Nidānakathā
Nidānakathā因缘谈
Yamakapāṭihīrāvasānasmiñhi bhagavā tidasapure pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ vassaṃ upagantvā mātaraṃ kāyasakkhiṃ katvā devaparisāya abhidhammakathaṃ kathento dhammasaṅgaṇīvibhaṅgadhātukathāpuggalapaññattippakaraṇāni desayitvā kathāvatthudesanāya vāre sampatte ‘‘anāgate mama sāvako mahāpañño moggaliputtatissatthero nāma uppannaṃ sāsanamalaṃ sodhetvā tatiyasaṅgītiṃ karonto bhikkhusaṅghassa majjhe nisinno sakavāde pañca suttasatāni paravāde pañcāti suttasahassaṃ samodhānetvā imaṃ pakaraṇaṃ bhājessatī’’ti tassokāsaṃ karonto yā cesā puggalavāde tāva catūsu pañhesu dvinnaṃ pañcakānaṃ vasena aṭṭhamukhā vādayutti, taṃ ādiṃ katvā sabbakathāmaggesu asampuṇṇabhāṇavāramattāya tantiyā mātikaṃ ṭhapesi. Athāvasesaṃ abhidhammakathaṃ vitthāranayeneva kathetvā vutthavasso suvaṇṇarajatasopānamajjhe maṇimayena sopānena devalokato saṅkassanagare oruyha sattahitaṃ sampādento yāvatāyukaṃ ṭhatvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.
于二部经终结之际，世尊居于提陀娑城，隐于树荫下，以青色树皮布为席，奉行雨安居，侍奉其母，作为身体的见证。在众天人环绕之中，讲述世法，阐释法集、戒律、界、色法及诸个体名相等教义。时值每周日，有比库名曰摩嘎利弗图大师者，诞生于大梵行界，清净世法，第三会时在比库僧团中，坐于中央，依止法论，集结五百经文、五百律文，著作此部论书，并将其讲授。其时于诸个体论中，引发争议，双方阵营各拥五人，轮番相辩。论辩之初，诸多要义仅以简略言语表达，因此他立断刊置纲目，用以总理全论。随后，详细展开法义讲解，历时一年，于金银铺阶之间，由天界布施，住于桑贾纳城，一心致力于利益众生。最终，长存法界之涅槃者般涅槃而去。
Athassa mahākassapappamukho vasīgaṇo ajātasatturājānaṃ sahāyaṃ gahetvā dhammavinayasarīraṃ saṅgahaṃ āropesi. Tato vassasatassa accayena vajjiputtakā bhikkhū dasa vatthūni dīpayiṃsu. Tāni sutvā kākaṇḍakassa brāhmaṇassa putto yasatthero susunāgaputtaṃ kālāsokaṃ nāma rājānaṃ sahāyaṃ gahetvā dvādasannaṃ bhikkhusatasahassānaṃ antare sattatherasatāni uccinitvā tāni dasavatthūni madditvā dhammavinayasarīraṃ saṅgahaṃ āropesi.
其时大咖萨巴带领众弟子，携已收集之法律汇编，付托予未生冤王之助手。不久，瓦吉国众比库增至万余，于是十位热心比库分布于各处。彼时，婆罗门之子即沙斯德大师，曾执持逝王卡拉索卡之助手，统领一千二百比库大师，复为十位比库分置诸所，以稳固法律汇编。
Tehi pana dhammasaṅgāhakattherehi niggahitā dasasahassā vajjiputtakā bhikkhū pakkhaṃ pariyesamānā attano anurūpaṃ dubbalapakkhaṃ labhitvā visuṃ mahāsaṅghikācariyakulaṃ nāma akaṃsu . Tato bhijjitvā aparāni dve ācariyakulāni jātāni – gokulikā ca ekabyohārikā ca. Gokulikanikāyato bhijjitvā aparāni dve ācariyakulāni jātāni – paṇṇattivādā ca bāhuliyā ca. Bahussutikātipi tesaṃyeva nāmaṃ. Tesaṃyeva antare cetiyavādā nāma apare ācariyavādā uppannā. Evaṃ mahāsaṅghikācariyakulato dutiye vassasate pañcācariyakulāni uppannāni. Tāni mahāsaṅghikehi saddhiṃ cha honti.
