3. Dhātuvibhaṅgo
3. Dhātuvibhaṅgo三、界分别
1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
1. 经文注释的说明
§172
172.Abhidhammeca āgatāti imasmiṃ dhātuvibhaṅge abhidhammabhājanīyapañhapucchakesu, nikkhepakaṇḍadhammahadayavibhaṅgādīsu ca desanāruḷhā. Yathā pana suttante abhidhamme ca āgatā khandhādayo suttante desitaniyāmena khandhavibhaṅgādīsu suttantabhājanīyavasena vibhattā, evamidhāpi cakkhudhātādayo suttantabhājanīyavasena vibhajitabbā siyuṃ. Tattha khandhādīnaṃ sabbasaṅgāhako abhidhammadesanāvisiṭṭho suttante āgato añño desetabbākāro natthīti te rūpakkhandhādivaseneva suttantabhājanīye desitā, dhātūnaṃ pana so atthīti te tiṇṇaṃ dhātuchakkānaṃ vasena idha desitāti dassento āha ‘‘suttantesveva…pe… vibhattanti veditabba’’nti. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sabbā dhātuyo chahi chahi dhātūhi saṅkhipitvā’’ti.
172. ‘‘阿毗达摩同样也包括在此’’，指的是在本法中关于法界分析的阿毗达摩注释之问答，涉及诸如五蕴分解、堆积法脉、心要分析等方面的教义与阐述。譬如，在经文与阿毗达摩中都出现的五蕴等法，依经文所规定的是五蕴分析方式；以此类推，眼识界等亦应依经文分析的法义进行划分。这里指出五蕴等总摄法门的阿毗达摩教义是依据经文而来，没有别的释义，于是法界以三种法眼的法而论，如同五蕴法门般地在经文中宣说，并说明 ‘‘只应遵照经文……加以区分识别’’。为此，论集说 ‘‘全部法界共以六法，每法三种法眼加以统摄’’。
Kathaṃ pana chasu chasu dhātūsu aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ samavarodhoti? Sabhāvanissayadvārārammaṇasampayogasāmaññato. Tattha paṭhamachakke tāva pathavītejovāyodhātuyo sabhāvato phoṭṭhabbadhātu. Āpodhātuākāsadhātuyo dhammadhātuekadeso. Viññāṇadhātu sattaviññāṇadhātuyo. Catudhātuggahaṇena cettha tadāyattavuttikā nissayāpadesena, viññāṇadhātuyā dvārārammaṇabhāvena vā avasiṭṭhā rūpadhātuyo samavaruddhā, viññāṇadhātuggahaṇena taṃsampayogato dhammadhātuekadesoti evaṃ sabbadhātusamavarodho daṭṭhabbo. Dutiye chapi dhātuyo sabhāvato, dhammāyatanekadeso, taṃsampayogato sattaviññāṇadhātuyo, yathārahaṃ tesaṃ nissayadvārārammaṇabhāvato avasiṭṭhadhātuyo samavaruddhā. Tatiyachakkepi eseva nayo. Evamettha chasu chasu dhātūsu aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ samavarodho daṭṭhabbo. Tena vuttaṃ ‘‘sabbā dhātuyo chahi chahi dhātūhi saṅkhipitvā’’ti.
那么，六种六法中，十八类法眼如何统摄而成？这是依赖自然属性，以当作前提的联结而成。其间第一法眼为地、水、火、风四法，乃自性分明的可点示法。第二为水、空二法眼，属于法界统一的所依。第三为识法眼，包括七识。此处以四法为根，以此为依托，识法眼则作为门口依托，现存可见的色法眼得以遮盖。而识法眼包容四法故称为法界统一。第二法眼自然属性为法，一十一识法眼，因其诸识相互依托，色法眼便被遮盖。第三眼亦同理。如此，十八类法眼于六法中均得遮盖统摄。故云 ‘‘全部法界共以六法，每法三种法眼加以统摄’’。
Suññoti attasuñño, tena sasabhāvatāya ca idha dhātuvohāroti āha ‘‘suññe sabhāvamatte niruḷho dhātusaddo’’ti. Taṃtaṃbhūtavivittatā rūpapariyantova ākāsoti yehi vivitto, yesañca paricchedo, tehi asamphuṭṭhatā tesaṃ byāpakabhāve sati na hotīti āha ‘‘catūhi mahābhūtehi abyāpitabhāvo’’ti. Paricchinnavuttīni hi bhūtānīti.
