1. Khandhavibhaṅgo · 1. 蕴分别义注

155 段 · CSCD 巴利原典

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa · 礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者

Abhidhammapiṭake · 阿毗达摩藏中

Sammohavinodanī nāma

此名为『破惑者』。

Vibhaṅga-aṭṭhakathā · 《分别论注疏》

1. Khandhavibhaṅgo一、蕴分别

1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā

一、经文分解注释

Catusaccadaso nātho, catudhā dhammasaṅgaṇiṃ;

『四谛』为主，四种法的总集；

Pakāsayitvā sambuddho, tasseva samanantaraṃ.

如来觉者宣示之后，即时显明其义。

Upeto buddhadhammehi, aṭṭhārasahi nāyako;

由十八佛法引领者，

Aṭṭhārasannaṃ khandhādi-vibhaṅgānaṃ vasena yaṃ.

即由十八种蕴等诸分类组成之法门。

Vibhaṅgaṃ desayī satthā, tassa saṃvaṇṇanākkamo;

佛世尊宣说此分类法，此即对其解说的开端。

Idāni yasmā sampatto, tasmā tassatthavaṇṇanaṃ.

现在既已成就，故当阐述彼世尊之解说。

Karissāmi vigāhetvā, porāṇaṭṭhakathānayaṃ;

我将放下从前之注疏，

Saddhamme gāravaṃ katvā, taṃ suṇātha samāhitāti.

以正法为重，专心聆听此法。

§1

1.Pañcakkhandhā – rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandhoti idaṃ vibhaṅgappakaraṇassa ādibhūte khandhavibhaṅge suttantabhājanīyaṃ nāma. Tattha pañcāti gaṇanaparicchedo. Tena na tato heṭṭhā na uddhanti dasseti. Khandhāti paricchinnadhammanidassanaṃ. Tatrāyaṃ khandha-saddo sambahulesu ṭhānesu dissati – rāsimhi, guṇe, paṇṇattiyaṃ, ruḷhiyanti. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, mahāsamudde na sukaraṃ udakassa pamāṇaṃ gahetuṃ – ettakāni udakāḷhakānīti vā ettakāni udakāḷhakasatānīti vā ettakāni udakāḷhakasahassānīti vā ettakāni udakāḷhakasatasahassānīti vā, atha kho asaṅkhyeyyo appameyyo mahāudakakkhandhotveva saṅkhyaṃ gacchatī’’tiādīsu (a. ni. 4.51; 6.37) hi rāsito khandho nāma. Nahi parittakaṃ udakaṃ udakakkhandhoti vuccati, bahukameva vuccati. Tathā na parittako rajo rajakkhandho, na appamattakā gāvo gavakkhandho, na appamattakaṃ balaṃ balakkhandho, na appamattakaṃ puññaṃ puññakkhandhoti vuccati. Bahukameva hi rajo rajakkhandho, bahukāva gavādayo gavakkhandho, balakkhandho, puññakkhandhoti vuccanti. ‘‘Sīlakkhandho samādhikkhandho’’tiādīsu (dī. ni. 3.355) pana guṇato khandho nāma. ‘‘Addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’nti (saṃ. ni. 4.241). Ettha paṇṇattito khandho nāma. ‘‘Yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ…pe… viññāṇaṃ viññāṇakkhandho’’tiādīsu (dha. sa. 63, 65) ruḷhito khandho nāma. Svāyamidha rāsito adhippeto. Ayañhi khandhaṭṭho nāma piṇḍaṭṭho pūgaṭṭho ghaṭaṭṭho rāsaṭṭho. Tasmā ‘rāsilakkhaṇā khandhā’ti veditabbā. Koṭṭhāsaṭṭhotipi vattuṃ vaṭṭati; lokasmiñhi iṇaṃ gahetvā codiyamānā ‘dvīhi khandhehi dassāma, tīhi khandhehi dassāmā’ti vadanti. Iti ‘koṭṭhāsalakkhaṇā khandhā’tipi vattuṃ vaṭṭati. Evamettha rūpakkhandhoti rūparāsi rūpakoṭṭhāso, vedanākkhandhoti vedanārāsi vedanākoṭṭhāsoti iminā nayena saññākkhandhādīnaṃ attho veditabbo.

一、五蕴——色蕴等名，乃此分类论所从最初分述之处所称五蕴分类法。于此处，五字表数目划分，显示其非从此以下而升起。所谓蕴，谓断裂分法。此蕴字于众多处所现见，有如质料、性质、名相、粗细等不同。譬如，诸比库，取巨大海水之量并非易事，可谓为如此多的水瓢或百个水瓢，或千，万，十万，乃至无数不可计量，称之为水量蕴。水非孤立故不称水蕴，而多所涵盖，故称水蕴。然亦非孤水为沙蕴，亦非不计牛为牛蕴，亦非不计力量为力蕴，亦非不计功德为功德蕴，均为多而成蕴。于戒蕴、定蕴等亦视为性质蕴。又如有经云：「佛见一大木块在江流中漂行」，此谓名相蕴。又如「心是心识……识蕴」等，谓是粗细不同的蕴。此即蕴者，是质料、聚合、堆聚之体。故谓蕴中具有聚集特征故称蕴。对视、闻之聚称色蕴，对受之聚称受蕴，以此类推，依此而得其他蕴义。

Ettāvatā sammāsambuddho yvāyaṃ ‘‘cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti atītānāgatapaccuppannādīsu ekādasasu okāsesu vibhatto ‘pañcavīsati rūpakoṭṭhāsā’ti ca ‘channavuti rūpakoṭṭhāsā’ti ca evaṃpabhedo rūparāsi, taṃ sabbaṃ paripiṇḍetvā rūpakkhandho nāmāti dassesi. Yo panāyaṃ ‘‘sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā’’ti tesuyeva ekādasasu okāsesu vibhatto catubhūmikavedanārāsi, taṃ sabbaṃ paripiṇḍetvā vedanākkhandho nāmāti dassesi. Yo panāyaṃ ‘‘cakkhusamphassajā saññā…pe… manosamphassajā saññā’’ti tesuyeva ekādasasu okāsesu vibhatto catubhūmikasaññārāsi , taṃ sabbaṃ paripiṇḍetvā saññākkhandho nāmāti dassesi. Yo panāyaṃ ‘‘cakkhusamphassajā cetanā…pe… manosamphassajā cetanā’’ti tesuyeva ekādasasu okāsesu vibhatto catubhūmikacetanārāsi, taṃ sabbaṃ paripiṇḍetvā saṅkhārakkhandho nāmāti dassesi. Yo panāyaṃ ‘‘cakkhuviññāṇaṃ, sotaghānajivhākāyaviññāṇaṃ, manodhātu, manoviññāṇadhātū’’ti tesuyeva ekādasasu okāsesu vibhatto catubhūmikacittarāsi, taṃ sabbaṃ paripiṇḍetvā viññāṇakkhandho nāmāti dassesi.

正觉者所说的色蕴即由四大及第四大之形成色蕴构成，过去、未来、现在诸时一一显现，共分十一时而变，称为二十五色聚合，又称二十四色聚合等不同名称。合总此诸，整体称为色蕴。若谓苦受、乐受、受不苦不乐受为十一时之一切合，整体称为受蕴。若谓眼触等诸界所生第十一时诸色名识合，整体称为想蕴。谓眼触诸界生之意念等集中合为行蕴。谓眼识、耳鼻等诸识合为识蕴。

Apicettha sabbampi catusamuṭṭhānikaṃ rūpaṃ rūpakkhandho, kāmāvacaraaṭṭhakusalacittādīhi ekūnanavuticittehi sahajātā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phassādayo dhammā saṅkhārakkhandho, ekūnanavuti cittāni viññāṇakkhandhoti. Evampi pañcasu khandhesu dhammaparicchedo veditabbo.

此外，虽然诸种皆应包括，但应知诸蕴中色蕴是由四大聚合而成；受蕴由八善欲行及九十九种心所共生的心形成；想蕴即想蕴；触及诸法属于行蕴；识蕴则是九十九种心。由此，五蕴中诸法之分别应当了知。

1. Rūpakkhandhaniddeso一、色蕴解说

§2

2. Idāni te rūpakkhandhādayo vibhajitvā dassetuṃ tattha katamo rūpakkhandhotiādimāha. Tattha tatthāti tesu pañcasu khandhesu. Katamoti kathetukamyatāpucchā. Rūpakkhandhoti pucchitadhammanidassanaṃ. Idāni taṃ vibhajanto yaṃ kiñci rūpantiādimāha. Tattha yaṃ kiñcīti anavasesapariyādānaṃ. Rūpanti atippasaṅganiyamanaṃ. Evaṃ padadvayenāpi rūpassa anavasesapariggaho kato hoti.

第二，现以色蕴等为例，将其分别展示，于是问何为色蕴等？其中“其中”指五蕴。“何为”是探求之义。色蕴是被问及的法相。此处以具体例子细分所谓色蕴，即所有色法。此“所有”非无边而指周详完备。色乃超越分别，故由成对词语构成详尽无遗地把握色法。

Tattha kenaṭṭhena rūpanti? Ruppanaṭṭhena rūpaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

此色何从而生？由色界而生。佛陀曾言：

‘‘Kiñca , bhikkhave, rūpaṃ vadetha? Ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā rūpanti vuccati. Kena ruppati? Sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppati, jighacchāyapi ruppati, pipāsāyapi ruppati, ḍaṃsamakasavātātapasarisapasamphassenapi ruppati. Ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā rūpanti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 3.79).

「诸比库，何谓色？由色而得色故，色名色。为何为色？因寒热、饥渴、蚊蝇、风尘、寒暑、热毒、风、沙尘暴等诸种缘故成色。由色而得色，故名色。」（《增支部》3.79）

Tattha kinti kāraṇapucchā; kena kāraṇena rūpaṃ vadetha, kena kāraṇena taṃ rūpaṃ nāmāti attho. Ruppatīti ettha itīti kāraṇuddeso. Yasmā ruppati tasmā rūpanti vuccatīti attho. Ruppatīti kuppati ghaṭṭīyati pīḷiyati bhijjatīti attho. Evaṃ iminā ettakena ṭhānena ruppanaṭṭhena rūpaṃ vuttaṃ. Ruppanalakkhaṇena rūpantipi vattuṃ vaṭṭati. Ruppanalakkhaṇañhetaṃ.

此中复有缘故之问：何因造色？何因使该色得名？色成因乃谓此。由成色故名色。色有破坏、揉压、挤捏、腐坏之义。由此根本义，于此境地由色界说色。色的特征也因此展开叙述，称为色的特征之说。

Sītenapiruppatītiādīsu pana sītena tāva ruppanaṃ lokantarikaniraye pākaṭaṃ. Tiṇṇaṃ tiṇṇañhi cakkavāḷānaṃ antare ekeko lokantarikanirayo nāma hoti aṭṭhayojanasahassappamāṇo, yassa neva heṭṭhā pathavī atthi, na upari candimasūriyadīpamaṇiāloko, niccandhakāro. Tattha nibbattasattānaṃ tigāvuto attabhāvo hoti. Te vagguliyo viya pabbatapāde dīghaputhulehi nakhehi laggitvā avaṃsirā olambanti. Yadā saṃsappantā aññamaññassa hatthapāsagatā honti atha ‘bhakkho no laddho’ti maññamānā tattha byāvaṭā viparivattitvā lokasandhārake udake patanti, sītavāte paharantepi pakkamadhukaphalāni viya chijjitvā udake patanti. Patitamattāva accantakhārena sītodakena chinnacammanhārumaṃsaaṭṭhīhi bhijjamānehi tattatele patitapiṭṭhapiṇḍi viya paṭapaṭāyamānā vilīyanti. Evaṃ sītena ruppanaṃ lokantarikaniraye pākaṭaṃ. Mahiṃsakaraṭṭhādīsupi himapātasītalesu padesesu etaṃ pākaṭameva. Tattha hi sattā sītena bhinnacchinnasarīrā jīvitakkhayampi pāpuṇanti.

例如寒冷而生色等。寒冷色体于地狱极显著。三千大千世界众多地狱，规模八千由旬，有无地无月无日诸光明，昼夜长黑。住于其中的众生其身似虎豹，长牙爪似山峦，赖此居处。彼等互相搏斗，若有人认为“已杀彼”时，彼即翻转纠缠，如大海翻涌跌入水中；风寒令人如同撕扯宿果，跌落水中。即便落水，因水冷冽、寒冷刺骨，腐肉脱落，似散布腐烂残骨一样消化灭失。此便是寒冷色，于地狱显著。此外在喜马拉雅山之类极寒地也是如此。众生于寒冷中身体破碎，寿命亦断。

Uṇhena ruppanaṃ avīcimahāniraye pākaṭaṃ. Tattha hi tattāya lohapathaviyā nipajjāpetvā pañcavidhabandhanādikaraṇakāle sattā mahādukkhaṃ anubhavanti.

由酷热所致的红斑，是在大无间地狱中显然的痛苦。此处，是说众生真实堕入地狱之中，经历五种束缚时段的苦果，感受极大的痛苦。

Jighacchāya ruppanaṃ pettivisaye ceva dubbhikkhakāle ca pākaṭaṃ. Pettivisayasmiñhi sattā dve tīṇi buddhantarāni kiñcideva āmisaṃ hatthena gahetvā mukhe pakkhipantā nāma na honti . Antoudaraṃ ādittasusirarukkho viya hoti. Dubbhikkhe kañjikamattampi alabhitvā maraṇappattānaṃ pamāṇaṃ nāma natthi.

由饥饿所致的红斑，体现在饿鬼境界及极端饥饿的情形中。饿鬼界中众生经历两到三佛世的时间，拿着少许素食用手往口中扔，却无法下咽。腹部状如被火烤的干枯树枝。极度饥饿时连几粒米粥都难以获得，因而死期难免，也无从计量。

Pipāsāya ruppanaṃ kālakañjikādīsu pākaṭaṃ. Tattha hi sattā dve tīṇi buddhantarāni hadayatemanamattaṃ vā jivhātemanamattaṃ vā udakabinduṃ laddhuṃ na sakkonti. ‘Pānīyaṃ pivissāmā’ti nadiṃ gatānampi nadī vālikātalaṃ sampajjati. Mahāsamuddaṃ pakkhantānampi mahāsamuddo piṭṭhipāsāṇo hoti. Te sussantā balavadukkhapīḷitā vicaranti.

