5. Indriyavibhaṅgo · 5. 根分别复注
5. Indriyavibhaṅgo5. 根分别
1. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
阿毗达摩解说
§219
219.Cakkhudvāreindaṭṭhaṃ kāretīti cakkhudvārabhāve taṃdvārikehi attano indabhāvaṃ paramissarabhāvaṃ kārayatīti attho. Tañhi te rūpaggahaṇe attānaṃ anuvatteti, te ca taṃ anuvattantīti. Esa nayo itaresupi. Yena taṃsamaṅgīpuggalo taṃsampayuttadhammā vā aññātāvino honti, so aññātāvibhāvo pariniṭṭhitakiccajānanaṃ.
“眼门意”是指通过眼门诸门将自身的意识与外境之最高意识相接合，使之生起此义。在这一色蕴的执持中，意识随顺自身行事，彼此依止。以上为一义，亦适用于他者。由此，具有同一肢体之人，所相关之法不可为他所知；此乃为不知之境所成之果实。
Katthaci dveti ‘‘dvinnaṃ kho, bhikkhave, indriyānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā khīṇāsavo bhikkhu aññaṃ byākaroti…pe… ariyāya ca paññāya ariyāya ca vimuttiyā. Yā hissa, bhikkhave, ariyā paññā, tadassa paññindriyaṃ. Yā hissa ariyā vimutti, tadassa samādhindriya’’ntiādīsu (saṃ. ni. 5.516) dve, ‘‘tiṇṇaṃ kho, bhikkhave, indriyānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā piṇḍolabhāradvājena bhikkhunā aññā byākatā…pe… satindriyassa samādhindriyassa paññindriyassā’’ti (saṃ. ni. 5.519), ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, indriyāni. Katamāni tīṇi? Anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriya’’nti (saṃ. ni. 5.493), ‘‘tīṇimāni…pe… itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriya’’nti (saṃ. ni. 5.492) ca evamādīsu tīṇi, ‘‘pañcimāni, brāhmaṇa, indriyāni nānāvisayāni…pe… cakkhundriyaṃ…pe… kāyindriya’’nti (saṃ. ni. 5.512), ‘‘pañci…pe… sukhindriyaṃ…pe… upekkhindriya’’nti (saṃ. ni. 5.501 ādayo), ‘‘pañci…pe… saddhindriyaṃ…pe… paññindriya’’nti (saṃ. ni. 5.486 ādayo) ca evamādīsu pañca. Tattha suttante dukādivacanaṃ nissaraṇupāyādibhāvato dukādīnaṃ. Sabbāni pana indriyāni abhiññeyyāni, abhiññeyyadhammadesanā ca abhidhammoti idha sabbāni ekato vuttāni.
某处说：“尊者们，两个之内，谓修习多方、增长之六根通达已灭染者，比库通达另一。圣者以智慧与解脱，谓之智慧之根，解脱之根。”（《相应部》5.516）又言“两、三根。”“比库宾多纳瓦贾揭示另一。”（5.519）又言“三根者为何？不知根、知根、不知知根。”（5.493）又言“三根：女人根、男人根、生命根。”（5.492）还有“五根：婆罗门，指种种对象之根……眼根……身根。”（5.512）以及“五根：乐根、舍根。”（5.501）“五根：声根、智慧根。”（5.486）如此一来，经典中“苦等之语”，乃因断灭之道及其方法而生。然所有根皆为可证知，及证知法之说皆属于阿毗达摩之所述。
Khīṇāsavassa bhāvabhūto hutvā uppattito ‘‘khīṇāsavasseva uppajjanato’’ti vuttaṃ.