所谓空性，是指自身空无自性，由于诸法共性，此处论及法界的属性时说 ‘‘法的声音空无自性’’。所谓此空性是由事物本相的支离，恰如空间的无边分割，及其界限。对这些界限的缺漏状态，在其广泛遍布中不复存有完整，因此说 ‘‘四大本体的不遍含性’’。这里的界限，在经文中说即为分别断灭的实体。
§173
173. Avayavavinimutto samudāyo nāma koci natthīti purimatthaṃ asambhāvento ‘‘dve eva vā’’tiādinā samudāyena vinā dutiyatthamāha. Paccattaṃ attani jātatanti pāṭipuggalikataṃ.
173. 有学者认为 ‘‘组合解脱的集起不存在’’，对此经文正面否定，以 ‘‘只有一或二’’ 等数目为说，指出集起无法分开成多种，强调个别生起各自归属于其生起主体。
Pāṭiyekko koṭṭhāsoti vā lomādiitarakoṭṭhāsehi asammisso visuṃ eko pathavīkoṭṭhāsoti attho.
专一部分或层次之意谓，由毛发或皮肤等组成的层级界限不混杂，指单一的土组成层次。
Payoganti bhāvanāpayogaṃ. Vīriyanti bhāvanānipphādakaṃ ussāhaṃ. Āyūhananti tādisaṃ cetanaṃ.
“Payoganti”者，意为使用、运用，即“修行功用”；“Vīriyanti”者，谓能生起修行之实际成效的精进努力；“Āyūhananti”者，指具备此类精进而起的意志心念。
Dhātupaṭikkūlavaṇṇamanasikārānanti dhātumanasikārapaṭikkūlamanasikāravaṇṇamanasikārānaṃ. Abyāpāratāyāti ‘‘ahametaṃ nipphādemi, mama esā nipphādanā’’ti cetanārahitatāya. Karontīti ābhogapaccavekkhaṇāni uppādenti.
「界作意、厌作意、随喜作意」者，即对界作意、厌离作意、称叹作意三者之总称。「无所作为」者，谓离于「此乃我所成办，此成办属于我」之思。「作」者，谓生起省察审视。
Lakkhaṇavasenāti sabhāvavasena. So pana yasmā pathavīdhātuyā kakkhaḷakharatā hotīti āha ‘‘kakkhaḷaṃ kharigatantiādivacanaṃ sandhāya vutta’’nti.
“Lakkhaṇavasenāti”谓自法之本性；此处以地界之坚硬为例，故言“坚硬”即为“如地界坚硬之性”，并据说此坚硬之性，引用经典言“坚硬类声”等加以说明。
Vekantakaṃ nāma sabbalohacchedanasamatthaṃ lohaṃ. Tathā hi taṃ vikantati chindatīti vikantaṃ, vikantameva vekantakanti vuccati. Lohasadisanti lohākāraṃ lohamalaṃ viya ghanasahitaṃ hutvā tiṭṭhati. Tāpetvā tāḷitaṃ pana chinnaṃ chinnaṃ hutvā visarati, mudu maṭṭhaṃ kammaniyaṃ vā na hoti, tena ‘‘lohavijātī’’ti vuccatīti. Tiputambādīhīti tiputambe missetvā kataṃ kaṃsalohaṃ, sīsatambe missetvā kataṃ vaṭṭalohaṃ, jasadatambe missetvā kataṃ ārakūṭaṃ. Yaṃ pana kevalaṃ jasadadhātuviniggataṃ, yaṃ ‘‘pittala’’ntipi vadanti, taṃ idha nādhippetaṃ, yathāvuttamissakameva pana gahetvā ‘‘kittima’’nti vuttaṃ.
