2. Khandhayamakaṃ
2. Khandhayamakaṃ二、蕴双论
1. Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā一、施设略说分注释
§1
1. Idāni mūlayamake desiteyeva kusalādidhamme khandhavasena saṅgaṇhitvā mūlayamakānantaraṃ desitassa khandhayamakassa vaṇṇanā hoti. Tattha pāḷivavatthānaṃ tāva evaṃ veditabbaṃ – imasmiñhi khandhayamake tayo mahāvārā honti – paṇṇattivāro, pavattivāro, pariññāvāroti. Tesu paṇṇattivāro khandhānaṃ nāmābhidhānasodhanavaseneva gatattā paṇṇattivāroti vuccati. Pavattivāro tena sodhitanāmābhidhānānaṃ khandhānaṃ uppādanirodhavasena pavattiṃ sodhayamāno gato, tasmā pavattivāroti vuccati. Pariññāvāro iminānukkamena pavattānaṃ khandhānaṃ saṅkhepeneva tisso pariññā dīpayamāno gato, tasmā pariññāvāroti vuccati. Tattha paṇṇattivāro uddesaniddesavasena dvīhākārehi vavatthito. Itaresu visuṃ uddesavāro natthi. Ādito paṭṭhāya pucchāvissajjanavasena ekadhā vavatthitā. Tattha pañcakkhandhātipadaṃ ādiṃ katvā yāva na khandhā, na saṅkhārāti padaṃ tāva paṇṇattivārassa uddesavāro veditabbo. Pucchāvārotipi tasseva nāmaṃ. Tattha pañcakkhandhāti ayaṃ yamakavasena pucchitabbānaṃ khandhānaṃ uddeso. Rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandhoti tesaññeva pabhedato nāmavavatthānaṃ.
1. 现在对根本部分所宣说的善恶诸法，如同蕴整体一般汇总，根本部分之间相继宣说，这便是对该蕴集体的详细说明。关于巴利语的意义，应当这样理解——在此法中，蕴集体有三种主要的分法，即名相分、起灭分、得解分。这三者中，名相分是对蕴名称称谓的检订，依其本然而称名相分。起灭分则以名相之名称称谓依据蕴的生起与消灭作为检订，对此谓之起灭分。得解分则如其名，简略地揭示由前二分所显蕴的三种得解，因而称为得解分。在名相分中，以所指及所示，分成两部分展开，其他分法无此完整的所指与示意。起初则以基底作为开始，借由问答来阐明，分成一节。其中文中“五蕴”一词，于起始部分切分，直至“不为蕴，亦非行”为止，此为名相分中所应知的所指。所谓问答，正是该名。此处五蕴乃二合词，表示必须被询问的蕴的所指。色蕴……感受蕴……识蕴，名称分别说明。
§2-3
2-3. Idāni imesaṃ khandhānaṃ vasena padasodhanavāro, padasodhanamūlacakkavāro, suddhakhandhavāro, suddhakhandhamūlacakkavāroti cattāro nayavārā honti. Tattha rūpaṃ rūpakkhandho, rūpakkhandho rūpantiādinā nayena padameva sodhetvā gato padasodhanavāro nāma. So anulomapaṭilomavasena duvidho hoti. Tattha anulomavāre ‘rūpaṃ rūpakkhandho, rūpakkhandho rūpa’ntiādīni pañca yamakāni. Paṭilomavārepi ‘na rūpaṃ, na rūpakkhandho; na rūpakkhandho na rūpa’ntiādīni pañceva. Tato paraṃ tesaññeva padasodhanavāre sodhitānaṃ khandhānaṃ ‘rūpaṃ rūpakkhandho, khandhā vedanākkhandho’tiādinā nayena ekekakhandhamūlakāni cattāri cattāri cakkāni bandhitvā gato padasodhanamūlakānaṃ cakkānaṃ atthitāya padasodhanamūlacakkavāro nāma. Sopi anulomapaṭilomavasena duvidho hoti. Tattha anulomavāre ‘rūpaṃ rūpakkhandho, khandhā vedanākkhandho’tiādīni ekekakhandhamūlakāni cattāri cattāri katvā vīsati yamakāni. Paṭilomavārepi ‘na rūpaṃ, na rūpakkhandho; na khandhā na vedanākkhandho’tiādīni vīsatimeva.
2-3. 现以此五蕴为依据，有四种分法，即词汇检订分、词汇检订的根本轮转分、纯净蕴分、纯净蕴的根本轮转分。其中文色为色蕴，色蕴色乃依据词义检订，单纯针对词汇层面进行说明，故称词汇检订分。此检订分又依顺逆序两种变化。顺序分中，有五对相反句，例如“色即色蕴，色蕴即色”等语；逆序分亦同，有五对否定句，如“非色，非色蕴，非色蕴，非色”等语。随后对因以上检订而净化的五蕴，再以如“色即色蕴，蕴即受蕴”等句子，结合每蕴之根本四相，共有十六对，生成所谓词汇检订根本轮转分。此轮转分亦分顺逆两法：顺序有二十对正句，逆序有二十对否定句。
Tato paraṃ rūpaṃ khandho khandhā rūpantiādinā nayena suddhakhandhavaseneva gato suddhakhandhavāro nāma. Tattha khandhā rūpantiādīsu khandhā rūpakkhandho, khandhā vedanākkhandhoti attho gahetabbo. Kasmā? Niddesavāre evaṃ bhājitattā. Tattha hi ‘rūpaṃ khandhoti āmantā. Khandhā rūpakkhandhoti rūpakkhandho khandho ceva rūpakkhandho ca, avasesā khandhā na rūpakkhandho’ti evaṃ ‘khandhā rūpa’ntiādīnaṃ khandhā rūpakkhandhotiādinā nayena padaṃ uddharitvā attho vibhatto. Teneva ca kāraṇenese suddhakhandhavāroti vutto. Vacanasodhane viya hi ettha na vacanaṃ pamāṇaṃ. Yathā yathā pana suddhakhandhā labbhanti, tathā tathā atthova pamāṇaṃ. Parato āyatanayamakādīsupi eseva nayo. Esopi ca suddhakhandhavāro anulomapaṭilomavasena duvidho hoti. Tattha anulomavāre ‘rūpaṃ khandho khandhā rūpa’ntiādīni pañca yamakāni. Paṭilomavārepi ‘na rūpaṃ na khandho, na khandhā na rūpa’ntiādīni pañceva.