由渴望所致的红斑，显露于干旱时期和饥渴状态。此中众生度过两到三佛世，因心中与舌头无水滴可饮，甚至无法得即饮水。即使欲饮水，河流的河岸也呈现干裂。众生在大海边逃离，但大海亦成灼热之地。他们疲惫而受强烈痛苦折磨，四处游走。

Eko kira kālakañjikaasuro pipāsaṃ adhivāsetuṃ asakkonto yojanagambhīravitthāraṃ mahāgaṅgaṃ otari. Tassa gatagataṭṭhāne udakaṃ chijjati, dhūmo uggacchati, tatte piṭṭhipāsāṇe caṅkamanakālo viya hoti. Tassa udakasaddaṃ sutvā ito cito ca vicarantasseva ratti vibhāyi. Atha naṃ pātova bhikkhācāraṃ gacchantā tiṃsamattā piṇḍacārikabhikkhū disvā – ‘‘ko nāma tvaṃ, sappurisā’’ti pucchiṃsu. ‘‘Petohamasmi, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ pariyesasī’’ti? ‘‘Pānīyaṃ, bhante’’ti. ‘‘Ayaṃ gaṅgā paripuṇṇā, kiṃ tvaṃ na passasī’’ti? ‘‘Na upakappati, bhante’’ti. ‘‘Tena hi gaṅgāpiṭṭhe nipajja, mukhe te pānīyaṃ āsiñcissāmā’’ti. So vālikāpuḷine uttāno nipajji. Bhikkhū tiṃsamatte patte nīharitvā udakaṃ āharitvā āharitvā tassa mukhe āsiñciṃsu. Tesaṃ tathā karontānaṃyeva velā upakaṭṭhā jātā. Tato ‘‘bhikkhācārakālo amhākaṃ, sappurisa; kacci te assādamattā laddhā’’ti āhaṃsu. Peto ‘‘sace me, bhante, tiṃsamattānaṃ ayyānaṃ tiṃsamattehi pattehi āsittaudakato aḍḍhapasatamattampi paragalagataṃ, petattabhāvato mokkho mā hotū’’ti āha. Evaṃ pipāsāya ruppanaṃ pettivisaye pākaṭaṃ.

据说有一名干旱时期的凶恶鬼，无法消除渴欲，渡过宽广深远的大河。他行进之处，水枯竭，烟雾升腾，周遭如渴望折磨的鬼怪活动场所。听到水声，如同夜间徘徊一般。他被三十余名托钵乞食的比库发现，问：“你是谁？是善人吗？”鬼答：“我乃饿鬼，尊者。”问：“为何游荡？”答：“需饮水。”问：“河水充盈，你为何不饮？”答：“无法接近，尊者。”劝其可下河饮水，鬼便下河岸。比库们三十余人聚集取水，并洒入鬼口。这样为他做事时，突然有伴随的水雾出现，众比库说道：“我们这些善人已修行到此境界，也可能是你的求助。”鬼答：“若以这些比库水饮接触，我饿鬼身心或能脱离痛苦。”这样，饥渴所致的红斑体现在饿鬼所居之地。

Ḍaṃsādīhi ruppanaṃ ḍaṃsamakkhikādisambabahulesu padesesu pākaṭaṃ. Ettha ca ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā, makasāti makasāva vātāti kucchivātapiṭṭhivātādivasena veditabbā. Sarīrasmiñhi vātarogo uppajjitvā hatthapādapiṭṭhiādīni bhindati, kāṇaṃ karoti, khujjaṃ karoti, pīṭhasappiṃ karoti. Ātapoti sūriyātapo. Tena ruppanaṃ marukantārādīsu pākaṭaṃ. Ekā kira itthī marukantāre rattiṃ satthato ohīnā divā sūriye uggacchante vālikāya tappamānāya pāde ṭhapetuṃ asakkontī sīsato pacchiṃ otāretvā akkami. Kamena pacchiyā uṇhābhitattāya ṭhātuṃ asakkontī tassā upari sāṭakaṃ ṭhapetvā akkami. Tasmimpi santatte aṅkena gahitaṃ puttakaṃ adhomukhaṃ nipajjāpetvā kandantaṃ kandantaṃ akkamitvā saddhiṃ tena tasmiṃyeva ṭhāne uṇhābhitattā kālamakāsi.

由虫咬等导致的红斑，显现于虫蚁蜂等众多多虫之处。此中的虫指黄色蜂、蚊子、恶蚋、风蚊等。身体起风湿病时，手脚会被叮咬裂破，出现疮口，耳朵发炎，皮肤瘙痒。酷热令人难忍由太阳长时间曝晒之苦。此红斑多发于沙漠、旷野等地。据说一名女性在旷野整夜受风露，白天被烈日曝晒，无法用脚站立，背面又被太阳炙烤。她背后有瘙痒处，孩子握着她倒立并哭闹，因而该处生出红斑。

Sarīsapāti ye keci dīghajātikā sarantā gacchanti. Tesaṃ samphassena ruppanaṃ āsīvisadaṭṭhādīnaṃ vasena veditabbaṃ.

爬行类动物，如蛇类以及其他长身爬行之物，所致的红斑，以其附着发病、显而易见的痕迹为辨别依据。

Idāni ‘yaṃ kiñci rūpa’nti padena saṃgahitaṃ pañcavīsatikoṭṭhāsachannavutikoṭṭhāsappabhedaṃ sabbampi rūpaṃ atītādikoṭṭhāsesu pakkhipitvā dassetuṃ atītānāgatapaccuppannanti āha. Tato paraṃ tadeva ajjhattadukādīsu catūsu dukesu pakkhipitvā dassetuṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vātiādi vuttaṃ. Tato paraṃ sabbampetaṃ ekādasasu padesesu pariyādiyitvā dassitaṃ rūpaṃ ekato piṇḍaṃ katvā dassetuṃ tadekajjhantiādi vuttaṃ.

现在，所谓“任何一切色法”，是用词语综合而成的，指出包含二十五种集合体，八十四种界，八十四种差别，这一切色皆舍弃了过去界等，把重心放于过去、未来、现在三个时段，称之为“过去、未来、现在”。接下来，要将其分别安置于内色、苦色等四苦色中显现，表示“内色或外色”等之义。再进一步，将所有色归纳于十一处详细说明，所现色法成为整体一聚。以“一聚中心”等表达方式加以呈现。

Tattha tadekajjhanti taṃ ekajjhaṃ; abhisaññūhitvāti abhisaṃharitvā; abhisaṅkhipitvāti saṅkhepaṃ katvā; idaṃ vuttaṃ hoti – sabbampetaṃ vuttappakāraṃ rūpaṃ ruppanalakkhaṇasaṅkhāte ekavidhabhāve paññāya rāsiṃ katvā rūpakkhandho nāmāti vuccatīti. Etena sabbampi rūpaṃ ruppanalakkhaṇe rāsibhāvūpagamanena rūpakkhandhoti dassitaṃ hoti. Na hi rūpato añño rūpakkhandho nāma atthi. Yathā ca rūpaṃ, evaṃ vedanādayopi vedayitalakkhaṇādīsu rāsibhāvūpagamanena. Na hi vedanādīhi aññe vedanākkhandhādayo nāma atthi.

其中，“一聚中心”即为“一聚心”，所谓“集中完成”，即指收摄凝聚；“简约汇集”，指归纳总结。此言表达：将所有综合称为色，并明确定义为色法特征的集合体，以此智慧为根基，故称为色蕴。由此表现了一切色法皆是色法特征的聚合现象。因为无论色法如何，其它如受等也皆因受者的特征归集而成。并非因受等建立除此以外的他种受蕴等。

§3

3. Idāni ekekasmiṃ okāse pakkhittaṃ rūpaṃ visuṃ visuṃ bhājetvā dassento tattha katamaṃ rūpaṃ atītantiādimāha. Tattha tatthāti ekādasasu okāsesu pakkhipitvā ṭhapitamātikāya bhummaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – atītānāgatapaccuppannantiādinā nayena ṭhapitāya mātikāya yaṃ atītaṃ rūpanti vuttaṃ, taṃ katamanti? Iminā upāyena sabbapucchāsu attho veditabbo. Atītaṃ niruddhantiādīni padāni nikkhepakaṇḍassa atītattikabhājanīyavaṇṇanāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1044) vuttāneva. Cattāro ca mahābhūtāti idaṃ atītanti vuttarūpassa sabhāvadassanaṃ. Yathā cettha evaṃ sabbattha attho veditabbo. Iminā idaṃ dasseti – atītarūpampi bhūtāni ceva bhūtāni upādāya nibbattarūpañca, anāgatampi…pe… dūrasantikampi . Na hi bhūtehi ceva bhūtāni upādāya pavattarūpato ca aññaṃ rūpaṃ nāma atthīti.

第三，现在针对各个时机分别分解呈现色法，问“此何色为过去？”这里是将色分别放于十一处并加以建立母表说明。其语意为：由过去、未来、现时等三时段引领而成的母表中，所谓“过去色”为何？用此种方式，众多问题之义皆可洞明。关于“过去”，此言来自（《法集要注》第1044经），指投出部分蕴藏，解释过去性划分。四大皆被称为“过去”，这是对对应色法本体的说明，依此在各处皆能辨析涵义。由此可知，过去法包括已发生及其所依赖而成的法，同时涵盖未来、尚未远去的内涵。未有以已生诸法为缘而生之他色。

Aparo nayo – atītaṃsena saṅgahitanti atītakoṭṭhāseneva saṅgahitaṃ, ettheva gaṇanaṃ gataṃ. Kinti? Cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpanti. Evaṃ sabbattha attho veditabbo. Anāgatapaccuppannaniddesapadānipi heṭṭhā vuttatthāneva.

另一说法为：过去者，以过去的集合体集纳而成，如同过去之集合体般被收摄固守，故计数于此。为何如此？四大及其四种大之根本为所依托物，故于此处亦应理会。未来、现在及过去诸时段所指对象也是基于之前所说的相同处所。

Idaṃ pana atītānāgatapaccuppannaṃ nāma suttantapariyāyato abhidhammaniddesatoti duvidhaṃ. Taṃ suttantapariyāye bhavena paricchinnaṃ. Paṭisandhito hi paṭṭhāya atītabhavesu nibbattaṃ rūpaṃ, anantarabhave vā nibbattaṃ hotu kappakoṭisatasahassamatthake vā, sabbaṃ atītameva nāma. Cutito paṭṭhāya anāgatabhavesu nibbattanakarūpaṃ, anantarabhave vā nibbattaṃ hotu kappakoṭisatasahassamatthake vā, sabbaṃ anāgatameva nāma. Cutipaṭisandhianantare pavattarūpaṃ paccuppannaṃ nāma. Abhidhammaniddese pana khaṇena paricchinnaṃ. Tayo hi rūpassa khaṇā – uppādo, ṭhiti, bhaṅgoti. Ime tayo khaṇe patvā niruddhaṃ rūpaṃ, samanantaraniruddhaṃ vā hotu atīte kappakoṭisatasahassamatthake vā, sabbaṃ atītameva nāma. Tayo khaṇe asampattaṃ rūpaṃ, ekacittakkhaṇamattena vā asampattaṃ hotu anāgate kappakoṭisatasahassamatthake vā, sabbaṃ anāgatameva nāma. Ime tayo khaṇe sampattaṃ rūpaṃ pana paccuppannaṃ nāma. Tattha kiñcāpi idaṃ suttantabhājanīyaṃ, evaṃ santepi abhidhammaniddeseneva atītānāgatapaccuppannarūpaṃ niddiṭṭhanti veditabbaṃ.

这“过去、未来、现在”之名称，在经典释义中带有二重含义。依经典释义，一切因缘相续者在某些过去存在时已灭，或在即将后续的未来存在时已灭，整体皆谓过去。若断然被明示分为产生、住持、坏灭三瞬，此时灭已的名“过去”，未来尚未成就之名“未来”，，以及此三瞬中成就之名“现在”。这里经典注释强调以瞬间消失为标志。若处于三瞬中灭已者为过去，如以单念瞬间灭者为未来，三者合称充满足色。经典译释中所谓“过去、未来、现在”现象皆指依此划分而明示之法。

Aparo nayo – idañhi rūpaṃ addhāsantatisamayakhaṇavasena catudhā atītaṃ nāma hoti. Tathā anāgatapaccuppannaṃ. Addhāvasena tāva ekassa ekasmiṃ bhave paṭisandhito pubbe atītaṃ, cutito uddhaṃ anāgataṃ, ubhinnamantare paccuppannaṃ. Santativasena sabhāgaekautusamuṭṭhānaṃ ekāhārasamuṭṭhānañca pubbāpariyavasena pavattamānampi paccuppannaṃ. Tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānaṃ atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Cittajaṃ ekavīthiekajavanaekasamāpattisamuṭṭhānaṃ paccuppannaṃ. Tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Kammasamuṭṭhānassa pāṭiyekkaṃ santativasena atītādibhedo natthi. Tesaññeva pana utuāhāracittasamuṭṭhānānaṃ upatthambhakavasena tassa atītādibhedo veditabbo. Samayavasena ekamuhuttapubbaṇhasāyanharattidivādīsu samayesu santānavasena pavattamānaṃ taṃ taṃ samayaṃ paccuppannaṃ nāma. Tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Khaṇavasena uppādādikkhaṇattayapariyāpannaṃ paccuppannaṃ nāma. Tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ.

