8. Sammappadhānavibhaṅgo · 8. 正勤分别义注
8. Sammappadhānavibhaṅgo八、正勤分别
1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
一、经文说明
§390
390. Idāni tadanantare sammappadhānavibhaṅge cattāroti gaṇanaparicchedo. Tena na tato heṭṭhā na uddhanti sammappadhānaparicchedaṃ dīpeti. Sammappadhānāti kāraṇappadhānā upāyappadhānā yonisopadhānā. Idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane paṭipannako bhikkhu. Anuppannānanti anibbattānaṃ. Pāpakānanti lāmakānaṃ. Akusalānaṃ dhammānanti akosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ. Anuppādāyāti na uppādanatthāya. Chandaṃ janetīti kattukamyatāsaṅkhātaṃ kusalacchandaṃ janeti uppādeti. Vāyamatīti payogaṃ parakkamaṃ karoti. Vīriyaṃ ārabhatīti kāyikacetasikaṃ vīriyaṃ karoti. Cittaṃ paggaṇhātīti teneva sahajātavīriyena cittaṃ ukkhipati. Padahatīti padhānavīriyaṃ karoti. Paṭipāṭiyā panetāni cattāripi padāni āsevanābhāvanābahulīkammasātaccakiriyāhi yojetabbāni.
390．现在接续前文，对正精进的划分为四种作详细论述。由此说明正精进的种类既非增多亦非减少，意欲明示正精进的分类。所谓正精进者，即善根产生的因正勤精进、恰当精进和根本正精进。在此，称比库者，于此教法中实践者。未生者，谓未生起者。恶者，谓恶根作因者。恶法者，谓由诸恶事起的法。未生起者，非为生起之意。生起欲者，谓因产生愿而起善欲生起。用力者，谓身心用力。发精进者，谓身心生起精进。提摄心者，谓以先天精进提摄心意。勤奋者，谓发起精进。循序渐进者，谓四步精进依次行之，须以勤修习而成。
Uppannānaṃ pāpakānanti anuppannanti avattabbataṃ āpannānaṃ pāpadhammānaṃ. Pahānāyāti pajahanatthāya. Anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānanti anibbattānaṃ kosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ. Uppādāyāti uppādanatthāya. Uppannānanti nibbattānaṃ. Ṭhitiyāti ṭhitatthāya. Asammosāyāti anassanatthaṃ. Bhiyyobhāvāyāti punappunaṃ bhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya. Bhāvanāyāti vaḍḍhiyā. Pāripūriyāti paripūraṇatthāya. Ayaṃ tāva catunnaṃ sammappadhānānaṃ uddesavāravasena ekapadiko atthuddhāro.
生起者谓恶法，未生谓已断除恶法者。断，是除去之义。未生者谓善法，生起者谓未发生生起善法。立者，谓已有之义。不松懈者，谓不放逸。复熾盛者，谓再度增长。广满者，谓日益增长。成就者，谓达到完善。此乃四种正精进口义概要，单步说明。
§391
391. Idāni paṭipāṭiyā tāni padāni bhājetvā dassetuṃ kathañca bhikkhu anuppannānantiādinā nayena niddesavāro āraddho. Tattha yaṃ heṭṭhā dhammasaṅgahe āgatasadisaṃ, taṃ tassa vaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Yaṃ pana tasmiṃ anāgataṃ, tattha chandaniddese tāva yo chandoti yo chandaniyavasena chando. Chandikatāti chandikabhāvo, chandakaraṇākāro vā. Kattukamyatāti kattukāmatā. Kusaloti cheko. Dhammacchandoti sabhāvacchando. Ayañhi chando nāma taṇhāchando, diṭṭhichando, vīriyachando, dhammacchandoti bahuvidho nānappakārako. Tesu dhammacchandoti imasmiṃ ṭhāne kattukamyatākusaladhammacchando adhippeto.
391．现将四步精进各分为四个要素，示如何由比库之未生起等引导分说。下句指经中义项，应仅以言中所示为解。未来者，以欲为本者为欲念。欲怀者，指欲之能使。如欲乐者。所欲者，指有欲之体。此欲多样，因人种种见、念、精进等引生。因此此欲含恶不善的欲念为主要意涵。
Imaṃ chandaṃ janetīti chandaṃ kurumānova chandaṃ janeti nāma. Sañjanetīti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Uṭṭhapetīti chandaṃ kurumānova taṃ uṭṭhapeti nāma. Samuṭṭhapetīti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Nibbattetīti chandaṃ kurumānova taṃ nibbatteti nāma. Abhinibbattetīti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Apica chandaṃ karontova chandaṃ janeti nāma. Tameva satataṃ karonto sañjaneti nāma. Kenacideva antarāyena patitaṃ puna ukkhipanto uṭṭhapeti nāma. Pabandhaṭṭhitiṃ pāpento samuṭṭhapeti nāma. Taṃ pākaṭaṃ karonto nibbatteti nāma. Anosakkanatāya alīnavuttitāya anolīnavuttitāya abhimukhabhāvena nibbattento abhinibbatteti nāma.
生起欲者如制造欲，谓愿望如制造一般而生起。合成谓以接头使词义加强。起动谓欲似使造动而生起。全部义如是：产生即制造，造作后生起。积累谓一日复一日增长。如有障碍而倒下，复起谓再生。坏坏有害俗谓积累。明示谓变得清楚明白。由正身心引生者谓修习生起。
§394
394. Vīriyaniddese vīriyaṃ karontova vīriyaṃ ārabhati nāma. Dutiyapadaṃ upasaggena vaḍḍhitaṃ. Vīriyaṃ karontoyeva ca āsevati bhāveti nāma. Punappunaṃ karonto vahulīkaroti. Āditova karonto ārabhati. Punappunaṃ karonto samārabhati. Bhāvanāvasena bhajanto āsevati. Vaḍḍhento bhāveti. Sabbakiccesu tadeva bahulīkaronto bahulīkarotīti veditabbo.
394．以发精进为例：谓正勤发精进即开始精进。加成谓词义加强。正勤发即持之以恒培养。如反复行之愈加广大。如始作起志。如一而再一。资粮是修行者。增长是修习者。所有事情都需如此反复修习，此理可得知。
§395
395. Cittapaggahaniddese vīriyapaggahena yojento cittaṃ paggaṇhāti, ukkhipatīti attho. Punappunaṃ paggaṇhanto sampaggaṇhāti. Evaṃ sampaggahitaṃ yathā na patati tathā naṃ vīriyupatthambhena upatthambhento upatthambheti. Upatthambhitampi thirabhāvatthāya punappunaṃ upatthambhento paccupatthambheti nāma.
395. 关于心念抓取的阐明。用勇猛力抓取时称为担持心，即心有所执、紧抓；护持它便是提起的意思。反复扎实地紧抓则称为完全抓取。如此若完全抓取时心不沉落，便以勇猛的护持力护持，不让它沉堕，即称作护持。若护持已达坚定状态仍反复护持以维持坚定，则称为再护持。
§406
406.Ṭhitiyātipadassa niddese sabbesampi asammosādīnaṃ ṭhitivevacanabhāvaṃ dassetuṃ yā ṭhiti so asammosotiādi vuttaṃ. Ettha hi heṭṭhimaṃ heṭṭhimaṃ padaṃ uparimassa uparimassa padassa attho, uparimaṃ uparimaṃ padaṃ heṭṭhimassa heṭṭhimassa atthotipi vattuṃ vaṭṭati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti. Ayaṃ tāva pāḷivaṇṇanā.
