1. Mūlayamakaṃ · 1. 根双论义注
1. Mūlayamakaṃ1. 根双论
Uddesavāravaṇṇanā标举句释
§1
1. Mūlayamakaṃ , khandhayamakaṃ, āyatanayamakaṃ, dhātuyamakaṃ, saccayamakaṃ, saṅkhārayamakaṃ, anusayayamakaṃ, cittayamakaṃ, dhammayamakaṃ, indriyayamakanti imesaṃ dasannaṃ yamakānaṃ vasena idaṃ pakaraṇaṃ dasavidhena vibhattanti hi vuttaṃ. Tattha yesaṃ dasannaṃ yamakānaṃ vasena idaṃ pakaraṇaṃ dasavidhena vibhattaṃ, tesañceva imassa ca pakaraṇassa nāmattho tāva evaṃ veditabbo – kenaṭṭhena yamakanti? Yugaḷaṭṭhena. Yugaḷañhi yamakanti vuccati – ‘yamakapāṭihāriyaṃ, yamakasālā’tiādīsu viya. Iti yugaḷasaṅkhātānaṃ yamakānaṃ vasena desitattā imesu dasasu ekekaṃ yamakaṃ nāma. Imesaṃ pana yamakānaṃ samūhabhāvato sabbampetaṃ pakaraṇaṃ yamakanti veditabbaṃ.
一、根据根源、根据蕴、根据处、根据界、根据谛、根据行、根据习气、根据心、根据法、根据根这十种对应关系，本论分别以此十种对应为依据，将本论细分为十种。于此所依之十种对应，故名为“对应”，此乃“对应”一词的由来。所谓“对应”者，如同“对偶神奇”、“对应枝条”等语。由此可知，所谓的对应，即是指成对而称，彼此成双成对。这十种对应本质上，整体称为“对应”。
Tattha mūlavasena pucchāvissajjanaṃ katvā desitattā dasannaṃ tāva sabbapaṭhamaṃ mūlayamakanti vuttaṃ. Tassa uddesavāro, niddesavāroti dve vārā honti . Tesu uddiṭṭhānukkamena niddisitabbattā uddesavāro paṭhamo. Tassa ye keci kusalā dhammā, sabbe te kusalamūlā; ye vā pana kusalamūlā, sabbe te dhammā kusalāti idaṃ yamakaṃ ādi . Tassa kusalākusalamūlasaṅkhātānaṃ dvinnaṃ atthānaṃ vasena atthayamakanti vā, tesaññeva atthānaṃ vasena anulomapaṭilomato pavattapāḷidhammavasena dhammayamakanti vā, anulomapaṭilomato pavattapucchāvasena pucchāyamakanti vā tidhā yamakabhāvo veditabbo. Sesesupi eseva nayo.
其中，以根为主体，承接前因后果，对十种对应最初所述者，称为“根对应”。这一根对应，有两种语尾形式，谓之“陈述语尾”与“指定语尾”。若用所已陈述为准去指定者，即为第一陈述语尾。谓：一切善法，皆为善的根基；若以善的根基而言，则一切皆为善法，此即本论的起始。又以善与非善根的双重意义，称为“意义对应”；照顺逆而起的因果关系称为“法对应”；照顺逆而起的问答关系称为“问答对应”，此皆为三种对应形式。其余亦同此理。
Idāni imesaṃ yamakānaṃ vasena desite imasmiṃ mūlayamake uddesavārassa tāva nayayamakapucchāatthavārappabhedavasena pāḷivavatthānameva evaṃ veditabbaṃ – kusalattikamātikāya hi ‘kusalā dhammā’ti idaṃ ādipadaṃ nissāya mūlanayo, mūlamūlanayo, mūlakanayo, mūlamūlakanayoti ime cattāro nayā honti. Tesaṃ ekekasmiṃ naye mūlayamakaṃ, ekamūlayamakaṃ, aññamaññamūlayamakanti tīṇi tīṇi yamakāni. Evaṃ catūsu nayesu dvādasa yamakāni, ekekasmiṃ yamake anulomapaṭilomavasena dve dve pucchāti catuvīsati pucchā, ekekāya pucchāya sanniṭṭhānasaṃsayavasena dve dve atthāti aṭṭhacattālīsa atthāti.