这些聚集法义的比库大师所聚合的瓦吉国万比库，东游遍寻，获适合自身弱势派别者，名曰大僧团行者宗派，遂加入其内。后仍兴起两大行者宗派：一为乳华派，一为实力派。乳华派投奔高丽，一为辩舌学派，另一为多言学派。众所周知，彼等皆同属一派。此外，两宗均生发寺院学说，谓之纯行者学说。由此于第二会议年，大僧团行派兴起五大家族，皆同称大僧团。
Tasmiṃyeva dutiye vassasate theravādato bhijjitvā dve ācariyavādā uppannā – mahisāsakā ca vajjiputtakā ca. Tattha vajjiputtakavādato bhijjitvā apare cattāro ācariyavādā uppannā – dhammuttariyā, bhadrayānikā, channāgārikā, samitiyāti. Puna tasmiṃyeva dutiye vassasate mahisāsakavādato bhijjitvā sabbatthivādā dhammaguttikāti dve ācariyavādā uppannā. Puna sabbatthivādakulato bhijjitvā kassapikā nāma jātā. Kassapikesu bhinnesu apare saṅkantikā nāma jātā. Saṅkantikesu bhinnesu suttavādā nāma jātāti theravādato bhijjitvā ime ekādasa ācariyavādā uppannā. Te theravādehi saddhiṃ dvādasa honti. Iti ime ca dvādasa, mahāsaṅghikānañca cha ācariyavādāti sabbeva aṭṭhārasa ācariyavādā dutiye vassasate uppannā. Aṭṭhārasa nikāyātipi, aṭṭhārasācariyakulānītipi etesaṃyeva nāmaṃ. Etesu pana sattarasa vādā bhinnakā, theravādo asambhinnakoti veditabbo. Vuttampi cetaṃ dīpavaṃse –
于第二会议年，长老派分离，出现两教派分别为马希萨卡及瓦吉布达派。由瓦吉布达派分出四众派别，名为达摩者丽叶、巴德良尼迦、遮那迦利迦与三秘等。继之，马希萨卡派分裂，生萨巴提瓦及达摩谷提迦两派。再由萨巴提瓦派分出卡萨派，继而又由卡萨派分裂出桑杭提迦。由桑杭提迦分出舒塔瓦迦等，共十一派别出自长老部。此等十一派与长老教众皆融合，合计十二派。故此这十二派及大僧团之六大家族，共十八大宗派于第二会议年兴起。各宗派统称十八宗众。十八宗众亦作十八家族之名。其中文献中记载七十派别，各自分歧，唯长老派无分裂。经记载于《光明史传》中载曰——
‘‘Nikkaḍḍhitā pāpabhikkhū, therehi vajjiputtakā;
‘被诅咒的恶比库，嗤贬长老尊派；
Aññaṃ pakkhaṃ labhitvāna, adhammavādī bahū janā.
他党群集，僧俗多行不正法。’
‘‘Dasasahassā samāgantvā, akaṃsu dhammasaṅgahaṃ;
「十万众集会时，未曾作法之总摄；
Tasmāyaṃ dhammasaṅgīti, mahāsaṅgīti vuccati.
因此此法之总摄，名为大总摄。」
‘‘Mahāsaṅgītikā bhikkhū, vilomaṃ akaṃsu sāsane;
「大总摄比库，倒行使教法；
Bhinditvā mūlasaṅgahaṃ, aññaṃ akaṃsu saṅgahaṃ.
破坏本部之总摄，分别建立彼总摄。
‘‘Aññatra saṅgahitā suttaṃ, aññatra akariṃsu te;
「唯有他处作总摄，彼处则无作；
Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, vinaye nikāyesu ca pañcasu.