“Vekantakaṃ”者，为能切割所有金属之物；其名义即为“切断”、“分解”，即“尖利切割器”；其质似金属，坚固且厚重，故称为“类金属”；但其锋利削断后即碎落，柔软细薄之物无法用之，故别称为“金属衍生物”；又以三种金属之混合制成，即“铜铁合金”称为“镀铜铁”，由此分辨。如仅由铜制成者即曰“黄铜”，即“pittala”称。此等均非真纯金属，而为合成器物，中有名称区分。
Nidassanamattanti muttānaṃ jātito anekabhedattā vuttaṃ. Tathā hi hatthikumbhaṃ varāhadāṭhaṃ bhujaṅgasīsaṃ valāhakūṭaṃ veṇupabbaṃ macchasiro saṅkho sippīti aṭṭha muttāyoniyo. Tattha hatthikumbhajā pītavaṇṇā pabhāhīnā. Varāhadāṭhajā varāhadāṭhavaṇṇāva. Bhujaṅgasīsajā nīlādivaṇṇā suvisuddhā, vaṭṭalā ca. Valāhakajā bhāsurā dubbibhāgarūpā rattibhāge andhakāraṃ vidhamantā tiṭṭhanti, devūpabhogā eva honti. Veṇupabbajā kāraphalasamānavaṇṇā, na bhāsurā, te ca veḷavo amanussagocare eva padese jāyanti. Macchasīsajā pāṭhīnapiṭṭhisamānavaṇṇā, vaṭṭalā, laghavo ca honti pabhāvihīnā, te ca macchā samuddamajjheyeva jāyanti. Saṅkhajā saṅkhoracchavivaṇṇā, kolappamāṇāpi honti pabhāvihīnāva. Sippijā pana pabhāvisesayuttāva honti nānāsaṇṭhānā. Evaṃ jātito aṭṭhavidhāsu muttāsu yā macchasaṅkhasippijā, tā sāmuddikā. Bhujaṅgajāpi kāci sāmuddikāti vadanti, itarā asāmuddikā. Tena vuttaṃ ‘‘sāmuddikamuttāti nidassanamattametaṃ, sabbāpi pana muttā muttā evā’’ti. Bahulato vā aṭṭhakathāyaṃ etaṃ vuttaṃ ‘‘muttāti sāmuddikamuttā’’ti. Bahulañhi loke sāmuddikāva muttā dissanti. Tatthāpi sippijāva, itarā kadāci kācīti.
“Nidassanamattanti”指仅以形状区分；此处以八种珍珠（玉）为例，珠状如象鼻、猪牙、蛇尾、山峰、笛、鱼头、螺等八种形态，色相各异；如象鼻珠黄而光明，猪牙珠色及质感如猪牙，蛇尾珠青蓝纯净，山峰珠光暗混，笛珠呈淡黄如瓜果，鱼头珠表面平滑轻薄，螺珠色暗似螺壳，壶珠各处皆有不同饰纹。由此八种形珠，分类有海产类（“sāmuddika”海产珍珠），及非海产类；大多认为珍珠即海产类。由此可见，“珍珠”有多种形色相别，意指仅凭示相而分门别类。
§174
174.Idha natthi niyamo kevalaṃ dravabhāvasseva adhippetattā.
此处无有定规，仅因意趣在于流动之性故。
§175
175.Nisitabhāvenāti santāpanādivasappavattena tikhiṇabhāvena. Usmākārañhi nisānaṃ idha nisitabhāvo. Pākatikoti sābhāviko kāyusmāti adhippeto. Sadāti sabbakālaṃ yāva jīvitindriyaṃ pavattati. Petaggi nijjhāmataṇhikapetaggi. Idhāti bāhiratejodhātukathāyaṃ.
「Nisitabhāvena」者，谓由烦恼等疾速起盛之相。此中「Usmākāra」为此义标记，此为静止状态。所谓「Pākatiko」为自然常态，意指生命之流常恒运行。由此有「Petaggi」者，指心向下沉静止，即心下沉而入。此「Idhāti」表示外在火元素之境界。
§176
176.Vāyanaṃ bījanaṃ, taṃ pana thāmasā pavattīti āha ‘‘savegagamanavasenā’’ti. Samudīraṇaṃ allaparisosanaṃ, bhūtasaṅghātassa desantaruppattihetubhāvo vā.
「扇动」即扇风，然此依力势而行，故说「以迅疾行进之势」。「振动」者，即润湿之干燥，或为诸有情聚合体生起于他处之因缘。
§177
177. Bhitticchiddādivasena labbhamānaṃ ajaṭākāsaṃ nissāyeva paricchedākāsassa parikammakaraṇanti āha ‘‘ajaṭākāsassa ca kathitata’’nti.
藉由墙壁孔隙等所得之无纠缠虚空，须依托此无纠缠虚空，方能对限定虚空作准备修习，故言「已说无纠缠虚空之故」。
§179
179.Sukhadukkhaphoṭṭhabbasamuṭṭhāpanapaccayabhāvenāti iṭṭhāniṭṭhaphoṭṭhabbānaṃ nibbattakabhūtena paccayabhāvena. Kassa pana so paccayabhāvoti āha ‘‘sarīraṭṭhakautussā’’ti . Paccayabhāvenāti ca hetumhi karaṇavacanaṃ. Tena hi kāraṇabhūtena sukhadukkhaphoṭṭhabbānaṃ yathāvuttasamatthatā hotīti. ‘‘Tathevā’’ti iminā ‘‘yathābalaṃ sarīrekadesasakalasarīra’’nti idaṃ anukaḍḍhati. Evanti attano phalūpacārasiddhena pharaṇappakārena. Etesanti sukhādīnaṃ. ‘‘Oḷārikappavatti eva vā pharaṇa’’nti iminā nirupacāraṃ etesaṃ pharaṇaṭṭhaṃ dasseti. Ubhayavatoti sukhadukkhavato, somanassadomanassavato ca, pharaṇāpharaṇaṭṭhānavato vā.
