三藏之路 Tipitaka Path
巴利三藏 · 巴利语翻译标准中译
首页义注论藏义注论藏第3册(五论)义注4. 第四法义注

4. Catutthanayo · 4. 第四法义注

29 段 · CSCD 巴利原典
4. Catutthavaggo第四品
1. Gihissa arahātikathāvaṇṇanā一、在家者阿拉汉性之论释
§387
387. Idāni gihissa arahāti kathā nāma hoti. Tattha yesaṃ yasakulaputtādīnaṃ gihibyañjane ṭhitānaṃ arahattappattiṃ disvā ‘‘gihi assa arahā’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa. Tattha gihissāti yo gihisaṃyojanasampayuttatāya gihi, so arahaṃ assāti attho. Paravādī pana adhippāyaṃ asallakkhetvā gihibyañjanamattameva passanto paṭijānāti. Idānissa ‘‘gihi nāma gihisaṃyojanena hoti, na byañjanamattena. Yathāha bhagavā –
现今所谓在家阿拉汉之说。其处乃指那些亲族子弟等,虽处于在家之身,却因见证阿拉汉果的成就,而称其为“在家阿拉汉”。如同今日北方道路上的旅人们一样,他们彼此相聚盘问。所谓在家者,是指与在家系缚紧密相连者,故谓为在家之阿拉汉。而他人则凭借表象不深究,单见维持在家状态,便妄称之。今所谓“在家”者,非仅以表相为准,而是须具在家束缚实质。就如世尊所言——
‘Alaṅkato cepi samaṃ careyya,
『即便华饰盛装,
Santo danto niyato brahmacārī;
心志宁静、驯服且守持梵行;
Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ,
对一切众生慷慨布施,
So brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhū’’’ti. (dha. pa. 142);
他则即是婆罗门、沙门及比库。』(法句经第142偈)
Imaṃ nayaṃ dassetuṃ atthi arahatotiādi āraddhaṃ. Taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti.
此教旨在明示,阿拉汉等圣者之名号由此引发。此一切解说,唯为上义而作。
Gihissa arahātikathāvaṇṇanā. · 在家者阿拉汉性之论释。
2. Upapattikathāvaṇṇanā二、往生之论释
§388
388. Idāni upapattikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘opapātiko hoti tatthaparinibbāyī’’tivacanāni (pu. pa. 35-40) ayoniso gahetvā suddhāvāsesu upapattiyā arahāti laddhi, ‘‘yesaṃ vā upahaccaparinibbāyī’’ti padaṃ parivattitvā ‘‘upapajjaparinibbāyī’’ti pariyāpuṇantānaṃ saha upapattiyā arahā hotīti laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tattha yasmā upapatticittaṃ nāma lokiyaṃ, tena sotāpannādayopi na honti, pageva arahā. Tasmāssa imaṃ nayaṃ dassetuṃ saha upapattiyā sotāpannotiādi āraddhaṃ.
388. 现在讲述所谓「生起之义」(upapattikathā)。其中对于那些说“届时必定堕落,随即涅槃”(opapātiko hoti tatthaparinibbāyī)之语(见《增支部·第35至40节》),不以不合理的见解取用,而在圣众中对生起分别解释阿拉汉的存在,称为『对那些“生起后即可灭尽”的诸位』进行诠释。又将“及至近灭(即将涅槃)者”(upahaccaparinibbāyī)一语转述成“生起时涅槃者”(upapajjaparinibbāyī),与之相关的生起者视为阿拉汉存在。此说法犹如现代婆罗门修行者之间:他们为了解释问题,互相询问讨论,形成对立说法。因此,因生起之心为世俗所现,因此即便是初果圣者等亦不具备此心,唯有阿拉汉具足。故此,借助生起之义来说明同时成立初果等,与阿拉汉的特殊关系,乃是开启其辩说之由头。
§389
389.Sāriputtotiādi imesu mahātheresu ko ekopi saha upapattiyā arahā nāmāti codanatthaṃ vuttaṃ.
389. 关于沙利佛等诸位大长老,曾有人质疑“他们之中谁与生起爱染的阿拉汉同时存在呢?”此疑问乃为引向说明生起之义的目的而提出。
§390
390.Upapattesiyenāti paṭisandhicittena. Tañhi upapattiṃ esati gavesati, tasmā upapattesiyanti vuccati. Sesamettha uttānatthamevāti.
