏者，是指此色法对应眼界、身体界及意识界，如许多法门中不可摧毁者。
§616
616.Dīghādīnaṃphusitvā jānitabbatoti idaṃ dīghādīnaṃ na kāyaviññāṇagocarattā vuttaṃ, dīghādivohārarūpādīnaṃ pana phoṭṭhabbaṃ phusitvā kāyaviññāṇavīthiyā parato pavattena manoviññāṇenapi jānitabbattā vuttaṃ. Dīghādisannivesanti dīghādisannivesavantaṃ. Ekasmiṃ itarassa abhāvāti chāyātapānaṃ ālokandhakārānañca asahaṭṭhāyitaṃ āha. Kathaṃ pana āloko andhakāraṃ vidhamatīti? ‘‘Ālokappavattisamānakālaṃ andhakārasabhāvena pavattamānaṃ vaṇṇāyatanaṃ bhijjati. Andhakārassa nissayo hutvā pavattamānāni bhūtāni kamena tathārūpassa vaṇṇāyatanassa nissayabhāvaṃ gacchantī’’ti keci. Saha andhakārena tannissayabhūtānaṃ nirodhasamanantaraṃ taṃsantatiyaṃ tādise paccayasannipāte ālokanissayabhūtānaṃ uppattīti veditabbaṃ. Na hi nissayamahābhūtehi vinā ālokappavatti atthi, nāpi andhakārasaṅkhātaṃ vaṇṇāyatanameva nirujjhati taṃnissayehi payujjamānakaekakalāpabhūtopādārūpānaṃ saheva nirujjhanato. Padīpasikhāmaṇiraṃsiyo viya pathavīpākārarukkhādīni muñcitvāpi andhakāro pavattatīti vadanti. Mandaṃ pana pākārādiādhārarahitaṃ na suṭṭhu paññāyati, bahalaṃ ādhāraṃ nissāya pavattatīti yuttanti ca vadanti.
所谓透过长度等接触而得知，是说非指身识所取，而是指长度等现象从身体识的旁边涌现，再由意识识知所认知。所谓长度等陈列，即指拥有长度等属性的色法。谓一处他处不复存在者，是因阴凉暗处等遮挡而导致无法承受光线。所谓光何以灭暗？有说光与暗同时现起，暗为光的对立面。与暗共起的众生毁灭时，亦同时灭光因缘。光依赖这些缘起，故有明现。无依赖则无光起，暗界所成的境界也不消失，因随缘而灭。比喻为灯芯油断灭，但灯火仍燃；或树倒即使油烟纷飞，暗仍存在等。暂时没有坚实基础而能持续智知者。多数认为因赖大基础而持续起作用，这被视为合理。
§620
620.‘‘Amanussasaddo’’ti ettha a-kāro na manussatāmattanivattiattho sadisabhāvadīpanatāya anadhippetattā, manussato pana anaññatānivattiatthoti dassetuṃ ‘‘amanussa…pe… ṭṭhādayopī’’ti āha. Tathā kittetabboti ‘‘vaṃsaphālanasaddo’’tiādinā vatthuvasena kittetabbo.
“非人声”处，此处的“不”非表示非人类存在，仅为强调类似性质而非排他，是说非仅限于人声。为了说明所指不是单一人类声音，故提“非人…起”等。类似地，称为“族谱声”等，亦是凭事实特征加以命名。
§632
632.Kammacittādināti ādi-saddena utuāhāre saṅgaṇhāti. Taṃtadākārānīti itthiliṅgādiākārāni. Itthindriyaṃ paṭicca samuṭṭhahantīti aññamaññapaccayānipi itthiliṅgādīni yebhuyyena itthindriyasahite eva santāne sabbhāvā itarattha ca abhāvā indriyahetukāni vuttāni. Aññathāti itthiliṅgādiākārato aññathā, itthindriyābhāve vā. Itthiggahaṇassa cāti itthīti cittappavattiyā. Tesaṃ rūpānanti itthiliṅgādiākārarūpānaṃ. Yadi itthindriyaṃ itthiliṅgādiākārarūpānaṃ sahakārīkāraṇaṃ, atha kasmā tassa indriyādipaccayabhāvo tesaṃ na vuttoti? Neva taṃ sahakārīkāraṇaṃ, atha kho tesaṃ tabbhāvabhāvitāmattena taṃ kāraṇanti vuccatīti dassetuṃ āha ‘‘yasmā panā’’tiādi.