406. 关于超过所在层次的阐明。此处意在指出所有都属于非顺理成章的存在层次，即指出所谓的“所在”即不顺理的状态。因其意含有底层是底层、顶层是顶层，而顶层又是底层、底层又是顶层之义，故出现循环叙说。余义处处均以上行意义为主。此即巴利语言之解释。
Ayaṃ panettha vinicchayakathā. Ayañhi sammappadhānakathā nāma duvidhā – lokiyā lokuttarā ca. Tattha lokiyā sabbapubbabhāge hoti. Sā kassapasaṃyuttapariyāyena lokiyamaggakkhaṇe veditabbā. Vuttañhi tattha –
这部分是这里的结论说明。所谓正努力的阐述分为二类——凡世法与出世法。凡世法存在于所有之前行部分。这里以咖萨巴所说的句选段落说明凡世法之路。经中言及—
‘‘Cattāro me, āvuso, sammappadhānā. Katame cattāro?
“四种正努力啊，善友，你知是哪些？”
Idhāvuso, bhikkhu ‘anuppannā me pāpakā akusalā dhammā uppajjamānā anatthāya saṃvatteyyu’nti ātappaṃ karoti; ‘uppannā me pāpakā akusalā dhammā appahīyamānā anatthāya saṃvatteyyu’nti ātappaṃ karoti; ‘anuppannā me kusalā dhammā anuppajjamānā anatthāya saṃvatteyyu’nti ātappaṃ karoti. ‘Uppannā me kusalā dhammā nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyu’nti ātappaṃ karotī’’ti (saṃ. ni. 2.145).
善友，沙门发热诚谓‘未生的恶不善法若生起，乃导致苦难’，谓‘已生的恶不善法若未断灭，乃导致苦难’，谓‘未生的善法若未生起，亦导致苦难’，谓‘已生的善法若消失灭尽，亦导致苦难’（见相应经释 2.145）。
Ettha ca ‘anuppannā me kusalā dhammā’ti samathavipassanā ceva maggo ca. Uppannākusalā nāma samathavipassanāva. Maggo pana sakiṃ uppajjitvā nirujjhamāno anatthāya saṃvattanako nāma natthi. So hi phalassa paccayaṃ datvāva nirujjhati. Purimasmiṃ vā samathavipassanāva gahetabbāti vuttaṃ, taṃ pana na yuttaṃ.
其中“未生的善法”即指止与观共道。所谓已生的恶不善法，是止与观所摄。所谓“道”则指已生起后消失的无益之苦因路。因此消散依赖果报，断尽故无所依。从前说止观法宜善取，但此法不可与此道相混。
Tattha ‘‘uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattantī’’ti atthassa āvibhāvatthaṃ idaṃ vatthu – eko kira khīṇāsavatthero ‘mahācetiyañca mahābodhiñca vandissāmī’ti samāpattilābhinā bhaṇḍagāhakasāmaṇerena saddhiṃ janapadato mahāvihāraṃ āgantvā vihārapariveṇaṃ pāvisi; sāyanhasamaye mahābhikkhusaṅghe cetiyaṃ vandamāne cetiyaṃ vandanatthāya na nikkhami. Kasmā? Khīṇāsavānañhi tīsu ratanesu mahantaṃ gāravaṃ hoti. Tasmā bhikkhusaṅghe vanditvā paṭikkante manussānaṃ sāyamāsabhuttavelāya sāmaṇerampi ajānāpetvā ‘cetiyaṃ vandissāmī’ti ekakova nikkhami. Sāmaṇero ‘kiṃ nu kho thero avelāya ekakova gacchati, jānissāmī’ti upajjhāyassa padānupadikova nikkhami. Thero anāvajjanena tassa āgamanaṃ ajānanto dakkhiṇadvārena mahācetiyaṅgaṇaṃ āruḷho. Sāmaṇeropi anupadaṃyeva āruḷho.
此处『修习止观法渐灭，而转于无益』的义得以彰显，缘起如下：一位已断尽烦恼的长老语云：『我将瞻礼大佛塔与大菩提树』。于是，此已断尽烦恼的长老与持金库的小沙门和众人一同，从乡村来到大寺院，进入了寺院围墙之内。傍晚时分，当大比库众正在瞻礼佛塔时，他不肯为礼佛塔而起身离去。何故？因已断尽烦恼者，在三宝中生大敬重之心也。于是，于比库众礼敬之后，众人散去傍晚安歇之际，该沙门仍独自一人起身，欲供养佛塔。沙门念及：“此长老怎独自一人安然行去？我必知之。”遂紧随其后而行。长老未察觉后有其人来，从右门入，径直登上大佛塔平台。该沙门亦悄然无声地跟上。
Mahāthero mahācetiyaṃ ulloketvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā sabbaṃ cetaso samannāharitvā haṭṭhapahaṭṭho mahācetiyaṃ vandati. Sāmaṇero therassa vandanākāraṃ disvā ‘upajjhāyo me ativiya pasannacitto vandati; kiṃ nu kho pupphāni labhitvā pūjaṃ kareyyā’ti cintesi. There vanditvā uṭṭhāya sirasi añjaliṃ ṭhapetvā mahācetiyaṃ ulloketvā ṭhite sāmaṇero ukkāsitvā attano āgatabhāvaṃ jānāpesi. Thero parivattetvā olokento ‘‘kadā āgatosī’’ti pucchi. ‘‘Tumhākaṃ cetiyaṃ vandanakāle, bhante; ativiya pasannā cetiyaṃ vandittha; kinnu kho pupphāni labhitvā pūjeyyāthā’’ti? ‘‘Āma, sāmaṇera, imasmiṃ cetiye viya aññatra ettakaṃ dhātunidhānaṃ nāma natthi. Evarūpaṃ asadisaṃ mahāthūpaṃ pupphāni labhitvā ko na pūjeyyā’’ti? ‘‘Tena hi, bhante, adhivāsetha, āharissāmī’’ti tāvadeva jhānaṃ samāpajjitvā iddhiyā himavantaṃ gantvā vaṇṇagandhasampannāni pupphāni gahetvā parissāvanaṃ pūretvā mahāthere dakkhiṇamukhato pacchimamukhe asampatteyeva āgantvā pupphaparissāvanaṃ hatthe ṭhapetvā ‘‘pūjetha bhante’’ti āha. Thero ‘‘atimandāni no, sāmaṇera, pupphānī’’ti āha. ‘‘Gacchatha, bhante, bhagavato guṇe āvajjetvā pūjethā’’ti.