「作为生起乐苦所触之缘」者，谓以能生起可意与不可意所触为其缘性。然此缘性究竟属于谁？故说「属于身中之热」。「以缘性」者，此为以原因表述作具格。即谓以彼为原因，乐苦所触方具备如上所说之能力。「同样地」一语，乃牵引「如其力量遍及身之一分或全身」之义。「如是」者，谓以自果之比喻运用所成立之遍布方式。「此等」者，指乐等。「或仅粗显之生起即是遍布」一语，乃显示此等于无比喻运用处之遍布义。「两者俱有」者，谓具乐苦者与具喜忧者，或具遍布与不遍布处者。
§181
181.Ettha vuttaṃ saṅkappanti etasmiṃ ‘‘saṅkappo kāmo’’tiādike (mahāni. 1; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 8) niddesapadese vuttaṃ saṅkappaṃ. Tattha hi kilesakāmova ‘‘saṅkapparāgo purisassa kāmo’’tiādīsu (a. ni. 6.63; kathā. 513) viya. Vatthukāmassa tathā tathā saṅkappanato parikappanato ‘‘saṅkappo’’ti vutto, na vitakkoti ayamettha attho vutto. Ṭīkāyaṃ pana vitakkavasena atthaṃ dassetuṃ ‘‘sopi hī’’tiādi vuttaṃ. Tatrāpi purimo evattho adhippetoti ce, sampiṇḍanattho pi-saddo niratthako siyā, ‘‘kilesasanthavasambhavato’’ti ca na vattabbaṃ siyā, parato ca ‘‘byāpādavacanena byāpādavitakkaṃ dassetī’’ti vakkhati. Kilesakāmo vibhatto kilesasampayuttattāti adhippāyo. Kāmapaṭibaddhāti ettha kāma-saddena vatthukāmāpi saṅgahitāti daṭṭhabbā.
此处言「saṅkappo kāmo」等，于本段乃为「念」之义，非他。犹如烦恼渴望谓「saṅkapparāgo purisassa kāmo」，亦是如此。内在欲界念头已被称为「saṅkappo」，非「vitakka」也。注疏中以「vitakka」欲示意义，谓此亦可言为念。然若将前者以「adhippeto」解释为音节汇聚，则无意义且无须说。反之后文以「byāpādavacanena」表述者，说明乃烦恼言辞观念。由此可见烦恼之渴爱即为内在念意，与欲望缠绕密合。此处论说由欲所系者，须注意欲界之念聚结。
§182
182.Ubhayattha uppannoti sattesu, saṅkhāresūti ubhayattha uppanno, sattākāro, saṅkhārākāroti vā ārammaṇassa ubhayākāraggahaṇavasena uppanno. Kammapathaviseso, kammapathavināsako ca kammapathabhedoti dassetuṃ ‘‘abhijjhāsaṃyogenā’’tiādi vuttaṃ. Tathā vihiṃsāya vihiṃsāvitakkaṃ dassetīti yojanā. Vihiṃsāyāti ca vihiṃsāvacanenāti attho. Yathāsambhavaṃ pāṇātipātādivasenāti ādi-saddena adinnādānamusāvādapesuññapharusavācāsamphappalāpe saṅgaṇhāti. Sabba…pe… saṅgāhakehi kāmanekkhammadhātūhi. Dve dveti byāpādavihiṃsādhātuyo, abyāpādaavihiṃsādhātuyo ca. ‘‘Etthāti panā’’tiādinā saṃkilesavodānānaṃ saṅkarabhāvassa aniṭṭhāpajjanassa ca dassanena purimaṃyeva atthaṃ byatirekamukhena sampādeti.
「Ubhayattha uppannoti」为两者俱生，谓于「satta」与「saṅkhāra」俱成色相、行相。由此产生「saṅkhārākāro」、「sattākāro」，即二者相成也。其引以体现业道之差异，及业道之破坏，谓乃由「abhijjhāsaṃyoga」等所推。又借「yojanā」明示伤害心念为牵连。其言「viheṅsā」即恶意言语。且依「pāṇātipāta」等诸恶法，此中总括各种欲趣恣意行为。乃从所有烦恼根基所生之多种恶根，分二类：一类为有恶意安非他，另一类为无恶意安非他。由「etthāti panā」等语，论述世间烦恼演变纠缠之复杂，出此甚深境界，不宜简化理解。
Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā. · 经分别注释已结束。
2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
2. 阿毗达摩讲述部分的详细注释
§183
183. Āveṇikattho atisayattho ca visesasaddo hotīti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘puggalantarāsādhāraṇaṃ, nīlādisabbarūpasādhāraṇañcā’’ti vuttaṃ. Asādhāraṇakāraṇenāpi hi niddeso hoti yathā ‘‘bherisaddo, yavaṅkuro’’ti. Atisayakāraṇenapi yathā ‘‘atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākaṃ yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (kathā. 355; paṭi. ma. 2.44). Dhātuattho evāti ‘‘dhātu’’iti imassa dhātusaddasseva attho. Dhātuvacanīyo hi attho upasaggena jotīyati.