破坏法义及律，五部律藏皆然」
‘‘Pariyāyadesitañcāpi, atho nippariyāyadesitaṃ;
「变化法所说者亦复如此，或说轮回变化之外的法；
Nītatthañceva neyyatthaṃ, ajānitvāna bhikkhavo.
那些已成定解且不可更改的意涵，居士们未曾明了，
‘‘Aññaṃ sandhāya bhaṇitaṃ, aññaṃ atthaṃ ṭhapayiṃsu te;
因着对他义的探求而加言论，反而使正义被他义所掩盖；
Byañjanacchāyāya te bhikkhū, bahuṃ atthaṃ vināsayuṃ.
比库们处于含糊不清的影子之下，令大义遭到严重摧毁。
‘‘Chaḍḍetvāna ekadesaṃ, suttaṃ vinayagambhīraṃ;
舍弃一处正义深奥的经文及律藏，
Patirūpaṃ suttaṃ vinayaṃ, tañca aññaṃ kariṃsu te.
反取相应不合正理的经律，彼等遂行此等行为。
‘‘Parivāraṃ atthuddhāraṃ, abhidhammaṃ chappakaraṇaṃ;
『别住』的教义解释与扩展，阿毗达摩的六分整理，
Paṭisambhidañca niddesaṃ, ekadesañca jātakaṃ.
还有就理趣的说明，以及一则单独的本生故事。
‘‘Ettakaṃ vissajjitvāna, aññāni akariṃsu te;
在释去这些内容以后，他们便未加他用，
Nāmaṃ liṅgaṃ parikkhāraṃ, ākappakaraṇāni ca.
只留下名称、标志、辅助说明，以及归纳的作业。
‘‘Pakatibhāvaṃ jahitvā, tañca aññaṃ akaṃsu te;
抛弃了显著的特质，又另造了它，
Pubbaṅgamā bhinnavādā, mahāsaṅgītikārakā.
这都是最早的分歧说法，乃促成众多大分歧的根源。
‘‘Tesañca anukārena, bhinnavādā bahū ahu;
‘‘因此，因着他们的随从，不同的说法多种多样产生；
Tato aparakālamhi, tasmiṃ bhedo ajāyatha.
随后，在后来的一时期内，彼此之间的分歧又发生了变化。
‘‘Gokulikā ekabyohāri, dvidhā bhijjittha bhikkhavo;
‘‘在哭声如婴儿啼哭中，有一群比库二分裂；
Gokulikānaṃ dve bhedā, aparakālamhi jāyatha.
此中，关于哭声的说法有两种分歧，于后世便产生了差别。
‘‘Bahussutikā ca paññatti, dvidhā bhijjittha bhikkhavo;
‘‘听闻广博者称为『多闻者』，比库们也因此二分裂；
Cetiyā ca punavādī, mahāsaṅgītibhedakā.
而佛塔追随者，又被称作大量唱诵者，亦产生重大分歧。」
‘‘Pañcavādā ime sabbe, mahāsaṅgītimūlakā;
『五种论说』者，诸论说皆由此五大集会所成也；
Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, ekadesañca saṅgahaṃ.
其宗旨及法义皆为分别，兼具合成一集；
‘‘Ganthañca ekadesañhi, chaḍḍetvā aññaṃ akaṃsu te;
『一集』中而有『论文』，舍弃他者，诸者即彼；
Nāmaṃ liṅgaṃ parikkhāraṃ, ākappakaraṇāni ca.
名相、标志、辅助及取相之工具等也；
‘‘Pakatibhāvaṃ jahitvā, tañca aññaṃ akaṃsu te;
弃却显露本质者，而他种论说由此产生；
Visuddhattheravādamhi, puna bhedo ajāyatha.
于清净长老说中，此二分歧复又缘起。
‘‘Mahisāsakā vajjiputtakā, dvidhā bhijjittha bhikkhavo;
“摩鹿萨迦国的迦叶子弟比库，分裂为二，彼此相异；
Vajjiputtakavādamhi, catudhā bhedo ajāyatha.