闻知已净之染已成—“已净染者由其生起。”此意。
Liṅgeti gameti ñāpetīti liṅgaṃ, liṅgīyati vā etenāti liṅgaṃ, kiṃ liṅgeti, kiñca vā liṅgīyatīti? Indaṃ indo vā, indassa liṅgaṃ indaliṅgaṃ, indaliṅgassa attho taṃsabhāvo indaliṅgaṭṭho, indaliṅgameva vā indriya-saddassa attho indaliṅgaṭṭho. Sajjitaṃ uppāditanti siṭṭhaṃ, indena siṭṭhaṃ indasiṭṭhaṃ. Juṭṭhaṃ sevitaṃ. Kammasaṅkhātassa indassa liṅgāni, tena ca siṭṭhānīti kammajāneva yojetabbāni, na aññāni. Te ca dve atthā kamme eva yojetabbā, itare ca bhagavati evāti ‘‘yathāyoga’’nti āha. Tenāti bhagavato kammassa ca indattā. Etthāti etesu indriyesu. Ulliṅgenti pakāsenti phalasampattivipattīhi kāraṇasampattivipattiavabodhato. ‘‘So taṃ nimittaṃ āsevatī’’tiādīsu (a. ni. 9.35) gocarakaraṇampi āsevanāti vuttāti āha ‘‘kānici gocarāsevanāyā’’ti. Tattha sabbesaṃ gocarīkātabbattepi ‘‘kānicī’’ti vacanaṃ avipassitabbānaṃ bahulīmanasikaraṇena anāsevanīyattā. Paccavekkhaṇāmattameva hi tesu hotīti. ‘‘Tassa taṃ maggaṃ āsevato’’tiādīsu (a. ni. 4.170) bhāvanā ‘‘āsevanā’’ti vuttāti bhāvetabbāni saddhādīni sandhāyāha ‘‘kānici bhāvanāsevanāyā’’ti. Ādhipaccaṃ indriyapaccayabhāvo, asati ca indriyapaccayabhāve itthipurisindriyānaṃ attano paccayavasena pavattamānehi taṃsahitasantāne aññākārena anuppajjamānehi liṅgādīhi anuvattanīyabhāvo, imasmiñcatthe indanti paramissariyaṃ karonticceva indriyāni. Cakkhādīsu dassitena nayena aññesañca tadanuvattīsu ādhipaccaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ.
“标志”谓指示、指明。所谓标志，是什么？眼、意即根；根之标志即诸根之性相。标志乃引导、成就所缘；乃业所生，非他。此标志有两重意义：一为业成时应相应之根标，佛言“随场所。”此即世尊之业相关根。二为开示缘果相续起、缘生灭之标志。譬如“种种开示印”。如《增支部》中言“此种缘种种眼所缘。”属于归纳审视之意味。又谓“修行当求种种所缘。”由业缘根而起彼标志，眼根诸根随之生灭，互相缠绕不可别离，称为根诸根。以眼等根之所示引导，亦当与他因相应，宜即调和合用。
Heṭṭhāti aṭṭhasāliniyaṃ. Amoho eva, na visuṃ cattāro dhammā, tasmā amohassa paññindriyapade vibhāvitāni lakkhaṇādīni tesañca veditabbānīti adhippāyo. Sesāni aṭṭhasāliniyaṃ lakkhaṇādīhi sarūpeneva āgatāni. Nanu ca sukhindriyadukkhindriyānaṃ tattha lakkhaṇādīni na vuttānīti? Kiñcāpi na vuttāni, somanassadomanassindriyānaṃ pana vuttalakkhaṇādivasena viññeyyato etesampi vuttāneva honti. Kathaṃ? Iṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ sukhindriyaṃ, iṭṭhākārasambhogarasaṃ, kāyikassādapaccupaṭṭhānaṃ, kāyindriyapadaṭṭhānaṃ . Aniṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ dukkhindriyaṃ, aniṭṭhākārasambhogarasaṃ, kāyikābādhapaccupaṭṭhānaṃ, kāyindriyapadaṭṭhānanti. Ettha ca iṭṭhāniṭṭhākārānameva ārammaṇānaṃ sambhogarasatā veditabbā, na viparītepi iṭṭhākārena aniṭṭhākārena ca sambhogarasatāti.
“八贤范”在下文。谓“无明实非四法清净，故将无明分明于智慧根位之特征。其他诸法标志皆相似。”余者八贤范因标志接近相似而集。难道乐根苦根之标志忽无？也有，譬如喜忧根之标志为显知。如何？欲乐乐根乃喜乐经验之标志，为身心安心满足之所住，用于身根脚处。苦之不欲乐根则标志其身心不安。此处所辨，即乐苦缘由之乐醒理应知，而非乐逆之同义相合。
Sattānaṃ ariyabhūmipaṭilābho bhagavato desanāya sādhāraṇaṃ padhānañca payojananti āha ‘‘ajjhattadhammaṃ pariññāyā’’tiādi. Aṭṭhakathāyaṃ itthipurisindriyānantaraṃ jīvitindriyadesanakkamo vutto, so indriyayamakadesanāya sameti. Idha pana indriyavibhaṅge manindriyānantaraṃ jīvitindriyaṃ vuttaṃ, taṃ purimapacchimānaṃ ajjhattikabāhirānaṃ anupālakattena tesaṃ majjhe vuttanti veditabbaṃ. Yañca kiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhaṃ. Yāva ca duvidhattabhāvānupālakassa jīvitindriyassa pavatti, tāva dukkhabhūtānaṃ etesaṃ vedayitānaṃ anivattīti ñāpanatthaṃ. Tena ca cakkhādīnaṃ dukkhānubandhatāya pariññeyyataṃ ñāpeti. Tato anantaraṃ bhāvetabbattāti bhāvanāmaggasampayuttaṃ aññindriyaṃ sandhāya vuttaṃ. Dassanānantarā hi bhāvanāti.