390. 生起者以连贯产生之意为义。此处生起,即指追寻并探求生起。故称之为“生起者”(upapattesī)。此言与前文意谓相合,意在说明产生、生起的含义。
Upapattikathāvaṇṇanā. · 往生之论释。
3. Anāsavakathāvaṇṇanā三、无漏之论释
§391
391. Idāni anāsavakathā nāma hoti. Tattha ye dhammā anāsavassa arahato, sabbe te anāsavāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya arahatoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ anāsavā nāma maggādayo, kiṃ tassa teyeva uppajjantīti codanatthaṃ maggo phalantiādi āraddhaṃ. Cakkhu anāsavanti puṭṭho tassa sāsavattā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho anāsavassetanti paṭijānāti.
391. 现在讲述所谓「无染法」(anāsavakathā)。其中,所有归属于阿拉汉的法,均视为无染法,即所有无染者。此说法犹如现代婆罗门道者,为解答问题,互相询问道:“阿拉汉者为何称为无染?”展开论说:无染诸法即是解脱之道等,由此产生。若提问“无染法者,即指道果等,何以产生?”则以道果彰显因缘。所谓“眼根无染”,指慧眼断除染着。第二个疑问为“如何称为无染?”由此获知定义及说明。
§392
392. Cīvarapañhe ekova dhammo anāsavo sāsavo ca hotīti lakkhaṇavirodhabhayā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho anāsavassa hutvā sāsavassa hotīti paṭijānāti. Taññeva anāsavanti pañhādvayepi eseva nayo. Sakavādī pana taññevāti anuññātattā ‘‘maggo anāsavo hutvā’’tiādīhi codeti. Iminā upāyena sabbattha attho veditabboti.
392. 关于衣服问题,既有无染亦有染污,此语破除定义上的矛盾。第二个提问,辨明无染即为无染法,染污即为染污法。此二法即构成无染之说的核心。然修习者亦因此以“道自无染而成”之说提问。由此可见,该教义具有普遍适用的意义,应当在一切法门中理解其涵义。
Anāsavakathāvaṇṇanā. · 无漏论释。
4. Samannāgatakathāvaṇṇanā4. 成就论释
§393
393. Idāni samannāgatakathā nāma hoti. Tattha dve samannāgamā paccuppannakkhaṇe samaṅgībhāvasamannāgamo ca rūpāvacarādīsu aññatarabhūmippattito paṭilābhasamannāgamo ca. So yāva adhigatavisesā na parihāyati, tāvadeva labbhati. Yesaṃ pana ṭhapetvā ime dve samannāgame añño upapattidhammavasena eko samannāgamo nāma hotīti laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ, tesaṃ pattidhammo nāma koci natthīti anubodhanatthaṃ arahā catūhi phalehi samannāgatoti pucchā sakavādissa, pattiṃ sandhāya paṭiññā itarassa. Athassa ‘‘yadi te arahā catūhi khandhehi viya catūhi phalehi samannāgato, evaṃ sante ye catūsu phalesu cattāro phassādayo, tehi te arahato samannāgatatā pāpuṇātī’’ti codanatthaṃ arahā catūhi phassehītiādi āraddhaṃ. Taṃ sabbaṃ paravādinā ekakkhaṇe catunnaṃ phassādīnaṃ abhāvā paṭikkhittaṃ. Anāgāmipañhādīsupi eseva nayo.
393. 现在讲述所谓“具足法”(samannāgatakathā)。其中,具备两种具足:同现具足(同时存在)与不相违背具足(不妨碍而成)。例如,对于形色声香味触法等的某一特定境界的获得,即为不相违背的断除具足。只要特定得以保持而不丧失,即称为“可得”具足。若在此基础上,取舍这两种具足中另一种视为“生起法”之差别而定名为“具足”,犹如现代婆罗门道者之间辨说。为令听者了知无此具足法之实,故以阿拉汉四果为例,向大众提问“假使以四蕴分别具足四果,则在此四果中以四根等物作缘起,则此阿拉汉即具足四果之一种具足法。”此疑问是为令听者追问生起法之义。对此释义者强调,论者一味否定四根等缘起之存在。此法亦适用于对于阿那含等果位之疑问,展现同一的阐释方法。
§395
395.Sotāpattiphalaṃ vītivattoti na paṭhamajjhānaṃ viya dutiyajjhānalābhī; puna anuppattiyā pana vītivattoti pucchati. Sotāpattimaggantiādi yaṃ vītivatto, tenassa puna asamannāgamaṃ dassetuṃ āraddhaṃ.