另一说则为：此色以现量时间划分为四种过去，称为过去色。同理对应未来现在色。现量即指于某一处在当前生命时期中，过去色为先前之发生，坏灭之为未来，过程中之为现在。依时间推移，部分原因与结果聚合呈现，先为过去，后为未来，中现为现在。心所念生时一线性聚合为现在。先后称之为过去、未来。行为条件连续性中不存在不同，唯由心等聚合维系时，方可辨明过去等差别。以时间瞬刻准确判定者为现在，以产生之瞬刻为现在。故此色依时变动而分三法，应以之理会。

Apica atikkahetupaccayakiccaṃ atītaṃ. Niṭṭhitahetukiccaṃ aniṭṭhitapaccayakiccaṃ paccuppannaṃ. Ubhayakiccamasampattaṃ anāgataṃ. Sakiccakkhaṇe vā paccuppannaṃ. Tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Ettha ca khaṇādikathāva nippariyāyā, sesā sapariyāyā. Tāsu nippariyāyakathā idha adhippetā. Ajjhattadukassāpi niddesapadāni heṭṭhā ajjhattattikaniddese (dha. sa. aṭṭha. 1050) vuttatthāneva. Oḷārikādīni rūpakaṇḍavaṇṇanāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 674) vuttatthāneva.

此外，『胜于缘起因果之事』属于过去事；『既成之因果事』与『未成之缘起事』属于现在事。二者皆有实现者及未来者。于事过程当下，亦为现在事。此处从刹那起，如前为过去，如后为未来。关于此处『刹那』等之说称为终结，说余称为流转。终结之说于此被采纳。初始烦恼对应内烦恼之分类说，所举例义亦遵循此处原义，所述皆出于《瑜伽师地论节释》。

§6

6. Hīnadukaniddese tesaṃ tesaṃ sattānanti bahūsu sattesu sāmivacanaṃ. Aparassāpi aparassāpīti hi vuccamāne divasampi kappasatasahassampi vadanto ettakameva vadeyya. Iti satthā dvīheva padehi anavasese satte pariyādiyanto ‘tesaṃ tesaṃ sattāna’nti āha. Ettakena hi sabbampi aparadīpanaṃ siddhaṃ hoti. Uññātanti avamataṃ. Avaññātanti vambhetvā ñātaṃ. Rūpantipi na viditaṃ. Hīḷitanti agahetabbaṭṭhena khittaṃ chaḍḍitaṃ, jigucchitantipi vadanti. Paribhūtanti kimetenāti vācāya paribhavitaṃ. Acittīkatanti na garukataṃ. Hīnanti lāmakaṃ. Hīnamatanti hīnanti mataṃ, lāmakaṃ katvā ñātaṃ. Hīnasammatanti hīnanti loke sammataṃ, hīnehi vā sammataṃ, gūthabhakkhehi gūtho viya. Aniṭṭhanti appiyaṃ, paṭilābhatthāya vā apariyesitaṃ. Sacepi naṃ koci pariyeseyya, pariyesatu. Etassa pana ārammaṇassa etadeva nāmaṃ. Akantanti akāmitaṃ, nissirikaṃ vā. Amanāpanti manasmiṃ na appitaṃ. Tādisañhi ārammaṇaṃ manasmiṃ na appīyati. Atha vā manaṃ appāyati vaḍḍhetīti manāpaṃ, na manāpaṃ amanāpaṃ.

六、关于恶苦的释义中，『诸众生』这一表达乃为复数多数的通称。即便说成『多多』，也可涵盖日复一日，年复千年之久，皆仅指此数量。故导师循序恰当地用双数形式全然包纳众生之多，称『诸众生』。此种措辞能够彻底根绝一切偏差。其各词义分别为：『不为人知』；『以欺骗知者』；『不明悉』；『色相』不被认知。『腐裂』意味着因不应受持之故被遗弃；『恶感』谓使人厌恶。『轻蔑』意指被蔑视之言。『不敬』指非庄严对待。『卑俗』即低下可鄙。『卑弱之说』为世间通行的说法，视为低劣卑微。『未成之事』指不受欢迎，被弃舍。若无人寻求即令无人觅求，仍姓名其为此种境界。『不欲』谓非意愿，且不欢心。由心不欢故此境界不悦。反之，若心生欢悦，便非此种境界，乃属欢悦境。

Aparo nayo – aniṭṭhaṃ sampattivirahato. Taṃ ekantena kammasamuṭṭhānesu akusalakammasamuṭṭhānaṃ. Akantaṃ sukhassa ahetubhāvato. Amanāpaṃ dukkhassa hetubhāvato. Rūpā saddāti idamassa sabhāvadīpanaṃ. Imasmiñhi pade akusalakammajavasena aniṭṭhā pañca kāmaguṇā vibhattā. Kusalakammajaṃ pana aniṭṭhaṃ nāma natthi, sabbaṃ iṭṭhameva.

他入者谓——『未成』表示无成就而陷离。此乃专指由行为而生起的恶业。不欢悦视为苦之因，欢悦视为乐之因。色声等乃是此种说法的明证。于此词中，因恶业所生则为未成，所涉五欲功德已分散；反之恶业所生无未成之名，皆属如意。

Paṇītapadaniddeso vuttapaṭipakkhanayena veditabbo. Imasmiṃ pana pade kusalakammajavasena iṭṭhā pañca kāmaguṇā vibhattā. Kusalakammajañhi aniṭṭhaṃ nāma natthi, sabbaṃ iṭṭhameva. Yathā ca kammajesu evaṃ utusamuṭṭhānādīsupi iṭṭhāniṭṭhatā atthi evāti imasmiṃ duke iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ paṭivibhattanti veditabbaṃ. Ayaṃ tāva ācariyānaṃ samānatthakathā. Vitaṇḍavādī panāha – iṭṭhāniṭṭhaṃ nāma pāṭiyekkaṃ paṭivibhattaṃ natthi, tesaṃ tesaṃ rucivasena kathitaṃ.

关于善语句之释义，应以被说明方式获得理解。于此词中，因善业所生则为欢喜，五欲功德已分散。善业所生无未成之名，唯依如意而已。譬如在业果与季节起伏时，也有分别善恶如意不如意之别，此处于苦中亦当辨析此意。此乃诸师共同的解释。驳斥者曾说，『欢喜与不欢喜乃为单一对立，不具分别』，但此处依各人口味分别而说。

Yathāha –

如是云——

‘‘Manāpapariyantaṃ khvāhaṃ, mahārāja, pañcasu kāmaguṇesu agganti vadāmi. Teva, mahārāja, rūpā ekaccassa manāpā honti, ekaccassa amanāpā honti. Teva, mahārāja, saddā, gandhā, rasā, phoṭṭhabbā ekaccassa manāpā honti, ekaccassa amanāpā hontī’’ti (saṃ. ni. 1.123).

『我于五欲功德的欢喜极端，如陛下，请听我言。彼五欲中，色对于有些人乃为欢喜，而对于另外一些人乃为不欢喜。对于声、香、味、触，亦同理，有些人欢喜，有些人不欢喜。』（见《集异门》1.123）

Evaṃ yasmā teyeva rūpādayo eko assādeti abhinandati, tattha lobhaṃ uppādeti. Eko kujjhati paṭihaññati, tattha dosaṃ uppādeti. Ekassa iṭṭhā honti kantā manāpā, ekassa aniṭṭhā akantā amanāpā. Eko cete ‘iṭṭhā kantā manāpā’ti dakkhiṇato gaṇhāti, eko ‘aniṭṭhā akantā amanāpā’ti vāmato. Tasmā iṭṭhāniṭṭhaṃ nāma pāṭiyekkaṃ paṭivibhattaṃ nāma natthi. Paccantavāsīnañhi gaṇḍuppādāpi iṭṭhā honti kantā manāpā, majjhimadesavāsīnaṃ atijegucchā. Tesañca moramaṃsādīni iṭṭhāni honti, itaresaṃ tāni atijegucchānīti.

由此可见，此三者诸色等归于一者，使其欢喜，彼处生贪爱。一者则生嗔恚，怨恨，彼处生瞋恚。一者有喜欢者、爱悦者、欢喜者；一者有不喜欢者、不爱者、不欢喜者。一者观念为『喜欢、爱悦、欢喜』者，则自右方摄受；一者观念为『不喜欢、不爱、不欢喜』者，则自左方摄受。因此所谓喜欢与不喜欢，绝不存在截然分明清楚断绝者。居于他处者，即使患起污秽亦有喜欢、爱悦、欢喜；居于中部之人则污秽异常。那污秽之物亦为喜欢之所，彼此相比则属于异常污秽也。

So vattabbo – ‘‘kiṃ pana tvaṃ iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ pāṭiyekkaṃ paṭivibhattaṃ nāma natthīti vadesī’’ti? ‘‘Āma natthī’’ti vadāmi. Puna tatheva yāvatatiyaṃ patiṭṭhāpetvā pañho pucchitabbo – ‘‘nibbānaṃ nāma iṭṭhaṃ udāhu aniṭṭha’’nti? Jānamāno ‘‘iṭṭha’’nti vakkhati. Sacepi na vadeyya, mā vadatu. Nibbānaṃ pana ekantaiṭṭhameva. ‘‘Nanu eko nibbānassa vaṇṇe kathiyamāne kujjhitvā – ‘tvaṃ nibbānassa vaṇṇaṃ kathesi, kiṃ tattha annapānamālāgandhavilepanasayanacchādanasamiddhā pañca kāmaguṇā atthī’ti vatvā ‘natthī’ti vutte ‘alaṃ tava nibbānenā’ti nibbānassa vaṇṇe kathiyamāne kujjhitvā ubho kaṇṇe thaketīti iṭṭhetaṃ. Etassa pana vasena tava vāde nibbānaṃ aniṭṭhaṃ nāma hoti . Na panetaṃ evaṃ gahetabbaṃ. Eso hi viparītasaññāya katheti. Saññāvipallāsena ca tadeva ārammaṇaṃ ekassa iṭṭhaṃ hoti, ekassa aniṭṭhaṃ’’.

当说——“汝言喜欢、不喜欢及其对象截然分明，谓之断绝，是否？”答之“然无此理”也。复立此问至第三次而问——“涅槃者名曰喜欢乎？或名不喜欢乎？”知者答曰“名喜欢”。若不答，则不可令其答也。涅槃只有纯粹喜欢一相。“或曰在描述涅槃相时若加以诋毁，谓‘汝言涅槃相，其处无五欲之品(食饮、香气、卧处、被盖等)’，若答‘无’时即称‘尔所涅槃’，诋毁时双耳受闻，故宜喜欢。”此理中以汝语为准，则涅槃名为不喜欢，然不应仅据此理。我等应知这是相反知见所生之说。因知觉颠倒故，彼缘起中一方为喜欢，一方为不喜欢。

Iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ pana pāṭiyekkaṃ vibhattaṃ atthīti. Kassa vasena vibhattanti? Majjhimakasattassa. Idañhi na atiissarānaṃ mahāsammatamahāsudassanadhammāsokādīnaṃ vasena vibhattaṃ. Tesañhi dibbakappampi ārammaṇaṃ amanāpaṃ upaṭṭhāti. Na atiduggatānaṃ dullabhannapānānaṃ vasena vibhattaṃ. Tesañhi kaṇājakabhattasitthānipi pūtimaṃsarasopi atimadhuro amatasadiso ca hoti. Majjhimakānaṃ pana gaṇakamahāmattaseṭṭhikuṭumbikavāṇijādīnaṃ kālena iṭṭhaṃ kālena aniṭṭhaṃ labhamānānaṃ vasena vibhattaṃ. Evarūpā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ paricchindituṃ sakkontīti.

所谓喜欢不喜欢对象为截然分明者，是从何处而言呢？为中间众生处而言。此处非极恶者、极大病苦者所处；不堕法、难得食处亦非其域。其间虽有婴孩等纯洁新人，肉汁鲜美而无死味。中间者乃计算师、贵族首领、商贾等，时而获得喜欢，时而获得不喜欢。唯有此类才能截断喜欢不喜欢之相也。

Tipiṭakacūḷanāgatthero panāha – ‘‘iṭṭhāniṭṭhaṃ nāma vipākavaseneva paricchinnaṃ, na javanavasena. Javanaṃ pana saññāvipallāsavasena iṭṭhasmiṃyeva rajjati, iṭṭhasmiṃyeva dussati; aniṭṭhasmiṃyeva rajjati, aniṭṭhasmiṃyeva dussatī’’ti. Vipākavaseneva panetaṃ ekantato paricchijjati. Na hi sakkā vipākacittaṃ vañcetuṃ. Sace ārammaṇaṃ iṭṭhaṃ hoti, kusalavipākaṃ uppajjati. Sace aniṭṭhaṃ, akusalavipākaṃ uppajjati. Kiñcāpi hi micchādiṭṭhikā buddhaṃ vā saṅghaṃ vā mahācetiyādīni vā uḷārāni ārammaṇāni disvā akkhīni pidahanti, domanassaṃ āpajjanti, dhammasaddaṃ sutvā kaṇṇe thakenti, cakkhuviññāṇasotaviññāṇāni pana nesaṃ kusalavipākāneva honti.

小长老三藏复言：“所谓喜欢不喜欢，乃为业报相所截断，非作用相所断。作用相则因觉知颠倒，喜乐在喜欢相中发出，亦在喜欢相中毁坏；苦恼亦居不喜欢相中出现与毁坏。”此处唯一以业报相截断，因意不能欺骗业果。若缘起缘相为喜欢，善业果便生起；若为不喜欢，则生不善果。甚至邪见人见佛弟子、僧团与大塔宝等为丑陋异相，闭目生恶念，听法生厌患，成就色根、眼识、耳识等虽恶亦为善果。

Kiñcāpi gūthasūkarādayo gūthagandhaṃ ghāyitvā ‘khādituṃ labhissāmā’ti somanassajātā honti, gūthadassane pana tesaṃ cakkhuviññāṇaṃ, tassa gandhaghāyane ghānaviññāṇaṃ, rasasāyane jivhāviññāṇañca akusalavipākameva hoti. Bandhitvā varasayane sayāpitasūkaro ca kiñcāpi viravati, saññāvipallāsena panassa javanasmiṃyeva domanassaṃ uppajjati, kāyaviññāṇaṃ kusalavipākameva. Kasmā? Ārammaṇassa iṭṭhatāya.