接着，以色为蕴、蕴为色等句式作为依据，以对此名纯净蕴分。于此，蕴及色等词意须分开理解。何以故？因为指示时分解类别。若说“色为蕴”为称呼，色蕴及蕴均指色蕴集体，蕴余者非色蕴集体。这即是采用“蕴色”等词义为依据分解理解，正因如此，故称纯净蕴分。此理非纯粹是语言规则，而是随得纯净蕴之程度而论，且此法可推广至界集等。纯净蕴分亦依顺逆序两法：顺序中有五对相应句，逆序亦有五对否定句。
Tato paraṃ tesaññeva suddhakhandhānaṃ rūpaṃ khandho, khandhā vedanātiādinā nayena ekekakhandhamūlakāni cattāri cattāri cakkāni bandhitvā gato suddhakhandhamūlakānaṃ cakkānaṃ atthitāya suddhakhandhamūlacakkavāro nāma. Tattha khandhā vedanātiādīsu khandhā vedanākkhandhotiādinā nayena attho veditabbo. Itarathā niddesavārena saddhiṃ virodho hoti. Sopi anulomapaṭilomavasena duvidho hoti. Tattha anulomavāre ‘rūpaṃ khandho, khandhā vedanā’tiādīni ekekakhandhamūlakāni cattāri cattāri katvā vīsati yamakāni. Paṭilomavārepi ‘na rūpaṃ, na khandho, na khandhā na vedanā’tiādīni vīsatimeva. Evaṃ tāva ekena yamakasatena dvīhi pucchāsatehi ekekapucchāya sanniṭṭhānasaṃsayavasena dve dve atthe katvā catūhi ca atthasatehi paṭimaṇḍito paṇṇattivārassa uddesavāro veditabboti.
继之，以上所说纯净蕴中，经过如“色为蕴、蕴为色”等句，结合每一蕴根本的四相，共有十六对，构成纯净蕴的根本轮转分。于其中，色蕴、受蕴等词意须逐一明确。此处若以不同指示用法，将生出相反的表达。其也分顺逆两法：顺序以“色为蕴、蕴为受”等表达，逆序以否定句表达。如此，一百对中，含二首互问，的确指示名相分的详细说明。
Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā. · 施设略说分注释。
1. Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā一、施设详解分注释
§26
26. Idāni rūpaṃ rūpakkhandhotiādinā nayena niddesavāro āraddho. Tattha rūpaṃ rūpakkhandhoti yaṃkiñci rūpanti vuccati. Sabbaṃ taṃ rūpaṃ rūpakkhandhoti vacanasodhanatthaṃ pucchati. Piyarūpaṃ sātarūpaṃ, rūpaṃ, na rūpakkhandhoti yaṃ ‘piyarūpaṃ sātarūpa’nti ettha rūpanti vuttaṃ, taṃ rūpameva, na rūpakkhandhoti attho. Rūpakkhandho rūpañceva rūpakkhandho cāti yo pana rūpakkhandho, so rūpantipi rūpakkhandhotipi vattuṃ vaṭṭatīti attho. Rūpakkhandho rūpanti ettha pana yasmā rūpakkhandho niyameneva rūpanti vattabbo. Tasmā āmantāti āha. Iminā upāyena sabbavissajjanesu attho veditabbo. Yo pana yattha viseso bhavissati, tatheva taṃ vaṇṇayissāma . Saññāyamake tāva diṭṭhisaññāti ‘papañcasaññā’tiādīsu āgatā diṭṭhisaññā. Saṅkhārayamake avasesā saṅkhārāti ‘aniccā vata saṅkhārā’tiādīsu āgatā saṅkhārakkhandhato avasesā saṅkhatadhammā. Paṭilomavārepi eseva nayoti.
26. 此处起始于“色色蕴”等指示句式。其中文色即指一切称为色者。对于“可爱的色”“粗恶的色”等，若说为“色”而非“色蕴”，则当以“可爱的色”“粗恶的色”等色本身为指，而非色蕴意义。色蕴即指色及色蕴整体。其意如是：由色蕴必定含色义，故以“色”说明色蕴。故称为指示。以此手法，普遍说明所有分类蕴之意义。如于想蕴时称“见想”，谓分析想蕴；于行蕴时称“行蕴余”，谓示蒙惑行蕴。逆序亦同此理。
Padasodhanavāro niṭṭhito. · 词义审定分结束。
§28
28. Padasodhanamūlacakkavāre khandhā vedanākkhandhoti yekeci khandhā, sabbe te vedanākkhandhoti pucchati. Sesapucchāsupi eseva nayo. Paṭilome na khandhā na vedanākkhandhoti ettha ye paññattinibbānasaṅkhātā dhammā khandhā na honti, te yasmā vedanākkhandhopi na honti, tasmā āmantāti āha. Sesavissajjanesupi eseva nayoti.
28. 对于词汇检订之根本轮转分，若询“种种受蕴”，答曰“皆为受蕴。”若问余类，亦答相同。逆序疑问，否认蕴及受蕴，此谓因某些定义法名而异，故非蕴，亦非受蕴。此亦可用于余得解分之问答。
Padasodhanamūlacakkavāro niṭṭhito. · 词义审定根本轮分结束。
§38
38. Suddhakhandhavāre rūpaṃ khandhoti yaṃkiñci rūpanti vuttaṃ, sabbaṃ taṃ khandhoti pucchati. Tattha yasmā piyarūpasātarūpasaṅkhātaṃ vā rūpaṃ hotu, bhūtupādārūpaṃ vā, sabbaṃ pañcasu khandhesu saṅgahaṃ gacchateva. Tasmā āmantāti paṭijānāti. Dutiyapade ‘khandhā rūpa’nti pucchitabbe yasmā rūpantivacanena rūpakkhandhova adhippeto, tasmā vacanaṃ anādiyitvā atthavasena pucchanto khandhā rūpakkhandhoti āha. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Parato āyatanayamakādīnaṃ niddesavārepi eseva nayo. Saññā khandhoti etthāpi diṭṭhisaññā vā hotu, saññā eva vā, sabbāyapi khandhabhāvato āmantāti vuttaṃ. Saṅkhārā khandhoti padepi eseva nayo. Khandhavinimuttako hi saṅkhāro nāma natthi.
三十八。在净蕴中，色蕴者，所谓任何被称为色的现象，统称为色蕴。因为这些色既可称为亲色、缘色，亦可称为事物所依的色，所有这一切都归结为五蕴的集合。因此用“蕴”二字来表示。第二处说“蕴是色”，是就用“色”此一用语所属、归属于色蕴而言，故虽未明说词语本身，而从义理诠释时发问说蕴者即色蕴。依此理路，所有处所的义理当如此理解。又在他处如界等行为范围的规定中，亦用同样原理。识蕴即是此处所说的识觉识，或名“心识”，统一称为识，只因其本质属于蕴故言抑蕴。行蕴之词亦遵此理。解脱蕴者，则无以行为蕴为名。
§39
39. Paṭilome na rūpaṃ na khandhoti yaṃ dhammajātaṃ rūpaṃ na hoti, taṃ khandhopi na hotīti pucchati. Vissajjane panassa rūpaṃ ṭhapetvā avasesā khandhā na rūpaṃ, khandhāti rūpato aññe vedanādayo khandhā rūpameva na honti, khandhā pana hontīti attho. Rūpañca khandhe ca ṭhapetvā avasesāti pañcakkhandhavinimuttaṃ nibbānañceva paññatti ca. Ito paresupi ‘avasesā’ti padesu eseva nayoti.
