16. Soḷasamavaggo · 16. 十六品义注
16. Soḷasamavaggo第十六品
1. Niggahakathāvaṇṇanā一、制伏论注释
§743-744
743-744. Idāni niggahakathā nāma hoti. Tattha ye loke balappattā vasībhūtā, te yadi parassa cittaṃ niggaṇhituṃ na sakkuṇeyyuṃ, kā tesaṃ balappatti, ko vasībhāvo. Balappattiyā pana vasībhāvena ca addhā te parassa cittaṃ niggaṇhantīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ; te sandhāya paro parassāti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tattha niggaṇhātīti saṃkilesāpattito nivāreti. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti. Paggahakathāyapi eseva nayo.
743-744. 现称此为净持义宽解。彼时凡世间诸能守护心者，若不能自他分明制持其心，其所谓守护力与守护之体，何以显著？谓彼于守护力与守护体中，实恒守持他心者，譬如大僧团。对此彼辈他心，须询问彼此亲近者，其他相应回答。此处守持，即成垢事妨碍消除。余犹如巴利经文中所示解释归纳，出于净持义宽解原理。
Niggahakathāvaṇṇanā. · 制伏论注释。
3. Sukhānuppadānakathāvaṇṇanā三、给予乐论注释
§747-748
747-748. Idāni sukhānuppadānakathā nāma hoti. Tattha ‘‘bahūnaṃ vata no bhagavā sukhadhammānaṃ upahattā’’ti (ma. ni. 2.148) suttaṃ nissāya paro parassa sukhaṃ anuppadetīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi hetuvādānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Dukkhaṃ anuppadetīti puṭṭho pana tādisaṃ suttapadaṃ apassanto paṭikkhipati. Attano sukhantiādipañhe yaṃ attano parassa vā, taṃ anuppadātuṃ na sakkā. Yaṃ tasseva, kiṃ tattha anuppadānaṃ nāmāti paṭikkhipati. Nevattanotiādipañhe pana yaṃ evarūpaṃ, na taṃ anuppadinnaṃ nāma bhavitumarahatīti laddhiyāpaṭijānāti. No ca vata retitādisassa sukhassa abhāvā vuttaṃ. Sukhadhammānaṃ upahattātivacanaṃ bhagavato paresaṃ sukhuppattiyā paccayabhāvaṃ dīpeti, na annādīnaṃ viya sukhassa anuppadānaṃ, tasmā asādhakanti.
747-748. 现称此为乐无生义宽解。彼处有「世尊于诸多乐法施教」经文依凭，谓他者无法生乐，此所得理，如因缘教说。彼须询问亲近者，其他相应回答。问其乐无生时，若未见经文语句，即应反驳。若问自己或他者之乐果，皆难生乐。彼乃反驳疑问曰，如此何言无生。又问谓彼乐难生，是非所谓，彼须明示。非谓热饮等乐无存也。世尊所言诸乐断灭分别，启示后者成因，非如他乐无生，此故谓之不真实。
Sukhānuppadānakathāvaṇṇanā. · 给予乐论注释。
4. Adhigayhamanasikārakathāvaṇṇanā四、强行作意论注释
§749-753
749-753. Idāni adhigayha manasikārakathā nāma hoti. Tattha duvidho manasikāro nayato ca ārammaṇato ca. Tattha ekasaṅkhārassāpi aniccatāya diṭṭhāya sabbe saṅkhārā aniccāti avasesesu nayato manasikāro hoti. Atīte pana saṅkhāre manasikaronto na anāgate manasikātuṃ sakkoti. Atītādīsu aññataraṃ manasikaroto ārammaṇato manasikāro hoti . Tattha paccuppanne manasikaronto yena cittena te manasikaroti, taṃ paccuppannakkhaṇe manasikātuṃ na sakkoti. Tattha yesaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādivacanaṃ nissāya ‘‘manasikaronto nāma adhigayha adhigaṇhitvā saṅgaṇhitvā sabbe saṅkhāre ekato manasikarotī’’ti laddhi, seyyathāpi pubbaseliyāparaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa.