且如生猪等嗅污恶气，以为『可食可获』而生欢喜，见其污秽则眼识生起，嗅觉便为臭味识，味觉亦为恶果。束缚卧草上病猪时时呻吟，因觉颠倒故如同在欢喜相中生厌患，身识亦属善果。何以故？因缘起境界之喜欢也。

Apica dvāravasenāpi iṭṭhāniṭṭhatā veditabbā. Sukhasamphassañhi gūthakalalaṃ cakkhudvāraghānadvāresu aniṭṭhaṃ, kāyadvāre iṭṭhaṃ hoti. Cakkavattino maṇiratanena pothiyamānassa, suvaṇṇasūle uttāsitassa ca maṇiratanasuvaṇṇasūlāni cakkhudvāre iṭṭhāni honti, kāyadvāre aniṭṭhāni. Kasmā? Mahādukkhassa uppādanato. Evaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ ekantato vipākeneva paricchijjatīti veditabbaṃ.

且当自知门根中亦可分别喜欢不喜欢。眼根觅污浊之气为厌，身根处则为喜欢。譬如国王佩宝玉权杖，宝玉权杖出现在眼根处乃喜欢，现身于身根则不喜欢。何以故？因生极大痛苦罢了。由此见喜欢不喜欢截然分明者仅止于业报相截断，余理当明。

Taṃ taṃ vā panāti ettha na heṭṭhimanayo oloketabbo. Na hi bhagavā sammutimanāpaṃ bhindati, puggalamanāpaṃ pana bhindati. Tasmā taṃtaṃvāpanavaseneva upādāyupādāya hīnappaṇītatā veditabbā. Nerayikānañhi rūpaṃ koṭippattaṃ hīnaṃ nāma; taṃ upādāya tiracchānesu nāgasupaṇṇānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma. Tesaṃ rūpaṃ hīnaṃ; taṃ upādāya petānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma. Tesampi hīnaṃ; taṃ upādāya jānapadānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma. Tesampi hīnaṃ; taṃ upādāya gāmabhojakānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma. Tesampi hīnaṃ; taṃ upādāya janapadasāmikānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma. Tesampi hīnaṃ; taṃ upādāya padesarājūnaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma. Tesampi hīnaṃ; taṃ upādāya cakkavattirañño rūpaṃ paṇītaṃ nāma. Tassāpi hīnaṃ; taṃ upādāya bhummadevānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma. Tesampi hīnaṃ; taṃ upādāya cātumahārājikānaṃ devānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma. Tesampi hīnaṃ; taṃ upādāya tāvatiṃsānaṃ devānaṃ rūpaṃ paṇītaṃ nāma…pe… akaniṭṭhadevānaṃ pana rūpaṃ matthakappattaṃ paṇītaṃ nāma.

关于“其各状况”，此处不应仅观察较低者。盖世尊不破坏对法的共尊，却破坏对人之执尊。由此，纵分出种种，亦当以相互缘起的取执来观察其劣下污秽性。狱界众生之色确有千万种，而此取执下为贱恶；反之，转向三恶道中龙天众生的色，为优胜清净。那些色为贱劣；以此执取，饿鬼界众生之色为优胜。亦为贱；以此执取，畜生界众生之色为优胜。亦为贱；以此执取，人间诸众生之色为优胜。亦为贱；以此执取，诸村民之色为优胜。亦为贱；以此执取，诸国君主之色为优胜。亦为贱；以此执取，轮王之色为优胜。此亦为贱；以此执取，大地诸天之色为优胜。亦为贱；以此执取，四大王天诸天之色为优胜。亦为贱；以此执取，忉利天诸天之色为优胜……乃至最低天之色，以缘起法为基础，亦为优胜。

§7

7. Dūradukaniddese itthindriyādīni heṭṭhā vibhattāneva. Imasmiṃ pana duke duppariggahaṭṭhena lakkhaṇaduppaṭivijjhatāya sukhumarūpaṃ dūreti kathitaṃ. Sukhapariggahaṭṭhena lakkhaṇasuppaṭivijjhatāya oḷārikarūpaṃ santiketi. Kabaḷīkārāhārapariyosāne ca niyyātanaṭṭhānepi ‘idaṃ vuccati rūpaṃ dūre’ti na nīyyātitaṃ. Kasmā? Duvidhañhi dūre nāma – lakkhaṇato ca okāsato cāti. Tattha lakkhaṇato dūreti na kathitaṃ, taṃ okāsato kathetabbaṃ. Tasmā dūreti akathitaṃ. Oḷārikarūpaṃ okāsato dūreti dassetuṃ aniyyātetvāva yaṃ vā panaññampītiādimāha. Santikapadaniddesepi eseva nayo. Tattha anāsanneti na āsanne, anupakaṭṭheti nissaṭe, dūreti dūramhi, asantiketi na santike. Idaṃ vuccati rūpaṃ dūreti idaṃ paṇṇarasavidhaṃ sukhumarūpaṃ lakkhaṇato dūre, dasavidhaṃ pana oḷārikarūpaṃ yevāpanakavasena okāsato dūreti vuccati. Santikapadaniddeso uttānatthoyeva.

第七，关于远近苦难之分别，则女根等处分别得见较低者。于此苦难中，由于对征相难以彻见与把握，故一种柔细色称为远；由对把握开朗明白难，故另一种光泽色称为近。食者消尽之处及界处亦谓“此色为远”，但非不可至。何以故？远者有二义，谓征相远与空间远。此处非说征相远，而说空间远。故远未说谓征相远。光泽色若欲显述空间远，则以可至者描述，诸学者谓是此义。于近境辞指亦同理：谓非近，非依附，谓远于彼处，非相近。故此称为远色，即由十五种柔细色因征相者而远，十种光泽色则能够被空间远所称。近境辞旨在彰显近义。

Idaṃvuccati rūpaṃ santiketi idaṃ dasavidhaṃ oḷārikarūpaṃ lakkhaṇato santike, pañcadasavidhaṃ pana sukhumarūpaṃ yevāpanakavasena okāsato santiketi vuccati. Kittakato paṭṭhāya pana rūpaṃ okāsavasena santike nāma? Kittakato paṭṭhāya dūre nāmāti? Pakatikathāya kathentānaṃ dvādasahattho savanūpacāro nāma hoti. Tassa orato rūpaṃ santike, parato dūre. Tattha sukhumarūpaṃ dūre hontaṃ lakkhaṇatopi okāsatopi dūre hoti; santike hontaṃ pana okāsatova santike hoti, na lakkhaṇato. Oḷārikarūpaṃ santike hontaṃ lakkhaṇatopi okāsatopi santike hoti; dūre hontaṃ okāsatova dūre hoti, na lakkhaṇato.

此所谓近色，是指近者；十种光泽色因征相而近，十五种柔细色因空间而近。若按划分，何故视之为空间近？何故又见为空间远？以此谈义时，有十二道听者辅助听闻者；其一缘指向色为近，另一缘指向色为远。此时柔细色即因征相及空间为远者，而近时仅因空间为近，不因征相。光泽色因征相及空间皆为近时为近，远时仅空间为远，不及征相。

Taṃ taṃ vā panāti ettha na heṭṭhimanayo oloketabbo. Heṭṭhā hi bhindamāno gato. Idha pana na lakkhaṇato dūraṃ bhindati, okāsato dūrameva bhindati. Upādāyupādāya dūrasantikañhi ettha dassitaṃ. Attano hi rūpaṃ santike nāma; antokucchigatassāpi parassa dūre. Antokucchigatassa santike; bahiṭhitassa dūre. Ekamañce sayitassa santike; bahipamukhe ṭhitassa dūre. Antopariveṇe rūpaṃ santike; bahipariveṇe dūre. Antosaṅghārāme rūpaṃ santike; bahisaṅghārāme dūre. Antosīmāya rūpaṃ santike; bahisīmāya dūre. Antogāmakhette rūpaṃ santike; bahigāmakkhette dūre. Antojanapade rūpaṃ santike; bahijanapade dūre. Antorajjasīmāya rūpaṃ santike; bahirajjasīmāya dūre. Antosamudde rūpaṃ santike; bahisamudderūpaṃ dūre. Antocakkavāḷe rūpaṃ santike; bahicakkavāḷe dūreti.

此各状况不应只观较下者。较下者彼此分离而去。此处征相未远则分离，空间则确实远。以缘生缘故，远与近彼此显现。自身之色谓近；内槽处色对彼则远。内槽处为近，外置者为远。仅一处于坐卧者近，面向外者远。内围之色近，外围之色远。内聚会处近，外聚会处远。内境界近，外境界远。内村落近，外村落远。内国境近，外国境远。内海处近，外海处远。内环界近，外环界远。

Ayaṃ rūpakkhandhaniddeso. · 此为色蕴解说。

2. Vedanākkhandhaniddeso2. 受蕴之解说

§8

8. Vedanākkhandhaniddesādīsu heṭṭhā vuttasadisaṃ pahāya apubbameva vaṇṇayissāma. Yā kāci vedanāti catubhūmikavedanaṃ pariyādiyati. Sukhā vedanātiādīni atītādivasena niddiṭṭhavedanaṃ sabhāvato dassetuṃ vuttāni. Tattha sukhā vedanā atthi kāyikā, atthi cetasikā . Tathā dukkhā vedanā. Adukkhamasukhā pana cakkhādayo pasādakāye sandhāya pariyāyena ‘atthi kāyikā, atthi cetasikā’. Tattha sabbāpi kāyikā kāmāvacarā. Tathā cetasikā dukkhā vedanā . Cetasikā sukhā pana tebhūmikā. Adukkhamasukhā catubhūmikā. Tassā sabbappakārāyapi santativasena, khaṇādivasena ca atītādibhāvo veditabbo.

第八，关于受蕴等义，先舍已宣说相近义。受谓四处受，有所对象。苦受等以过去等时段为例，描述受之本然义理。其内有身受、有心受。苦受亦是如此。非苦非乐等以眼等根，于身体处连结表示，为身受与心受。凡此皆为身体之欲境。受苦心苦亦同。乐受心乐则三重，非苦非乐则四重。皆以流转及常无明等暂灭期间显露。

Tattha santativasena ekavīthiekajavanaekasamāpattipariyāpannā, ekavidhavisayasamāyogappavattā ca paccuppannā. Tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Khaṇādivasena khaṇattayapariyāpannā pubbantāparantamajjhagatā sakiccañca kurumānā vedanā paccuppannā. Tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Tattha khaṇādivasena atītādibhāvaṃ sandhāya ayaṃ niddeso katoti veditabbo.

彼处有维持不变的一向运动，以及同一性境地的持续，现时亦随缘而起。其察前有过去，后有未来。依时转，观察当下，过去与未来皆现前。以时间流转观照及状态的来去，此释义由此而成。

§11

11. Oḷārikasukhumaniddese akusalā vedanātiādīni jātito oḷārikasukhumabhāvaṃ dassetuṃ vuttāni. Dukkhā vedanā oḷārikātiādīni sabhāvato. Asamāpannassa vedanātiādīni puggalato. Sāsavātiādīni lokiyalokuttarato oḷārikasukhumabhāvaṃ dassetuṃ vuttāni. Tattha akusalā tāva sadarathaṭṭhena dukkhavipākaṭṭhena ca oḷārikā. Kusalā niddarathaṭṭhena sukhavipākaṭṭhena ca sukhumā. Abyākatā nirussāhaṭṭhena avipākaṭṭhena ca sukhumā. Kusalākusalā saussāhaṭṭhena savipākaṭṭhena ca oḷārikā. Abyākatā vuttanayeneva sukhumā.

第十一条关于“细微刺痛等不得善之受”的解说，旨在表明诸如痛苦之感等身心感受本质上是细微而微妙的。痛苦与苦受本身属于“细微刺痛”等的内涵范畴。从个人而言，未经止息的感受有其个别性。所谓染污（烦恼等）等，既包含世间亦超越世间，故用“细微刺痛”等表明其细腻微妙的性质。此中，不善法因常存的痛苦果报而称为刺痛；善法因断除而有快乐果报而称为柔和；未表达法因无所倚止而无果报也称为柔和；善不善之无表现法因存在果报故仍归为刺痛；未表达法因语义关系而称为柔和。

Dukkhā asātaṭṭhena dukkhaṭṭhena ca oḷārikā. Sukhā sātaṭṭhena sukhaṭṭhena ca sukhumā. Adukkhamasukhā santaṭṭhena paṇītaṭṭhena ca sukhumā. Sukhadukkhā khobhanaṭṭhena pharaṇaṭṭhena ca oḷārikā. Sukhavedanāpi hi khobheti pharati. Tathā dukkhavedanāpi. Sukhañhi uppajjamānaṃ sakalasarīraṃ khobhentaṃ āluḷentaṃ abhisandayamānaṃ maddayamānaṃ chādayamānaṃ sītodakaghaṭena āsiñcayamānaṃ viya uppajjati. Dukkhaṃ uppajjamānaṃ tattaphālaṃ anto pavesantaṃ viya tiṇukkāya bahi jhāpayamānaṃ viya uppajjati. Adukkhamasukhā pana vuttanayeneva sukhumā. Asamāpannassa vedanā nānārammaṇe vikkhittabhāvato oḷārikā . Samāpannassa vedanā ekattanimitteyeva caratīti sukhumā. Sāsavā āsavuppattihetuto oḷārikā. Āsavacāro nāma ekantaoḷāriko. Anāsavā vuttavipariyāyena sukhumā.