三十九。反之，所谓非色蕴非蕴者，即非因法生起之色者，问曰，既非蕴，因色何在？放弃色时，再建色，其余诸蕴不归属于色，故诸蕴非色，然蕴却有。色与蕴俱建，弃舍后成净五蕴解脱，亦为名称。此处“余者”用语，亦依此理。
Suddhakhandhavāro niṭṭhito. · 纯蕴品终了。
§40-44
40-44. Suddhakhandhamūlacakkavāre rūpaṃ khandhotiādīnaṃ heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabboti.
四十至四十四。关于净蕴本轮的色蕴等，以下各说与先释理同，义理当依此解。
Suddhakhandhamūlacakkavāro niṭṭhito. · 纯蕴根轮品终了。
Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā. · 施设解说品注释。
2. Pavattivāravaṇṇanā二、转起品注释。
§50-205
50-205. Idāni yassa rūpakkhandhotiādinā nayena pavattivāro āraddho. Kasmā panettha uddesavāro na vuttoti? Heṭṭhā dassitanayattā. Paṇṇattivārasmiñhi uddesavāre nayo dassito. Tena pana nayena sakkā so idha avuttopi jānitunti taṃ avatvā niddesavārova āraddho. Imasmiṃ pana pavattivārasaṅkhāte mahāvāre uppādavāro, nirodhavāro, uppādanirodhavāroti tayo antaravārā honti. Tesu paṭhamo dhammānaṃ uppādalakkhaṇassa dīpitattā uppādavāroti vuccati. Dutiyo tesaññeva nirodhalakkhaṇassa dīpitattā nirodhavāroti vuccati. Tatiyo ubhinnampi lakkhaṇānaṃ dīpitattā uppādanirodhavāroti vuccati. Uppādavārena cettha dhammānaṃ uppajjanākārova dīpito. Nirodhavārena ‘uppannaṃ nāma niccaṃ natthī’ti tesaññeva aniccatā dīpitā. Uppādanirodhavārena tadubhayaṃ.
五十至二百零五。现今由“色蕴”等词作为起业界断之标志，即已发起起断。他为何处未说？以下将由示说章段中揭示。关于名称区别的部分，已示理路。故此理路可知，即使此处未显说，亦知已开始起断。于此起断章节中，伟大章节中起、灭、起灭三断，是三种间断（相互之间既不同的断）。其一因诸法生之相被明照，故称为起断；第二因诸法灭之相被照耀，故称灭断；第三因两相兼明，故称起灭断。起断者，即以诸法为生起的样式而彰明。灭断者则以“所生者非恒有”之义理彰明其无常。起灭断则兼具二者。
Tattha uppādavāre tāva tiṇṇaṃ addhānaṃ vasena cha kālabhedā honti – paccuppanno, atīto, anāgato, paccuppannenātīto, paccuppannenānāgato, atītenānāgatoti. Tesu ‘yassa rūpakkhandho uppajjatī’ti paccuppannābhidhānavasena paccuppanno veditabbo. So paccuppannānaṃ dhammānaṃ paccakkhato gahetabbattā ativiya suviññeyyoti paṭhamaṃ vutto. Yassa rūpakkhandho uppajjitthāti atītābhidhānavasena atīto veditabbo. So paccakkhato anubhūtapubbānaṃ atītadhammānaṃ anumānena anāgatehi suviññeyyatarattā dutiyaṃ vutto. Yassa rūpakkhandho uppajjissatīti anāgatābhidhānavasena anāgato veditabbo. So paccakkhato ca anubhūtapubbavasena ca gahitadhammānumānena ‘anāgatepi evarūpā dhammā uppajjissantī’ti gahetabbato tatiyaṃ vutto.
在起断之理中，有三世相别，分为六时间段：现起、已过、未来、现起已过、现起未来、已过未来。于此中谓“色蕴生起”者，以现起的定义知为现起。由于现起的一切法皆当当明辨，此为第一说。谓“色蕴已生起”者，以已过定义知为已过。由于已了所见诸法之经历推测先前法，且兼顾未来故第二说。谓“色蕴将生起”者，以未来定义知为未来。由于根据现见和过去经验及推测而应把未来法视为如是将生者，此为第三说。
Yassarūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho uppajjitthāti paccuppannena saddhiṃ atītābhidhānavasena paccuppannenātīto veditabbo. So missakesu tīsu suviññeyyatarattā catutthaṃ vutto. Yassa rūpakkhandho uppajjati tassa vedanākkhandho uppajjissatīti paccuppannena saddhiṃ anāgatābhidhānavasena paccuppannenānāgato veditabbo. So paccakkhato gahetabbānaṃ dhammānaṃ atthitāya atthato suviññeyyataroti pañcamaṃ vutto. Yassa rūpakkhandho uppajjittha, tassa vedanākkhandho uppajjissatīti atītena saddhiṃ anāgatābhidhānavasena atītenānāgato veditabbo. So purimehi duviññeyyoti chaṭṭhaṃ vutto.
谓色蕴生起者，须知伴随此色蕴生起有受蕴并生，此以现行配合，依据已过定义知为现起已过。又以与此三谬误较小为明，提出第四说。谓色蕴生起时，受蕴当生，依现起伴未来的定义，知为现起未来。此断以现起所依持的法真义而明辨，成为第五说。谓色蕴既已生起，受蕴亦将生起，此以已过伴未来定义，知为已过未来。此说以先世诸法不同知而提出第六说。
Evametesu chasu kālabhedesu yvāyaṃ paṭhamo paccuppanno, tattha puggalato, okāsato, puggalokāsatoti tayo vārā honti. Tesu yassāti puggalavasena khandhānaṃ uppattidīpano puggalavāro. Yatthāti okāsavasena khandhānaṃ uppattidīpano okāsavāro. Yassa yatthāti puggalokāsavasena khandhānaṃ uppattidīpano puggalokāsavāro. Ime pana tayopi vārā paṭhamaṃ anulomanayena niddisitvā pacchā paṭilomanayena niddiṭṭhā. Tesu ‘uppajjati’ ‘uppajjittha,’ ‘uppajjissatī’ti vacanato uppattidīpano anulomanayo. ‘Nuppajjati’, ‘nuppajjittha,’ ‘nuppajjissatī’ti vacanato anuppattidīpano paṭilomanayo.