业念等名，是指起始之声以此相续之故而聚集也。“种种形状”者，即女性别等诸形状。因为依女性根所生，故能相互产生。又因相互缘起，女性别等诸形状，与女性根常缠绵而生灭，有诸性质，有分别意义，无诸性质则无分别，此皆根所缘故也。别相者，即由女性别形状异起，或由无女性根而异起也。女性涵摄者，谓以女性心念为转故。所谓其形者，即女性别诸形状。若女性根是女性别诸形状之共作缘，何故不说因该根故呢？非也，非共作缘，而是自身之性质现行所以故，乃称因缘。此义以“若是乃”诸言显示明白。
§633
633. Liṅgaṃ parivattamānaṃ purimaliṅgādhārajātianurūpameva hutvā parivattatīti katvā vuttaṃ ‘‘paṭisandhiyaṃ viya pavattepī’’ti. Yassa…pe… noti ādivacanatoti ādi-saddena ‘‘yassa vā pana purisindriyaṃ uppajjati, tassa itthindriyaṃ uppajjatīti no’’ti (yama. 3.indriyayamaka.188) saṅgaṇhāti.
形状流转者，犹如由粉尘聚合成形状，随形转动，故说为形状流转。于是谓之“如会合般而生起”等。又言“若现生男人根者，则现生女性根”，不也。此说归于起始声故集说也。
§635
635. Dvārabhāvena kucchitānaṃ āsavadhammānaṃ pavattiṭṭhānatāya pasādavisese viya viññattivisesepi kāyavohārappavatti daṭṭhabbā. Vitthambhanasabhāvatāya vāyodhātuyā thambhanaṃ ‘‘vāyodhātukicca’’nti vuttaṃ. Kiccampi hi dhammānaṃ sabhāvoyevāti. Pathavīdhātuyā ākāro vacīviññattīti vattuṃ vaṭṭatīti yojanā.
门路之迹，谓有污浊之习气流转住处，似乎净信特异显现，身业流转之状可见。由肢节相连之性，由风元素作托，此谓为“风元素作托事”。诸法俱集之义也。以地元素之色，谓语言意识分别说，故言会转也。
§636
636.Vitakka…pe… gahitāti yathādhippetatthābhibyañjikāya vācāya samuṭṭhāpanādhippāyappavattiṃ sandhāya vuttaṃ. Tadā hi sā tehi pariggahitā nāma hotīti. Ekassapi akkharassa anekehi javanehi nibbattetabbattā tathā nibbattiyamānatāya asamatthasabhāvattā na viññātavisesā na bhinnā evāti āha ‘‘sava…pe… bhinnā’’ti. Abbokiṇṇeti antarantarā uppajjamānehi asaṃsaṭṭhe. ‘‘Pacchimacitta’’nti avisesena cuticittaṃ vuttanti adhippāyena ‘‘aññesampi cuticittaṃ…pe… ñāyatī’’ti vuttaṃ.
念觉等，谓为契合意涵之言语所起念觉等法，故言产生。此时称为受其所摄持之名。一字之多义，应以诸义俱成，非单指特别。不能分辨，无特别区别，故言“皆非殊别”。废除，谓中断发生，常相异起故。末念，特指断念，名为终念，凭念觉等而为也。又言“他叶亦知终念”等说。
Atha vā ‘‘ye ca rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, tesaṃ cavantānaṃ tesaṃ vacīsaṅkhāro nirujjhissati, no ca tesaṃ kāyasaṅkhāro nirujjhissatī’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.88) rūpārūpabhavūpapajjanakānaṃ kāmāvacaracuticittassapi kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpanavacanena khīṇāsavehi aññesampi…pe… ñāyatī’’ti vuttaṃ. Yasmā ca –
又言：“若诸色声等起，必灭于彼，语之取舍亦灭，无灭身取舍故。”此说为色声生灭之色声断灭终念，身取舍语取舍聚起灭尽，净痕灭已，别则亦知也。故言
‘‘Yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati, tassa vacīsaṅkhāro nirujjhissatīti āmantā’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.108),
“若身取舍灭，则语取舍亦当灭”，此为教诲，即是说也。
‘‘Yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati, tassa cittasaṅkhāro nirujjhissatīti āmantā’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.108) ca,
「身行造作一旦断尽，心行造作亦当断尽」此为警示语。
‘‘Pacchimacittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ kāyasaṅkhāro ca na nirujjhati cittasaṅkhāro ca na nirujjhissatī’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.113) –
「对于既灭心灵之时，其身行造作亦不复断尽，心行造作亦不复断尽」此亦如是说。
Ādivacanato ca pacchimacittassa purato soḷasamena cittena tato orimena vā saddhiṃ assāsapassāsā na uppajjantīti siddhaṃ. Yadi uppajjeyyuṃ, ‘‘pacchimacittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ kāyasaṅkhāro na nirujjhatī’’ti na vadeyya, vuttañcetaṃ, tasmā heṭṭhimakoṭiyā cutito purimena sattarasamena uppannā assāsapassāsā cutiyā heṭṭhā dutiyena cittena saddhiṃ nirujjhanti. Tena ‘‘yassa cittassa anantarā kāmāvacarānaṃ pacchimacittaṃ uppajjissatī’’ti cuticittassānantarapaccayabhūtassapi cittassa kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpanatā vuttā.