诸众生于高尚境地的获得，一般以世尊的教说为依凭与目标，常言“对内在法之通达等”。本注疏中曾论及女性与男性根的区别以及生命根（生命根即生命力之根）之教，合称为根所持教法。此处于根的分类中，特别指出生命根其属诸根之中。前后所说生命根，分内在与外在两种护持者之间，谓应于其间悟知之。所有的感受皆为苦；且鉴于生命根存在二种属性之护持，故其感受苦之本质亦不可转变，特旨在说明此理。因而对于眼等根所生之苦感须悉心明了，之后须修学，并以他根相续修行。所谓修学乃是观见之久续也。
Satipi purejātādipaccayabhāve indriyapaccayabhāvena sādhetabbameva kiccaṃ ‘‘kicca’’nti āha tassa anaññasādhāraṇattā indriyakathāya ca pavattattā. Pubbaṅgamabhāvena manindriyassa vasavattāpanaṃ hoti, nāññesaṃ. Taṃsampayuttānipi hi indriyāni sādhetabbabhūtāneva attano attano indriyakiccaṃ sādhenti cetasikattāti. ‘‘Sabbattha ca indriyapaccayabhāvena sādhetabba’’nti ayaṃ adhikāro anuvattatīti daṭṭhabbo. Anuppādane anupatthambhe ca tappaccayānaṃ tappavattane nimittabhāvo anuvidhānaṃ. Chādetvā pharitvā uppajjamānā sukhadukkhavedanā sahajāte abhibhavitvā sayameva pākaṭā hoti, sahajātā ca tabbasena sukhadukkhabhāvappattā viyāti āha ‘‘yathāsakaṃ oḷārikākārānupāpana’’nti. Asantassa apaṇītassapi akusalatabbipākādisampayuttassa majjhattākārānupāpanaṃ yojetabbaṃ, samānajātiyaṃ vā sukhadukkhehi santapaṇītākārānupāpanañca. Pasannapaggahitaupaṭṭhitasamāhitadassanākārānupāpanaṃ yathākkamaṃ saddhādīnaṃ. Ādi-saddena uddhambhāgiyasaṃyojanāni gahitāni, maggasampayuttasseva ca indriyassa kiccaṃ dassitaṃ, teneva phalasampayuttassa taṃtaṃsaṃyojanānaṃyeva paṭippassaddhipahānakiccatā dassitā hotīti. Sabbakatakiccaṃ aññātāvindriyaṃ aññassa kātabbassa abhāvā amatābhimukhameva tabbhāvapaccayo ca hoti, na itarāni viya kiccantarapasutañca. Tenāha ‘‘amatābhimukhabhāvapaccayatā cā’’ti.
世尊亦曾以事由中最初之缘，根缘而成应当成就之业为论题，称之为“功课”，此即具有唯一性，且因根所缘故而发生。缘由顺序而言，意识根担当主导，非他根所能及。同样，诸根虽各自独立应成其自身职责，但心意为其实施之动力。故有论曰“诸处皆应依根而成就”，此为此章节之主旨。关于根的发生与灭除，含有条件相承，因缘延续的意蕴。此种感受的起伏变化，透过覆盖与扩散形成，内生的苦乐感受自然显现，且其生成即显露，此生来状态必含苦乐相应的境况，正如“如掌中火光飞扬”喻示。对于未净者与无德不善业之因果关联，正当建立中道身形之感受匹配。同时需审慎培育内心宁静正见等具足功课，处于信、戒等修行诸方面。此中诸业成就，与无常相对的净化务必体现，且无他成就可替代。由此标明“无他条件惟无常所在”。
§220
220.Evaṃsantepīti satipi sabbasaṅgāhakatte vīriyindriyapadādīhi saṅgahetabbāni kusalākusalavīriyādīni, cakkhundriyapadādīhi saṅgahetabbāni kālapuggalapaccayādibhedena bhinnāni cakkhādīni saṅgaṇhanticceva sabbasaṅgāhakāni, na yassā bhūmiyā yāni na vijjanti, tesaṃ saṅgāhakattāti attho. Tena ca avisesitattā sabbesaṃ sabbabhūmikattagahaṇappasaṅge taṃnivattanena sabbasaṅgāhakavacanaṃ avijjamānassa saṅgāhakattadīpakaṃ na hotīti dasseti.