如是，在这六种时间差别中，若此为第一生起者，则其中依人、依漏、依人漏三者，分别有三种轮次。依人轮次，乃指由人所引发五蕴现起；依漏轮次，乃指由漏所引发五蕴现起；依人漏轮次，乃指由人漏所引发五蕴现起。这三种轮次，都是先顺序述说（正序），之后又倒序说明。前者“生起（uppajjati）”、“已生（uppajjittha）”、“将生（uppajjissatī）”等语，表示现起的正序；后者“不生起（nuppajjati）”、“未生（nuppajjittha）”、“将不生（nuppajjissatī）”等语，表示未现起的倒序。
Tattha paccuppannakāle tāva puggalavārassa anulomanaye ‘‘yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho uppajjati. Yassa vā pana vedanākkhandho uppajjati, tassa rūpakkhandho uppajjati. Yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa saññākkhandho saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho, uppajjati. Yassa vā pana viññāṇakkhandho uppajjati, tassa rūpakkhandho uppajjatī’’ti evaṃ rūpakkhandhamūlakāni cattāri yamakāni; ‘‘yassa vedanākkhandho uppajjati, tassa saññākkhandho uppajjatī’’tiādinā nayena vedanākkhandhamūlakāni tīṇi; saññākkhandhamūlakāni dve; saṅkhārakkhandhamūlakaṃ ekanti aggahitaggahaṇena dasa yamakāni honti.
在此“现起”时刻，即依人轮次的正序中，谓“色蕴现起时，即受蕴亦现起。又或受蕴现起时，色蕴亦现起。色蕴现起时，识想行蕴俱现；又识蕴现起时，色蕴现起”。色蕴为根基之四对相；“受蕴现起时，想蕴亦现起”等语，谓受蕴为根基之三类；想蕴为根基之两类；行蕴为根基之一类。行蕴结合堆积，成十对相的集合体。
Tattha rūpakkhandhamūlakesu catūsu ādito ekameva vissajjitaṃ. Sesāni tena sadisavissajjanānīti tantiyā lahubhāvatthaṃ saṅkhittāni. Vedanākkhandhādimūlakesupi ‘āmantā’ti ekasadisameva vissajjanaṃ. Tasmā tānipi tantiyā lahubhāvatthaṃ saṅkhittānevāti evametāni paccuppannakāle puggalavāre anulomanaye ekayamakavissajjaneneva dasa yamakāni vissajjitāni nāma hontīti veditabbāni. Yathā ca puggalavāre dasa, evaṃ okāsavāre dasa, puggalokāsavāre dasāti paccuppannakāle tīsu vāresu anulomanaye tiṃsa yamakāni honti. Yathā ca anulomanaye, evaṃ paṭilomanayepīti sabbānipi paccuppannakāle saṭṭhi yamakāni honti. Tesu vīsapucchāsataṃ, cattārīsāni ca dve atthasatāni hontīti veditabbāni. Evaṃ sesesupi pañcasu kālabhedesu puggalādibhedato anulomapaṭilomanayavasena cha cha vārā. Ekekasmiṃ vāre dasa dasa katvā saṭṭhi saṭṭhi yamakānīti tīṇi yamakasatāni. Tāni purimehi saddhiṃ saṭṭhādhikāni tīṇi yamakasatāni, vīsādhikāni sattapucchāsatāni, cattārīsāni ca cuddasa atthasatāni honti. Idaṃ tāva uppādavāre pāḷivavatthānaṃ. Yathā ca uppādavāre, tathā nirodhavārepi, uppādanirodhavārepīti sabbasmimpi pavattimahāvāre asīti yamakasahassaṃ, saṭṭhisatādhikāni dve pucchāsahassāni, vīsaṃ tisatādhikāni ca cattāri atthasahassāni veditabbāni.
在色蕴根基的四对相中，先有一对相被放弃，余下的对相因而减少。这因果的减少现象即为“倒序”。在受蕴等根基中，只有一对相共同被放弃。由此知，在现起时的轮次正序里，放弃一对相的倒序亦有十个对相被放弃；依人轮次、依漏轮次、依人漏轮次均是如此，在三个轮次中，六十个对相于正序都是三十；同样倒序亦是如此。因此六十对相的放弃对数，包括二十万多成千上万，须知这是现起轮次的巴利梵相名称。其余时段中依人漏论有三十对相。由此现起时的正倒序中，共六十个对相，详见二十五、四十四及二十八万个序列。此即为起现轮次的标准分析。现实中，无论起现轮次，灭现轮次，及起灭轮次，均有数十万个对相依次运行。
Pāḷi pana uppādavāre nirodhavāre ca tīsu asammissakakālabhedesu tasmiṃ tasmiṃ vāre ekekameva yamakaṃ vissajjetvā saṅkhittā. Tīsu missakakālabhedesu ‘yassa vedanākkhandho uppajjati, tassa saññākkhandho uppajjitthā’tiādinā nayena vedanākkhandhādimūlakesupi ekaṃ yamakaṃ vissajjitaṃ. Uppādanirodhavāre pana chasupi kālabhedesu taṃ vissajjitameva. Sesāni tena samānavissajjanattā saṅkhittānīti. Idaṃ sakalepi pavattimahāvāre pāḷivavatthānaṃ.
巴利法中，起现轮次与灭现轮次，在三种不连续的时间差别中，均于每一轮次仅放弃一个对子相集合。这三种不连续时间差别，依受蕴为根基，谓“受蕴现起时，想蕴亦现起”等语，使受等根基中有一个对子相被放弃。灭现轮次也是同理，三个时间差别中放弃同样对子相，称为相等的放弃。此为整体运行轮次的巴利原典名称。
Atthavinicchayatthaṃ panassa idaṃ lakkhaṇaṃ veditabbaṃ – imasmiñhi pavattimahāvāre catunnaṃ pañhānaṃ pañca vissajjanāni sattavīsatiyā ṭhānesu pakkhipitvā atthavinicchayo veditabbo. Tattha purepañho, pacchāpañho, paripuṇṇapañho, moghapañhoti ime cattāro pañhā nāma. Ekekasmiñhi yamake dve dve pucchā. Ekekapucchāyapi dve dve padāni. Tattha yāya pucchāya vissajjane ekeneva padena gahitakkhandhassa uppādo vā nirodho vā labbhati , ayaṃ purepañho nāma. Yāya pana pucchāya vissajjane dvīhipi padehi gahitakkhandhānaṃ uppādo vā nirodho vā labbhati, ayaṃ pacchāpañho nāma. Yāya pana pucchāya vissajjane ekenapi padena gahitakkhandhassa dvīhipi padehi gahitakkhandhānaṃ uppādo vā, nirodho vā labbhati, ayaṃ paripuṇṇapañho nāma. Yāya pana pucchāya vissajjane paṭikkhepo vā, paṭisedho vā labbhati, ayaṃ moghapañho nāma. Yasmā panesa adassiyamāno na sakkā jānituṃ, tasmā naṃ dassayissāma.