从初说来看，于既灭心灵之前，十六根心共存，接着其或与八根心相应，虽有呼吸起伏，却未生起。此实已确立。若生起，则不当说「既灭心灵，无断尽身行造作」，因于是断尽八根心后，七十七根心显现，呼吸相应于身心二处而断尽。由此证知「于某心之后，紧接生起欲望行为之既灭心」实为因缘相续，心行造作汇聚发生。
Atha vā yassa cittassāti yena cittena sabbapacchimo kāyasaṅkhāro uppajjati. Taṃ cittaṃ vuttanti gahetabbaṃ, na pacchimacittassa anantarapaccayabhūtaṃ. Anantarāti hi kāyasaṅkhāruppādanaṃ antaraṃ vinā, yato pacchā kāyasaṅkhāruppādanena anantaritaṃ hutvā pacchimacittaṃ uppajjissatīti attho. Kasmā? ‘‘Itaresaṃ vacīsaṅkhāro ca nirujjhissati kāyasaṅkhāro ca nirujjhissatī’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.88) vuttattā. Aññathāpacchimacittato purimatatiyacittasamaṅgīnaṃ kāyasaṅkhāro uppajjatīti āpajjatīti. Evaṃ sabbesampi cuticittassa rūpajanakatābhāve āgamaṃ dassetvā idāni yuttiṃ dassetuṃ ‘‘na hī’’tiādimāha. Tattha gabbhagamanādīti ādi-saddena udakanimuggaasaññībhūtakālakatacatutthajjhānasamāpannarūpārūpabhavasamaṅgīnirodhasamāpannabhāve saṅgaṇhāti.
又或谓某心者，即借该心而生起一切身行造作之心。此心当取证，不是既灭心之后缘起者。所谓紧接者，指身行造作发生中，若无间隔，继而由身行造作续起既灭心。为何如此？因有云：「他心造作亦断尽，身行造作亦断尽」。若不然，则从既灭心前方意念伴随之身行造作将发生或增长。由此，因断尽既灭心身色无生，故现证理，说不然。此中起例如胎内往返水中生死之相，亦即四禅外内色界俱生灭之理证可集。
§637
637. Anekesaṃ kalāpānaṃ ekato hutvā ekaghanapiṇḍabhāvena pavattanato kalāpantarabhūtānaṃ kalāpantarabhūtehi samphuṭṭhabhāvo vutto. Yato tesaṃ duviññeyyanānattaṃ, na pana avinibbhuttabhāvato. Taṃtaṃbhūtavivittatāti tesaṃ tesaṃ bhūtānaṃ vibhattabhāvo kalāpantarabhūtehi vibhattasabhāvatā asaṃkiṇṇatāti attho. Yasmā pana yathāvuttā vivittatā rūpānaṃ osānaṃ hoti, tasmā ‘‘rūpapariyanto’’ti vuttaṃ. Atha vā taṃtaṃbhūtasuññatā. Yesañhi paricchedo ākāso, tesaṃ pariyantatāya tehi suññabhāvoti lakkhitabbo. Tatoyeva ca so bhūtantarehi viya tehi asamphuṭṭhoti vuccatīti. Aññathāti paricchinditabbehi asamphuṭṭhabhāvābhāve.
637. 众多结合体合而为一，如密聚成一块坚硬之矿石，此谓结合体间相结合之体。此中二识异而非不变之体。所谓散体解离者，是指各组成体之分解，结合体与体间之结合为非混杂。因形体之散体即如水流散溢，故谓之「色终尽」。又谓散体为空相者，譬如所截断者为虚空，则其边界称为空体。亦谓此如体间断裂而皆未结合，异即断者无结合性。
§638
638.Taṃtaṃvikārādhikarūpehīti ettha kathaṃ cammasuvaṇṇesu mudutākammaññatā labbhanti, nanu lahutādivikārā ekantato indriyabaddharūpe eva pavattanato anindriyabaddhe na labbhantīti? Saccametaṃ, idha pana taṃsadisesu tabbohāravasena vuttaṃ. Tathā hi tūlapicuādīsu garubhāvādihetūnaṃ bhūtānaṃ adhikabhāvābhāvato lahuādivohāro. Niddisitabbadhammanissayarūpe eva vā sandhāya ‘‘taṃtaṃvikārādhikarūpehī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Sabbe sabbesaṃ paccayā lahutādīnaṃ aññamaññāvijahanatoti adhippāyo.