220.如此总结，即观诸集合物，须集诸根与精进等善恶功德之因素。不论眼等根类，因立时段和人有所不同而异。其皆属集合物，无所不了解者，此即集合之义。因而，非特别增长之，诸处及一切境地之结合，皆属广泛总括之集合，总结而言，针对不识之集合揭示其特性，以启示其集合属性明显无遗。
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā. · 阿毗达摩分类解释已毕。
2. Pañhapucchakavaṇṇanā
二、疑问回答述略
§223
223.Idha anābhaṭṭhanti ekantānārammaṇattena bhāsitaṃ. ‘‘Rūpamissakattā anārammaṇesu rūpadhammesu saṅgahita’’nti kasmā vuttaṃ, nanu missakattā eva jīvitindriyaṃ anārammaṇesu asaṅgahitaṃ. Na hi aṭṭhindriyā anārammaṇāti vuttāti? Saccametaṃ, jīvitindriyaekadesassa pana anārammaṇesu rūpadhammesu saṅgahitataṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ, arūpakoṭṭhāsena parittārammaṇāditā atthīti siyāpakkhe saṅgahitanti adhippāyo. Arūpakoṭṭhāsena pana parittārammaṇāditā, rūpakoṭṭhāsena ca navattabbatā atthīti missakassa samudāyasseva vasena siyāpakkhe saṅgahitaṃ, na ekadesavasenāti daṭṭhabbaṃ. Na hi anārammaṇaṃ parittārammaṇādibhāvena navattabbaṃ na hotīti. ‘‘Rūpañca nibbānañca anārammaṇā, sattindriyā anārammaṇā’’tiādivacanañca avijjamānārammaṇānārammaṇesu navattabbesu anārammaṇattā navattabbataṃ dasseti, na sārammaṇasseva navattabbataṃ, navattabbassa vā sārammaṇataṃ. Na hi navattabba-saddo sārammaṇe niruḷho. Yadipi siyā, ‘‘tisso ca vedanā rūpañca nibbānañca ime dhammā navattabbā sukhāya vedanāya sampayuttā’’tiādi na vucceyya, athāpi parittārammaṇādisambandho navattabba-saddo sārammaṇesveva vattati, ‘‘dvāyatanā siyā parittārammaṇā’’tiādiṃ avatvā ‘‘manāyatanaṃ siyā parittārammaṇaṃ…pe… appamāṇārammaṇa’’ntipi, ‘‘dhammāyatanaṃ siyā parittārammaṇaṃ…pe… appamāṇārammaṇa’’ntipi, ‘‘siyā anārammaṇa’’ntipi vattabbaṃ siyā. Na hi pañhapucchake sāvasesā desanā atthīti . ‘‘Aṭṭhindriyā siyā ajjhattārammaṇā’’ti ettha ca jīvitindriyassa ākiñcaññāyatanakāle arūpassa rūpassa ca anārammaṇattā navattabbatā veditabbā.
223.此处讲说无别异性以单独的缘起为依止，谓“因形相主宰故，在无别性境相中形成结合”。何以如此说？是否因为唯有意识根，生命根，未依赖于无别性而独立结合？不然，此为真实之理。虽云八根不依别性，但唯独生命根在无别性境中有所结合，此须理解为遗留无别性相的情况。由于无别性相多为零散，四类境相分具，以物理类别为区别。唯有意识根在结合时存在专属之情况，论曰是结合，而非数目一之所限。故非因无别性相而放弃其结合。诸语录如“色与涅槃无别性”，“诸众根无别性”等是体现无别性独特性，该术语揭示无别性的连贯关系，不是与别性对立。若论“苦受色与涅槃依此诸法无别性结合”，则不能界定。无别性相并非抽象独立，而在覆盖范围内相关，以“二处有无别性”等语证明是成立的，并以“心理处有无别性”“法处有无别性”“有无别性”等分类论述。问答总结全经非尽述意义。“八根为内在依止”的说法，适用于生命根于意识根诞生之时，由于无别性相覆盖色与无色，必须牢记此结合特性。
Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā. · 问者解释已毕。
Indriyavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. · 根分别解释已毕。