痛苦感分别表现为不安之处及痛苦之处，亦即刺痛；快乐感则表现为安静及快乐之处，属于柔和；无苦无乐感处表现淡泊及良善，也属柔和。痛苦快乐受表现为劇烈或烦恼性质，故称为刺痛。快乐受虽含烦恼，但亦伴随激动。譬如快乐生起时，犹如身体各处因肌肉激扬、冲击、水壶溅泼般滋生；痛苦生起时，好似稻草烧焚、炙烤刺入体内；无苦无乐则完全温和适中。未止息感由于无常性分散多样，故为刺痛；已止息感因专注于一相，故称柔和。染污是染污生起之因，属于刺痛。净除染污者，根据教义则属于柔和。

Tattha eko neva kusalattike kovido hoti, na vedanāttike. So ‘kusalattikaṃ rakkhāmī’ti vedanāttikaṃ bhindati; ‘vedanāttikaṃ rakkhāmī’ti kusalattikaṃ bhindati. Eko ‘tikaṃ rakkhāmī’ti bhūmantaraṃ bhindati. Eko na bhindati. Kathaṃ? ‘‘Sukhadukkhā vedanā oḷārikā, adukkhamasukhā vedanā sukhumā’’ti hi vedanāttike vuttaṃ. Taṃ eko paṭikkhipati – na sabbā adukkhamasukhā sukhumā. Sā hi kusalāpi atthi akusalāpi abyākatāpi. Tattha kusalākusalā oḷārikā, abyākatā sukhumā. Kasmā? Kusalattike pāḷiyaṃ āgatattāti. Evaṃ kusalattiko rakkhito hoti, vedanāttiko pana bhinno.

此中，一个人不一定既精于善法亦精于苦受。所谓“我守护善法”，反而破坏苦受；“我守护苦受”，反而破坏善法。有人仅守一端，即守身体之痛苦快乐受或守善之法，分别较善恶不同。此谓“不破裂”。因教义称善法为守护，故称善法不破；而苦受为守护则可能破坏。如经中所说“痛苦快乐为刺痛，无苦无乐为柔和”，但有人反对此说，认为并非所有无苦无乐均属柔和，其中包含善、不善及中性。故善不善属刺痛，中性属于柔和。此即为何善法与苦受的观念有所分离。

Kusalākusalā vedanā oḷārikā, abyākatā vedanā sukhumā’’ti yaṃ pana kusalattike vuttaṃ, taṃ eko paṭikkhipati – na sabbā abyākatā sukhumā. Sā hi sukhāpi atthi dukkhāpi adukkhamasukhāpi. Tattha sukhadukkhā oḷārikā, adukkhamasukhā sukhumā. Kasmā? Vedanāttike pāḷiyaṃ āgatattāti. Evaṃ vedanāttiko rakkhito hoti, kusalattiko pana bhinno. Kusalattikassa pana āgataṭṭhāne vedanāttikaṃ anoloketvā vedanāttikassa āgataṭṭhāne kusalattikaṃ anoloketvā kusalādīnaṃ kusalattikalakkhaṇena, sukhādīnaṃ vedanāttikalakkhaṇena oḷārikasukhumataṃ kathento na bhindati nāma.

又依教义“善不善之受皆为刺痛”，“中性色受为柔和”，此说被反对者认为并非所有无表现感受皆柔和，其中仍有快乐、痛苦及无苦无乐受。故快乐痛苦为刺痛，无苦无乐为柔和。原因在于苦受被视为较刚烈之痛觉，因而刺痛；无苦无乐则温和。如此，感受有其伤害性及柔和性区分，善法和感受的守护各自独立。于是当回顾善法时，将无表现感作为柔和；回顾感受时，则当坚守苦乐刺痛之性。故说善法与感受分别守护且不同。

Yampi ‘‘kusalākusalā vedanā oḷārikā, abyākatā vedanā sukhumā’’ti kusalattike vuttaṃ, tattheko ‘kusalā lokuttaravedanāpi samānā oḷārikā nāma, vipākā antamaso dvipañcaviññāṇasahajātāpi samānā sukhumā nāma hotī’ti vadati. So evarūpaṃ santaṃ paṇītaṃ lokuttaravedanaṃ oḷārikaṃ nāma karonto, dvipañcaviññāṇasampayuttaṃ ahetukaṃ hīnaṃ jaḷaṃ vedanaṃ sukhumaṃ nāma karonto ‘tikaṃ rakkhissāmī’ti bhūmantaraṃ bhindati nāma. Tattha tattha bhūmiyaṃ kusalaṃ pana taṃtaṃbhūmivipākeneva saddhiṃ yojetvā kathento na bhindati nāma. Tatrāyaṃ nayo – kāmāvacarakusalā hi oḷārikā; kāmāvacaravipākā sukhumā . Rūpāvacarārūpāvacaralokuttarakusalā oḷārikā; rūpāvacarārūpāvacaralokuttaravipākā sukhumāti. Iminā nīhārena kathento na bhindati nāma.

关于“善不善之受为刺痛，无表现之受为柔和”之说，有人主张：善法中亦有世间以上之感受称为刺痛，果报末世感受及与后识相续的无因感受亦称为柔和。因而，称之为三重守护。此守护涵盖多重层次，不轻易分裂。具体而言，善法包括欲界善法及其果报皆为刺痛；色界及无色界善法的果报则为柔和。依此区分，教义清楚表明善恶皆包含刺痛柔和之分，故不存在断裂或合一问题。

Tipiṭakacūḷanāgatthero panāha – ‘‘akusale oḷārikasukhumatā nāma na uddharitabbā. Tañhi ekantaoḷārikameva. Lokuttarepi oḷārikasukhumatā na uddharitabbā. Tañhi ekantasukhuma’’nti . Imaṃ kathaṃ āharitvā tipiṭakacūḷābhayattherassa kathayiṃsu – evaṃ therena kathitanti. Tipiṭakacūḷābhayatthero āha – ‘‘sammāsambuddhena abhidhammaṃ patvā ekapadassāpi dvinnampi padānaṃ āgataṭṭhāne nayaṃ dātuṃ yuttaṭṭhāne nayo adinno nāma natthi, nayaṃ kātuṃ yuttaṭṭhāne nayo akato nāma natthi. Idha panekacco ‘ācariyo asmī’ti vicaranto akusale oḷārikasukhumataṃ uddharamāno kukkuccāyati. Sammāsambuddhena pana lokuttarepi oḷārikasukhumatā uddharitā’’ti. Evañca pana vatvā idaṃ suttaṃ āhari – ‘‘tatra, bhante, yāyaṃ paṭipadā dukkhā dandhābhiññā, ayaṃ, bhante, paṭipadā ubhayeneva hīnā akkhāyati – dukkhattā dandhattā cā’’ti (dī. ni. 3.152). Ettha hi catasso paṭipadā lokiyalokuttaramissakā kathitā.

尊贵的三藏大长老曾言：不应提升称为“恶之细微刺痛”为法，仅容许称善法为真细微刺痛。世间以上亦不应提升为刺痛，唯有纯粹柔和。对此，三藏大长老解释道：正觉者深入法理，至少在两个门径上合理引入不同守护之处，否则守护不得成。此且止于教法中不善细微刺痛引发烦恼，正觉者于世间以上亦提升出应守护的细微刺痛。由此，护法层次高低得以分明。并举释迦族尊者之言，说明苦行与正法行相互指陈痛苦与非痛苦之处，揭示世间与世间外多重修行境界之差异。

Taṃ taṃ vā panāti ettha na heṭṭhimanayo oloketabbo. Taṃtaṃvāpanavaseneva kathetabbaṃ. Duvidhā hi akusalā – lobhasahagatā dosasahagatā ca. Tattha dosasahagatā oḷārikā, lobhasahagatā sukhumā. Dosasahagatāpi duvidhā – niyatā aniyatā ca. Tattha niyatā oḷārikā, aniyatā sukhumā. Niyatāpi kappaṭṭhitikā oḷārikā, nokappaṭṭhitikā sukhumā. Kappaṭṭhitikāpi asaṅkhārikā oḷārikā, sasaṅkhārikā sukhumā. Lobhasahagatāpi dvidhā – diṭṭhisampayuttā diṭṭhivippayuttā ca. Tattha diṭṭhisampayuttā oḷārikā, diṭṭhivippayuttā sukhumā. Diṭṭhisampayuttāpi niyatā oḷārikā, aniyatā sukhumā. Sāpi asaṅkhārikā oḷārikā, sasaṅkhārikā sukhumā.

此处对各类行为或心念不宜轻视且不可概观，应分别细致地加以说解。不善法共有两类：一为含有贪欲的，一为含有嗔恨的。含嗔恨者，粗重显露；含贪欲者，细腻微妙。即便是含嗔恨者，也分为确定的与不确定的。确定者粗重显露，不确定者细腻微妙。确定者又分为有习染的粗重显露，无习染的细腻微妙。有习染的粗重显露。含贪欲者亦分两种，一种与见相连，一种离见相别。前者粗重显露，后者细腻微妙。与见相连者又分确定与不确定，确定者粗重显露，不确定者细腻微妙。并且是无习染者粗重显露，有习染者细腻微妙。

Saṅkhepato akusalaṃ patvā yā vipākaṃ bahuṃ deti sā oḷārikā, yā appaṃ sā sukhumā. Kusalaṃ patvā pana appavipākā oḷārikā, bahuvipākā sukhumā. Catubbidhe kusale kāmāvacarakusalā oḷārikā, rūpāvacarakusalā sukhumā. Sāpi oḷārikā, arūpāvacarakusalā sukhumā . Sāpi oḷārikā, lokuttarakusalā sukhumā. Ayaṃ tāva bhūmīsu abhedato nayo.

简而言之，当不善法现起并产生诸多果报时，此为粗重显露；果报少者，则为细腻微妙。善法若生起而结果轻微，是粗重显露；结果广大则为细腻微妙。善法中有四类：感官欲望善法为粗重显露；色界善法为细腻微妙。还有粗重显露色界善法，无色界善法为细腻微妙。亦有粗重显露无色界善法，超世间善法为细腻微妙。以上于此等境界无分别。

Bhedato pana kāmāvacarā dānasīlabhāvanāmayavasena tividhā. Tattha dānamayā oḷārikā, sīlamayā sukhumā. Sāpi oḷārikā, bhāvanāmayā sukhumā. Sāpi duhetukā tihetukāti duvidhā. Tattha duhetukā oḷārikā, tihetukā sukhumā. Tihetukāpi sasaṅkhārikaasaṅkhārikabhedato duvidhā. Tattha sasaṅkhārikā oḷārikā, asaṅkhārikā sukhumā. Rūpāvacare paṭhamajjhānakusalavedanā oḷārikā, dutiyajjhānakusalavedanā sukhumā…pe… catutthajjhānakusalavedanā sukhumā. Sāpi oḷārikā, ākāsānañcāyatanakusalavedanā sukhumā ākāsānañcāyatanakusalavedanā oḷārikā…pe…. Nevasaññānāsaññāyatanakusalavedanā sukhumā. Sāpi oḷārikā, vipassanāsahajātā sukhumā. Sāpi oḷārikā, sotāpattimaggasahajātā sukhumā. Sāpi oḷārikā…pe… arahattamaggasahajātā sukhumā.

但在感官欲界中，施舍、戒律、禅修三种功德行为各自有差别。施舍行为是粗重显露，戒律行为是细腻微妙。禅修行为亦同，粗重显露与细腻微妙。禅修又有三因三果两分，所谓三因是粗重显露，三因果是细腻微妙。在三因中，无习造作与有习造作分别，前者粗重显露，后者细腻微妙。第一禅善感受最为粗重显露，第二禅善感受细腻微妙，如此递次至第四禅。一切无论是粗重显露或细腻微妙，诸空无色触境禅善感受皆属细腻微妙。观照禅天生的诸善感受为细腻微妙。初果道禅生的善感受亦为细腻微妙，如至阿拉汉道禅生的善感受皆是细腻微妙。

Catubbidhe vipāke kāmāvacaravipākavedanā oḷārikā, rūpāvacaravipākavedanā sukhumā. Sāpi oḷārikā…pe… lokuttaravipākavedanā sukhumā. Evaṃ tāva abhedato.

四种果报中，感官欲界果报的感受为粗重显露，色界果报感受为细腻微妙。超世间果报感受亦为细腻微妙，如此于此不分别。

Bhedato pana kāmāvacaravipākā atthi ahetukā, atthi sahetukā. Sahetukāpi atthi duhetukā, atthi tihetukā. Tattha ahetukā oḷārikā, sahetukā sukhumā. Sāpi duhetukā oḷārikā, tihetukā sukhumā. Tatthāpi sasaṅkhārikā oḷārikā, asaṅkhārikā sukhumā. Paṭhamajjhānavipākā oḷārikā, dutiyajjhānavipākā sukhumā…pe… catutthajjhānavipākā sukhumā. Sāpi oḷārikā, ākāsānañcāyatanavipākā sukhumā. Sāpi oḷārikā…pe… nevasaññānāsaññāyatanavipākā sukhumā. Sāpi oḷārikā, sotāpattiphalavedanā sukhumā. Sāpi oḷārikā, sakadāgāmi…pe… arahattaphalavedanā sukhumā.

但是，在感官欲界果报中，有无因缘不同。无因缘者是粗重显露，有因缘者是细腻微妙。在有因缘者中，有必要原因者是粗重显露，无必要原因者是细腻微妙。以此类推，内部分亦有有习造作与无习造作的分别，前者粗重显露，后者细腻微妙。第一禅果感受粗重显露，第二到第四均细腻微妙。空处界果感受细腻微妙，复有粗重显露。无想处界果感受细腻微妙。初果道感受细腻微妙，乃至阿拉汉果感受亦纯属细腻微妙。

Tīsu kiriyāsu kāmāvacarakiriyavedanā oḷārikā, rūpāvacarakiriyavedanā sukhumā. Sāpi oḷārikā, arūpāvacarakiriyavedanā sukhumā. Evaṃ tāva abhedato. Bhedato pana ahetukādivasena bhinnāya kāmāvacarakiriyāya ahetukakiriyavedanā oḷārikā, sahetukā sukhumā. Sāpi duhetukā oḷārikā, tihetukā sukhumā. Tatthāpi sasaṅkhārikā oḷārikā, asaṅkhārikā sukhumā. Paṭhamajjhāne kiriyavedanā oḷārikā, dutiyajjhāne sukhumā. Sāpi oḷārikā, tatiye…pe… catutthe sukhumā. Sāpi oḷārikā, ākāsānañcāyatanakiriyavedanā sukhumā. Sāpi oḷārikā, viññāṇañcā…pe… nevasaññānāsaññāyatanakiriyavedanā sukhumā. Yā oḷārikā sā hīnā. Yā sukhumā sā paṇītā.