638.“散体变化现相”之说，何以于铜金制品轻便之变化得成？然轻便等变化，只于具根所缚状态起，不于非具根。诚然，对于金属铜器之类，由于质坚而非轻，故其组成体多与少，轻便等变化缘生差异。应见此假称基于既定法则，谓“散体变化所显常”，以为此等变化实为条件缘起之相互包含。此中轻便等相，理应彼此生灭相续此实为总纲。
§641
641.Ācayasaddenevāti niddese vuttaācayasaddeneva. Yo āyatanānaṃ ādicayattā ācayo punappunaṃ nibbattamānānaṃ, sova rūpassa uparicayattā upacayoti adhippetaṃ atthaṃ pāḷiyaṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘pāḷiyaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Upa-saddo paṭhamattho ‘‘dānaṃ, bhikkhave, paṇḍitupaññatta’’ntiādīsu (a. ni. 3.45) viya. Upariatthoca ‘‘sammaṭṭhe upasitte ca, te nisīdiṃsu maṇḍape’’tiādīsu viya. Aññathāti upa-saddassa upariatthasseva gahaṇe.
关于积累的声音有如是所说，名为积累声音。在六处中，若依初始积累，反复生成积累者，称为「积累」。又依形色之上积累者称为「依积」，此为巴利语汇集后连缀组合而成的意义，意在指出该词所指。作为前缀的「upa-」其本义如同在经典中所说「布施乃智者之特质」等（如《增支部·三.45》），而「上之义」如同文中所言「端正地聚集于所坐亭榭」等。换言之，前缀及上位涵义实为紧密结合且难以分离的整体。
§643
643.Phalavipaccanapakatiyāti phalavipaccanasabhāvena. Phalameva vā pakatīti āyusaṃhānādinā phalasabhāvena jarāniddesoti attho. Tathā hi ‘‘phalūpacārena vuttā’’ti vuttaṃ. Supariṇatarūpaparipākakāle hānidasakādīsu.
关于果报成就共性的说法，谓果报现前的共同性质。果报本身或可理解为生命聚合的成果团体，故以果报社群为老年之指示义。正如经典中所云「依果业而说」者所指，即果业之成熟，如果实完全成熟之时期，在其皆悉不复失落之时。
§645
645.Kattabbasabhāvatoti mūlaphalādīnaṃ idhādhippetaāhāravatthūnaṃ mukhena asanādikattabbasabhāvato. Visabhūte saṅghāte ojā mandā hotīti savisattābhāvato sukhumatā vuttā. Aṅgamaṅgānusārino rasassa sāroti rasaharaṇīdhamanijālānusārena sarīrāvayave anuppaviṭṭhassa āhārarasassa abbhantarāhārapaccayo sneho, yo loke rasadhātūti vuccati.
关于应做之物的性质，论及诸如根本果实等，于此所指饮食之物，因入口口感特性而有应当被摄取之性质。对此种饮食在不纯净之错漏中，气力消弱之时表现为柔软，可谓精微之义。依各部位及种种顺序之味道之核心，言其味中黄金之纯粹流动，而此饮食内外因缘所生，系世间所谓味根之所在。
Upādābhājanīyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 所造分别论注释终。
Noupādābhājanīyakathāvaṇṇanā非所造分别论注释
§646
646. ‘‘Ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā tayo mahābhūte paṭicca ekaṃ mahābhūta’’ntiādivacanato (paṭṭhā. 1.1.53) ekaṃ mahābhūtaṃ avasesamahābhūte nissayati, tehi upādārūpena ca nissīyatīti āha ‘‘nissayati ca nissīyati cā’’ti.
「由一大元素依赖三大元素，三大元素由一大元素依存」等辞，指一大元素依存余大元素，而此又依由欲染之质相而成立，故有「既依赖亦被依赖」之说。
§647
647. Mahābhūtānaṃ aññamaññāvijahanato ekasmimpi kalāpe anekaṃ phoṭṭhabbaṃ atthīti phoṭṭhabbasabhāvesuyeva anekesupi ārammaṇesu āpāthagatesu ābhogādivasena ekaṃyeva viññāṇuppattihetu hotīti ayaṃ vicāro dassito. Itaresupi pana yathāyogaṃ dassetabbo. Tattha rasārammaṇaṃ tāva indriyanissayaṃ allīyitvā viññāṇuppattihetubhāvato satipi anekesaṃ rasānaṃ āpāthagamane ekasmiṃ khaṇe ekappakāraṃyeva yathāvuttanayena jivhāviññāṇuppattihetu hoti, tathā gandhārammaṇaṃ. Rūpasaddārammaṇāni pana indriyanissayaṃ asampatvāva viññāṇuppattihetubhāvato yogyadese avaṭṭhitāni yattakāni sahakārīpaccayantaragataṃ upakāraṃ labhanti, tattakāni ekasmiṃ khaṇe ekajjhaṃ ārammaṇaṃ na hontīti na vattabbāni. Tathā hi saddo nigghosādiko anekakalāpagato tathā vaṇṇopi sivikubbahananiyāmena ekajjhaṃ ārammaṇaṃ hotīti. Etthāpi ca ābhujitavasena ārammaṇādhimattatāvasena anekakalāpasannipātepi katthaci viññāṇuppatti hotiyeva. Pasādādhimattatā pittādivibandhābhāvena pasādassa tikkhatā. Kathaṃ pana cittassāti cittasāmaññato ekattanayavasena pucchati.