为说明所含义理，当知于这整体运行轮次中，四个问题有五种放弃，分别共七十二个位置应加以观察。所谓四问，即为先问、后问、完备问及虚无问。每问中有两对问题，每问题有两个项。令某一项的放弃导致聚合体之生起或灭绝，称为先问。若对应两个项的放弃导致聚合体生起灭绝，称为后问。单项与双项均关联，称为完备问；若放弃构成废止或禁止，则名为虚无问。此四问，于当前之解析中，难以完全展示，不加详述。
‘Yattha rūpakkhandho nuppajjati, tattha vedanākkhandho nuppajjatī’ti pucchāya tāva uppajjatīti imasmiṃ vissajjane ekeneva padena gahitassa vedanākkhandhassa uppādo labbhati, iti ayañceva añño ca evarūpo pañho purepañhoti veditabbo. ‘Yassa rūpakkhandho uppajjittha, tassa vedanākkhandho uppajjitthā’ti pucchāya pana ‘āmantā’ti imasmiṃ vissajjane dvīhi padehi gahitānaṃ rūpavedanākkhandhānaṃ yassa kassaci sattassa atīte uppādo labbhati. Iti ayañceva añño ca evarūpo pañho pacchāpañhoti veditabbo.
谓“色蕴不现起，则受蕴不生起”之问，乃前问类。此问中，受蕴被视为由单项色蕴支配而现起。又谓“色蕴现起，则受蕴亦现起”之问，为后问类。此问中，色受二蕴相互支配，共现现起，是对受受支配情形加以观察。此类及其它类似问题，皆属前后问范畴。
‘Yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho uppajjatī’ti imāya pana paṭhamapucchāya ‘asaññasattaṃ upapajjantāna’ntiādike imasmiṃ vissajjane ‘asaññasattaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ rūpakkhandho uppajjati, no ca tesaṃ vedanākkhandho uppajjatī’ti imasmiṃ koṭṭhāse ekeneva padena gahitassa rūpakkhandhassapi uppādo labbhati. ‘Pañcavokāraṃ upapajjantānaṃ tesaṃ rūpakkhandho ca uppajjati vedanākkhandho ca uppajjatī’ti imasmiṃ koṭṭhāse dvīhipi padehi saṅgahitānaṃ rūpavedanākkhandhānampi uppādo labbhati. Iti ayañceva añño ca evarūpo pañho paripuṇṇapañhoti veditabbo. Purepacchāpañhotipi etasseva nāmaṃ. Etassa hi vissajjane purimakoṭṭhāse ekena padena saṅgahitassa rūpakkhandhasseva uppādo dassito. Dutiyakoṭṭhāse dvīhi padehi saṅgahitānaṃ rūpavedanākkhandhānaṃ. Imināyeva ca lakkhaṇena yattha ekena padena saṅgahitassa khandhassa uppādo vā nirodho vā labbhati, so purepañhoti vutto. Yattha dvīhipi padehi saṅgahitānaṃ khandhānaṃ uppādo vā nirodho vā labbhati, so pacchāpañhoti vutto.
「若色蕴生起，则受蕴亦生起」，在此第一问中，以『无觉无色之生起』等句为引，于释明『无觉无色之生起者』时，云：「『无觉无色之生起者』者，其色蕴生起，而非其受蕴生起」；由此段中仅就一个字而成的合摄语中，色蕴生起亦得成立。又在段中以双字合摄的色受蕴同样生起，亦成立。因此此问与他问亦同如是，应知问题圆满。先前末问即为此名。此问释时，于前段中以单字合摄的色蕴生起已示现；于后段以双字合摄的色受蕴生起亦示现。依此记号，若以单字合摄蕴生起或灭者，即前问所说；若以双字合摄蕴生起或灭者，即后问所说。
‘Yassa rūpakkhandho nuppajjittha, tassa vedanākkhandho nuppajjitthā’ti imāya pana pucchāya ‘natthī’ti imasmiṃ vissajjane paṭikkhepo labbhati. ‘Yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho nirujjhatī’ti pucchāya ‘no’ti imasmiṃ vissajjane paṭisedho labbhati. Tasmā ayañceva duvidho añño ca evarūpo pañho moghapañhoti veditabbo. Tucchapañhotipi vuccati. Evaṃ tāva cattāro pañhā veditabbā.
「若色蕴不生起，则受蕴亦不生起」，在此问中，于释疑处得断正答为「无」，「若色蕴生起，则受蕴灭」（受蕴不生起）之问，在释处得否定为「非」。故此又当知他问有二种，另一问则是无用问，亦称虚妄问。由此而知，共有四问应了知。
Pāḷigatiyā vissajjanaṃ, paṭivacanavissajjanaṃ, sarūpadassanena vissajjanaṃ, paṭikkhepena vissajjanaṃ, paṭisedhena vissajjananti imāni pana pañca vissajjanāni nāma . Tattha yaṃ vissajjanaṃ pāḷipadameva hutvā atthaṃ vissajjeti, idaṃ pāḷigatiyā vissajjanaṃ nāma. Taṃ purepañhe labbhati. ‘Yattha rūpakkhandho nuppajjati tattha vedanākkhandho nuppajjatī’ti hi pañhe ‘uppajjatī’ti idaṃ vissajjanaṃ pāḷipadameva hutvā atthaṃ vissajjayamānaṃ gataṃ, tasmā evarūpesu ṭhānesu pāḷigatiyā vissajjanaṃ veditabbaṃ. Yaṃ pana vissajjanaṃ paṭivacanabhāvena atthaṃ vissajjeti, idaṃ paṭivacanavissajjanaṃ nāma. Taṃ pacchāpañhe labbhati. ‘Yassa rūpakkhandho uppajjittha, tassa vedanākkhandho uppajjitthā’ti hi pañhe ‘āmantā’ti idaṃ vissajjanaṃ paṭivacanavaseneva atthaṃ vissajjayamānaṃ gataṃ, tasmā evarūpesu ṭhānesu paṭivacanavissajjanaṃ veditabbaṃ. Yaṃ vissajjanaṃ sarūpena dassetvā atthaṃ vissajjeti; idaṃ sarūpadassanena vissajjanaṃ nāma. Taṃ paripuṇṇapañhe labbhati. ‘Yassa rūpakkhandho uppajjati; tassa vedanākkhandho uppajjatī’ti hi pañhe ‘asaññasattaṃ upapajjantāna’nti idaṃ vissajjanaṃ ‘imesaṃ rūpakkhandho uppajjati, no ca vedanākkhandho, imesaṃ rūpakkhandho ca uppajjati, vedanākkhandho cā’ti sarūpadassaneneva atthaṃ vissajjayamānaṃ gataṃ. Tasmā evarūpesu ṭhānesu sarūpadassanena vissajjanaṃ veditabbaṃ. Yaṃ pana vissajjanaṃ tathārūpassa atthassābhāvato atthapaṭikkhepena pañhaṃ vissajjeti, idaṃ paṭikkhepena vissajjanaṃ nāma. Yaṃ tathārūpassa atthassa ekakkhaṇe alābhato atthapaṭisedhanena pañhaṃ vissajjeti, idaṃ paṭisedhena vissajjanaṃ nāma. Taṃ moghapañhe labbhati. ‘Yassa rūpakkhandho nuppajjittha, tassa vedanākkhandho nuppajjitthā’ti hi pañhe ‘natthī’ti idaṃ vissajjanaṃ; evarūpo nāma satto natthīti atthapaṭikkhepena pañhaṃ vissajjayamānaṃ gataṃ; tasmā evarūpesu ṭhānesu paṭikkhepena vissajjanaṃ veditabbaṃ. ‘Yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho nirujjhatī’ti pañhe pana ‘no’ti idaṃ vissajjanaṃ ekasmiṃ paṭisandhikkhaṇe uppādena saddhiṃ nirodho nāma na labbhatīti atthapaṭisedhanena pañhaṃ vissajjayamānaṃ gataṃ, tasmā evarūpesu ṭhānesu paṭisedhena vissajjanaṃ veditabbaṃ.