前三十五条中说明,断除初觉(第一识)并非获得第二觉。又问因无所获得而断除为何?所谓断除断行者予以说明,即指断除通向初觉之道等。因此,断除者得以显示未曾获得(成果)之相。
§396
396.Tehi ca aparihīnoti pañhe yasmā yathā paccanīkasamudācārena lokiyajjhānadhammā parihāyanti, na evaṃ lokuttarā. Maggena hi ye kilesā pahīyanti, phalena ca paṭippassambhanti, te tathā pahīnāva tathā paṭippassaddhāyeva ca honti, tasmā sakavādinā āmantāti paṭiññātaṃ. Svāyamattho parato ‘‘arahatā cattāro maggā paṭiladdhā’’tiādīsu pakāsitoyeva. Sesaṃ uttānatthamevāti.
对于那等烦恼不再生起,亦不能称之为寂灭,因为世间识知法是因交流而灭,然出世法不同。由道断除烦恼,果实也因此平息,他们虽断除亦平息,所以才被教诲、宣说。自有目的者宣说“阿拉汉所修四圣道已成就”等,这就是其全部极旨。
Samannāgatakathāvaṇṇanā. · 成就论释。
5. Upekkhāsamannāgatakathāvaṇṇanā5. 具足舍论释
§397
397.Arahāchahi upekkhāhīti kathāyapi imināva nayena attho veditabbo. Arahā hi chasu dvāresu upekkhānaṃ uppattibhabbatāya tāhi samannāgatoti vuccati, na ekakkhaṇe sabbāsaṃ uppattibhāvenāti.
阿拉汉的无喜无忧,应依此法理明白此义。阿拉汉于六门(眼、耳、鼻、舌、身、意)处无喜无忧之生起,它们因缘和合而生,不是瞬间一时俱生(具足生)的状态。
Upekkhāsamannāgatakathāvaṇṇanā. · 具足舍论释。
6. Bodhiyābuddhotikathāvaṇṇanā6. 『由觉悟而成佛』论释
§398
398. Idāni bodhiyā buddhotikathā nāma hoti. Tattha bodhīti catumaggañāṇassāpi sabbaññutaññāṇassāpi adhivacanaṃ. Tasmā yesaṃ yathā odātena vaṇṇena odāto, sāmena vaṇṇena sāmo, evaṃ bodhiyā buddhoti laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃyeva; te sandhāya pucchā ca anuyogo ca sakavādissa, paṭiññā ca paṭikkhepo ca itarassa.
这是关于觉者菩提的佛说。在此,“菩提”指四圣谛智以及智慧的总称。正如气质或声调不同而有相似气质一样,“菩提”即“佛”的代称。此处为回应梵志的质问和辩论,宣说愿闻者以便应答、辩解与反驳他人。
Atītāyāti pañhe tasmiṃ khaṇe abhāvato paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho paṭilābhaṃ sandhāya paṭijānāti. Puna kiccavasena puṭṭho kiccābhāvato paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho yaṃ tena tāya karaṇīyaṃ kataṃ, tattha sammohābhāvaṃ paṭijānāti. Lesokāsaṃ pana adatvā dukkhaṃ parijānātītiādinā nayena puṭṭho tassa kiccassa abhāvā paṭikkhipati.
关于过去的疑问,此时刻因缺少而被否定。第二个问题如期而至,答以确定。再问由于无所事做,被否定。第二个问题问在何处应做之事已成,于是明知无愚痴。以轻薄俗语及苦受等为由,论述此疑无所事事而被断除。
Anāgatapañhe tasmiṃ khaṇe maggañāṇassa abhāvā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho ‘‘agamā rājagahaṃ buddho’’ti (su. ni. 410) anāgatāya bodhiyā buddhabhāvaṃ maññamāno paṭijānāti. Bodhikaraṇīyaṃ karotīti puṭṭho tasmiṃ khaṇe kiccābhāvena paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho yadi na kareyya, buddhoti na vucceyya. Yasmā avassaṃ karissati, tasmā karotiyeva nāmāti paṭijānāti. Puna lesokāsaṃ adatvā puṭṭho paṭikkhipati. Paccuppannapañho saddhiṃ saṃsandanāya uttānatthova.
未来的疑问,在这一时刻因无道知而被否决。第二个问题问“佛是否至王舍城”,回答以未来觉悟佛之想念。问是否应做觉悟事,因无作业而否定。第二问若不做,即不得称为佛。因必将作故,所以称做。再以轻薄俗语否定疑问。此处联合当下疑问,以展示此断除的正确旨意。
§399
399. Tisso bodhiyo ekato katvā puṭṭho sabbaññutaññāṇaṃ sandhāya tīhipi buddhoti vattabbabhāvato paṭijānāti. Puna tīhiti puṭṭho sabbāsaṃ ekakkhaṇe abhāvā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho atītānāgatapaccuppannassa sabbaññutaññāṇassa vasena paṭijānāti. Puna lesokāsaṃ adatvā satataṃ samitanti puṭṭho paṭikkhipati.