在迦叶众议中，生出四种派别的分歧。
‘‘Dhammuttarikā bhaddayānikā, channāgārikā ca samiti;
“法教承担者、善根结缔者、依止民众者，同聚一处；
Mahisāsakānaṃ dve bhedā, aparakālamhi ajāyatha.
摩鹿萨迦众中生出二种裂派，且是在不同时间出现。
‘‘Sabbatthivādā dhammaguttā, dvidhā bhijjittha bhikkhavo;
“遍诸地区大放异端的比库们，分裂为二；
Sabbatthivādānaṃ kassapikā, saṅkantikassapikena ca.
这些遍地邪说由咖萨巴派及其反对派所起。
‘‘Saṅkantikānaṃ suttavādī, anupubbena bhijjatha;
「近于接触法义者，为先，渐次深入；
Ime ekādasa vādā, sambhinnā theravādato.
这十一种学说，是从长老派中分出各别者。
‘‘Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, ekadesañca saṅgahaṃ;
他们已分别拆解了义理与法则，亦拆解了总括；
Ganthañca ekadesañhi, chaḍḍetvā aññaṃ akaṃsu te.
书卷篇章，舍弃其中之一，另行创立。
‘‘Nāmaṃ liṅgaṃ parikkhāraṃ, ākappakaraṇāni ca;
甚至于名称、词性、辅助修饰，及引导字句，
Pakatibhāvaṃ jahitvā, tañca aññaṃ akaṃsu te.
皆放弃了本有之完整本质，各自另成一类。」
‘‘Sattarasa bhinnavādā, ekavādo abhinnako;
「分为七种不同说法，一种说法则不分。」
Sabbevaṭṭhārasa honti, bhinnavādena te saha.
「这些说法各自独立，皆与分说共存。」
‘‘Nigrodhova mahārukkho, thera vādānamuttamo;
「比喻为拘那罗大树，长老之说为最上乘；」
Anūnaṃ anadhikañca, kevalaṃ jinasāsanaṃ.
「其教义不多不少，纯粹唯有如来教法。」
‘‘Santakā viya rukkhamhi, nibbattā vādasesakā;
「如同树上生起叶芽，随着岁月形成不同说法；」
Paṭhame vassasate natthi, dutiye vassasatantare;
「第一年无叶，第二年第一个叶芽出现；」
Bhinnā sattarasa vādā, uppannā jinasāsane’’ti.
“众说纷纭，各持己见，此乃出于至尊教法。”
Aparāparaṃ pana hemavatikā, rājagirikā, siddhatthikā, pubbaseliyā, aparaseliyā, vājiriyāti aññepi cha ācariyavādā uppannā. Te idha anadhippetā. Purimakānaṃ pana aṭṭhārasannaṃ ācariyavādānaṃ vasena pavattamāne sāsane paṭiladdhasaddho asoko dhammarājā divase divase buddhapūjāya satasahassaṃ, dhammapūjāya satasahassaṃ, saṅghapūjāya satasahassaṃ, attano ācariyassa nigrodhattherassa satasahassaṃ, catūsu dvāresu bhesajjatthāya satasahassanti pañcasatasahassāni pariccajanto sāsane uḷāraṃ lābhasakkāraṃ pavattesi.