诸大元素相互排斥并存于一团体中，谓此聚集即为多样存在。此即谓诸元素因作用于多种对象，遂为众多维持之因，当中于某一时刻某一因素仅为单一意识生起之因。又如于味觉所缘感，因根受具备而能引起意识，虽因他味障碍有减损，但仍有意识生起。同样香气、色、声之所缘因缘未圆满而胚胎意识仍受诸条件辅助，因此不可谓其于一时一处仅有单一所缘。色、声等在多时、多空之积累亦能生意识。因各因缘不纯程度不同，故意识生起之快慢不一。至于心之统一性，仅可依其通用名相而问之。
§651
651.Tādisāyāti yā pacurajanassa atthītipi na gahitā. Santī samānā. Evanti yathāsasambhārudakaṃ sasambhārapathaviyā ābandhakaṃ, evaṃ paramatthudakaṃ paramatthapathaviyāti dasseti. Tadanurūpapaccayehīti attano ābandhanānuguṇehi ābandhiyamānehi sandhāraṇādikiccehi purimehi ca pathavīādīhi. Aphusitvā patiṭṭhā hoti, aphusitvā ābandhatīti iminā phusitabbaphusanakabhāvo āpodhātuyaṃ natthīti phoṭṭhabbavasena ubhayadhammataṃ āha. Aññamaññaṃ nissayatā aññamaññanissayatā. Atha vā aññamaññatā ca nissayatā ca aññamaññanissayatā. Yadi phoṭṭhabbāphoṭṭhabbadhātūnaṃ phoṭṭhabbabhāvena vinā aññamaññanissayatā, pathavīādīnaṃ kakkhaḷādisabhāvo eva phoṭṭhabbabhāvoti tabbirahena kathaṃ tesaṃ āpodhātuyā nissayādibhāvoti āha ‘‘avinibbhogavuttīsū’’tiādi. Aññamaññapaccayabhūtesūti etena upādārūpaṃ nivatteti. Atha vā pubbe aṭṭhakathādhippāye ṭhatvā phoṭṭhabbāphoṭṭhabbadhātūnaṃ visiṭṭhaṃ aññamaññanissayataṃ vatvā idāni attano adhippāye ṭhatvā avisesena taṃ dassento āha ‘‘avinibbhogavuttīsū’’tiādi. Taṃyeva avisiṭṭhaṃ aññamaññanissayataṃ daḷhaṃ katvā dassento ‘‘nāpi sahajātesū’’tiādimāha. Tattha aphusanaṃ tāva ekakalāpagatattā na vicāretabbaṃ, phusanaṃ pana kathanti? Ekakalāpagatattā eva. Visuṃ siddhānaṃyeva hi visayamahābhūtānaṃ kāyappasādanissayabhūtesu phusanaṃ dissati.