399. 三果有情(比库)合一而生,通达全部智慧之知识,因而承认三位佛的存在。又三果一现,瞬时斩断一切存在。第二果承认过去、未来、现在全然一体,悉知全部智慧之知识。三果之间,摒弃余余躯壳,恒常清净。三果亦斩断一切蔽障。
Na battabbaṃ bodhiyāti pucchā paravādissa, bodhiyā abhāvakkhaṇe abuddhabhāvāpattito paṭiññā sakavādissa. Nanu bodhipaṭilābhāti pañhe pana yasmiṃ santāne bodhisaṅkhātaṃ maggañāṇaṃ uppannaṃ, tattha buddhoti sammutisabbhāvato paṭiññā tasseva. Tassa adhippāyaṃ ajānitvā hañcīti laddhiṭṭhapanā paravādissa. Idānissa asallakkhaṇaṃ pākaṭaṃ kātuṃ bodhipaṭilābhā buddhoti bodhiyā buddhoti pucchā sakavādissa. Tassattho – ‘‘kiṃ te yasmā bodhipaṭilābhā buddho, tasmā bodhiyā buddho’’ti. Itaro ‘‘bodhipaṭilābho nāma bodhiyā uppajjitvā niruddhāyapi santāne uppannabhāvoyeva. Bodhi nāma maggakkhaṇe ñāṇa’’nti imaṃ vibhāgaṃ asallakkhentova puna paṭijānāti. Tato sakavādinā bodhipaṭilābhā bodhīti puṭṭho vacanokāsaṃ alabhanto paṭikkhipatīti.
何以不应称为果?此问乃针对他人谬误辨驳,谓在果不在时,未得觉悟の境界,却妄言得悟。果之得成者,乃于何类世间胎中,生起觉悟所标示之道理智慧,谓之佛;因习俗通行,称为佛。未分别此故,执着我有,执增恶见,谓之他人谬误。今时难彰显明证果之得成,称为觉悟之得成,此问针对他人谬误辨疑。于是对方曰:「何以尔时觉悟得成即名为佛?今时觉悟亦名佛?」另一人答曰:「觉悟之得成,谓菩提慧现于道境中。即便道断灭,于世间存有一时仍显现。所言觉悟者之涂分,也在此明辨承认。」由此证实,诸谬人不久即否认觉悟之得成为佛。
Bodhiyābuddhotikathāvaṇṇanā. · 关于「由菩提而成佛」之论的注释。
Iti imā tissopi kathā uttarāpathakānaṃyeva.
以上即此三者论说,乃属他继续研习者之辩解。
7. Lakkhaṇakathāvaṇṇanā七、特相论的注释。
§400
400. Idāni lakkhaṇakathā nāma hoti. Tattha ‘‘yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavantī’’ti (dī. ni. 1.258) imaṃ suttaṃ ayoniso gahetvā lakkhaṇasamannāgato bodhisattova hotīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa.
400. 现在名为相状论。彼经云:「具足伟人者,有两种归趣。」(《增支部》1.258)此经不依理取,谓相状具足者即为菩萨者。此者所获,即如今众多他续学者;其观点是,据此怀疑,谬言执拒他异之理说。
Cakkavattisattoti pañhesu yasmā cakkavattī sattopi ca bodhisattopi, tasmā abodhisattaṃ sandhāya paṭikkhipati. Bodhisattaṃ sandhāya paṭijānāti.
所谓天子者,问谓天子及菩萨二者,故向非觉者质疑斥责。对菩萨而问,承认其义。
§402
402.Dvattiṃsimānītisuttaṃ bodhisattameva sandhāya vuttaṃ. So hi pacchime bhave buddho hoti, itaresu cakkavattī, tasmā ābhatampi anābhatasadisamevāti.