此大长老巡望大佛塔，心生欢喜，集全身心恭敬地，若有若无地对大佛塔瞻礼。沙门见此长老的礼敬态度，心生欢喜，心想：“我的上师此刻极为欢喜地礼敬，大概可采摘花朵来供养礼敬佛塔。”拜敬完毕起身，将双手合十顶礼大佛塔，站立着，沙门察觉到长老的来意。长老回身端详，问曰：“尔何时到此？”沙门答曰：“大师礼佛塔时，到此，万分欢喜地礼敬此佛塔，故思采花来供养。”长老曰：“是也，沙门，此处佛塔独有如此宝藏，若采摘四周花朵，谁不供养敬礼？”沙门于彼禅定境界迅速进入，变现神通，飞赴喜马拉雅山，采摘色香俱足的花朵，装满扇面。归时东向西出，疾步进入大长老所住处，持花盛满扇面，呈以礼敬，云：“请受此供养，大师。”长老曰：“花朵太薄弱，不可畏也，沙门，尔当随佛教义去供养。”
Thero pacchimamukhanissitena sopānena āruyha kucchivedikābhūmiyaṃ pupphapūjaṃ kātuṃ āraddho. Vedikābhūmi paripuṇṇā; pupphāni patitvā dutiyabhūmiyaṃ jaṇṇuppamāṇena odhinā pūrayiṃsu. Tato otaritvā pādapiṭṭhikapantiṃ pūjesi; sāpi paripūri; paripuṇṇabhāvaṃ ñatvā heṭṭhimatale vikiranto agamāsi; sabbaṃ cetiyaṅgaṇaṃ paripūri; tasmiṃ paripuṇṇe ‘‘sāmaṇera, pupphāni na khīyantī’’ti āha. ‘‘Parissāvanaṃ, bhante, adhomukhaṃ karothā’’ti. Adhomukhaṃ katvā cālesi. Tadā pupphāni khīṇāni. Thero parissāvanaṃ sāmaṇerassa datvā saddhiṃ hatthipākārena cetiyaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā pariveṇaṃ gacchanto cintesi – ‘yāva mahiddhiko vatāyaṃ sāmaṇero; sakkhissati nu kho imaṃ iddhānubhāvaṃ rakkhitunti? Tato ‘na sakkhissatī’ti disvā sāmaṇeraṃ āha – ‘‘sāmaṇera, tvaṃ idāni mahiddhiko; evarūpaṃ pana iddhiṃ nāsetvā pacchimakāle kāṇapesakāriyā hatthena madditaṃkañjiyaṃ pivissasī’’ti. Daharakabhāvassa nāmesa doso yaṃ so upajjhāyassa kathāya saṃvejetvā ‘kammaṭṭhānaṃ me, bhante, ācikkhathā’ti na yāci; ‘amhākaṃ upajjhāyo kiṃ vadatī’ti taṃ pana asuṇanto viya agamāsi.
长老从西侧台阶上行，上至墓柱台地，开始献花礼敬。墓地遍布花朵，花落于次第平台，数量丰盛。礼敬过后，知晓花已尽聚于地下，便从地面徘徊离去。寺院四周花全被献尽，彼时念曰：“沙门，花未曾凋谢。”于是吩咐沙门将扇面倒置。倒置后启行，花朵遂尽谢。长老将扇面赠与沙门，二人合手绕佛塔三周，恭敬顶礼四方诸处，步行绕满佛塔周围，而思惟曰：“此沙门法力广大，却能护持此神通乎？”见沙门心即言：“沙门，尔今既为大勇士，然不修此法力，将来或为田亩士力所驯服，饮啜其手法甘汁也。”此乃因沙门年幼气弱，故上师此言令其觉悟。沙门未请求“请教修行法门”，而上师语而不听而去。
Thero mahācetiyañca mahābodhiñca vanditvā sāmaṇeraṃ pattacīvaraṃ gāhāpetvā anupubbena kuṭeḷitissamahāvihāraṃ agamāsi. Sāmaṇero upajjhāyassa padānupadiko hutvā bhikkhācāraṃ na gacchati. ‘‘Kataraṃ gāmaṃ pavisatha, bhante’’ti pucchitvā pana ‘idāni me upajjhāyo gāmadvāraṃ sampatto bhavissatī’ti ñatvā attano ca upajjhāyassa ca pattacīvaraṃ gahetvā ākāsenāgantvā therassa pattacīvaraṃ datvā piṇḍāya pavisati. Thero sabbakālaṃ ovadati – ‘‘sāmaṇera, mā evamakāsi; puthujjaniddhi nāma calā anibaddhā; asappāyaṃ rūpādiārammaṇaṃ labhitvā appamattakeneva bhijjati; santāya samāpattiyā parihīnā brahmacariyavāse santhambhituṃ na sakkontī’’ti. Sāmaṇero ‘kiṃ katheti mayhaṃ upajjhāyo’ti sotuṃ na icchati, tatheva karoti. Thero anupubbena cetiyavandanaṃ karonto kammupendavihāraṃ nāma gato. Tattha vasantepi there sāmaṇero tatheva karoti.
长老礼拜完大佛塔与大菩提树后，授予沙门袈裟，逐渐引导他入居窟舍名曰苦怛泥提迦大寺。沙门遂为上师之随从护法，未外行比库出家行为。有问曰：“大师，将入何村？”沙门则应曰：“今因上师将至村口，故持奉袈裟，空手到来，赠还大师袈裟而乞食。”长老不断教诲沙门曰：“沙门，勿如此行动。凡夫俗人，心念浮动，无牵无绊，稍不留意，即受诸色等境，微细之境即缠绕，至入灭定时亦难持守清净梵行。”沙门不欲听说，照样为之。长老逐步礼拜佛塔，并到名为迦摩怛怛的居处。期间长老与沙门同住，沙门亦效其所为。
Athekadivasaṃ ekā pesakāradhītā abhirūpā paṭhamavaye ṭhitā kammupendagāmato nikkhamitvā padumassaraṃ oruyha gāyamānā pupphāni bhañjati. Tasmiṃ samaye sāmaṇero padumassaramatthakena gacchati gacchanto pana, sakkaralasikāya kāṇamakkhikā viya, tassā gītasadde bajjhi; tāvadeva iddhi antarahitā, chinnapakkho kāko viya ahosi. Santasamāpattibalena pana tattheva udakapiṭṭhe apatitvā simbalitūlaṃ viya patamānaṃ anupubbena padumassaratīre aṭṭhāsi. So vegena gantvā upajjhāyassa pattacīvaraṃ datvā nivatti. Mahāthero ‘pagevetaṃ mayā diṭṭhaṃ, nivāriyamānopi na nivattissatī’ti kiñci avatvā piṇḍāya pāvisi.