749-753. 现称此为执意分别义宽解。彼处示有二种意念：一为引领、一为缘起。于一行皆见无常，诸法皆无常之执，已为引领之意。过往诸行，照顾于心，不能窥见未来。心力于往昔有所执持，于现起则不能执持。依「诸行皆无常」等言说所获，谓有所执持，并统一心意，此理如先后长老相承。彼须询问亲近者，其他相应回答。
Atha naṃ yasmā sabbe ekato manasikarontena yena cittena te manasikaroti, tampi manasikātabbaṃ hoti. Tasmā taṃcittatāya codetuṃ tena cittenāti āha. Itaro ārammaṇaṃ katvā na sakkā jānitunti sandhāya paṭikkhipati. Evaṃlakkhaṇaṃ cittanti ñātattā pana tampi cittaṃ ñātameva hotīti sandhāya paṭijānāti. Atha vā taññeva tassa ārammaṇaṃ na hotīti paṭikkhipati. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā, yadā paññāya passatī’’tiādīni nissāya uppannaladdhivasena paṭijānāti. Sesapañhadvayepi eseva nayo. Tena phassenātiādīsu pana tathārūpaṃ suttaṃ apassanto paṭikkhipateva. Atītādipañhesu heṭṭhā vuttanayeneva paṭikkhepapaṭiññā veditabbā. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyātīti. Sabbe saṅkhārātiādivacanaṃ nayato dassanaṃ sandhāya vuttaṃ, na ekakkhaṇe ārammaṇato, tasmā asādhakanti.
因诸事必由统一执意，彼心亦必须执持。故为彼统一心，为彼心力。彼问曰，若执持他境作执意，不能知晓。照此彼处用词「心」者，意同认识之「心」。他方作缘，彼不知晓而反驳。如此特点，故谓为知识之心。又或反驳谓彼缘不存在。依「诸行无常，愚者以慧见之」等经说，因现成所得理亦如是。其余问答亦是同理。彼复未见经句，便反驳否定。诸过往问题，参考下文，亦是应解释。终归依巴利原文，此义理成立。诸行诸法乃如次理显现，而非一时缘起，故谓难成立。
Adhigayhamanasikārakathāvaṇṇanā. · 关于强行作意之论的注释。
5. Rūpaṃ hetūtikathāvaṇṇanā五、关于『色是因』之论的注释。
§754-756
754-756. Idāni rūpaṃ hetūti kathānāma hoti. Tattha hetūti kusalamūlādino hetuhetussāpi nāmaṃ, yassa kassaci paccayassāpi. Imaṃ pana vibhāgaṃ akatvā ‘‘cattāro mahābhūtā hetū’’ti vacanamattaṃ nissāya aviseseneva rūpaṃ hetūti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Alobho hetūti kiṃ te rūpaṃ alobhasaṅkhāto hetūti pucchati, itaro paṭikkhipati. Sesesupi eseva nayo. Mahābhūtā upādāyarūpānaṃ upādāyahetūti ettha paccayaṭṭhena hetubhāvo vutto, na mūlaṭṭhena, tasmā asādhakanti.
754-756. 现称此为色因义宽解。彼色因，即诸善根等因缘之因成就者，有所依止与因缘之别。未分此节，仅凭「四大为色之因」言说，依此得理，如北方论书。彼须询问亲近者，其他相应回答。问曰「无贪为因」，意谓何色为无贪因？彼复反驳。其余亦然。四大乃诸色之所依止因，此处依缘为因，不依根本，故谓不成立。
Rūpaṃ hetūtikathāvaṇṇanā. · 关于『色是因』之论的注释。
§757-759
757-759. Sahetukakathāyampi imināva nayena attho veditabboti.
757-759. 如因义问答亦依此理，当知其义理。
Rūpaṃ sahetukantikathāvaṇṇanā. · 关于『色是有因』之论的注释。
7. Rūpaṃ kusalākusalantikathāvaṇṇanā七、关于『色是善或不善』之论的注释。
§760-764
760-764. Idāni rūpaṃ kusalākusalantikathā nāma hoti. Tattha ‘‘kāyakammaṃ vacīkammaṃ kusalampi akusalampī’’tivacanaṃ nissāya kāyavacīkammasaṅkhātaṃ kāyaviññattivacīviññattirūpaṃ kusalampi akusalampīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahisāsakānañceva sammitiyānañca; te sandhāya rūpaṃ kusalanti pucchā sakavādissa paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te rūpaṃ kusalaṃ, evaṃvidhena anena bhavitabba’’nti codetuṃ sārammaṇanti ādimāha. Parato akusalapañhepi eseva nayo. Sesamettha uttānatthamevāti.