又有顺次传承的各支派，如喜马拉雅支、王舍支、成就支、前塞利支、后塞利支、瓦耆支，另外还有六种师派言说出起。此等诸派在此处未受君主统辖。旧时十八支师派流传的教法中，降龙王阿育法王每日均以万计之众，恭敬供养佛、法、僧，以及自身所依止的木树长老老师，以满百千为单位在四门处布施药物，供养香火，因而令教法日盛且增益深厚。
Titthiyā hatalābhasakkārā antamaso ghāsacchādanamattampi alabhantā lābhasakkāraṃ patthayamānā bhikkhūsu pabbajitvā sakāni sakāni diṭṭhigatāni – ‘‘ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo, idaṃ satthusāsana’’nti dīpenti. Pabbajjaṃ alabhamānāpi sayameva kese chinditvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā vihāresu vicarantā uposathakammādikaraṇakāle saṅghamajjhaṃ pavisanti. Te bhikkhusaṅghena dhammena vinayena satthusāsanena niggayhamānāpi dhammavinayānulomāya paṭipattiyā asaṇṭhahantā anekarūpaṃ sāsanassa abbudañca malañca kaṇṭakañca samuṭṭhāpenti. Keci aggiṃ paricaranti, keci pañcātape tapanti, keci ādiccaṃ anuparivattanti, keci ‘‘dhammañca vinayañca vobhindissāmā’’ti tathā tathā paggaṇhiṃsu. Tadā bhikkhusaṅgho na tehi saddhiṃ uposathaṃ vā pavāraṇaṃ vā akāsi. Asokārāme satta vassāni uposatho upacchijji.
外道持诤者不获利益，仅得草遮蔽之地，遂以此为利，追随比库们，逐渐认同持见者说：“此即法，此即律，此为佛陀教法。”虽未正式受具足出家，则自行剃发，覆以袈裟布帛，游行诸林，至守望日施行沙弥戒时，进入僧团中心。彼等虽逆佛法、违律法、违佛陀教法，却依然顺法律法佛法而行，制造种种教法之障碍、污秽、荆棘。有者生火焚烧，有者行苦行五苦，有者负重劳役，有者自言“当毁坏此法与律”。当时僧团不与彼等同过守戒，也不加诃责，阿育城下长达七年，上座比库未受斥责。
Rājā ‘‘āṇāya kāressāmī’’ti vāyamantopi kāretuṃ nāsakkhi, aññadatthu duggahitagāhinā bālena amaccena anekesu bhikkhūsu jīvitā voropitesu vippaṭisārī ahosi. So tañca vippaṭisāraṃ tañca sāsane uppannaṃ abbudaṃ vūpasametukāmo ‘‘ko nu kho imasmiṃ atthe paṭibalo’’ti saṅghaṃ pucchitvā ‘‘moggaliputtatissatthero, mahārājā’’ti sutvā saṅghassa vacanena ahogaṅgāpabbatato theraṃ pakkosāpetvā iddhipāṭihāriyadassanena therassa ānubhāve nibbicikiccho attano kukkuccaṃ pucchitvā vippaṭisāraṃ vūpasamesi. Theropi taṃ rājuyyāneyeva vasanto satta divasāni samayaṃ uggaṇhāpesi. So uggahitasamayo sattame divase asokārāme bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā sāṇipākāraṃ parikkhipāpetvā sāṇipākārantare nisinno ekaladdhike ekaladdhike bhikkhū ekato ekato kāretvā ekamekaṃ bhikkhusamūhaṃ pakkosāpetvā pucchi – ‘‘bhante, kiṃvādī sammāsambuddho’’ti? Tato sassatavādino – ‘‘sassatavādī’’ti āhaṃsu. Ekaccasassatikā, antānantikā, amarāvikkhepikā, adhiccasamuppannikā, saññīvādā, asaññīvādā, nevasaññīnāsaññīvādā, ucchedavādā, diṭṭhadhammanibbānavādā – ‘‘diṭṭhadhammanibbānavādī’’ti āhaṃsu. Rājā paṭhamameva samayassa uggahitattā nayime bhikkhū aññatitthiyā imeti ñatvā tesaṃ setakāni vatthāni datvā uppabbājesi. Te sabbepi saṭṭhisahassā ahesuṃ.