三种行为中感官欲界行为感受属粗重显露，色界行为感受细腻微妙，无色界行为感受细腻微妙。于是于此，不分别。感官欲界行为中，因果因缘不同分别时，无因缘行为感受为粗重显露，有因缘者为细腻微妙。又细分必要因与非必要因，无习造作与有习造作皆如前说。初禅行为感受粗重显露，第二至第四则细腻微妙。空处界行为感受细腻微妙，投识无识处行为感受细腻微妙。粗重显露者为粗劣层次，细腻微妙者为上等精纯层次。

§13

13. Dūradukaniddese akusalavedanā visabhāgaṭṭhena visaṃsaṭṭhena ca kusalābyākatāhi dūre. Iminā nayena sabbapadesu dūratā veditabbā. Sacepi hi akusalādivedanāsamaṅgino dukkhādivedanāsamaṅgino ca tayo tayo janā ekamañce nisinnā honti, tesampi tā vedanā visabhāgaṭṭhena visaṃsaṭṭhena ca dūreyeva nāma. Samāpannavedanādisamaṅgīsupi eseva nayo. Akusalā pana akusalāya sabhāgaṭṭhena sarikkhaṭṭhena ca santike nāma. Iminā nayena sabbapadesu santikatā veditabbā. Sacepi hi akusalādivedanāsamaṅgīsu tīsu janesu eko kāmabhave, eko rūpabhave, eko arūpabhave, tesampi tā vedanā sabhāgaṭṭhena sarikkhaṭṭhena ca santikeyeva nāma. Kusalādivedanāsamaṅgīsupi eseva nayo.

13. 在远苦的说明中，不善苦与恶苦分属两部分且相隔遥远，由善苦所开启为远离状态。因此，依此引导，应当在所有语境中认识远离的情况。即使是不善及其他苦类同众，苦类同众的三个人共坐一处，他们的苦也应视为由恶苦分属两部分且相隔遥远。即使是相同苦感受之众也同遵此理。不善苦则因与不善苦相应，且分属整体各部分并相互邻近，因此依此引导，应在所有语境中认识为邻近。倘若是不善及其他苦类同众三个人分别生于欲界、色界、无色界，他们的苦感受也应视为整体相属且彼此邻近。同样，善苦及其他善苦相类之众亦当依此理识别。

Taṃ taṃ vā panāti ettha heṭṭhimanayaṃ anoloketvā taṃ taṃ vāpanavaseneva kathetabbaṃ. Kathentena ca na dūrato santikaṃ uddharitabbaṃ, santikato pana dūraṃ uddharitabbaṃ. Duvidhā hi akusalā – lobhasahagatā dosasahagatā ca. Tattha lobhasahagatā lobhasahagatāya santike nāma, dosasahagatāya dūre nāma. Dosasahagatā dosasahagatāya santike nāma, lobhasahagatāya dūre nāma. Dosasahagatāpi niyatā niyatāya santike nāmāti. Evaṃ aniyatā. Kappaṭṭhitikaasaṅkhārikasasaṅkhārikabhedaṃ lobhasahagatādīsu ca diṭṭhisampayuttādibhedaṃ sabbaṃ oḷārikadukaniddese vitthāritavasena anugantvā ekekakoṭṭhāsavedanā taṃtaṃkoṭṭhāsavedanāya eva santike, itarā itarāya dūreti veditabbāti.

这里说，“若为彼此”时，下层的引导应反复审视，论述“彼此”。且论述时，不可以远隔来阐述邻近，不可从邻近处论述远隔。善苦原则有二种——一为贪附着所缘善苦，另一为嗔附着所缘善苦。其间，因贪附着缘的善苦，为邻近；因嗔附着缘的善苦，为远隔。因嗔附着缘的善苦，则因其附着缘的关系邻近；因贪附着缘的善苦则远隔。嗔附着缘的亦因固有本性而相属邻近。由此类比，因贪附着等所引生的见思相关区别，如诸恶苦的详细说明所述逐一跟随，各部分苦感受乃邻近于对应部分苦感受，其他则当识别为远隔。

Ayaṃ vedanākkhandhaniddeso. · 此为受蕴之解说。

3. Saññākkhandhaniddeso3. 想蕴之解说

§14

14. Saññākkhandhaniddese yā kāci saññāti catubhūmikasaññaṃ pariyādiyati. Cakkhusamphassajā saññātiādīni atītādivasena niddiṭṭhasaññaṃ sabhāvato dassetuṃ vuttāni. Tattha cakkhusamphassato cakkhusamphassasmiṃ vā jātā cakkhusamphassajā nāma. Sesāsupi eseva nayo . Ettha ca purimā pañca cakkhupasādādivatthukāva. Manosamphassajā hadayavatthukāpi avatthukāpi. Sabbā catubhūmikasaññā.

14. 关于识蕴的说明，所谓识者，广泛论述四处所缘识。眼触生识等识类，包括过去诸识等，在内皆为内在本性显现之识。由此，眼触生识者，是由眼触产生的识。其他识亦同理。此处，诸前五境——眼本、色等相关物质，心触生的心所依及非依境所生识，四处所缘识皆包含其内。

§17

17. Oḷārikadukaniddese paṭighasamphassajāti sappaṭighe cakkhupasādādayo vatthuṃ katvā sappaṭighe rūpādayo ārabbha uppanno phasso paṭighasamphasso nāma. Tato tasmiṃ vā jātā paṭighasamphassajā nāma. Cakkhusamphassajā saññā…pe… kāyasamphassajā saññātipi tassāyeva vatthuto nāmaṃ. Rūpasaññā…pe… phoṭṭhabbasaññātipi tassāyeva ārammaṇato nāmaṃ. Idaṃ pana vatthārammaṇato nāmaṃ. Sappaṭighāni hi vatthūni nissāya, sappaṭighāni ca ārammaṇāni ārabbha uppattito esā paṭighasamphassajā saññāti vuttā. Manosamphassajātipi pariyāyena etissā nāmaṃ hotiyeva. Cakkhuviññāṇañhi mano nāma. Tena sahajāto phasso manosamphasso nāma. Tasmiṃ manosamphasse, tasmā vā manosamphassā jātāti manosamphassajā. Tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇaṃ mano nāma. Tena sahajāto phasso manosamphasso nāma. Tasmiṃ manosamphasse, tasmā vā manosamphassā jātāti manosamphassajā.

17. 在恶苦的说明里，说触碍感受所生众苦之物，分别自触碍诸缘，如眼本等物起，为触碍感。由此缘生的触碍感为触碍苦感受。由此生起者即称触碍感受。眼触生识等识名，以及身触生识等识亦同归于其所缘之境界名称。色识、触识名称也来自其所缘境界。此界被称为缘由境界。由依据之物，即触碍缘起之物及触碍缘所生而称为触碍识。心触生识亦同理，识即心。与此相生的触感名为心触感，应以此义称心触生识。由此心触感、由心缘生，所以称为心触生识。同样，耳、鼻、舌、身及意识亦同。与此相生的触名心触，故意识所生之触名心触，由此心触生识称呼。

Adhivacanasamphassajā saññātipi pariyāyena etissā nāmaṃ hotiyeva. Tayo hi arūpino khandhā sayaṃ piṭṭhivaṭṭakā hutvā attanā sahajātāya saññāya adhivacanasamphassajā saññātipi nāmaṃ karonti. Nippariyāyena pana paṭighasamphassajā saññā nāma pañcadvārikasaññā , adhivacanasamphassajā saññā nāma manodvārikasaññā. Tattha pañcadvārikasaññā oloketvāpi jānituṃ sakkāti oḷārikā. Rajjitvā upanijjhāyantañhi ‘rajjitvā upanijjhāyatī’ti, kujjhitvā upanijjhāyantaṃ ‘kujjhitvā upanijjhāyatī’ti oloketvāva jānanti.

言说触感亦为识，广泛称谓此识。三种无色蕴乃依自身地面生起，由内在本生的识被称之为言说触感识。简言之，触碍感称为五门识，言说触感称为心门识。五门识观察事物亦能知觉为苦，亲见“苦苦”“坏苦”等，察见“苦苦坏苦”即知其理。

Tatridaṃ vatthu – dve kira itthiyo nisīditvā suttaṃ kantanti. Dvīsu daharesu gāme carantesu eko purato gacchanto ekaṃ itthiṃ olokesi. Itarā taṃ pucchi ‘kasmā nu kho taṃ eso olokesī’ti? ‘Na eso bhikkhu maṃ visabhāgacittena olokesi, kaniṭṭhabhaginīsaññāya pana olokesī’ti. Tesupi gāme caritvā āsanasālāya nisinnesu itaro bhikkhu taṃ bhikkhuṃ pucchi – ‘tayā sā itthī olokitā’ti? ‘Āma olokitā’. ‘Kimatthāyā’ti? ‘Mayhaṃ bhaginīsarikkhattā taṃ olokesi’nti āha. Evaṃ pañcadvārikasaññā oloketvāpi jānituṃ sakkāti veditabbā. Sā panesā pasādavatthukā eva. Keci pana javanappavattāti dīpenti. Manodvārikasaññā pana ekamañce vā ekapīṭhe vā nisīditvāpi aññaṃ cintentaṃ vitakkentañca ‘kiṃ cintesi, kiṃ vitakkesī’ti pucchitvā tassa vacanavaseneva jānitabbato sukhumā. Sesaṃ vedanākkhandhasadisamevāti.

此处列例——两女坐唱颂。一男孩游行于村庄，见一女。另二人便问：“你为何看那女？”答曰：“非此比库以恶意观之，而以幼妹之识观之。”其后几人在村中坐于会所，另一比库问：“此女子被他看到了吗？”答：“是，被看到了。”又问：“目的为何？”答：“他因我妹亲近，所以观其形貌。”由此即知，即便仅凭五门识也能了解。同样，形貌为觉知对象。部分人活动如灯火映现。心门识即便一处或一侧而坐，看他人思惟其念，并询问“你在思什么？在想什么？”则可由其言语轻易知晓。总其余感受皆与识蕴同理。

Ayaṃ saññākkhandhaniddeso. · 此为想蕴之解说。

4. Saṅkhārakkhandhaniddeso4. 行蕴之解说

§20

20. Saṅkhārakkhandhaniddese ye keci saṅkhārāti catubhūmikasaṅkhāre pariyādiyati. Cakkhusamphassajā cetanātiādīni atītādivasena niddiṭṭhasaṅkhāre sabhāvato dassetuṃ vuttāni. Cakkhusamphassajātiādīni vuttatthāneva. Cetanāti heṭṭhimakoṭiyā padhānasaṅkhāravasena vuttaṃ. Heṭṭhimakoṭiyā hi antamaso cakkhuviññāṇena saddhiṃ pāḷiyaṃ āgatā cattāro saṅkhārā uppajjanti. Tesu cetanā padhānā āyūhanaṭṭhena pākaṭattā. Tasmā ayameva gahitā. Taṃsampayuttasaṅkhārā pana tāya gahitāya gahitāva honti. Idhāpi purimā pañca cakkhupasādādivatthukāva. Manosamphassajā hadayavatthukāpi avatthukāpi. Sabbā catubhūmikacetanā. Sesaṃ vedanākkhandhasadisamevāti.

二十、蕴——行蕴之说明。所谓行蕴者，是指包含四处蕴合的行。眼根触及等诸心识属诸行，从过去等诸因缘所染之行起，用以示现其本性。眼根触及等诸心识，皆依原文所载。心识，则被称为底层诸行的根源。因底层诸行，谓为末端眼识，乃因眼识共集而生起的四种行。其中心识为根，是由努植增盛而显现的。因此此即根本。相关的连带行动，亦确是与根本息息相关。此处前述五种眼根的辅助对象亦然，心触及的心脏部位，也或内或外，皆为四处诸心识；其余诸法同属受堆集蕴相同。

Ayaṃ saṅkhārakkhandhaniddeso. · 此为行蕴之解说。

5. Viññāṇakkhandhaniddeso5. 识蕴之释

§26

26. Viññāṇakkhandhaniddese yaṃ kiñci viññāṇanti catubhūmakaviññāṇaṃ pariyādiyati. Cakkhuviññāṇantiādīni atītādivasena niddiṭṭhaviññāṇaṃ sabhāvato dassetuṃ vuttāni. Tattha cakkhuviññāṇādīni pañca cakkhupasādādivatthukāneva, manoviññāṇaṃ hadayavatthukampi avatthukampi. Sabbaṃ catubhūmakaviññāṇaṃ. Sesaṃ vedanākkhandhasadisamevāti.

二十六、识蕴——识蕴的说明。所谓识蕴者，是指涵摄四处识种类的识。眼识等，亦如前所说，因缘过去诸隐秘变化的相续识，用以显现其本质。于此，眼识等诸识，正如五种眼根辅助对象一般，心识者即包括心脏部位的内外之相。四处识皆包括于内，其余皆属受堆集蕴相同。

Ayaṃ viññāṇakkhandhaniddeso. · 此为识蕴之释。

Pakiṇṇakakathā杂说

Idāni pañcasupi khandhesu samuggamato, pubbāparato, addhānaparicchedato, ekuppādanānānirodhato, nānuppādaekanirodhato, ekuppādaekanirodhato, nānuppādanānānirodhato, atītānāgatapaccuppannato, ajjhattikabāhirato, oḷārikasukhumato, hīnapaṇītato, dūrasantikato, paccayato, samuṭṭhānato, parinipphannato, saṅkhatatoti soḷasahākārehi pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ.