一日，一名来自迦摩怛怛村的姿容端庄初阶修女离家，登上莲花池边唱歌，折花供养。彼时沙门随其莲花池前行，行至彼处时，蝇虫群如嗡鸣抱怨，歌声虽微，然神通未亏，似被断翼乌鸦所噪乱。因长久禅定的力量甚强，沙门遂落水，掉落象菓树叶般，逐步在莲花池边站起。迅速返回，获赠上师袈裟，转身返回。大长老曰：“本见此事虽阻却，然其未必止步。”稍后于乞食处入寺。
Sāmaṇero gantvā padumassaratīre aṭṭhāsi tassā paccuttaraṇaṃ āgamayamāno. Sāpi sāmaṇeraṃ ākāsena gacchantañca punāgantvā ṭhitañca disvā ‘addhā esa maṃ nissāya ukkaṇṭhito’ti ñatvā ‘paṭikkama sāmaṇerā’ti āha. Sopi paṭipakkami. Itarā paccuttaritvā sāṭakaṃ nivāsetvā taṃ upasaṅkamitvā ‘kiṃ, bhante’ti pucchi. So tamatthaṃ ārocesi. Sā bahūhi kāraṇehi gharāvāse ādīnavaṃ brahmacariyavāse ānisaṃsañca dassetvā ovadamānāpi tassa ukkaṇṭhaṃ vinodetuṃ asakkontī ‘ayaṃ mama kāraṇā evarūpāya iddhiyā parihīno; na dāni yuttaṃ pariccajitu’nti. ‘Idheva tiṭṭhā’ti vatvā gharaṃ gantvā mātāpitūnaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Tepi āgantvā nānappakāraṃ ovadamānā vacanaṃ aggaṇhantaṃ āhaṃsu – ‘‘tvaṃ amhe uccākulāti mā sallakkhesi. Mayaṃ pesakārā. Sakkhissasi pesakārakammaṃ kātu’’nti? Sāmaṇero āha – ‘‘upāsaka, gihībhūto nāma pesakārakammaṃ vā kareyya naḷakārakammaṃ vā, kiṃ iminā, mā sāṭakamatte lobhaṃ karothā’’ti . Pesakārako udare baddhasāṭakaṃ datvā gharaṃ netvā dhītaraṃ adāsi.
沙门抵莲花池边，站立，亲自迎送上师来返。上师见而知：“此人依仗我多年，难耐心意。”故称之为“悖逆沙门”。沙门亦行动反向去。后有人遣使回访，安置布袋问其故。沙门将因缘及在家修行缺陷与劣处说出，亦表心中烦厌难开，言“此即我之不足，以伪神通所憾，今不宜舍弃。”言毕，入室归家，并向双亲倾诉境遇。二人来访，虽劝诫多方，沙门未悦纳。问曰：“你是我族中之尚书，勿言轻慢。我等是使者，尔必能承受使命。”沙门回答曰：“居士，若成家人，不做尚书或使者，也请莫于布袋中贪爱之物生嗔恨。”使者即受沙门赠之布袋，离去，将布袋献于姐。
So pesakārakammaṃ uggaṇhitvā pesakārehi saddhiṃ sālāya kammaṃ karoti. Aññesaṃ itthiyo pātova bhattaṃ sampādetvā āhariṃsu. Tassa bhariyā na tāva āgacchati. So itaresu kammaṃ vissajjetvā bhuñjamānesu tasaraṃ vaṭṭento nisīdi. Sā pacchā āgamāsi. Atha naṃ so ‘aticirena āgatāsī’ti tajjesi. Mātugāmo ca nāma api cakkavattirājānaṃ attani paṭibaddhacittaṃ ñatvā dāsaṃ viya sallakkheti. Tasmā sā evamāha – ‘‘aññesaṃ ghare dārupaṇṇaloṇādīni sannihitāni; bāhirato āharitvā dāyakā pesakārakāpi atthi. Ahaṃ pana ekikā; tvampi ‘mayhaṃ ghare idaṃ atthi, idaṃ natthī’ti na jānāsi. Sace icchasi bhuñja, no ce icchasi mā bhuñjā’’ti. So ‘na kevalaṃ ussūre bhattaṃ āharasi, vācāyapi maṃ ghaṭṭesī’ti kujjhitvā aññaṃ paharaṇaṃ apassanto tameva tasaradaṇḍakaṃ tasarato luñcitvā khipi. Sā taṃ āgacchantaṃ disvā īsakaṃ parivatti. Tasaradaṇḍakassa ca koṭi nāma tikhiṇā hoti. Sā tassā parivattamānāya akkhikoṭiyaṃ pavisitvā aṭṭhāsi. Sā ubhohi hatthehi vegena akkhiṃ aggahesi. Bhinnaṭṭhānato lohitaṃ paggharati.
这人完成了送饭的工作后，便与送饭者一起在讲堂内工作。其他妇女分头准备饭食并送来。那人的妻子暂时未到。那人弃置了另外的工作，坐在正在用饭的人旁边和凉席边。她随后来到。那人因‘你来得很快’而斥责她。称她为母乡人，心思依附于国王，像奴仆一般轻视他。因此，她说：“其他人家中备有柴薪、树叶等，外面有人送来，如送饭者也同在。我却是独个；你也不知‘我家里有这个，那个没有。’如果你愿吃，请吃；若不愿，勿吃。”那人怒斥道：“你不只是懒惰地送饭，说话也会害我。”于是打了她一巴掌，见她带来另一件用具，便用扇子打了她。她见他这样对待，愤怒地转身。扇子的柄尖很锋利，她进入场内，她用双手迅速抓住他的眼睛。由于眼睛受伤，鲜血流出。
So tasmiṃ kāle upajjhāyassa vacanaṃ anussari ‘idaṃ sandhāya maṃ upajjhāyo ‘‘anāgate kāle kāṇapesakāriyā hatthena madditaṃ kañjiyaṃ pivissasī’’ti āha. Idaṃ therena diṭṭhaṃ bhavissati. Aho dīghadassī ayyo’ti mahāsaddena rodituṃ ārabhi. Tamenaṃ aññe ‘‘alaṃ, āvuso, mā rodi; akkhi nāma bhinnaṃ na sakkā rodanena paṭipākatikaṃ kātu’’nti āhaṃsu. So ‘‘nāhaṃ etamatthaṃ rodāmi; apica kho idaṃ sandhāya rodāmī’’ti sabbaṃ pavattiṃ paṭipāṭiyā kathesi. Evaṃ uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattanti.
当时，他记起导师的话说：“将来有一次你会喝被手搅动过的米汤。”长老预测这一情景即将发生。那人感叹：“真是远见卓识的长者！”悲痛地大声哭泣。他人劝他：“朋友，你别哭了。眼睛受伤不可能靠哭泣恢复。”他答道：“我不是为此哭泣，我是为此预兆而哭泣。”接着详述了整个过程。这样，止观修习既未持续，也无功而返，成了无益之事。
Aparampi vatthu – tiṃsamattā bhikkhū kalyāṇiyaṃ mahācetiyaṃ vanditvā aṭavimaggena mahāmaggaṃ otaramānā antarāmagge jhāmakkhette kammaṃ katvā āgacchantaṃ ekaṃ manussaṃ addasaṃsu. Tassa sarīraṃ masimakkhitaṃ hoti, masimakkhitameva ca ekaṃ kāsāvaṃ kacchaṃ pīḷetvā nivatthaṃ. Olokiyamāno jhāmakhāṇuko viya khāyati. So divasabhāge kammaṃ katvā upaḍḍhajhāyamānānaṃ dārūnaṃ kalāpaṃ ukkhipitvā piṭṭhiyaṃ vippakiṇṇehi kesehi kummaggena āgantvā bhikkhūnaṃ sammukhe aṭṭhāsi. Sāmaṇerā disvā aññamaññaṃ olokayamānā ‘‘āvuso, tuyhaṃ pitā, tuyhaṃ mahāpitā, tuyhaṃ mātulo’’ti hasamānā gantvā ‘‘ko nāmosi tvaṃ, upāsakā’’ti nāmaṃ pucchiṃsu. So nāmaṃ pucchito vippaṭisārī hutvā dārukalāpaṃ chaḍḍetvā vatthaṃ saṃvidhāya nivāsetvā mahāthere vanditvā ‘‘tiṭṭhatha tāva, bhante’’ti āha. Mahātherā aṭṭhaṃsu.