402.《二十二品经》专为菩萨辩说。菩萨将在后世为佛,他者则为天子。故于光中色无分,不相违背。
Lakkhaṇakathāvaṇṇanā. · 特相论的注释。
8. Niyāmokkantikathāvaṇṇanā八、入决定论的注释。
§403
403. Idāni niyāmokkantikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ghaṭikārasutte jotipālassa pabbajjaṃ sandhāya ‘‘bodhisatto kassapabhagavato pāvacane okkantaniyāmo caritabrahmacariyo’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya bodhisattoti pucchā sakavādissa, laddhiyaṃ ṭhatvā paṭiññā itarassa. Tato yasmā niyāmoti vā brahmacariyanti vā ariyamaggassa nāmaṃ, bodhisattānañca ṭhapetvā pāramīpūraṇaṃ aññā niyāmokkanti nāma natthi. Yadi bhaveyya, bodhisatto sotāpanno sāvako bhaveyya. Na cetamevaṃ. Kevalañhi naṃ buddhā attano ñāṇabale ṭhatvā – ‘‘ayaṃ buddho bhavissatī’’ti byākaronti, tasmā puna bodhisattoti anuyogo sakavādissa. Pacchimabhavaṃ sandhāya paṭikkhepo itarassa. Dutiyapañhe jotipālakālaṃ sandhāya paṭiññā tasseva. Sāvako hutvātiādīsupi eseva nayo. Anussaviyoti anussavena paṭividdhadhammo. Pacchimabhavaṃ sandhāya paṭikkhipitvā jotipālakāle anussavaṃ sandhāya paṭijānāti.
今此名为戒律比较之说。于此,犹如在制造器具师徒对话中论及光明守护者出家,言:“菩萨应遵从迦萨巴世尊戒教中的戒律比较修行。”此时犹如黑暗众中,彼等询问“菩萨为何称呼?”回答说答言辩论等,主要立于他人断定之上。因戒律或梵行乃圣道名称,置菩萨之位与其波罗蜜成就,别无他戒律比较。若有此说,菩萨或为初果圣弟子;然事实不然。唯有诸佛以自知慧立“此即佛”之义,故答言辩论仍归属菩萨。回顾过去生,则弃舍他人断定。第二问当光明守护时期询问,答言果位弟子等,依此类推。忆诵谓依忆诵而应对。于是回顾过去生断他人断定,至光明守护时期忆诵时知之。
§404
404.Aññaṃ satthārantiāḷārañca rāmaputtañca sandhāya vuttaṃ. Āyasmā ānandotiādi ‘‘okkantaniyāmāva sāvakā honti, na itare okkantaniyāmā evarūpā hontī’’ti dassetuṃ vuttaṃ.
关于他师,即迦耶阿阇梨与罗摩子所说:尊者阿难等言:“戒律比较乃弟子特有,他人戒律比较非此类。”如是可证。
Sāvako jātiṃ vītivattoti yāya jātiyā sāvako, taṃ vītivatto aññasmiṃ bhave asāvako hotīti pucchati. Itaro sotāpannādīnaṃ sotāpannādisāvakabhāvato paṭikkhipati. Sesamettha uttānatthamevāti.
弟子脱离生死轮回者,谓此生脱离,则他处非弟子也。此对初果等弟子身份否定。此义较深广于此处当知。
Niyāmokkantikathāvaṇṇanā. · 入决定论的注释。
9. Aparāpi samannāgatakathāvaṇṇanā九、另一具足论的注释。
§406
406. Idāni aparāpi samannāgatakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘catutthamaggaṭṭho puggalo pattidhammavasena tīhi phalehi samannāgato’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha heṭṭhā catūhi phalehi samannāgatakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbanti.
今有称为后生具足说者。于此,犹如所谓“第四圣道阶位者乃依止法相,具足三果之人。”此时犹如黑暗众中,彼等询问答言他人。其义应依下文四果具足说中所述同法理解。
Aparāpi samannāgatakathāvaṇṇanā. · 另一种具足之说的解释。
10. Sabbasaṃyojanappahānakathāvaṇṇanā10. 断一切结之说的解释
§413
413. Idāni saṃyojanappahānakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘nippariyāyeneva sabbasaṃyojanappahānaṃ arahatta’’nti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Puna sabbe saṃyojanāti puṭṭho heṭṭhā vuttamaggattayena pahīne sandhāya paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho tena maggena appahīnassa abhāvā paṭijānāti. Sakkāyadiṭṭhiādīsupi paṭhamamaggena pahīnabhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati, catutthamaggena anavasesappahānaṃ sandhāya paṭijānāti. Eseva nayo sabbatthāti.
今此称为断结缚说。于此,犹如所说“无上涅槃即阿拉汉断除一切结缚。”此时犹如黑暗众中,彼等询问答言他人。又问诸结缚,依佛陀所说道次序断除则设想之,回顾时却否定。第二问则知未以此道断除之义。皈依身见等诸根本烦恼,第一道则复断除;第四道则无余断定。如此结论,普遍合适。
Sabbasaṃyojanappahānakathāvaṇṇanā. · 断一切结之说的解释。
Catuttho vaggo. · 第四品。