此时，于五蕴集起时，当考察其聚合、前次、持续分断、单一生起相应的断灭、多种生起对应断灭、单一生起单一断灭、多种生灭对应断灭、过去未来现在之所有、内外、粗细、良劣、远近、因缘、促起、达成、集聚、形成等共十六种结合要点，今当详细辨知。

Tattha duvidho samuggamo – gabbhaseyyakasamuggamo, opapātikasamuggamoti. Tattha gabbhaseyyakasamuggamo evaṃ veditabbo – gabbhaseyyakasattānañhi paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā apacchāapure ekato pātubhavanti. Tasmiṃ khaṇe pātubhūtā kalalasaṅkhātā rūpasantati parittā hoti. Khuddakamakkhikāya ekavāyāmena pātabbamattāti vatvā puna ‘atibahuṃ etaṃ, saṇhasūciyā tele pakkhipitvā ukkhittāya paggharitvā agge ṭhitabindumatta’nti vuttaṃ. Tampi paṭikkhipitvā ‘ekakese telato uddharitvā gahite tassa paggharitvā agge ṭhitabindumatta’nti vuttaṃ. Tampi paṭikkhipitvā ‘imasmiṃ janapade manussānaṃ kese aṭṭhadhā phālite tato ekakoṭṭhāsappamāṇo uttarakurukānaṃ keso; tassa pasannatilatelato uddhaṭassa agge ṭhitabindumatta’nti vuttaṃ. Tampi paṭikkhipitvā ‘etaṃ bahu, jātiuṇṇā nāma sukhumā; tassā ekaaṃsuno pasannatilatele pakkhipitvā uddhaṭassa paggharitvā agge ṭhitabindumatta’nti vuttaṃ. Taṃ panetaṃ acchaṃ hoti vippasannaṃ anāvilaṃ parisuddhaṃ pasannatilatelabindusamānavaṇṇaṃ . Vuttampi cetaṃ –

其中结合有二种，即胎内结合与生起结合。所谓胎内结合，当知：于胎内诸生命复合时，五蕴交汇、融会一处。此时所生者称为细胞状，形体连续，彼因脉络轻微震动而成。犹如一蜜蜂轻拂触动一般.据说，『此时极其繁多，涂以麻油，抛洒粘合，并捧持至顶，至液滴水平』。仍据说，『将其抛洒于一处，取单根沾油，聚合托持至顶，达到液滴之层次』。又据说，『此地居民头发砍成八份，取其中一束猝然用油沾染，聚合托持至顶，呈液滴状』。仍据说，『此其繁多，系幼细柔软，以单束头发沾油，托持于顶，呈液滴水平』。此状态清晰、明净、无杂质，色泽犹如明净透明的油滴。其上义释曰——

Tilatelassa yathā bindu, sappimaṇḍo anāvilo;

如同油滴一般，油脂圆满无瑕疵，清净无浊；

Evaṃ vaṇṇapaṭibhāgaṃ, kalalanti pavuccatīti.

如此颜色辨别，称为脉络震动。」

Evaṃ parittāya rūpasantatiyā tīṇi santatisīsāni honti – vatthudasakaṃ, kāyadasakaṃ, itthiyā itthindriyavasena purisassa purisindriyavasena bhāvadasakanti. Tattha vatthurūpaṃ, tassa nissayāni cattāri mahābhūtāni, taṃnissitā vaṇṇagandharasojā, jīvitanti – idaṃ vatthudasakaṃ nāma. Kāyapasādo, tassa nissayāni cattāri mahābhūtāni, tannissitā vaṇṇagandharasojā, jīvitanti – idaṃ kāyadasakaṃ nāma. Itthiyā itthibhāvo, purisassa purisabhāvo, tassa nissayāni cattāri mahābhūtāni, tannissitā vaṇṇagandharasojā, jīvitanti – idaṃ bhāvadasakaṃ nāma.

由此，色蕴中有三种类别，即三类色蕴，分别为：物质五种类、身五种类、男女各别的以男女根为依止的心所五种类。其中物质色，是依止四大元素并以四大元素为依托的色、味、触、生命，一切组成，称为物质五类。身色，是依止四大元素并以四大元素为依托的色、味、触、生命，称为身五类。女性的女性性，男性的男性性，分别依止四大元素，并以四大元素为依托的色、味、触、生命，一切组成，称为心所五类。

Evaṃ gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhiyaṃ ukkaṭṭhaparicchedena samatiṃsa kammajarūpāni rūpakkhandho nāma hoti. Paṭisandhicittena pana sahajātā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, saṅkhārā saṅkhārakkhandho, paṭisandhicittaṃ viññāṇakkhandhoti. Evaṃ gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā paripuṇṇā honti. Sace pana napuṃsakapaṭisandhi hoti, bhāvadasakaṃ hāyati. Dvinnaṃ dasakānaṃ vasena samavīsati kammajarūpāni rūpakkhandho nāma hoti. Vedanākkhandhādayo vuttappakārā evāti. Evampi gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā paripuṇṇā honti.

如此，受精卵的结合处，通过第六识的产生，形成所谓的业行色蕴及色蕴。通过结合心所，天然产生的感觉蕴名受蕴，知蕴名想蕴，行蕴名行蕴，且结合心识名识蕴。如此，受精卵组合时，五蕴现成。若无男性结合，则心所五类消失。二种五类皆合而生者，称为业行色蕴。受、想等以先前所说相同。受精卵结合时，五蕴具足显现。

Imasmiṃ ṭhāne tisamuṭṭhānikappaveṇī kathetabbā bhaveyya. Taṃ pana akathetvā ‘opapātikasamuggamo’ nāma dassito. Opapātikānañhi paripuṇṇāyatanānaṃ paṭisandhikkhaṇe heṭṭhā vuttāni tīṇi, cakkhusotaghānajivhādasakāni cāti satta rūpasantatisīsāni pātubhavanti. Tattha cakkhudasakādīni kāyadasakasadisāneva. Napuṃsakassa pana bhāvadasakaṃ natthi. Evaṃ paripuṇṇāyatanānaṃ opapātikānaṃ samasattati ceva samasaṭṭhi ca kammajarūpāni rūpakkhandho nāma. Vedanākkhandhādayo vuttappakārā evāti. Evaṃ opapātikānaṃ paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā paripuṇṇā honti. Ayaṃ ‘opapātikasamuggamo’ nāma. Evaṃ tāva pañcakkhandhā ‘samuggamato’ veditabbā.

此处应述生起初现之时。若不述之，则称之为“出世者集合”。出世者集合时，完全具足的根处以下有三个分别，眼耳鼻舌身意各根七十色蕴显现。此与身五根同类。然无男性时心所五类无。由此，完全具足的根处的出世者，其七十六业行色蕴皆称作色蕴。受、想等分别同前。出世者结合时，五蕴具足成形。此即“出世者集合”。如此，五蕴当知为“集合”而聚集。

‘Pubbāparato’ti evaṃ pana gabbhaseyyakānaṃ apacchāapure uppannesu pañcasu khandhesu kiṃ rūpaṃ paṭhamaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti udāhu arūpanti? Rūpaṃ rūpameva samuṭṭhāpeti, na arūpaṃ. Kasmā? Paṭisandhicittassa na rūpajanakattā. Sabbasattānañhi paṭisandhicittaṃ, khīṇāsavassa cuticittaṃ, dvipañcaviññāṇāni, cattāri arūppavipākānīti soḷasa cittāni rūpaṃ na samuṭṭhāpenti. Tattha paṭisandhicittaṃ tāva vatthuno dubbalatāya appatiṭṭhitatāya paccayavekallatāya āgantukatāya ca rūpaṃ na samuṭṭhāpeti. Tattha hi sahajātaṃ vatthu uppādakkhaṇe dubbalaṃ hotīti vatthuno dubbalatāya rūpaṃ na samuṭṭhāpeti. Yathā ca papāte patanto puriso aññassa nissayo bhavituṃ na sakkoti, evaṃ etampi kammavegakkhittattā papāte patamānaṃ viya appatiṭṭhitaṃ. Iti kammavegakkhittattā, appatiṭṭhitatāyapi rūpaṃ na samuṭṭhāpeti.

“以前与现在”，意指受精卵两侧相对之五蕴中，首现何色？乃是色即色，而非非色。何以故？因结合心识非生色者。诸所有众生，彼结合心识，尽皆为已断烦恼之须弥心识，及五种识与四种非色成就果报的识，共十六识，不生色。因结合心识之弱，色性不稳，依他缘孤立而来，故不得生色。正如从出生时脆弱，如落水者不能依赖他人，色亦难稳妥。因业力单薄，虽有缘而不立色。

Paṭisandhicittañca vatthunā saddhiṃ apacchāapure uppannaṃ. Tassa vatthu purejātaṃ hutvā paccayo bhavituṃ na sakkoti. Sace sakkuṇeyya, rūpaṃ samuṭṭhāpeyya. Yatrāpi vatthu purejātaṃ hutvā paccayo bhavituṃ sakkoti, paveṇī ghaṭiyati, tatrāpi cittaṃ aṅgato aparihīnaṃyeva rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Yadi hi cittaṃ ṭhānakkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā rūpaṃ samuṭṭhāpeyya, paṭisandhicittampi rūpaṃ samuṭṭhāpeyya. Na pana cittaṃ tasmiṃ khaṇadvaye rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Yathā pana ahicchattakamakulaṃ pathavito uṭṭhahantaṃ paṃsucuṇṇaṃ gahetvāva uṭṭhahati, evaṃ cittaṃ purejātaṃ vatthuṃ nissāya uppādakkhaṇe aṭṭha rūpāni gahetvāva uṭṭhahati. Paṭisandhikkhaṇe ca vatthu purejātaṃ hutvā paccayo bhavituṃ na sakkotīti paccayavekallatāyapi paṭisandhicittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpeti.

结合心识与色具同处，生于左右二侧。其色本先生，无法作为缘。若能运转，则生色；若能于色本先生中有缘生，心识亦相应生，根状便成色。然心识本身于瞬间不可增长色。如同春泥土掀起含沙而升起八色。受彼先生色及缘之生起时，结合心识不能离彼而独起色。先生色就有缘结处，故结合心识亦不立色。

Yathā ca āgantukapuriso agatapubbaṃ padesaṃ gato aññesaṃ – ‘etha bho, antogāme vo annapānagandhamālādīni dassāmī’ti vattuṃ na sakkoti, attano avisayatāya appahutatāya, evameva paṭisandhicittaṃ āgantukanti attano āgantukatāyapi rūpaṃ na samuṭṭhāpeti. Apica samatiṃsa kammajarūpāni cittasamuṭṭhānarūpānaṃ ṭhānaṃ gahetvā ṭhitānītipi paṭisandhicittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpeti.

如入侵者初至他地，不能与为他地者说“这里有食香花等”，因心不属彼，亦不着彼。结合心识如是，其亦非色生，不能生色。虽有业行色蕴，心识非处所有色之根处，亦非色生。

Khīṇāsavassa pana cuticittaṃ vaṭṭamūlassa vūpasantattā na samuṭṭhāpeti. Tassa hi sabbabhavesu vaṭṭamūlaṃ vūpasantaṃ abhabbuppattikaṃ punabbhave paveṇī nāma natthi. Sotāpannassa pana satta bhave ṭhapetvā aṭṭhameva vaṭṭamūlaṃ vūpasantaṃ. Tasmā tassa cuticittaṃ sattasu bhavesu rūpaṃ samuṭṭhāpeti , sakadāgāmino dvīsu, anāgāmino ekasmiṃ. Khīṇāsavassa sabbabhavesu vaṭṭamūlassa vūpasantattā neva samuṭṭhāpeti.

已断结使心断灭者，对于轮回之根源涅盘之境界不生不尚起。彼者于一切有情中轮回之根源已断，未生不可复生，正如称为涅盘无有。初果入流者于七生之后，第八生时，轮回根源已断，故其断灭心于七生间现身，二次为初果入流者显现，余果阿那含一次显现。已断结使心断灭者，于一切有情轮回根源之涅盘不生不尚起。

Dvipañcaviññāṇesu pana jhānaṅgaṃ natthi, maggaṅgaṃ natthi, hetu natthīti cittaṅgaṃ dubbalaṃ hotīti cittaṅgadubbalatāya tāni rūpaṃ na samuṭṭhāpenti. Cattāri arūpavipākāni tasmiṃ bhave rūpassa natthitāya rūpaṃ na samuṭṭhāpenti. Na kevalañca tāneva, yāni aññānipi tasmiṃ bhave aṭṭha kāmāvacarakusalāni, dasa akusalāni, nava kiriyacittāni, cattāri āruppakusalāni, catasso āruppakiriyā, tīṇi maggacittāni, cattāri phalacittānīti dvecattālīsa cittāni uppajjanti, tānipi tattha rūpassa natthitāya eva rūpaṃ na samuṭṭhāpenti. Evaṃ paṭisandhicittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpeti.

于二十五种识中无禅那支分，无道支分，无缘故，故心法薄弱。因心法薄弱，诸识不生。四种非色界之果报位中无色法，色法不生。亦非唯此，彼世间又生八种欲界善法、十种不善法、九种业识、四种无色界善法、四种无色界业、三种道识、四种果识，共四十二种识生起。然于此无生色界法，色法不生。由此续存之识不生色界法。

Utu pana paṭhamaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Ko esa utu nāmāti? Paṭisandhikkhaṇe uppannānaṃ samatiṃsakammajarūpānaṃ abbhantarā tejodhātu. Sā ṭhānaṃ patvā aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti. Utu nāma cesa dandhanirodho; cittaṃ khippanirodhaṃ. Tasmiṃ dharanteyeva soḷasa cittāni uppajjitvā nirujjhanti. Tesu paṭisandhianantaraṃ paṭhamabhavaṅgacittaṃ uppādakkhaṇeyeva aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti. Yadā pana saddassa uppattikālo bhavissati, tadā utucittāni saddanavakaṃ nāma samuṭṭhāpessanti. Kabaḷīkārāhāropi ṭhānaṃ patvā aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti. Kuto panassa kabaḷīkārāhāroti? Mātito. Vuttampi cetaṃ –

天气初次生起时，能生色法。何等为天气？指续存时前后相续妄想等内在光明质地。该处生后八种色法。天气即心迅速熄灭，持持者于此生起十六种识，继而灭尽。续存之前一有情心出时，八种色法即生。及听觉出现时，天气识生起，生起名为『新声气』。食积火热入处也生八种色法。食积火热何所因生？谓母亲。云何言？经云：『依母所食饮水食物，人与母乳相依持命。』如是乳汁火热入母腹，便生八种色法。然此火热坚硬否？细软否？云何成立？初不成立；一人或两人七天不成立。或前时已成立，或后时；当母乳火热入孩身时，八种色法生起。

‘‘Yañcassa bhuñjatī mātā, annaṃ pānañca bhojanaṃ;

「谁如果是某人的养母，供给其饮食和食物，

Tena so tattha yāpeti, mātukucchigato naro’’ti. (saṃ. ni. 1.235);

由此那人在此处被称为养母怀中之人。」（相应部·尼柯耶 1.235）

Evaṃ kucchigato dārako mātarā ajjhohaṭaannapānaojāya yāpeti. Sāva ṭhānappattā aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti. Nanu ca sā ojā kharā? Vatthu sukhumaṃ? Kathaṃ tattha patiṭṭhātīti? Paṭhamaṃ tāva na patiṭṭhāti; ekassa vā dvinnaṃ vā sattāhānaṃ gatakāle patiṭṭhāti. Tato pana pure vā patiṭṭhātu pacchā vā; yadā mātarā ajjhohaṭaannapānaojā dārakassa sarīre patiṭṭhāti, tadā aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti.