所谓那样者，指未被世俗大众接受也未被否定的存在。谓如聚水在地面上因地形而积聚，亦如真实水因真实地面而聚集。依赖之义，表于自身诸结合体因缘力量而获稳固；若离散则失其根基，难以成立。说明这种依赖如同水之滋润与聚集体的关系，二者相互依存。各要素之间虽有依赖性，且互为条件，但若单论色界等物质诸要素，彼此间不可能完全独立，故说缺乏相互依赖。前贤注疏也论此依存关系，今于自身法中详述其依存特质，谓无不利用其中坚固法则为依托。今所述亦为依存的不拘一格、非同一性质状态。因浊染之故，所依诸法固着性削弱。若言心者，为心界统一之泛称。
Jhāyatīti paripaccati. Na uṇhā hutvāti etassa uṇhasabhāvā hutvāti ayamatthoti katvā ‘‘tejosabhāvataṃyeva paṭikkhipatī’’ti vuttaṃ. Uṇhapaṭipakkhattā sītassa uṇhatāya paṭikkhepe sītatāsaṅkā siyāti āha ‘‘na sītattaṃ anujānātī’’ti. Tejosabhāgataṃyeva vā sītatāyapi dassetuṃ ‘‘na sītattaṃ anujānātī’’ti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘tejo eva hi sīta’’nti. Mande hi uṇhabhāve sītabuddhīti tejo eva hi sītaṃ. Kathaṃ panetaṃ viññāyatīti? Sītabuddhiyā avavatthitabhāvato pārāpāraṃ viya. Tathā hi ātape ṭhatvā chāyaṃ paviṭṭhānaṃ sītabuddhi hoti, tattheva pathavīgabbhato niggatānaṃ uṇhabuddhīti. Yadi tejoyeva sītaṃ, uṇhabhāvena saddhiṃ sītabhāvopi ekasmiṃ kalāpe upalabbheyyāti āha ‘‘sītuṇhānañcā’’tiādi. Uṇhasītakalāpesu sītuṇhānaṃ appavatti. Dvinnaṃ…pe… yujjati, na āpodhātuvāyodhātūnaṃ sītabhāveti adhippāyo. Āpodhātuyā hi vāyodhātuyā sītabhāve uṇhabhāvena saddhiṃ ekasmiṃ kalāpe sītabhāvo labbheyya, na pana labbhati. Na cettha āpodhātuadhike vāyodhātuadhike vā kalāpe sītabhāvoti sakkā viññātuṃ tādisepi katthaci kalāpe alabbhamānattā sītabhāvassāti. Kharatādisabhāvādhikassa bhūtasaṅghātassa davatādisabhāvādhikatāpatti bhāvaññathattaṃ. Taṃ pana yathā hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘pacca…pe… ppattī’’ti āha.
禅那的形成是依赖而起的（paripaccati）。并非因为有热而生热的本质，故此断言“他专断于热的本质”是错误的。由于与热相对，因对冷的排斥，故有冷的猜疑，于是有话说“并不认同冷的本质”。即使显现于热的本质之中，也可见冷的存在，说“并不认同冷的本质”。因而说“热本身就是冷”，实则在温和的热中便呈现冷的智慧。此念如何了知？因冷的智慧，其状态如渡彼之彼岸。譬如烈日当空，伞下的荫凉就是冷的智慧；地里的热气即是起自地气的热的智慧。如果只说光热本身是冷，与热合一时也会显露出冷的性质，故说“既冷复热”等等。热冷相聚的状态中，冷的减少。两者相合，非水与风元素产生冷的支配。如果风元素或水元素使冷存在，与热同于一处则产生冷的状态，但实际上是不可能的。即使在某些空间，过多风元素或水元素也无法认知那里存在冷的状态，因为那里的冷亦不存在。角状物等性质较盛之处，因实质聚合物的增长，造成变化之异。此即实状之所现，故称“发生…诸事”以表明。
§652
652.Ekantanacittasamuṭṭhānādīti ādi-saddena ekantaanupādinnupādāniyādiṃ saṅgaṇhāti. Purimānampīti ‘‘yaṃ vā panaññampī’’ti etasmā vacanato purimānaṃ anupādinnānaṃ saddāyatanakāyaviññattiādīnaṃ nacittasamuṭṭhānānañca cakkhāyatanasotāyatanādīnaṃ. Nakammassakatattābhāvādikanti nakammassakatattābhāvaṃ nacittasamuṭṭhānabhāvanti evamādikaṃ. Ekantākammajādīsūti ādi-saddena ekantācittajaṃ gayhati. Tā jaratāaniccatā. Anekantesu na gahitāti ekantato akammajesu saddāyatanādīsu acittajesu ca cakkhāyatanādīsu gahetvā catusamuṭṭhānikattā anekantesu rūpāyatanādīsu na gahitāti attho.
652.『Ekantanacittasamuṭṭhānādīti』以『ekanta』开头的词，指专一或专断，从而聚摄专一或非专一两种状态，及执持或不执持等。『Purimānampi』意为“或他者”，涵盖其他的种种，于此言者，即指前者—不执持之音所缘、色、识等，及诸处、眼根、耳根等。所谓无因果链之状态，即是无因果链的意识集合。此又称专一业生的状态，涵盖诸老死、无常等。因其不可依诸多而得，即谓不专一。未专断业生者，声所缘处等虽持，却未专执，故称多元。此言不执著仅适于不专断生起之音缘处及处眼缘处等，故以四种综合来说明，不适用于多元之色缘处者。
§666
666.Anipphannattāti aññaṃ anapekkhitvā sabhāvato asiddhattaṃ. Tassāti viññattidvayassa.