现在依此对应述说，在本根对应中，依照语尾、陈述与指定、对错问句、意义差别等关系，以巴利文语法的名称观察，明显可知：以“善法”为母题的说法中，存在“根对应”、“一根对应”及“彼此根对应”等三种“对应”。这四种说法各含三种“对应”，合计十二种对应。每种对应按照顺逆双重问句，有四种问法，合计二十四问。每个问句因具体事物不同，判明之义共计四十八义。
Tattha ye keci kusalā dhammāti kusalesu ‘‘kusalā nu kho, na kusalā nu kho’’ti sandehābhāvato imasmiṃ pade sanniṭṭhānattho veditabbo. Sabbe te kusalamūlāti ‘‘sabbe te kusalā dhammā kusalamūlā nu kho, nanu kho’’ti evaṃ vimativasena pucchitattā imasmiṃ pade saṃsayattho veditabbo. So ca kho veneyyānaṃ saṃsayaṭṭhāne saṃsayadīpanatthaṃ vutto, tathāgatassa pana saṃsayo nāma natthi. Ito paresupi pucchāpadesu eseva nayo.
其中“诸善法”一语，因对善法的真假疑惑而生不同含义。若依心中疑惑，例如“诸善法全是善根吗？是否不然？”如此提问，即可判知此处语义。有些疑惑只在演说中出现，世尊处却无疑惑。此理同样适用于别处的问句中。
Yathā ca kusalapadaṃ nissāya ime cattāro nayā, ekekasmiṃ naye tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ yamakānaṃ vasena dvādasa yamakāni, ekekasmiṃ yamake dvinnaṃ dvinnaṃ pucchānaṃ vasena catuvīsati pucchā; ekekāya pucchāya dvinnaṃ dvinnaṃ atthānaṃ vasena aṭṭhacattālīsa atthā ca honti. Akusalapadaṃ nissāyapi tatheva. Abyākatapadaṃ nissāyapi tatheva. Tīṇipi padāni ekato katvā niddiṭṭhaṃ nāmapadaṃ nissāyapi tathevāti kusalattikamātikāya catūsu padesu sabbepi soḷasa nayā, aṭṭhacattālīsa yamakāni , channavuti pucchā, dvenavutisataṃ atthā ca uddesavasena vuttāti veditabbā. Ettāvatā mūlavāro nāma paṭhamaṃ uddiṭṭho hoti.
以善法为依据者，以上所述四种说法，共含十二种对应，每种对应有二问，共二十四问；每问因意义有二义，共计四十八义。以非善法为依据亦复如是。以未表态语为依据，亦复如是。把三种母语合起，按名称所示，善法的四种范畴包含十六种说法，四十八对应，三十二百问，二千九百五十四义，俱已说明。至此，所谓根之语尾，已初步呈示。
Tato paraṃ ye keci kusalā dhammā, sabbe te kusalahetūtiādayo tasseva mūlavārassa vevacanavasena nava vārā uddiṭṭhā. Iti mūlavāro, hetuvāro, nidānavāro, sambhavavāro, pabhavavāro, samuṭṭhānavāro, āhāravāro, ārammaṇavāro, paccayavāro, samudayavāroti sabbepi dasa vārā honti. Tattha mūlavāre āgataparicchedeneva sesesupi nayādayo veditabbāti sabbesupi dasasu vāresu saṭṭhisatanayā, asītiadhikāni cattāri yamakasatāni, saṭṭhiadhikāni navapucchāsatāni, vīsādhikāni ekūnavīsati atthasatāni ca uddiṭṭhānīti veditabbāni. Evaṃ tāva uddesavāre nayayamakapucchāatthavārappabhedavasena pāḷivavatthānameva veditabbaṃ.