现在说的是色的善恶分别之义。在此有“身业与语业既有善亦有不善”之言，依此语义，身语业称为身识与语识所对应的所缘现象，谓之善亦谓之不善者，其所取相，如同马群及群中相互认知者；他们聚合而成色，是为善色，闻问彼此如同宾语与答语一般。故此，当劝导说“若此色为善，亦当如此由此成就”时，便是安慰劝诫。至于未善不善的疑难，亦是如此理义。余义如前文所述，意在阐明根本。
Rūpaṃ kusalākusalantikathāvaṇṇanā. · 关于『色是善或不善』之论的注释。
8. Rūpaṃ vipākotikathāvaṇṇanā八、关于“色是果报”之论的注释
§765-767
765-767. Idāni rūpaṃ vipākotikathā nāma hoti. Tattha yaṃ kammassa katattā uppannā cittacetasikā viya kammassa katattā uppannaṃ taṃ rūpampi vipākoti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānañceva sammitiyānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te rūpaṃ vipāko, evaṃvidhena anena bhavitabba’’nti codetuṃ sukhavedanīyantiādimāha. Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyātīti.
现在说的是色的果报分别之义。这里谓色是由行为成就而生起的心及心所所现色。如同盲人与相互认知者，聚合而成色，彼此闻问答语。随后劝导说“若此色是果报，便当如此成就它”，其意是在于令受苦受乐的受感受诸乐苦诸受，以此安慰劝诫。余下义如巴利语文中所示，其辞义有规约之意。
Rūpaṃ vipākotikathāvaṇṇanā. · 关于“色是果报”之论的注释。
9. Rūpaṃ rūpāvacarārūpāvacarantikathāvaṇṇanā九、关于“色为色界法及无色界法”之论的注释
§768-770
768-770. Idāni rūpaṃ rūpāvacarārūpāvacarantikathā nāma hoti. Tattha yaṃ kāmāvacarakammassa katattā rūpaṃ, taṃ yasmā kāmāvacaraṃ, tasmā rūpāvacarārūpāvacarakammānampi katattā rūpena rūpāvacarārūpāvacarena bhavitabbanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ; te sandhāya atthi rūpaṃ rūpāvacarārūpāvacaranti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha heṭṭhā vuttanayamevāti.
现在说的是色的色行业分别之义。所谓色行者，即是与欲行相关的色。由于其属于欲行，故应视为色行、色行业所成就的色。如同盲人一般，彼等聚合而成色色行，闻问彼此亦如宾语与答语。余义如下面所述的释义词义。
Rūpaṃ rūpāvacarārūpāvacarantikathāvaṇṇanā. · 关于“色为色界法及无色界法”之论的注释。
10. Rūpārūpadhātupariyāpannakathāvaṇṇanā十、关于“色为色界、无色界所摄”之论的注释
§771-775
771-775. Idāni rūparāgo rūpadhātupariyāpanno arūparāgo arūpadhātupariyāpannoti kathā nāma hoti. Tattha yasmā kāmarāgo kāmadhātupariyāpanno, tasmā rūparāgārūparāgehipi rūpadhātuarūpadhātupariyāpannehi bhavitabbanti yesaṃ laddhi, seyyathāpi andhakānaṃ, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Kevalañhi tattha ‘‘rūpadhātuṃ anuseti, arūpadhātuṃ anusetī’’ti padaṃ viseso. Sā ca laddhi andhakānañceva sammitiyānañca. Ayaṃ andhakānaṃyevāti.
现在说的是色欲为色界所充满，色欲缺乏且由无色界所充满之说。由于欲乐充满欲界，故色欲与非色欲亦应同理，分别由色界或无色界所充满，如同盲人彼等相认般闻问相应。余义如后面示之释义中应悉知。特别是“随顺色界”、“随顺无色界”一语，有特别之义。如同盲人与相认者之相，谓此为盲人色相。此即盲人色相之义。
Rūparāgo rūpadhātupariyāpanno arūparāgo arūpadhātupariyāpannotikathāvaṇṇanā.
色欲为色界所充满，非色欲为无色界所充满之义义释。
Rūpārūpadhātupariyāpannakathāvaṇṇanā. · 关于“色为色界、无色界所摄”之论的注释。
Soḷasamo vaggo. · 第十六品。