巴利语谓生起之否定有五种：查对生起名为巴利相违；以言辞的义意否定名为言辞相违；以具体相貌示现义义否定名为具体相貌违；以拒绝否定名为抗拒违；以反对否定名为反对违，此五种合称否定。在前问中，「若色蕴不生起，则受蕴生起」实为巴利语相违，在前问内得现；「若色蕴生起，则受蕴生起」所谓言辞相违，于后问得现。以此类比，现问「色蕴生起，而受蕴不生起」为具体相貌违，在问中以具体相貌示现义义；以本义没有相当之义以问而得生起或灭，谓之拒绝违；而一时不获义以反对否定，谓之反对违，故此为无用问。此四问即为现当知。
Idāni ime cattāro pañhā, imāni ca pañca vissajjanāni, yesu sattavīsatiyā ṭhānesu pakkhipitabbāni, tāni evaṃ veditabbāni – asaññasattaṃ upapajjantānanti ekaṃ ṭhānaṃ, asaññasatte tatthāti ekaṃ, asaññasattānanti ekaṃ; asaññasattā cavantānanti ekaṃ; arūpaṃ upapajjantānanti ekaṃ, arūpe tatthāti ekaṃ, arūpānanti ekaṃ, arūpā cavantānanti ekaṃ , arūpe pacchimabhavikānanti ekaṃ, arūpe parinibbantānanti ekaṃ; ye ca arūpaṃ upapajjitvā parinibbāyissantīti ekaṃ; pañcavokāraṃ upapajjantānanti ekaṃ, pañcavokāre tatthāti ekaṃ, pañcavokārānanti ekaṃ pañcavokārā cavantānanti ekaṃ, pañcavokāre pacchimabhavikānanti ekaṃ, pañcavokāre parinibbantānanti ekaṃ; suddhāvāsaṃ upapajjantānanti ekaṃ, suddhāvāse tatthāti ekaṃ, suddhāvāsānanti ekaṃ, suddhāvāse parinibbantānanti ekaṃ; sabbesaṃ upapajjantānanti ekaṃ, sabbesaṃ cavantānanti ekaṃ; sabbasādhāraṇavasena pacchimabhavikānanti ekaṃ, parinibbantānanti ekaṃ, catuvokāraṃ pañcavokāraṃ upapajjantānanti ekaṃ, cavantānanti ekaṃ. Evaṃ imesaṃ catunnaṃ pañhānaṃ imāni pañca vissajjanāni imesu sattavīsatiyā ṭhānesu pakkhipitvā imasmiṃ pavattimahāvāre atthavinicchayo veditabbo. Evaṃ viditvā hi pañhaṃ vissajjantena suvissajjito hoti, atthañca vinicchayantena suvinicchito hoti.
今当讲此四问及五种否定，共二十九处所分别声明，如下称：「无觉无色生起者」是一处，「无觉无色此处」是一处，「无觉无色者」是一处，「无觉无色灭者」是一处；「非色生起者」是一处，「非色此处」是一处，「非色者」是一处，「非色灭者」是一处，「非色灭后者」是一处；「五色生起者」是一处，「五色此处」是一处，「五色者」是一处，「五色灭者」是一处，「五色灭后者」是一处，「五色灭绝者」是一处；「净所在生起者」是一处，「净所在此处」是一处，「净所在者」是一处，「净所在灭者」是一处；「一切处所生起者」是一处，「一切处灭者」是一处；「普遍后世者」是一处，「灭绝后世者」是一处；「四色及五色生起者」是一处，「灭者」是一处。如此此四问与五种否定，于二十九处并列举，并应在此教法大论中解说圆成。知此后，以问者能善闻顺闻，则出离得善出离，断见亦得断见。
Tatthāyaṃ nayo – yassa rūpakkhandho uppajjatīti yassa puggalassa uppādakkhaṇasamaṅgitāya rūpakkhandho uppajjati. Tassa vedanākkhandho uppajjatīti vedanākkhandhopi tassa tasmiññeva khaṇe uppajjatīti pucchati. Asaññasattaṃ upapajjantānanti acittakapaṭisandhivasena asaññasattabhavaṃ upapajjantānaṃ. Tesaṃ rūpakkhandho uppajjatīti tesaṃ ekantena rūpakkhandho uppajjatiyeva. Pavatte uppannānaṃ rūpakkhandho uppajjatipi nirujjhatipi, tasmā ‘asaññasattāna’nti avatvā’asaññasattaṃ upapajjantāna’nti vuttaṃ. No ca tesaṃ vedanākkhandho uppajjatīti acittakattā pana tesaṃ vedanākkhandho nuppajjateva. Idaṃ sattavīsatiyā ṭhānesu paṭhame ṭhāne paripuṇṇapañhassa purimakoṭṭhāse sarūpadassanena vissajjanaṃ. Pañcavokāraṃ upapajjantānanti rūpārūpamissakapaṭisandhivasena pañcavokārabhavaṃ upapajjantānaṃ. Tesaṃ rūpakkhandho ca uppajjati, vedanākkhandho cāti tesaṃ ekantena rūpavedanākkhandhasaṅkhātā dvepi khandhā uppajjantiyeva. Pavatte pana tattha uppannānaṃ te khandhā uppajjantipi nirujjhantipi, tasmā ‘pañcavokārāna’nti avatvā ‘pañcavokāraṃ upapajjantāna’nti vuttaṃ. Idaṃ pañcavokāraṃ upapajjantānanti ṭhāne paripuṇṇapañhassa pacchimakoṭṭhāse sarūpadassanena vissajjanaṃ. Iminā upāyena sabbāni vissajjanāni veditabbāni.