此外，有三十多位比库礼敬一处吉祥的大塔，他们顺着森林小路走下大道时，在中道的禅修区看到一人。他的身上沾满灰尘，穿着被灰尘弄脏的一件粗布袈裟。他在观察时像禅洞口的动物一般啃食着。一天当中做完功课后，他扔下啃过的柴枝，拖着散乱的头发来到僧众面前站立。小沙玛内拉们互相观看笑说：“师父是你的父亲、大师、教长。”走过去打招呼说：“你在向谁敬礼，居士？”被问名者害羞置身一旁，丢下柴束整理袈裟，礼拜长老说：“请站立，尊者。”长老们有八人。
Daharasāmaṇerā āgantvā mahātherānaṃ sammukhāpi parihāsaṃ karonti. Upāsako āha – ‘‘bhante, tumhe maṃ passitvā parihasatha; ettakeneva matthakaṃ pattamhāti sallakkhetha. Ahampi pubbe tumhādisova samaṇo ahosiṃ. Tumhākaṃ pana cittekaggatāmattampi natthi. Ahaṃ imasmiṃ sāsane mahiddhiko mahānubhāvo ahosiṃ; ākāsaṃ gahetvā pathaviṃ karomi, pathaviṃ ākāsaṃ; dūraṃ gaṇhitvā santikaṃ karomi, santikaṃ dūraṃ; cakkavāḷasahassaṃ khaṇena vinivijjhāmi. Hatthe me passatha; idāni pana makkaṭahatthasadisā. Ahaṃ imeheva hatthehi idha nisinnova candimasūriye parāmasiṃ. Imesaṃyeva pādānaṃ candimasūriye pādakathalikaṃ katvā nisīdiṃ. Evarūpā me iddhi pamādena antarahitā. Tumhe mā pamajjittha. Pamādena hi evarūpaṃ byasanaṃ pāpuṇanti. Appamattā viharantā jātijarāmaraṇassa antaṃ karonti. Tasmā tumhe maññeva ārammaṇaṃ karitvā appamattā hotha, bhante’’ti tajjetvā ovādamadāsi. Te tassa kathentasseva saṃvegaṃ āpajjitvā vipassamānā tiṃsa janā tattheva arahattaṃ pāpuṇiṃsūti. Evampi uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattantīti veditabbā. Ayaṃ tāva lokiyasammappadhānakathāya vinicchayo.
小沙玛内拉们来到长老们面前还取笑他们。一位居士说：“尊者们，见到我你们却嘲笑；仅仅这点小事，你们却全都生起愤怒。我从前也是像你们一样的沙门。但你们缺乏专注一致。我在此教法中有大能力、大威德，能将空间当作大地，而将大地当作空间；能将远方视为身旁，将身旁视为远方；瞬间穿透千里之遥。请看我的手；现在穿着似猴子手套。我用这双手坐此处，于月光、日光下修习。我以脚踏月光、日光为舞台。这是我的神通漏失所致。你们不要懈怠。懈怠会导致此等灾难。正因如此诸位应内心起念，勤勉不懈，尊者们。”说完给了他们劝诫。人们听了感到震惊，专注观照，三十人即刻得到了阿拉汉果。如此，止观修习既未持续，也无益而终，此乃应当了知的结论。这是世间专注修持法的总结。
Lokuttaramaggakkhaṇe panetaṃ ekameva vīriyaṃ catukiccasādhanavasena cattāri nāmāni labhati. Tattha anuppannānanti asamudācāravasena vā ananubhūtārammaṇavasena vā anuppannānaṃ; aññathā hi anamatagge saṃsāre anuppannā pāpakā akusalā dhammā nāma natthi. Anuppannā pana uppajjamānāpi eteyeva uppajjanti , pahīyamānāpi eteyeva pahīyanti.
论那超世出世正道的说法，依凭一力、四种功德成就功德，得四种名称。其中“未现”意谓因各种不善法未生起、行为未现、感受未曾体验，谓之未现不善法。非彼则在轮回中，未现的恶不善法虽未发生，然一旦发生即相续产生，止息时亦相续灭除。
Tattha ekaccassa vattavasena kilesā na samudācaranti. Ekaccassa ganthadhutaṅgasamādhivipassanā navakammikānaṃ aññataravasena. Kathaṃ? Ekacco hi vattasampanno hoti. Tassa dvāsītikhuddakavattāni (cūḷava. 243 ādayo), cuddasa mahāvattāni (cūḷava. 356 ādayo), cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇapānīyamāḷauposathāgāraāgantukagamikavattāni ca karontasseva kilesā okāsaṃ na labhanti; aparabhāge panassa vattaṃ vissajjetvā bhinnavattassa vicarato ayonisomanasikārañceva sativossaggañca āgamma uppajjanti. Evaṃ asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma.
其中特别指出，一些烦恼不曾生起；另一些在淤塞而阻碍观禅的心所行中，属于少数新行者。如何理解？有些行者持守戒律完整，修习观禅入定功夫足够。于是，二十三种轻微过失（小巴），十七种重大过失（大巴），以及戒律章节、圣地、提醒、及安居出入等善行，也都恭敬持守，所以烦恼无机可乘，无从生起；然而在他处，则有过失消失、行为散乱的情况，在不当的思维及念失调中，烦恼仍会随着而起。由此说明，这些妨碍心智生起的烦恼因不善行为的遏止而未曾起，称为“未现”。
Ekacco ganthayutto hoti; ekampi nikāyaṃ gaṇhāti, dvepi, tayopi, cattāropi, pañcapi. Tasseva tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ atthavasena pāḷivasena anusandhivasena pubbāparavasena gaṇhantassa sajjhāyantassa cintentassa vācentassa desentassa pakāsentassa kilesā okāsaṃ na labhanti; aparabhāge panassa ganthakammaṃ pahāya kusītassa vicarato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti. Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma.
有些人嗜著形式教派；有的人仅接受一部经集，也有人接受两部、三部、四部以及五部。在此教法中，这五藏佛语用巴利语、含义、推敲和前后义都完整留存，对于执著于此、专心讲说、观想、阐释的人，烦恼无机可乘；但在另外一方面，放弃经集的执着，却沉溺于邪境心念的游移，对五盖禅障起了根本退转。因此，如此不正行为所生之烦恼仍然会生起，诚然如此。
Ekacco pana dhutaṅgadharo hoti, terasa dhutaṅgaguṇe samādāya vattati. Tassa dhutaṅgaguṇe pariharantassa kilesā okāsaṃ na labhanti; aparabhāge panassa dhutaṅgāni vissajjetvā bāhullāya āvaṭṭassa vicarato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti. Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma.