183. 论及『粗俗』、『过度』等词为特殊词汇时，据说二者皆指称『不同于一般人的特异性』，且还有诸如『蓝色』等词表示形态方面的共性。即使因其非普通性质也有特定释义，如『熊之声』、『谷芽』等。又因『过度』的原因，有言『对过去、未来及现在各个世间的业力摄取之处和因缘果报，能够如实了知』。所谓元素之义，正是『元素』一词本身的意义。称为元素能作为词根与前缀结合而显现其意义。
Purimena asadiso vidhānadhāraṇatthānaṃ pākaṭo bhedoti. Visabhāgalakkhaṇā visadisasabhāvā avayavā bhāgā, tesu.
所谓『过去非同』，是指出现状态与前述状态的不同，是性质不同、部分与整体的区别。
Yathāsambhavanti kiriyāmanodhātu upanissayakoṭiyā, vipākamanodhātu vipākamanoviññāṇassa anantarādināpi, itarassa sabbāpi upanissayakoṭiyāva. Dhammadhātu pana vedanādikā sahajātā sahajātādinā, asahajātā anantarādinā, upanissayena ārammaṇādinā ca manoviññāṇassa paccayoti evaṃ manodhātudhammadhātūnaṃ manoviññāṇassa hetubhāvo yathāsambhavaṃ yojetabbo. Dvārabhūtamanopi sutte ‘‘manodhātū’’ti vuccatīti āha ‘‘dvārabhūtamanovasena vā’’ti. Tassā manodhātuyā manoviññāṇassa hetubhāvo yathāsambhavaṃ yojetabboti sambandho.
例如：行为元素为意依赖大聚，果报元素为果报及随其后识；其他均为诸依赖大聚。法元素如受等，是同生，同生的起点不同，非同生，除去依赖及缘起等而说，是心识之因，因缘构造须依规律组合。复次经中亦称为『意元素』，并言『如门户开启般』，由此可知意元素确实为心识之因，故须合理结合。
Purimanayenāti visesanaṃ dutiyanayassa hīnattikavaseneva vibhattattā. Nānādhātūnañca cakkhudhātuādīnanti sambandho.
所谓『过去聚』，是指作为第二聚合，与粗劣少分作区分的特质。多种元素包括眼元素等皆为关联。
Na hi dve manoviññāṇadhātuyo santi aṭṭhārasadhātuvibhāgadassaneti adhippāyo. Khandhāyatanadhātindriyānaṃyeva vasena saṅkhepādivibhāgadassanaṃ tesaṃ bahulaṃ pariññeyyadhammasaṅgaṇhanato. Saccadesanā pana atisaṃkhittabhāvatoyevettha bahikatā.
两种意识元素并不存在，因此无法看到十八元素之细分。五蕴、六处、十八根等以定量简约划分，众多可确知法集合而言。说谛公布虽显著简略，却多已广泛展开。
Nijjīvassātiādi visesato sattasuññatādīpanatthā dhātudesanāti katvā vuttaṃ. Purimanayo aññesampi kamavuttīnaṃ dhātūnaṃ sambhavatīti adhippāyena vuttoti ‘‘manodhātuyeva vā’’tiādinā dutiyanayo vutto. Tattha avijjamānepi purecarānucarabhāveti purecarānucarābhisandhiyā abhāvepi kevalaṃ anantarapubbakālaanantarāparakālatāya manodhātu purecarānucarā viya daṭṭhabbāti vuttā.
“内住等”一类主要是指由空性命题所引发的诸法根本性质的说明，即有关“法界”之教义的阐述，被称为“界之教说”。此外，有人认为除了上述教义外，亦能涵摄其他各种欲界根源所产生的法体，因此以更宽泛方式解释，即第二种法体说，谓“唯心界”等。于此，即使尚无知见者依赖，也如行者前后继续所作用的，如同行者前后连接而不间断，虽然无前后实体相续之作用，然仍如非间断连续的心界相续，应以此观之。
‘‘Aññaṃ aggahetvā pavattituṃ asamatthatāyā’’ti etena viññāṇassa ekantasārammaṇatādassanena ‘‘ārammaṇena vinā sayameva nīlādiābhāsaṃ cittaṃ pavattatī’’ti evaṃ pavattitaṃ viññāṇavādaṃ paṭisedheti.