此处法理：『若色蕴生起』者，即指某一人于起现刹那同一时起的色蕴。『受蕴生起』者，即谓相同刹那受蕴亦生起。『无觉无色生起者』以心的对合而论，谓无觉无色之存在中色蕴独自生起。于是便引『无觉无色生起者』，即谓这些唯一色蕴生起。既然已生起则色蕴亦灭，故称『无觉无色灭者』，而未称受蕴生起。受蕴因无心故不生起。此义于二十九处第一处完善问中，谓『五色生起者』则因色受合一而成五色之存在。于是两蕴亦生起。既生起亦灭，故称『五色生起者』，此义于二十九处后问中以具象展示。如此种种，皆该善知。
Idaṃ panettha uppādanirodhesu niyamalakkhaṇaṃ – sakalepi hi imasmiṃ khandhayamake tattha tattha uppannānaṃ pavatte yāva maraṇā khandhānaṃ apariyantesu uppādanirodhesu vijjamānesupi lahuparivattānaṃ dhammānaṃ vinibbhogaṃ katvā uppādanirodhe dassetuṃ na sukaranti pavattiyaṃ uppādanirodhe anāmasitvā abhinavaṃ vipākavaṭṭaṃ nipphādayamānena nānākammena nibbattānaṃ paṭisandhikhandhānaṃ uppādaṃ dassetuṃ sukhanti paṭisandhikāle uppādavaseneva uppādavāro kathito. Uppannassa pana vipākavaṭṭassa pariyosānena nirodhaṃ dassetuṃ sukhanti maraṇakāle nirodhavasena nirodhavāro kathito.
此即出在起灭中之规律——凡此蕴构体中，于各处所生起之现象，从现起至死尽不离起灭规律中，微妙无常法之透彻覆盖已获，展时于再现起处已不易示现。如以目前现出现之起灭态者，则视为缘继蕴的起现，盖起现即为起现中之蔓延。而现起果报之终止者，则于死时显示为灭止，故此复起中称为起现者，而于死时则称为灭止者。
Kiṃ panettha pavattiyaṃ uppādanirodhānaṃ anāmaṭṭhabhāve pamāṇanti? Pāḷiyeva. Pāḷiyañhi visesena uppādavārassa anāgatakālavāre ‘pacchimabhavikānaṃ tesaṃ rūpakkhandho ca nuppajjissati, vedanākkhandho ca nuppajjissatī’ti ayaṃ pāḷi atipamāṇameva. Pacchimabhavikānañhi pavatte rūpārūpadhammānaṃ uppajjituṃ yuttabhāve satipi ‘rūpakkhandho ca nuppajjissati, vedanākkhandho ca nuppajjissatī’ti sanniṭṭhānaṃ katvā vuttabhāvena pavatte uppādo na gahitoti veditabbo. ‘Suddhāvāse parinibbantānaṃ tesaṃ tattha saññākkhandho na nirujjhittha, no ca tesaṃ tattha vedanākkhandho na nirujjhatī’ti ayaṃ pana pāḷi pavatte nirodhassa anāmaṭṭhabhāve ativiya pamāṇaṃ. Suddhāvāse parinibbantānañhi cuticittassa bhaṅgakkhaṇe ṭhitānaṃ paṭisandhito paṭṭhāya pavatte uppajjitvā niruddhasaññākkhandhānaṃ gaṇanapatho natthi. ‘Evaṃ santepi tesaṃ tattha saññākkhandho na nirujjhitthā’ti sanniṭṭhānaṃ katvā vuttabhāvena pavatte nirodho na gahitoti veditabbo.
究竟于此生起与灭除之无名称性何等为量？唯以巴利文而言。巴利文中，于生起之特定时节及未来期间，有言『后世有情其色蕴亦不再生，受蕴亦不再生』，此为过量之说。实则于后世有情，色及无色法于适当条件得生起时，必当『色蕴亦不再生，受蕴亦不再生』，此乃已立之实例，言生起时无生起乃不可取。又言『纯洁住处已涅者，其中之想蕴不灭，受蕴亦不灭』，此乃生起之灭尽无名称性之极大量。然纯洁住处已涅之众生，于其心灭破时，已安立者续存之念起，没有想蕴之灭尽计数路。这即是说，虽如此存在，其中想蕴不灭，故生起之灭不能取为已立之法。
Evamettha uppādanirodhesu niyamalakkhaṇaṃ viditvā paṭisandhiuppādameva cutinirodhameva ca gahetvā tesu tesu ṭhānesu āgatānaṃ vissajjanānaṃ atthavinicchayo veditabbo. So pana sakkā ādivissajjane vuttanayena sabbattha viditunti vissajjanapaṭipāṭiyā na vitthārito. Iminā pana evaṃ dinnenapi nayena yo etesaṃ atthavinicchayaṃ jānituṃ na sakkoti, tena ācariye payirupāsitvā sādhukaṃ sutvāpi jānitabbo.
由是于生起与灭诸法，有常法标志既知，应依续起即灭尽，验察诸处来的与去之有所余灭，应当判断其义。虽然如此，初灭时所说之捨离，虽普遍明示，却未详释其捨离之行。此故以此法引导，若有未能知其义者，当师长处恭敬供养，善于闻持，方能了知。
Uppādassa nirodhassa, uppannañcāpi ekato;
生起之灭，及其已生者，乃合一处；
Nayassa anulomassa, paṭilomanayassa ca.
法则之顺，逆法亦如是；
Vasena yāni khandhesu, yamakāni ca pañcasu;
在五蕴诸界中，皆有双法相对；
Puggalaṃ atha okāsaṃ, puggalokāsameva ca.
个人与其时空，及个人所在之时空亦复如是。
Āmasitvā pavattesu, ṭhānesu kathayī jino;
大师在各处现行之地，讲说法义；
Tesaṃ pāḷivavatthānaṃ, dassitaṃ anupubbato.
逐渐展现出巴利语的根本义理。
Vinicchayatthaṃ atthassa, pañhāvissajjanāni ca;
对其义的分析，以及疑难问题的解决；
Vissajjanānaṃ ṭhānāni, yāni tāni ca sabbaso.
对解答的各处，以及全部内容的说明。
Dassetvā ekapañhasmiṃ, yojanāpi pakāsitā;
在揭示某一疑难时，甚至明示了具体的行程距离；
Vitthārena gate ettha, pañhāvissajjanakkame.
在此详细展开，完成对疑难问题的解决过程。
Atthaṃ vaṇṇayatā kātuṃ, kiṃ nu sakkā ito paraṃ;
要表达义理，究竟能否超出此处？
Nayena iminā tasmā, atthaṃ jānantu paṇḍitāti.
不然，正因为此故，智慧者当知此义。
Pavattimahāvāravaṇṇanā. · 转起大品注释。
3. Pariññāvāravaṇṇanā三、遍知品注释。
§206-208
206-208. Tadanantare pariññāvārepi chaḷeva kālabhedā. Anulomapaṭilomato dveyeva nayā. Puggalavāro, okāsavāro, puggalokāsavāroti imesu pana tīsu puggalavārova labbhati, na itare dve. Kiṃ kāraṇā? Sadisavissajjanatāya. Yo hi koci puggalo yattha katthaci ṭhāne rūpakkhandhaṃ ce parijānāti, vedanākkhandhampi parijānātiyeva. Vedanākkhandhaṃ ce parijānāti, rūpakkhandhampi parijānātiyeva. Rūpakkhandhaṃ ce na parijānāti, vedanākkhandhampi na parijānātiyeva. Vedanākkhandhaṃ ce na parijānāti, rūpakkhandhampi na parijānātiyeva. Tasmā tesupi ‘yattha rūpakkhandhaṃ parijānāti, tattha vedanākkhandhaṃ parijānātī’ti ādivasena pucchaṃ katvā ‘āmantā’tveva vissajjanaṃ kātabbaṃ . Siyāti sadisavissajjanatāya te idha na labbhantīti veditabbā.