其次，诸善法皆为善因等说，继承上述根之语尾，又分作九个文尾。在此，根语尾、因语尾、果语尾、生起语尾、发生语尾、产生语尾、食养语尾、依止语尾、条件语尾、集起语尾等十种语尾皆具足。其中根语尾中，依来历细分，其余诸类也依此规则划分，合计六万多义，八十四万多个问，均详细阐明。以上即所谓根语尾，按语尾、对应、问答、意义之差别，详尽论述于巴利文原义。
Mūlaṃ hetu nidānañcāti gāthā dasannampi vārānaṃ uddānagāthā nāma. Tattha mūlādīni sabbānipi kāraṇavevacanāneva. Kāraṇañhi patiṭṭhānaṭṭhena mūlaṃ. Attano phalanipphādanatthaṃ hinoti pavattatīti hetu. ‘Handa, naṃ gaṇhāthā’ti dassentaṃ viya attano phalaṃ nidetīti nidānaṃ. Etasmā phalaṃ sambhotīti sambhavo. Pabhavatīti pabhavo. Samuṭṭhāti ettha phalaṃ, etena vā samuṭṭhātīti samuṭṭhānaṃ. Attano phalaṃ āharatīti āhāro. Appaṭikkhipitabbena attano phalena ālambiyatīti ālambaṇaṃ. Etaṃ paṭicca appaṭikkhipitvā phalaṃ eti pavattatīti paccayo. Etasmā phalaṃ samudetīti samudayo. Evametesaṃ padānaṃ vacanattho veditabbo.
“根、因与缘”这首诗，即所谓十支起句，是表示因的歌颂。在此，所谓根本等，皆指一切因缘的缘起。因者，是以成立的根本。它因其生出自身之果报而运转，故名因。正如所说“汝当受取”，意示因本生出其果，称为因。故此，果报称为缘。缘起名为发生。生起谓此果，因此而生起，故谓生起。因着自己的果报，称为所摄取者，也即依止。依止有此不应独断，依止故果报能产生及运转，这即为缘。由此，应解此诸词义也。
Uddesavāravaṇṇanā. · 标举句释。
Niddesavāravaṇṇanā解说句释
§50
50. Idāni yekeci kusalā dhammātiādinā nayena niddesavāro āraddho. Tattha ye kecīti anavasesavacanaṃ. Kusalā dhammāti kusalattikassa padabhājane vuttalakkhaṇā anavajjasukhavipākā kusalasabhāvā. Sabbe te kusalamūlāti kiṃ te sabbeyeva kusalamūlāti pucchati. Tīṇevakusalamūlānīti na te sabbe kusalamūlāni, alobhādīni pana tīṇi eva kusalamūlānīti attho. Avasesā kusalā dhammā na kusalamūlāti avasesā phassādayo kusalā dhammā kusalamūlāni nāma na honti. Atha vā avasesā phassādayo kusalā dhammāyeva nāma, na kusalamūlānītipi attho. Ye vā pana kusalamūlāti ye vā pana paṭhamapucchāya dutiyapadena kusalamūlāti tayo alobhādayo gahitā. Sabbe te dhammā kusalāti kiṃ te sabbe tayopi dhammā kusalāti pucchati. Āmantāti sabbesampi kusalamūlānaṃ kusalabhāvaṃ sampaṭicchanto āha. Ayaṃ tāva mūlanaye mūlayamakassa attho. Iminā upāyena sabbapucchāsu vissajjananayo veditabbo. Yaṃ pana yattha visesamattaṃ atthi, tadeva vaṇṇayissāma.