又有人保持三净行，摄持这三净行的功德行持。在此净行中，除去烦恼无所乘之机；但另外一方面，放弃净行而退失之时，却沉迷于多起多灭的邪念、游走，生出邪念烦恼。如此不正行为所生之烦恼亦然产生，诚然如此。
Ekacco pana aṭṭhasu samāpattīsu ciṇṇavasī hoti. Tassa paṭhamajjhānādīsu āvajjanavasīādīnaṃ vasena viharantassa kilesā okāsaṃ na labhanti; aparabhāge panassa parihīnajjhānassa vā vissaṭṭhajjhānassa vā bhassādīsu anuyuttassa viharato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti. Evampi asamudācāravasena anuppannā kilesā uppajjanti nāma.
又有人断绝八种禅定之五盖之所覆的行为，对于初禅、中禅等粗重执着安住，不令人烦恼有机可乘；但另外一方面，放弃已除禅定，依靠未到禅定和语言等恶业游走，则起邪念烦恼，此外此中烦恼亦然因不正行为而生，诚然如此。
Ekacco pana vipassako hoti; sattasu vā vipassanāsu aṭṭhārasasu vā mahāvipassanāsu kammaṃ karonto viharati. Tassevaṃ viharato kilesā okāsaṃ na labhanti; aparabhāge panassa vipassanākammaṃ pahāya kāyadaḷhībahulassa viharato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti. Evampi asamudācāravasena anuppannā kilesā uppajjanti nāma.
有人修习内观，于七种内观或十八种大内观中修行。如此精进之时，烦恼无从机会产生；但另外一方面，放弃内观功夫，而多起心念深重执着，则邪念烦恼起，事实上如是以不正行为所致烦恼亦发生。
Ekacco pana navakammiko hoti, uposathāgārabhojanasālādīni karoti. Tassa tesaṃ upakaraṇāni cintentassa kilesā okāsaṃ na labhanti; aparabhāge panassa navakamme niṭṭhite vā vissaṭṭhe vā ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti. Evampi asamudācāravasena anuppannā kilesā uppajjanti nāma.
有人修持九种行为功德，守持戒律清净之饮食于伍波萨他等。于此行为器具的思念时，烦恼无机可乘；但另一方面放弃九种行为并退失之时，邪念烦恼亦生起。如此因不正行为所致烦恼必起，实证确凿。
Ekacco pana brahmalokā āgato suddhasatto hoti. Tassa anāsevanāya kilesā okāsaṃ na labhanti; aparabhāge panassa laddhāsevanassa ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti. Evampi asamudācāravasena anuppannā kilesā uppajjanti nāma. Evaṃ tāva asamucāravasena anuppannatā veditabbā.
还有人来自梵天界，乃圣洁清净诸天。于无染污时烦恼无机；但另一方面，若取得染污时，则邪念烦恼乃至生起。如此不正行为而生的烦恼须当了知。故如是，无遮叠的烦恼生起，应见此类现象之因缘。
Kathaṃ ananubhūtārammaṇavasena? Idhekacco ananubhūtapubbaṃ manāpiyādibhedaṃ ārammaṇaṃ labhati. Tassa tattha ayonisomanasikārasativossagge āgamma rāgādayo kilesā uppajjanti. Evaṃ ananubhūtārammaṇavasena anuppannā uppajjanti nāma. Lokuttaramaggakkhaṇe pana ekameva vīriyaṃ.
如何称为未曾显现的境界呢？这里所说的未曾显现，谓有些人先前未体验过诸如喜悦等差别的境界。因缺乏适宜的正念正思维，邪念等烦恼便生起。如是，未曾显现的境界正以此样态未曾发生的烦恼而起。至于超世间圣道的时间，唯有一支精进力而已。
Ye ca evaṃ anuppannā uppajjeyyuṃ, te yathā neva uppajjanti, evaṃ nesaṃ anuppādakiccaṃ uppannānañca pahānakiccaṃ sādheti. Tasmā uppannānaṃ pāpakānanti ettha pana catubbidhaṃ uppannaṃ – vattamānuppannaṃ, bhutvā vigatuppannaṃ, okāsakatuppannaṃ, bhūmiladdhuppannanti. Tattha ye kilesā vijjamānā uppādādisamaṅgino – idaṃ vattamānuppannaṃ nāma. Kamme pana javite ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddhavipāko bhutvā vigataṃ nāma. Kammaṃ uppajjitvā niruddhaṃ bhutvā vigataṃ nāma. Tadubhayampi bhutvā vigatuppannanti saṅkhaṃ gacchati. Kusalākusalakammaṃ aññassa kammassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti. Evaṃ kate okāse vipāko uppajjamāno okāsakaraṇato paṭṭhāya uppannoti vuccati. Idaṃ okāsakatuppannaṃ nāma.
那些未曾显现的烦恼若生起，也如同未曾生起一样，没有烦恼生起的任务，也没有已生烦恼应断除的任务。因此已生烦恼称为四种已生烦恼——现行已生、已断已生、将灭已生、地所摄已生。其中文中正生于现法的烦恼称现行已生。由于业报在受用境界时感受了境界的滋味，而得到断尽业报的境界，称作已断已生。业因生起但已被断除者，谓业既生又断灭，与已断已生相同，皆属已断已生。善恶业轮转，受他业果报时对自己果报有适当保留，称为机缘所生，谓已生中有机缘保留者称为将灭已生。
Pañcakkhandhā pana vipassanāya bhūmi nāma. Te atītādibhedā honti. Tesu anusayitakilesā pana atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā. Atītakkhandhesu anusayitāpi hi appahīnāva honti. Anāgatakkhandhesu, paccuppannakkhandhesu anusayitāpi appahīnāva honti. Idaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma. Tenāhu porāṇā – ‘‘tāsu tāsu bhūmīsu asamugghātitā kilesā bhūmiladdhuppannāti saṅkhaṃ gacchantī’’ti.
五蕴被称为观慧修行的地。五蕴有过去、现在、未来之分。于这些五蕴中，余习烦恼乃未消除的，即无论在过去年份或来后未来出现的，都不可说。於过去五蕴上，余习烦恼虽存，亦未必被完全消除。未来五蕴、现在五蕴上的余习烦恼，亦同样未必失除。此即所谓地所摄已生。对此佛陀旧语云：『在此等诸地中，未被摄敛之烦恼，谓为地所摄已生而集结』。
Aparampi catubbidhaṃ uppannaṃ – samudācāruppannaṃ, ārammaṇādhigahituppannaṃ, avikkhambhituppannaṃ, asamugdhātituppannanti. Tattha sampati vattamānaṃyeva ‘samudācāruppannaṃ’ nāma. Sakiṃ cakkhūni ummīletvā ārammaṇe nimitte gahite anussaritānussaritakkhaṇe kilesā nuppajjissantīti na vattabbā. Kasmā? Ārammaṇassa adhigahitattā. Yathā kiṃ? Yathā khīrarukkhassa kuṭhāriyā āhatāhataṭṭhāne khīraṃ na nikkhamissatīti na vattabbaṃ, evaṃ. Idaṃ ‘ārammaṇādhigahituppannaṃ’ nāma. Samāpattiyā avikkhambhitakilesā pana imasmiṃ nāma ṭhāne nuppajjissantīti na vattabbā. Kasmā? Avikkhambhitattā. Yathā kiṃ? Yathā sace khīrarukkhaṃ kuṭhāriyā āhaneyyuṃ, ‘imasmiṃ nāma ṭhāne khīraṃ na nikkhameyyā’ti na vattabbaṃ, evaṃ. Idaṃ ‘avikkhambhituppannaṃ’ nāma. Maggena asamugghātitakilesā pana bhavagge nibbattassāpi nuppajjissantīti purimanayeneva vitthāretabbaṃ. Idaṃ ‘asamugghātituppannaṃ’ nāma.