国王虽欲制止，然因无法见证，此外道及愚者反倍加加害于众比库，形势极为恶劣。国王因欲息恶势与惊异，问询比库圣僧，闻摩竭陀长老大师名号后，心生敬意，行神通示现，并灭心忧愁，释疑解忧。大师亦于宫中逗留七日，终得时机，聚集阿育城下比库众会，设席围坐，逐一引领众僧，问曰：“尊者，请言，正觉者何见？”仍有永常论派者答曰“永常论”，有部分答曰“常有、无尽、不灭论”，亦有诸多非正观点，诸如分别论、断灭论、现法涅槃说等。王于是最初训诲众比库，教令知此皆为外道见，并为其授衣传戒。比库众遂达六万有余。
Athaññe bhikkhū pakkosāpetvā pucchi – ‘‘kiṃvādī, bhante, sammāsambuddho’’ti? ‘‘Vibhajjavādī, mahārājā’’ti. Evaṃ vutte rājā theraṃ pucchi – ‘‘vibhajjavādī, bhante, sammāsambuddho’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. Tato rājā ‘suddhaṃ dāni, bhante, sāsanaṃ, karotu bhikkhusaṅgho uposatha’nti ārakkhaṃ datvā nagaraṃ pāvisi. Samaggo saṅgho sannipatitvā uposathaṃ akāsi. Tasmiṃ sannipāte saṭṭhibhikkhusatasahassāni ahesuṃ. Tasmiṃ samāgame moggaliputtatissatthero yāni ca tadā uppannāni vatthūni, yāni ca āyatiṃ uppajjissanti, sabbesampi tesaṃ paṭibāhanatthaṃ satthārā dinnanayavaseneva tathāgatena ṭhapitamātikaṃ vibhajanto sakavāde pañca suttasatāni paravāde pañcāti suttasahassaṃ āharitvā imaṃ parappavādamathanaṃ āyatilakkhaṇaṃ kathāvatthuppakaraṇaṃ abhāsi.
又有比库被召问曰“尊者，正觉者何见？”答曰“分见派，陛下。”于是王复问尊者：“尊者所言分见派，正觉者是乎？”答曰“诚然，陛下。”国王遂表扬正悦，令僧团守戒，授人卫护，制服城市。僧团同心守戒时，达六万比库。会中，摩竭陀长者复分陈当时及未来将起诸经教说，为除外道，宣说断除邪说、未来之规范典籍。
Tato saṭṭhisatasahassasaṅkhyesu bhikkhū uccinitvā tipiṭakapariyattidharānaṃ pabhinnapaṭisambhidānaṃ bhikkhūnaṃ sahassamekaṃ gahetvā yathā mahākassapatthero ca yasatthero ca dhammañca vinayañca saṅgāyiṃsu; evameva saṅgāyanto sāsanamalaṃ visodhetvā tatiyasaṅgītiṃ akāsi. Tattha abhidhammaṃ saṅgāyanto imaṃ yathābhāsitaṃ pakaraṇaṃ saṅgahaṃ āropesi. Tena vuttaṃ –
后于六万诸比库中，举出持三藏正理教义的百人众，分为不同合掌组，依旧大咖萨巴及其他长老集结整理佛法与律法；如是聚合共护，净除教法污秽，再次举行第三次教法集会。其时整理阿毗达摩者，亦上呈此说明教义之总论书。依此所说——
‘‘Yaṃ puggalakathādīnaṃ, kathānaṃ vatthubhāvato;
『如人论说等诸说，依其所论之事的本质，』
Kathāvatthuppakaraṇaṃ, saṅkhepena adesayī.
『以言事衍生者，简要地示说。』
‘‘Mātikāṭhapaneneva, ṭhapitassa surālaye;
『如同编制纲目之法，在宫殿之内所制，』
Tassa moggaliputtena, vibhattassa mahītale.
『由摩伽梨子于广大土地中而分别。』
‘‘Idāni yasmā sampatto, atthasaṃvaṇṇanākkamo;
『今因义理具足，须为阐明，』
Tasmā naṃ vaṇṇayissāmi, taṃ suṇātha samāhitā’’ti.
『故我将继而阐述，请诸位精勤聆听。』
Nidānakathā niṭṭhitā. · 因缘谈终了。
Mahāvaggo
大品