50. 现今以「若干善法」等为引导句，开示说明。于此，「若干」谓不限数之词。所说的善法，是表示具备善心性质、不坏之乐果的善性存在。诸善皆为根本，这问自「诸善乃皆为根本乎」而来。所谓三善根者，非谓诸善皆属三善根，而是指贪欲等三者为善根。余余善法非为根本。故此，余余善法亦非所谓善根。若说余余善法即是余余触（名）等之善法，则非为善根的义。凡谓善根者，指以贪欲等三者为主旨。又问诸法皆为善，意欲明其皆属善法也。对此，能觉察诸善根之善性者；此为本根所义。由此处方法，于所有问句中应知其解答意旨。若有特别之处，当予详述。
§51
51. Ekamūlayamake tāva sabbe te kusalamūlena ekamūlāti gaṇanaṭṭhena ekamūlakaṃ aggahetvā samānaṭṭhena gahetabbā. Ayañhettha attho – sabbe te kusalamūlena samānamūlā. Yaṃ phassassa mūlaṃ, tadeva vedanādīnanti. Atha nesaṃ tathābhāvaṃ sampaṭicchanto āmantāti āha. Kusalasamuṭṭhānanti kusalacittasamuṭṭhānarūpaṃ dassitaṃ. Ekamūlanti alobhādinā kusalamūlena samānamūlaṃ . Yatheva hi phassādīnaṃ alobhādayo hetupaccayattā mūlaṃ, tathā taṃ samuṭṭhānarūpassāpi, kusalalakkhaṇābhāvena pana taṃ na kusalaṃ.
51. 一切善法皆以三根为一根，故称一根。意谓当以诸善根视为一家，视为同一根本。这意指的是诸善法的共同根本。所说之根本者，即触等的根本。紧接，亦明言其性质。善生起者，示善心的生起状态。所谓一根，即指以无贪三根视一法根。如触等中无贪等为因缘的根本，善性不由此故，善性不共此。故不谓此为善性也。
§52
52. Aññamaññayamake ‘yekeci kusalā’ti apucchitvā yekeci kusalamūlena ekamūlāti pucchā katā. Kasmā? Imināpi byañjanena tassevatthassa sambhavato. Kusalamūlānīti idaṃ purimassa visesanaṃ. ‘Mūlāni yāni ekato uppajjantī’ti hi vuttaṃ, tāni pana kusalamūlānipi honti akusalaabyākatamūlānipi, idha kusalamūlānīti visesadassanatthamidaṃ vuttaṃ. Aññamaññamūlāni cāti aññamaññaṃ hetupaccayena paccayā hontīti attho. Tasseva paṭilomapucchāya ‘sabbe te dhammā kusalamūlena ekamūlā’ti avatvā sabbe te dhammā kusalāti vuttaṃ. Kasmā? Atthavisesābhāvato. Kusalamūlena ekamūlāti hi pucchāya katāya ‘mūlāni yāni ekato uppajjantī’ti heṭṭhā vuttanayeneva vissajjanaṃ kātabbaṃ bhaveyya, evañca sati atthavisesābhāvo hoti. Tasmā tathā akatvā evaṃ pucchā katā. Iminā upāyena mūlamūlanayādīsupi aññamaññamūlayamake pucchāviseso veditabbo.
52. 相互对话，问曰：『何故言「若干善」以一根为前提？』此问因之前文所述义故而生。所谓善根，此为前文修饰词。以「从一处而生之根法」为说，诸善根亦为善恶根。此所云善根，旨在分别显示之义。谓因缘互为根法，彼此相为因果。对此，前文回答“诸法皆以善根为一根”，通由此问而知此处谓善根。何故如此？盖因义之特殊存在。所谓善根以一根问，是于下文之“一根者，所生自一处之根”说法的解释也。故而未依此而问特异之理。以此方式，于根根缘缘等同类问答中，应知别解。
§53-55
53-55. Mūlamūlanaye sabbe te kusalamūlamūlāti sabbe te kusalamūlasaṅkhātā mūlāti pucchati. Ekamūlamūlāti samānaṭṭhena ekameva mūlamūlaṃ etesanti ekamūlamūlā. Aññamaññamūlamūlāti aññamaññassa mūlaṃ aññamaññamūlaṃ, aññamaññamūlaṃ hetupaccayaṭṭhena mūlaṃ etesanti aññamaññamūlamūlā.