又有已生烦恼的第四类，谓为四种：现法显起的，缘境获得的，不被延续的，未被摄敛的。其中文境缘获得者，谓正于境缘获得，未必会起烦恼。为何？如牛奶树被杖击打，其杖触处牛奶不会流出，谨言之，当地即称为缘境获得的。未被延续的谓虽得受，但不会延续生起。譬如牛奶树即使被杖将砍，然立誓此地牛奶不会流出，故称未被延续。未被摄敛者即是未被束缚之烦恼，虽会于精进道上显现，但须予详细说明以破除旧见。
Imesu uppannesu vattamānuppannaṃ, bhutvāvigatuppannaṃ, okāsakatuppannaṃ, samudācāruppannanti catubbidhaṃ uppannaṃ na maggavajjhaṃ; bhūmiladdhuppannaṃ, ārammaṇādhiggahituppannaṃ, avikkhambhituppannaṃ, asamugghātituppannanti catubbidhaṃ maggavajjhaṃ. Maggo hi uppajjamāno ete kilese pajahati. So ye kilese pajahati, te atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā. Vuttampi cetaṃ –
以上诸类之已生烦恼中，现行已生、已断已生、将灭已生、现法显起的皆非道之所生因果；地所摄已生、缘境获得、未被延续、未摄敛四种则为道所生滅因。因道生起，此诸烦恼得以断除。将此断除烦恼说为不具过去、未来与现时之分别，义理正合。经云：
‘‘Hañci atīte kilese pajahati, tena hi khīṇaṃ khepeti, niruddhaṃ nirodheti, vigataṃ vigameti, atthaṅgataṃ atthaṃ gameti, atītaṃ yaṃ natthi taṃ pajahati. Hañci anāgate kilese pajahati, tena hi ajātaṃ pajahati, anibbattaṃ anuppannaṃ apātubhūtaṃ pajahati, anāgataṃ yaṃ natthi taṃ pajahati. Hañci paccuppanne kilese pajahati, tena hi ratto rāgaṃ pajahati, duṭṭho dosaṃ, mūḷho mohaṃ, vinibaddho mānaṃ, parāmaṭṭho diṭṭhiṃ, vikkhepagato uddhaccaṃ, aniṭṭhaṅgato vicikicchaṃ, thāmagato anusayaṃ pajahati; kaṇhasukkadhammā yuganaddhā samameva vattanti; saṃkilesikā maggabhāvanā hoti…pe… tena hi natthi maggabhāvanā, natthi phalasacchikiriyā, natthi kilesappahānaṃ, natthi dhammābhisamayo’ti. ‘Atthi maggabhāvanā…pe… atthi dhammābhisamayo’ti. Yathā kathaṃ viya? Seyyathāpi taruṇo rukkho…pe… apātubhūtāneva na pātubhavanti’’ti (paṭi. ma. 3.21).
“若断除过去烦恼，即舍弃已尽、已断之烦恼，灭尽诸结，通达解脱意趣。所断即无余过去烦恼。断除未来烦恼，则舍弃尚未生起不复现的烦恼，断其未来。断除当下烦恼，则弃贪欲、瞋恨、愚痴、执着我慢、过度见解、躁乱、疑惑、潜藏余习。黑白苦乐同体而行，此名浊染道修习。若无此道修习，既无明了，亦无佛法成就，无断除烦恼及禅定实现。”“修行如若有比，犹如年轻树无所触及时，不生出滴牛奶而言。”（巴提摩卡三章第21节）
Iti pāḷiyaṃ ajātaphalarukkho āgato; jātaphalarukkhena pana dīpetabbaṃ. Yathā hi saphalo taruṇaambarukkho. Tassa phalāni manussā paribhuñjeyyuṃ, sesāni pātetvā pacchiyo pūreyyuṃ. Athañño puriso taṃ pharasunā chindeyya. Tenassa neva atītāni phalāni nāsitāni honti, na anāgatapaccuppannāni ca nāsitāni; atītāni hi manussehi paribhuttāni, anāgatāni anibbattāni na sakkā nāsetuṃ . Yasmiṃ pana samaye so chinno tadā phalāniyeva natthīti paccuppannānipi anāsitāni. Sace pana rukkho acchinno assa, athassa pathavīrasañca āporasañca āgamma yāni phalāni nibbatteyyuṃ, tāni nāsitāni honti. Tāni hi ajātāneva na jāyanti, anibbattāneva na nibbattanti, apātubhūtāneva na pātubhavanti. Evameva maggo nāpi atītādibhede kilese pajahati, nāpi na pajahati. Yesañhi kilesānaṃ maggena khandhesu apariññātesu uppatti siyā, maggena uppajjitvā khandhānaṃ pariññātattā te kilesā ajātāva na jāyanti, anibbattāva na nibbattanti, apātubhūtāva na pātubhavanti. Taruṇaputtāya itthiyā puna avijāyanatthaṃ byādhitānaṃ rogavūpasamatthaṃ pītabhesajjehi cāpi ayamattho vibhāvetabbo. Evaṃ maggo ye kilese pajahati, te atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā. Na ca maggo kilese na pajahati. Ye pana maggo kilese pajahati, te sandhāya ‘uppannānaṃ pāpakāna’ntiādi vuttaṃ.
于是，如未结果之未生树来临，应当用未生树来照明。譬如成熟的年轻果树，其果实供人享用，剩余落下，后来再长。若有人用刀砍断它，其过去的果实既不被毁坏，未来未生之果实亦不会毁坏。因为过去的果实已经被人们食用，未来未生的果实尚未生起，自然不可毁坏。然而此刻若树已被砍除，则土地的肥沃与雨水浇灌所生之果实必然消失。那些果实是未生不生的、不生不灭的，也不会再现。正如此，修行之道既不灭除过去诸烦恼，也不灭除未来诸烦恼。诸烦恼若于道中于未悟见五蕴时生起，虽生起于道，因见五蕴已尽明，则此烦恼乃未生，无生无灭，无现无有。成为年轻孩童之女性，罹患疾病，欲治病解苦，宜用苦药疗之，如此方能分明辨别。如此修行之道所灭烦恼，不应被称作过去、未来自或现存的烦恼。若说道不灭烦恼，则非正理；若说凡能于道内灭烦恼之人，于过去、未来、现时诸烦恼皆能断除。已灭烦恼者，如被称为“已生恶”等，即为后世所说。
Na kevalañca maggo kileseyeva pajahati, kilesānaṃ pana appahīnattā ye uppajjeyyuṃ upādinnakkhandhā, tepi pajahatiyeva. Vuttampi cetaṃ ‘‘sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca etthete nirujjhantī’’ti (cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 6) vitthāro. Iti maggo upādinnato anupādinnato ca vuṭṭhāti. Bhavavasena pana sotāpattimaggo apāyabhavato vuṭṭhāti . Sakadāgāmimaggo sugatibhavekadesato; anāgāmimaggo sugatikāmabhavato; vuṭṭhāti arahattamaggo rūpārūpabhavato vuṭṭhāti, sabbabhavehi vuṭṭhātiyevātipi vadanti.