666.所谓『Anipphannattā』，谓不依赖于他物而独存，实性不成立。此即知见二元的现象状态。
Noupādābhājanīyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 非所造分别论注释终。
Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. · 二法解说注释已结束。
Catukkaniddesavaṇṇanā四法解说注释
§966
966. ‘‘Sabbaṃ rūpaṃ manasā viññāta’’nti vacanato yadi viññātato aññaṃ diṭṭhādi na hotīti ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ diṭṭha’’ntiādinā pucchā na katā, evaṃ sante catukkabhāvo kathanti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘dassanādiggahaṇavisesato’’ti. Dassanaṃ savanaṃ minitvā jānanaṃ vijānanañcāti etasmā dassanādiggahaṇavisesato. Etena gāhakabhedena gahetabbabhedoti dasseti. Idāni samukhenapi gahetabbabhedo labbhatīti dassetuṃ ‘‘diṭṭhā…pe… bhāvato’’ti vuttaṃ.
966.对『一切色界皆由心识所识』之语，若从识得之处而言，不存他法见，因未问及“何种色被见”之类问题。于此，即论及由心建立之四相（四种因缘聚合），强调观照之坚持，并说“观察等之取受甚特”。所谓观察即视听知觉，依观照而知，包含认识及智知，因此称为“观察取受甚特”。由此可知，受众异分应如法分辨。既然观受皆可分辨，故言“所见……等之状态”，以示区别。
Pañcakaniddesavaṇṇanā五法解说注释
§969
969.Tadidaṃ nayakaraṇaṃ chabbidhādīsu tīsu saṅgahesu yojitaṃ.
969.此处所说的计略，是因应六种组缘而加以整合。
Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā杂论注释
§975
975. Ekantato nīvaraṇattā middhassa ‘‘natthi nīvaraṇā’’ti vacanena gahaṇanti dassetuṃ ‘‘middhassapi nīvaraṇassā’’ti vuttaṃ. Na ca rūpaṃ pahātabbaṃ nippariyāyappahānassa idha adhippetattā. Ettha keci ‘‘nāmakāyarūpakāyagelaññasabhāvato duvidhaṃ middhaṃ. Tattha purimaṃ ‘nīvaraṇā’ti vacanena vuttaṃ, itaraṃ rūpasabhāva’’nti vadanti. Tattha yaṃ taṃ arūpato aññaṃ middhaṃ parikappitaṃ, tampi nīvaraṇaṃ middhasabhāvato itaraṃ middhaṃ viyāti parikappitamiddhassapi na sakkā nīvaraṇabhāvaṃ nivattetunti tesaṃ vacanassa nīvaraṇappahānavacanena virodhaṃ dassento ‘‘na ca rūpakāya’’ntiādimāha. Atha vā khīṇāsavānaṃ soppanasabhāvato soppassa ca middhahetukattā atthi middharūpanti vādaṃ sandhāya uttaramāha ‘‘na ca rūpakāyagelañña’’ntiādinā. Tattha middhameva soppahetūti nāyaṃ avadhāraṇā icchitā, soppahetu eva middhanti pana icchitāti middhato aññopi soppahetu atthi, ko pana so? Rūpakāyagelaññaṃ. Na ca rūpa…pe… vacanatoti yojanā daṭṭhabbā.
975.关于专断于“五蕴盖”之昏沉，谓“无昏盖”者，说明“昏沉亦有昏盖”。色法不可弃，因非断灭而是放弃一切变化。对此有说“名色遍体俱生之昏沉分两类：前者称为‘盖’；后者是色之性”。若以无色为界，此外昏即为盖，且此无色昏不能断盖之性。为破此说，谓“不属于色者也”。此外，无染者因梦境之昏沉及梦因存在，而置疑昏沉是否仅如梦因。更正曰“不属于色蕴”，藉此说明昏沉的正理。既欲以梦为因，却同时肯定梦因即昏沉因，何者为真？色蕴盖说认为为“色性”。故不得仅以“不是色...”说法来解释，此点须详细考察。
Vacīghosādīti ādi-saddena huṃkārādisaddo saṅgayhati. Aṅguliphoṭādisaddo utusamuṭṭhānoyeva, cittapaccayo pana hoti. Rūpabhāvamattānīti jarāmaraṇasabhāvānaṃ rūpānaṃ taṃdhammamattāni, tato eva na jātiādidhammavantānīti āha ‘‘na sayaṃ sabhāvavantānī’’ti. Yathā jarā aniccatā ca rūpabhāvamattaṃ, evaṃ jātipīti jātiyā rūpabhāvamattatāya upasaṃharaṇattho tathā-saddo.