53-55. 关于根之根的问题，谓诸善根皆称为根中之根，即所有善根所依之根。本根中的本根，谓以平等法为一根根本，称为一根根本。相对之别者，谓彼此之间各自之根与根，是相对之别根，称为彼此别根。
§56
56. Mūlakanaye kusalamūlakāti hetupaccayaṭṭhena kusalaṃ mūlaṃ etesanti kusalamūlakā.
56. 在根本之说中，谓以善为根之根本因，故名善根本者。
§57-61
57-61. Mūlamūlakanaye kusalamūlamūlakāti kusalānaṃ mūlaṃ kusalamūlaṃ. Hetupaccayaṭṭheneva kusalamūlaṃ mūlaṃ etesanti kusalamūlamūlakāti. Ayaṃ tāva kusalapadaṃ nissāya nayayamakapucchāsu visesattho.
57-61. “根本”和“根本引导”指的是善的根本，亦即善法之根基。借助于因缘果报的理路，称善根本为根基。此处因依止善之根基而引导，故在论述引导问题时有所区别。
§62-73
62-73.Akusalapadādīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso, ahetukaṃ akusalanti vicikicchāya ceva uddhaccena ca sampayuttaṃ mohaṃ sandhāya vuttaṃ.
62-73. 亦如不善之根等，此理同样适用。其中之区别在于——无因之不善，因怀疑与躁动相缠缚之烦恼，称作无明。
§74-85
74-85.Ahetukaṃabyākatanti aṭṭhārasa cittuppādā rūpaṃ, nibbānañca. Abyākatamūlena na ekamūlanti idha pana ṭhapetvā sahetukaabyākatasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ, sesaṃ labbhati. Sahetukaabyākatasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ abyākatamūlena ekamūlaṃ hoti, taṃ abbohārikaṃ katvā ekato labbhamānakavaseneva cetaṃ vissajjanaṃ kataṃ.
74-85. “无因”“不明确”者，指十八种识所生之相及涅槃。依此不明确之根，本处不单一根，而在缘起、有因不明确集结之相中获得更全面现象。此有因不明确集结者，以无因为一根，便视作抽象，仿若心精舍般内心得以安静。
§86-97
86-97.Nāmā dhammāti nāmasaṅkhātā dhammā. Te atthato cattāro arūpino khandhā, nibbānañca. Naveva nāmamūlānīti kusalākusalaabyākatamūlavasena nava mūlāni. Ahetukaṃ nāmaṃ nāmamūlena na ekamūlanti ahetukaṃ sabbampi aṭṭhārasa cittuppādavicikicchuddhaccasampayuttamohanibbānasaṅkhātaṃ nāmaṃ nāmamūlena na ekamūlaṃ . Na hi taṃ tena saddhiṃ uppajjati. Sahetukaṃnāmaṃ nāmamūlenāti padepi sahetukaṃ nāmaṃ nāmamūlenāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
86-97. 名为法者，即名称所指称之法。由意义讲，有四种无色蕴及涅槃。因善不善及不明确三根而成九种根本。不明确名根不能以名根结合，被称无因之法，涵盖十八识、疑、躁与无明及涅槃。此无明不与其相相长起。称有因根为名根，以词汇而言是有因。余一切皆得最高意义。
Mūlavāravaṇṇanā. · 根句释。
§98-99
98-99. Hetuvārādīsupi imināvupāyena attho veditabbo. Mūlaṃ hetu nidānañcātigāthā yathāniddiṭṭhānaṃ dasannampi vārānaṃ puna uddānavaseneva vuttāti.
98-99. 以因、缘等方式亦应如此理解。根基是因、缘，正如颂歌中示现的十种说法，复此方式直说其义。
Mūlayamakavaṇṇanā. · 根双论释。