道不仅断灭烦恼，且断灭因烦恼起著于五蕴的分别聚合体。此义曾言“凭初果道见知，烦恼行识断灭，跨越七生，令再生不复现，名色等于此止灭”。即道分别显现于具生与无生，着于与不着。如道观者可从受生而生转生，初果道断其恶缘，生死之轮随之断绝。故称道生起于有为无有为之间。初果之道生于生死之流转，往生善趣。无归果道生于出离善趣之愿。阿拉汉道生于色无色界。故说一种道可覆盖一切有部生死不同层次，也可以说根本道是真正的道。
Atha maggakkhaṇe kathaṃ anuppannānaṃ uppādāya bhāvanā hoti? Kathaṃ vā uppannānaṃ ṭhitiyāti? Maggappavattiyā eva. Maggo hi pavattamāno pubbe anuppannapubbattā anuppanno nāma vuccati. Anāgatapubbañhi ṭhānaṃ gantvā ananubhūtapubbaṃ vā ārammaṇaṃ anubhavitvā vattāro bhavanti – ‘anāgataṭṭhānaṃ āgatamha, ananubhūtaṃ ārammaṇaṃ anubhavāmā’ti. Yā cassa pavatti, ayameva ṭhiti nāmāti ṭhitiyā bhāvetīti vattuṃ vaṭṭati. Evametassa bhikkhuno idaṃ lokuttaramaggakkhaṇe vīriyaṃ ‘‘anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāyā’’tiādīni cattāri nāmāni labhati. Ayaṃ lokuttaramaggakkhaṇe sammappadhānakathā. Evamettha lokiyalokuttaramissakā sammappadhānā niddiṭṭhāti.
那么，关于道法，如何对未生恶法生起修习？如何使已生之恶法止息？均由道转变而来。正在修行之道之前，未生恶法是未生的；向未来未至之义地前进时，尚未经历之对象亦生起认识。既然此道显现，此即称为止息。故此道即为止息之修习。由此，比库在超世正道时为生起未生恶法的努力所受益。这是超世正道努力之教示。在世间与超世中分别论述正精进。
Suttantabhājanīyavaṇṇanā. · 经藏分释。
2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
二、阿毗达摩修习法之描述
§408
408. Abhidhammabhājanīye sabbānipi sammappadhānāni dhammasaṅgaṇiyaṃ vibhattassa desanānayassa mukhamattameva dassentena niddiṭṭhāni. Tattha nayabhedo veditabbo. Kathaṃ? Paṭhamasammappadhāne tāva sotāpattimagge jhānābhinivese suddhikapaṭipadā, suddhikasuññatā, suññatapaṭipadā, suddhikaappaṇihitā, appaṇihitapaṭipadāti imesu pañcasu ṭhānesu dvinnaṃ dvinnaṃ catukkapañcakanayānaṃ vasena dasa nayā honti. Evaṃ sesesupīti vīsatiyā abhinivesesu dve nayasatāni. Tāni catūhi adhipatīhi catugguṇitāni aṭṭha. Iti suddhikāni dve sādhipatīni aṭṭhāti sabbampi nayasahassaṃ hoti. Tathādutiyasammappadhānādīsu suddhikasammappadhāne cāti sotāpattimagge pañcanayasahassāni. Yathā ca sotāpattimagge, evaṃ sesamaggesupīti kusalavaseneva vīsati nayasahassāni. Vipāke pana sammappadhānehi kattabbakiccaṃ natthīti vipākavāro na gahitoti. Sammappadhānāni panettha nibbattitalokuttarāneva kathitānīti veditabbāni.
408. 阿毗达摩修习法中，一切正精进法皆为清净法便利之门，体现在对法门分类、大纲讲解之起点。此处须能识别不同分类。如何识别？以第一正精进为例，于初果道中，禅定专注为修行基础，清净空性，空性之修习，清净念处，不念处之修习等五处，各设两种、两两组合成十种方法。其余禅住共20余种，各禅地成对数百种，均可归入这些分类。故此清净法有二个主导，各四配合成八原理。照此二主导加八原理，可得千余门法。第二正精进至诸正精进，初果道有五千种进阶方法。其余如练习正精进亦有二万法门。果报方面正精进不用分别为多，因果无差异。此处正精进所论述者，乃超世与世间阶位修法。
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā. · 阿毗达摩分释。
3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
三、问题提问说明
§427
427. Pañhāpucchake pāḷianusāreneva sammappadhānānaṃ kusalādibhāvo veditabbo. Ārammaṇattikesu pana sabbānipi etāni appamāṇaṃ nibbānaṃ ārabbha pavattito appamāṇārammaṇāneva, na maggārammaṇāni; sahajātahetuvasena pana maggahetukāni; vīmaṃsaṃ jeṭṭhakaṃ katvā maggabhāvanākāle maggādhipatīni; chandacittajeṭṭhikāya maggabhāvanāya na vattabbāni maggādhipatīnīti; vīriyajeṭṭhikāya pana aññassa vīriyassa abhāvā na vattabbāni maggādhipatīnīti vā na maggādhipatīnīti vā; atītādīsu ekārammaṇabhāvenapi na vattabbāni; nibbānassa pana bahiddhādhammattā bahiddhārammaṇāni nāma hontīti. Evametasmiṃ pañhāpucchake nibbattitalokuttarāneva sammappadhānāni kathitāni. Sammāsambuddhena hi suttantabhājanīyasmiṃyeva lokiyalokuttaramissakā sammappadhānā kathitā; abhidhammabhājanīyapañhāpucchakesu pana lokuttarāyevāti. Evamayaṃ sammappadhānavibhaṅgopi teparivaṭṭaṃ nīharitvāva bhājetvā dassitoti.
427. 问答篇中，应依照巴利原文，观察正勤（正精进）等品的善法修持情形。于所缘境中，诸善法无量无边，唯有无量境界中涅槃的发动与流转，以及无量境界本身为所缘，非以道的所缘而起；道的因缘则为与生俱来的因缘；在精进最高调节阶段，于道的修习时，主持道的法不可生起；因欲念心为最高调节者，于道的修习时，主持道的法不可生起；因精进为最高调节者时，却不可说外无他精进者而有主持道的法，或不可说有主持道的法。过去及诸起始等单一所缘法，也不可成立主持道的法。涅槃的法则因性质在外，故外有诸所缘法，此即所成。由此，在本问答篇中所成的正勤，皆为世间出世间之正勤。正觉者于论述经文本身，仅于世间与出世间的正勤作说；于阿毗达摩问答篇中，方是主要论说出世间正勤。如是，此正勤的细分法亦如此，剖析开示了其范围。
Sammohavinodaniyā vibhaṅgaṭṭhakathāya · 《除迷惑》的《分别论》注疏中
Sammappadhānavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. · 正勤分别释终了。