206-208。关于知识的圆满证入，有六种时间划分。顺理与逆理两种教导而已。所谓人界时间、烦恼时间、人界烦恼时间，此处只有这三个人界次第可得，其余二种不可得。原因何在？是因相似相应的显现。譬如某一人于某处同时了知色蕴，则亦了知受蕴。或了知受蕴，则亦了知色蕴。若不了知色蕴，则亦不知受蕴；若不知受蕴，则亦不知色蕴。因其相似相应，故针对这些问答，仅当以“善请”方式作答。若不应善请，则不可得也，应知此义。
Atha vā pariññākiccaṃ nāma puggalasseva hoti, no okāsassa, puggalova parijānituṃ samattho, no okāsoti puggalavārovettha gahito, na okāsavāro. Tassa pana aggahitattā tadanantaro puggalokāsavāro labbhamānopi na gahito. Yo panesa puggalavāro gahito, tattha paccuppannakāle rūpakkhandhamūlakāni cattāri, vedanākkhandhamūlakāni tīṇi, saññākkhandhamūlakāni dve, saṅkhārakkhandhamūlakaṃ ekanti heṭṭhā vuttanayeneva anulomanaye aggahitaggahaṇena dasa yamakāni. Paṭilomanaye dasāti vīsati. Tathā sesesupīti ekekasmiṃ kāle vīsati vīsati katvā chasu kālesu vīsaṃ yamakasataṃ, cattārīsāni dve pucchāsatāni, asītyādhikāni cattāri atthasatāni ca hontīti idamettha pāḷivavatthānaṃ.
又，圆满知识仅适用个人，不适用于烦恼。个人的次第在此列入，烦恼的次第不列入。其首领特征虽有，但后项的人界烦恼次第虽得，却不列入。若列入个人次第，则当对现时具根本依据的四种色蕴、三种受蕴、二种想蕴和一受行蕴，如此顺理领会时聚得十种对偶；逆理则有二十种。余数以此类推，在每一时间共二十种，六次共一百二十对，对此应称为巴利的法义。
Atthavinicchaye panettha atītānāgatapaccuppannasaṅkhātā tayo addhā pavattivāre viya cutipaṭisandhivasena na labbhanti. Pavatte cittakkhaṇavaseneva labbhanti. Tenevettha ‘yo rūpakkhandhaṃ parijānāti, so vedanākkhandhaṃ parijānātī’tiādīsu pucchāsu ‘āmantā’ti vissajjanaṃ kataṃ. Lokuttaramaggakkhaṇasmiñhi nibbānārammaṇena cittena pañcasu khandhesu pariññākiccanibbattiyā yaṃ kiñci ekaṃ khandhaṃ parijānanto itarampi parijānātīti vuccati. Evamettha ‘parijānātī’ti pañhesu anulomanaye pariññākiccassa matthakappattaṃ aggamaggasamaṅgiṃ sandhāya ‘āmantā’ti vuttanti veditabbaṃ. Paṭilomanaye pana ‘na parijānātī’ti pañhesu puthujjanādayo sandhāya ‘āmantā’ti vuttaṃ. ‘Parijānitthā’ti imasmiṃ pana atītakālavāre maggānantaraaggaphale ṭhitopi pariññākiccassa niṭṭhitattā parijānitthayeva nāma.
在义理辨析上，过去、未来、现在这三种既成次第皆不发生，犹如终结与起始的交接，不能得。仅在心念运动的刹那得。正因如此，对于“若能了知色蕴者，则亦能了知受蕴”等问语，皆以善请方式作答。在超世导向涅槃的心境内，五蕴圆满感知于圆满知识完成，即所谓另外一蕴亦被了知，谓之“了知”。而逆理否认了知，是凡夫等按此所说。归依顺理，则称为“善请”，以应圆满知识中思考之根本；归依逆理，则称为“善请”，以应凡夫思维。至于“已知”此语，是指过去时间次第已完满在圆满知识果位中，故称“已知”。
§209
209.Yo rūpakkhandhaṃ parijānāti, so vedanākkhandhaṃ parijānitthāti pañhena aggamaggasamaṅgiṃ pucchati. Yasmā panesa khandhapañcakaṃ parijānātiyeva nāma, na tāva niṭṭhitapariññākicco; tasmā ‘no’ti paṭisedho kato. Dutiyapañhe pana parijānitthāti arahantaṃ pucchati. Yasmā paneso niṭṭhitapariññākicco. Natthi tassa pariññeyyaṃ nāma; tasmā ‘no’ti paṭisedho kato. Paṭilomanayavissajjane panettha arahā rūpakkhandhaṃ na parijānātīti arahato pariññāya abhāvena vuttaṃ. Aggamaggasamaṅgī vedanākkhandhaṃ na parijānitthāti arahattamaggaṭṭhassa aniṭṭhitapariññākiccatāya vuttaṃ. Na kevalañca vedanākkhandhameva, ekadhammampi so na parijānittheva. Idaṃ pana pucchāvasena vuttaṃ. No ca rūpakkhandhanti idampi pucchāvaseneva vuttaṃ. Aññampi pana so khandhaṃ parijānāti.
209。当问“若知色蕴，则称已知受蕴否？”此为顺理齐整的问答。因色受五蕴本是整体，故回答“否”，即否定；第二问中问“是否已知”？则问阿拉汉，因已达圆满知识果位；回答“否”，即否定。逆理否认颜色蕴已知，因此称阿拉汉缺乏圆满知识。顺理齐整则否认受蕴已知，谓阿拉汉未证圆满知识。且非仅否定能知受蕴一法，亦无人能仅知其一。此乃作答缘由。非色蕴亦非此问答结果。其余蕴者悉皆知晓。
§210-211
210-211.Yo rūpakkhandhaṃ parijānāti, so vedanākkhandhaṃ parijānissatīti ettha yasmā maggaṭṭhapuggalo ekacittakkhaṇiko, tasmā so parijānissatīti saṅkhaṃ na gacchati. Tena vuttaṃ ‘no’ti. Te rūpakkhandhañca naparijānitthāti pucchāsabhāgena vuttaṃ, na parijāniṃsūti panettha attho. Iminā upāyena sabbattha atthavinicchayo veditabboti.
210-211.「若有智慧者了知色蕴者，必亦了知受蕴。」此处因修道者一心一念专注，所以断无疑惑必定能了知故。是以谓之『无』。问答议中言『彼等不了知色蕴』，非谓彼处无知，乃别有旨意。藉由此法，当知普遍处处皆应了知其义理之断决。
Pariññāvāravaṇṇanā. · 遍知品释义。
Khandhayamakavaṇṇanā niṭṭhitā. · 蕴双论释义已毕。