“执著于他异而无法起步”的说法，乃因识蕴专注于感官所缘对象之不坚实性，认为“无境障之时，心仍流转如同蓝等光影之流转”，以此驳斥识蕴永续说。
§184
184.Ekanānāsantānagatānanti ekasantānagatānaṃ abhinnasantānagatānaṃ dvārānaṃ, nānāsantānagatānaṃ bhinnasantānagatānaṃ ārammaṇānanti yojanā. Ekanānājātikattāti cakkhādiekekajātikattā dvārānaṃ, nīlādianekajātikattā ārammaṇānaṃ.
“183.统一不同时界者”，谓统一之境界以诸不可分割之不同时界互相接续之门径为本，“不同时界”是多门道，“统一不同时界”是不同门道融为一体的状态。举例：“统一一界之性”，如眼及一界上之同一性实体；“多界之性”，如不同色相等多重性实体。
Cakkhādi ekampi viññāṇassa paccayo hoti, rūpādi pana anekameva saṃhatanti imassa vā atthavisesassa dassanatthaṃ cakkhurūpādīsu vacanabhedo kato. Kiṃ pana kāraṇaṃ cakkhādi ekampi viññāṇassa paccayo hoti, rūpādi pana anekamevāti? Paccayabhāvavisesato. Cakkhu hi cakkhuviññāṇassa nissayapurejātaindriyavippayuttapaccayehi paccayo hontaṃ atthibhāveneva hoti tasmiṃ sati tassa bhāvato, asati abhāvato, yato taṃ atthiavigatapaccayehissa paccayo hotīti vuccatīti. Taṃnissayatā cassa na ekadesena allīyanavasena icchitabbā arūpabhāvato, atha kho garurājādīsu sissarājapurisādīnaṃ viya tappaṭibaddhavuttitāya. Itare ca paccayā tena tena visesena veditabbā. Svāyaṃ paccayabhāvo na ekasmiṃ na sambhavatīti ekampi cakkhu cakkhuviññāṇassa paccayo hotīti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘cakkhuñca paṭiccā’’ti ekavacananiddeso kato.
眼乃是识之依赖缘起，色等只是多而复杂的合成，以利于显现其特殊之性。何以眼为识之惟一依缘，而色等却为多样？此出于缘属性之特殊：眼乃先天而生，依赖识之原始缘起与根本差异而成，故其存在具有本质上的依赖性；在存在和不存在之间依赖关系得以成立。此种依赖特性，非他法所能另行意愿造作，而如师王等因持有臣属效劳性质而形成依赖关系。其他缘亦以各自不同特质而有区别。由于单一缘起不能自生于任何一方，故称单数眼为识之依缘；巴利文为“眼与依缘”。
Rūpaṃ pana yadipi cakkhu viya purejātaatthiavigatapaccayehi paccayo hoti puretaraṃ uppannaṃ hutvā vijjamānakkhaṇeyeva upakārakattā, tathāpi anekameva saṃhataṃ hutvā paccayo hoti ārammaṇabhāvato. Yañhi paccayadhammaṃ sabhāvabhūtaṃ, parikappitākāramattaṃ vā viññāṇaṃ vibhāventaṃ pavattati, tadaññesañca satipi paccayabhāve so tassa sārammaṇasabhāvato yaṃ kiñci anālambitvā pavattituṃ asamatthassa olubbha pavattikāraṇatāya ālambanīyato ārammaṇaṃ nāma. Tassa yasmā yathā yathā sabhāvūpaladdhi viññāṇassa ārammaṇapaccayalābho, tasmā cakkhuviññāṇaṃ rūpaṃ ārabbha pavattamānaṃ tassa sabhāvaṃ vibhāventameva pavattati. Sā cassa indriyādhīnavuttikassa ārammaṇasabhāvūpaladdhi na ekadvikalāpagatavaṇṇavaseneva hoti, nāpi katipayakalāpavaṇṇavasena, atha kho ābhogānurūpaṃ āpāthagatavaṇṇavasenāti anekameva rūpaṃ saṃhaccakāritāya viññāṇassa paccayo hotīti dassento bhagavā ‘‘rūpe cā’’ti bahuvacanena niddisi.