“Vacīghosādī”是以起始音节『呜』之类的吼声为声响。像“指关节破裂”等声音属于瞬间产生的声音，但却依赖于心识的条件。所谓“只是形态的存在”是指老死等本质的形态仅仅是形态的性质，正因如此，形态本身没有自性，故云“并非自身具有本性的”。正如衰老是无常且属于形态的存在一样，生和死也可以说是在形态存在上有所归纳的概念。
Tesaṃ rūpadhammānaṃ. Saṅkhātādi-saddo viya abhinibbattita-saddopi vattamānakālikopi hotīti ‘‘abhinibbattiyamānadhammakkhaṇasmi’’nti vuttaṃ. Evamapīti yadipi jiraṇabhijjanabhāvā jiraṇādisabhāvānaṃ dhammānaṃ janakapaccayakiccānubhāvakkhaṇe abhāvato tappaccayabhāvavohāraṃ abhinibbattivohārañca na labhanti, evamapi tesaṃ upādinnatā vattabbāti sambandho. ‘‘Jarāmaraṇaṃ paṭiccasamuppanna’’nti vacanato tassa pariyāyataṃ vivarati ‘‘tesaṃ uppāde satī’’tiādinā.
这些形态法之声，既像“聚合”等声音，是产生了又消散的声音，同时又是当下正在发生的声音，因此称为“正在产生的法的时刻”。如此，由于衰老等变质状态之生灭时刻的缘起，变质法经历了由无到有、由有到无的过程，因而产生了产生的表现。由此开示了“老死是缘起的产物”的说法，并用“它们在生起时”来详细说明。
Yadi evanti yadi nissayapaṭibaddhavuttikā jātiādayo, evaṃ sati. ‘‘Mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti vacanato bhūtanissitesu kevalo upādāyavohāroti upādāye nissitāpi aparena upādāya-saddena visesetvā vattabbāti adhippāyena ‘‘upādāyupādāyabhāvo āpajjatī’’ti āha. Kāraṇakāraṇepi kāraṇe viya vohāro hoti ‘‘corehi gāmo daḍḍho’’ti yathāti dassento ‘‘bhūta…pe… ttanato’’ti āha. Idāni paramparā vinā nippariyāyato uppādādīnaṃ bhūtapaṭibaddhabhāvaṃ saha nidassanena dassetuṃ ‘‘api cā’’tiādimavoca. Vikāraparicchedāpi upādāyarūpavikārādibhāve bhūtapaṭibaddhabhāvāvinivattito ekasmiṃ kalāpe ekekāva vikārādayoti jīvitindriyaṃ viya kalāpānupālakaṃ kalāpavikārādibhāvato ca ‘‘upādāyarūpāni’’icceva vuccantīti āha ‘‘evaṃ vikā…pe… yojetabbānī’’ti.
如果将生死等视为具有依存绑定属性的法，则成立。“大水、地等诸元素是依赖其本体的元素”，此语说明本体性存在中的缘起依附关系。由缘起关系理可知，“依赖”的法会产生“缘起关系的轮回应用”，这即表明因缘之间相互牵连，如同“盗贼袭击村庄”之因果，而元素本体是其缘起依托。文中进一步说明传统理论无遗漏地论述本体与缘起的关系，并指出即使在变化过程（如形态的变化）中，本体性依然存在且与变化的现象区分开来。这说明缘起法中诸元素以各自的形态和变化紧密结合，而这些变化之存在本质上是缘起本体的表现，故称“应当这样结合”。
Asaṅkhatabhāvanivāraṇatthaṃ parinipphannatā vuttāti idaṃ aparinipphannasabhāvavato anupalabbhamānatāya sasavisāṇaṃ viya kenaci na saṅkhatanti asaṅkhataṃ nāma siyāti imissā āsaṅkāya nivattanavasena vuttaṃ. Atha vā rūpavikārādibhāvato rūpabhāvo viya rūpe sati santi, asati na santīti siddhāya paṭiccasamuppannatāya sādhitā parinipphannatā tesaṃ saṅkhatabhāvaṃ sādhentī asaṅkhatabhāvaṃ nivāraṇatthaṃ jāyatīti vuttaṃ ‘‘asaṅkhatabhāvanivāraṇatthaṃ parinipphannatā vuttā’’ti.
“为断除无所有法（无为法）的阻碍而生起的成熟”，即指成熟的概念。此处论及未成熟的存在，指出它像薄弱之物，未能断绝执取无为法，因此称为“未成熟”。而因形态及变化的存在导致形态真实存在，有与无依存关系被实证，且成熟体现有为法的存在，未成熟反而阻碍了无为法，因此说“为断除无为法障碍故称成熟”。
Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 杂论注释已结束。
Rūpakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā. · 色篇注释已结束。