“色”虽因眼与识之原始依缘而起，且立刻于现时发挥其辅助作用，然色相乃为多重组合，一般以此复合物作为识的依缘。缘法乃本质上真实存在，或以设想构成形式显显，便于识分辨而生起。其余尤为重要的是诸境障碍之没有限制，即所谓非专属性，所谓无缘欲生起不可能，故谓之依缘。因诸世间的“色”随识生起而出现，该色界与识维持其自然发生，相续之性。眼识因感官功能之缘果，维持对色界之认识，故以多种色相组合来作为识之依缘；为表现此义，世尊用复数“色”等词示之。
Yaṃ pana ‘‘rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā, taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.1) vuttaṃ, taṃ kathanti? Tampi yādisaṃ rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayo, tādisameva sandhāya vuttaṃ. Kīdisaṃ pana tanti? Samuditanti pākaṭoyamattho. Evañca katvā yadeke vadanti ‘‘āyatanasallakkhaṇavasena cakkhuviññāṇādayo sallakkhaṇārammaṇā, na dabyasallakkhaṇavasenā’’ti, taṃ yuttameva hoti. Na cettha samudāyārammaṇatā āsaṅkitabbā samudāyābhogasseva abhāvato, samuditā pana vaṇṇadhammā ārammaṇapaccayā honti. Kathaṃ pana paccekaṃ asamatthā samuditā ārammaṇā honti, na hi paccekaṃ daṭṭhuṃ asakkontā andhā samuditā passantīti? Nayidamekantikaṃ visuṃ asamatthānaṃ sivikāvahanādīsu samatthatāya dassanato. Kesādīnañca yasmiṃ ṭhāne ṭhitānaṃ paccekaṃ vaṇṇaṃ gahetuṃ na sakkā, tasmiṃyeva ṭhāne samuditānaṃ taṃ gahetuṃ sakkāti bhiyyopi tesaṃ saṃhaccakāritā paribyattā. Etena kiṃ cakkhuviññāṇassa paramāṇurūpaṃ ārammaṇaṃ, udāhu taṃsamudāyotiādikā codanā paṭikkhittā veditabbā. ‘‘Sotañca paṭicca sadde cā’’tiādīsupi ayameva nayo.
若云“色界为眼识法及其所缘法之依缘”，此说为何？其意谓色界即是眼识所依赖之根本缘起，且同样说法亦可用于其他法义。所谓“显明”者，是指示证实之意。如此说法也用于批驳另有观念谓“眼识与其所缘之法，以色界为缘”，而非以他异属性之缘起。此处不可假设为缔造止息集起之缘，有形集与无形集甚至没有之缘中起用，因为集起缘为离苦集之所依，而此处非集起因故无集起之有。何以局部无能分别集起因缘？是因为盲者不能直接见色，视为明智者之无能。此用以标示在街道等处，某些颜色不可获取，因此在该处盲人与有识者的差异。因此必须识别此种集起缘之外设备，譬如以世尊教义所表颜色界等具足缘起之物作为眼识最高微细的集起缘。世尊乃用复数“色等”一词说明因多重色相组成才成识之依缘。
Evampiattho labbhatīti ‘‘manodhātuyāpī’’ti pi-saddena na kevalaṃ javanapariyosānā manoviññāṇadhātuyeva sampiṇḍīyati, atha kho tadārammaṇabhavaṅgasaṅkhātāpi sampiṇḍīyatīti evampi attho labbhati, sambhavatīti attho. Evaṃ satīti evaṃ aññamanodhātuppavattiyā oraṃ pavattacittānaṃ manoviññāṇadhātutādassane sati. Satipi manaso sambhūtabhāve manodhātuyā manoviññāṇadhātubhāvappasaṅgo na hotiyeva taṃsabhāvasseva manoviññāṇadhātubhāvena niddiṭṭhattā. Idāni tamevatthaṃ ‘‘pañcaviññāṇadhātumanodhātū’’tiādinā pākaṭataraṃ karoti. Tabbidhurasabhāvenāti pañcaviññāṇadhātūhi visadisasabhāvena. Uppattiṭṭhānena cāti manodhātukiriyamanoviññāṇadhātuādīhi paricchinnena uppajjanaṭṭhānena ca. Idāni ekattaggahaṇaṃ vināpi yathāvuttassa atthassa sambhavaṃ dassetuṃ ‘‘anupanītepī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sāmaññavasenāti sadisatāvasena. Tassāti bhavaṅgānantaraṃ uppannacittassa. Amanoviññāṇadhātubhāvāsiddhitoti manodhātubhāvāsiddhito. Na hi ‘‘manoviññāṇadhātuyāpi uppajjitvā niruddhasamanantaraṃ uppajjati cittaṃ…pe… tajjā manoviññāṇadhātū’’ti idaṃ vacanaṃ bhavaṅgānantaraṃ uppannacittassa manodhātubhāvaṃ sādheti. Siddhe hi manodhātubhāve taṃ tassa nivattakaṃ siyāti adhippāyo. Manoviññāṇadhātuyā pana uppannassa cittassa manoviññāṇadhātubhāvadīpakaṃ vacanaṃ tādisāya manodhātuyāpi manoviññāṇadhātubhāvameva dīpeyyāti kathaṃ tassā nivattakaṃ siyāti āha ‘‘na hi yaṃ codīyati, tadeva parihārāya hotī’’ti.
『如是义得』者，谓『由心根亦然』。此以比库语言，不仅唯于迅疾完成之心识根处相聚，亦于心识根所聚。又曰『当时色迹之生起亦集』，义亦如是，是为可能之义。如此而已，因此他心根之生起，乃至转流心之观想，有念心识根之现起，名为念。念者，于心之所成境心根演转，并非与心识根存现复合，乃依此心识根现成示现。今以『五识根中之心根』等语，使义更显著。此谓依事物缘有心根与心识根之相依，唯非存在于心识根本身，而为心识根所显示之理。现及如是之状谓之『五识根中之心根』等，使义益清晰。谓由所生所立，切分以心根行为及心识根诸事来见证。今欲无合一混杂，能示义当如是理，而称不导入等句。此谓从简约所存具真理之说明。是谓普通量，谓由真实而具见。此谓于转流心中间现起心识根之意。所谓未成心识根状态者未成立，——此谓未得心根之为基。如云『由心根亦现，同时缘生起心』是适用于转流心之生起因缘。心识根之生起、现成与心间证彼心识根之现起义，皆以不住于转流心心识根本性为证。心理既得成熟，则转归其本之理。于已现生之心识根所显现，称其为心根之光明。『不使激发之者，亦当得凉静』，意为正对此有所令息疗救者。此法明其心识根之显现，且示生起心所能回归之理。此为理义细密之说也。
Yadi evaṃ pañcadvārāvajjanassa manoviññāṇadhātubhāvāpatti evāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘manodhātuyāpī’’tiādi. Pañcaviññāṇehi manodhātūhi ca visiṭṭho sabhāvo pañcaviññāṇa…pe… sabhāvo, tassa vasena. Cutipaṭisandhibhavaṅgānanti tadārammaṇampi bhavaṅgantogadhaṃ katvā vuttaṃ. Javanāvasānānīti vā javanārammaṇattā tadārammaṇampi gahitaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenevāha ‘‘chadvārikacittehi vā’’tiādi.
假若如斯，五门根中由心识根相现之谓理之启发，当心中作意，言『亦由心根』等语。五识根与心根相应，有其特异之性质，五识根之理，如是所示。因而，转流心与当色也，即当色在转流心前被捕捉所证，故称如是。迅疾完成者谓由迅疾之缘起，故捕获当色。有云『六门心识者』等语，是对其名相彰显明。此皆依因缘所现，为观修方便。
Visuṃ kātuṃ yuttanti āvajjanampi yadipi rūpādivisayaṃ hoti, javanaṃ viya ārammaṇarasānubhavanaṃ pana na hotīti edise ṭhāne visuṃ kātabbameva. Manocāti ca-saddo ‘‘manañca paṭiccā’’tiādīsu viya na sampiṇḍanattho, atha kho byatirekattho daṭṭhabbo.
欲为净清，是说根所开启之色等境界；若是迅疾完成，譬如迅疾般感受之境界，却无感受之净清故，当于彼处应行净清。『心理』者，此乃语词，似谓依心识生起诸相无相聚故，无可合取义，然于彼有差别义宜明。
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā. · 阿毗达摩分别注释已结束。
3. Pañhapucchakavaṇṇanā
三、问答集释义
Heṭṭhāvuttanayattāti dhammadhātumanoviññāṇadhātūnaṃ ‘‘pañcapaṇṇāsa kāmāvacaradhamme ārabbha rajjantassā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 150; 168) parittārammaṇādibhāve dassiyamāne ‘‘cittuppādarūpavasena taṃ taṃ samudāyaṃ ekekaṃ dhammaṃ katvā’’tiādinā (vibha. mūlaṭī. 150) tadatthassa khandhavibhaṅgavaṇṇanādīsu vuttanayattā.
所谓以下所述者，即于法相中之心识根，于五十三欲生具戒法等经文中所述之情境，及于防护根本法等现象显现时，类似言说『依止心具形态者，各自惑业，作各法事』等语句之说明，以节分诸蕴之解析为开端而阐述之也。
Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā. · 问分注释已结束。
Dhātuvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. · 界分别注释已结束。