如是，处于养母怀中的婴儿，靠养母供给的食物和饮水生活。养母在该处集聚八种形态。然则，这些养育之力坚硬么？是否柔弱微妙？如何在此建立其根基呢？初时尚未确立；在一或二个星期的期间里逐渐确立。之后，可以在先前或后来确立；当养母供给的食物与饮水在婴儿体内安住时，八种形态才得以集聚。

Opapātikassāpi pakatipaṭiyattānaṃ khādanīyabhojanīyānaṃ atthiṭṭhāne nibbattassa tāni gahetvā ajjhoharato ṭhānappattā ojā rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Eko annapānarahite araññe nibbattati, mahāchātako hoti, attanova jivhāya kheḷaṃ parivattetvā gilati. Tatrāpissa ṭhānappattā ojā rūpaṃ samuṭṭhāpeti.

即便是他出生时具有先天优势者，在具备可食用与可饮用之处，得具此地而生时，亦摄取其地而行，随即于地点而起，激发力量形象。有人于无粮饮水的森林中出生，似巨鹤，高昂振舌戏弄而吞食。彼处亦于地点起，激发力量形象。

Evaṃ pañcavīsatiyā koṭṭhāsesu dveva rūpāni rūpaṃ samuṭṭhāpenti – tejodhātu ca kabaḷīkārāhāro ca. Arūpepi dveyeva dhammā rūpaṃ samuṭṭhāpenti – cittañceva kammacetanā ca. Tattha rūpaṃ uppādakkhaṇe ca bhaṅgakkhaṇe ca dubbalaṃ, ṭhānakkhaṇe balavanti ṭhānakkhaṇe rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Cittaṃ ṭhānakkhaṇe ca bhaṅgakkhaṇe ca dubbalaṃ, uppādakkhaṇeyeva balavanti uppādakkhaṇeyeva rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Kammacetanā niruddhāva paccayo hoti. Atīte kappakoṭisatasahassamatthakepi hi āyūhitaṃ kammaṃ etarahi paccayo hoti. Etarahi āyūhitaṃ anāgate kappakoṭisatasahassapariyosānepi paccayo hotīti. Evaṃ ‘pubbāparato’ veditabbā.

如此于二十五个境界中，仅有两种力量形象显现——为光之元素与火之熔炼元素。无形者仅二法生产力量形象——即心与业意。其中心于生起与消亡时皆微弱，但于具有场所之时则强大，场所时能成生力量形象。心于场所时及消亡时俱微弱，生起瞬时强大足以生成力量形象。业意受阻碍时，成为其因。即使过去经历无数亿劫之业，亦现作为现在之因；现在之业继承未来无数亿劫之果报。故应知所谓「前后相继」。

‘Addhānaparicchedato’ti rūpaṃ kittakaṃ addhānaṃ tiṭṭhati? Arūpaṃ kittakanti? Rūpaṃ garupariṇāmaṃ dandhanirodhaṃ. Arūpaṃ lahupariṇāmaṃ khippanirodhaṃ. Rūpe dharanteyeva soḷasa cittāni uppajjitvā nirujjhanti. Taṃ pana sattarasamena cittena saddhiṃ nirujjhati. Yathā hi puriso ‘phalaṃ pātessāmī’ti muggarena rukkhasākhaṃ pahareyya, phalāni ca pattāni ca ekakkhaṇeyeva vaṇṭato mucceyyuṃ. Tattha phalāni attano bhārikatāya paṭhamataraṃ pathaviyaṃ patanti, pattāni lahukatāya pacchā. Evameva muggarappahārena pattānañca phalānañca ekakkhaṇe vaṇṭato muttakālo viya paṭisandhikkhaṇe rūpārūpadhammānaṃ ekakkhaṇe pātubhāvo; phalānaṃ bhārikatāya paṭhamataraṃ pathaviyaṃ patanaṃ viya rūpe dharanteyeva soḷasannaṃ cittānaṃ uppajjitvā nirujjhanaṃ; pattānaṃ lahukatāya pacchā pathaviyaṃ patanaṃ viya rūpassa sattarasamena cittena saha nirujjhanaṃ.

所谓「依照阶段」是指形色随阶段而立？无形是指何？形为重变化，即断枝灭；无形为轻变化，即速灭。持形时立有十六心生起而灭，此时与十七心共灭。譬如人若欲摘果，棍击树枝，果叶瞬时落尽。果因其重先落地，叶因其轻随后。若人以棍击，果叶同时瞬时落地，形色法于瞬间亦如果叶落地般，于摘时随重轻分别，十六心和十七心随之共灭。

Tattha kiñcāpi rūpaṃ dandhanirodhaṃ garupariṇāmaṃ, cittaṃ khippanirodhaṃ lahupariṇāmaṃ, rūpaṃ pana arūpaṃ arūpaṃ vā rūpaṃ ohāya pavattituṃ na sakkonti. Dvinnampi ekappamāṇāva pavatti. Tatrāyaṃ upamā – eko puriso lakuṇṭakapādo, eko dīghapādo. Tesu ekato maggaṃ gacchantesu yāva dīghapādo ekapadavāraṃ akkamati, tāva itaro pade padaṃ akkamitvā soḷasapadavārena gacchati. Dīghapādo lakuṇṭakapādassa soḷasa padavāre attano pādaṃ añchitvā ākaḍḍhitvā ekameva padavāraṃ karoti. Iti ekopi ekaṃ atikkamituṃ na sakkoti. Dvinnampi gamanaṃ ekappamāṇameva hoti. Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Lakuṇṭakapādapuriso viya arūpaṃ; dīghapādapuriso viya rūpaṃ; dīghapādassa ekaṃ padavāraṃ akkamaṇakāle itarassa soḷasapadavāraakkamanaṃ viya rūpe dharanteyeva arūpadhammesu soḷasannaṃ cittānaṃ uppajjitvā nirujjhanaṃ; dvinnaṃ purisānaṃ lakuṇṭakapādapurisassa soḷasa padavāre itarassa attano pādaṃ añchitvā ākaḍḍhitvā ekapadavārakaraṇaṃ viya rūpassa sattarasamena cittena saddhiṃ nirujjhanaṃ; dvinnaṃ purisānaṃ aññamaññaṃ anohāya ekappamāṇeneva gamanaṃ viya arūpassa rūpaṃ rūpassa arūpaṃ anohāya ekappamāṇeneva pavattananti. Evaṃ ‘addhānaparicchedato’ veditabbā.

其中形为重变化断枝灭，心为轻变化速灭，形与无形离异后无法继续运作。二者均以一单位衡量而行。譬如一人有短步与长步，行路时若长步未跨越单一步长，则短步以十六步达终点。长步人于短步人之十六步中屈伸脚步，仅跨一单位步长。故二者均不可超越一单位，运动均等。如此应了知「依照阶段」之义。短步人如无形，长步人如形；长步人在跨步时于无形法十六心生灭，短步人以心和合共灭。二人彼此离开以一单位同等运动，如无形对形之变迁。故名「依照阶段」。

‘Ekuppādanānānirodhato’ti idaṃ pacchimakammajaṃ ṭhapetvā dīpetabbaṃ. Paṭhamañhi paṭisandhicittaṃ, dutiyaṃ bhavaṅgaṃ, tatiyaṃ bhavaṅgaṃ…pe… soḷasamaṃ bhavaṅgaṃ. Tesu ekekassa uppādaṭṭhitibhaṅgavasena tayo tayo khaṇā. Tattha ekekassa cittassa tīsu tīsu khaṇesu samatiṃsa samatiṃsa kammajarūpāni uppajjanti. Tesu paṭisandhicittassa uppādakkhaṇe samuṭṭhitaṃ kammajarūpaṃ sattarasamassa bhavaṅgacittassa uppādakkhaṇeyeva nirujjhati; ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitaṃ ṭhitikkhaṇeyeva; bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitaṃ bhaṅgakkhaṇeyeva nirujjhati. Evaṃ dutiyabhavaṅgacittaṃ ādiṃ katvā attano attano sattarasamena cittena saddhiṃ yojetvā nayo netabbo. Iti soḷasa tikā aṭṭhacattālīsa honti. Ayaṃ aṭṭhacattālīsakammajarūpapaveṇī nāma. Sā panesā rattiñca divā ca khādantānampi bhuñjantānampi suttānampi pamattānampi nadīsoto viya ekantaṃ pavattati yevāti. Evaṃ ‘ekuppādanānānirodhato’ veditabbā.

所谓「单一生起及灭除」应于后者行为上下阐发。首为续生心，次为存有心，如此至第十六存有心。每心生起与灭除有三时段，产生时、持续时、消亡时。于此续生心生起时聚起业形，十七存有心消亡时乃断灭，持续时相同，消亡时亦同。由此始于第二存有直到十七存有，皆随其心和合伴随导引而行。十六之注疏称此为业形流连。此流连如河水昼夜流动，时而饮食，时而懈怠，时而安住。故应知所谓「单一生起及灭除」。

‘Nānuppādaekanirodhatā’ pacchimakammajena dīpetabbā. Tattha āyusaṃkhārapariyosāne soḷasannaṃ cittānaṃ vāre sati heṭṭhāsoḷasakaṃ uparisoḷasakanti dve ekato yojetabbāni. Heṭṭhāsoḷasakasmiñhi paṭhamacittassa uppādakkhaṇe samuṭṭhitaṃ samatiṃsakammajarūpaṃ uparisoḷasakasmiṃ paṭhamacittassa uppādakkhaṇeyeva nirujjhati; ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitaṃ tassa ṭhitikkhaṇeyeva bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitaṃ tassa bhaṅgakkhaṇeyeva nirujjhati. Heṭṭhimasoḷasakasmiṃ pana dutiyacittassa…pe… soḷasamacittassa uppādakkhaṇe samuṭṭhitaṃ samatiṃsakammajarūpaṃ cuticittassa uppādakkhaṇeyeva nirujjhati; tassa ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitaṃ cuticittassa ṭhitikkhaṇeyeva; bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitaṃ cuticittassa bhaṅgakkhaṇeyeva nirujjhati. Tato paṭṭhāya kammajarūpapaveṇī na pavattati. Yadi pavatteyya, sattā akkhayā avayā ajarā amarā nāma bhaveyyuṃ.

所谓「多重生起与单一定止」当于后者行为作光明阐发。于生命终止，十七心中之“下旬十六心”与“上旬十六心”为二合一依存。于下旬十六心之生起处立起聚合业形，生起时盛，持续与消亡时灭。上旬十六心依生起而灭。于下旬十六心之第二心至第十六心，亦复如是，至第十七心。由此业形流续终结，不复流转。若复流转，则众生无始无终，称为不死不老。

Ettha pana yadetaṃ ‘sattarasamassa bhavaṅgacittassa uppādakkhaṇeyeva nirujjhatī’tiādinā nayena ‘ekassa cittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ rūpaṃ aññassa uppādakkhaṇe nirujjhatī’ti aṭṭhakathāyaṃ āgatattā vuttaṃ, taṃ ‘‘yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati, tassa cittasaṅkhāro nirujjhatī’’ti? ‘‘Āmantā’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.79) imāya pāḷiyā virujjhati. Kathaṃ? Kāyasaṅkhāro hi cittasamuṭṭhāno assāsapassāsavāto. Cittasamuṭṭhānarūpañca cittassa uppādakkhaṇe uppajjitvā yāva aññāni soḷasa cittāni uppajjanti tāva tiṭṭhati. Tesaṃ soḷasannaṃ sabbapacchimena saddhiṃ nirujjhati. Iti yena cittena saddhiṃ uppajjati, tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhati; na kassaci cittassa uppādakkhaṇe vā ṭhitikkhaṇe vā nirujjhati, nāpi ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā uppajjati. Esā cittasamuṭṭhānarūpassa dhammatāti niyamato cittasaṅkhārena saddhiṃ ekakkhaṇe nirujjhanato ‘‘āmantā’’ti vuttaṃ.

此处缘于说『七十八个刹那的心识于生起时即灭尽』等言说，故于注疏中以『一心生起时生起的色法于他心生起时即灭』为理据而表述。于此，即有『何者身行灭，则心行灭』之义。此所谓『毁灭者』法（Yama. 2. 行法79）在巴利语中即是“virujjhati”。何以故？身行（身根行）本为心之生起，即呼吸气（吸呼气）也。此心所生起之色法，在心生起刹那已现，且直到生起出其他十六心识时，该色法乃常存在。至于这十六心识全部随同行灭，则其前身行随之断灭。依此而论，因与此身根心识同时生起，故该色法随之断灭；无有任何心识于生起或存在刹那中如是断灭，亦无于生起或断灭之际其他心识随之生起。此即色法为心所生起之法，而依一定之心行，刹那同时断灭之故称为『毁灭者』法。

Yo cāyaṃ cittasamuṭṭhānassa khaṇaniyamo vutto kammādisamuṭṭhānassāpi ayameva khaṇaniyamo. Tasmā paṭisandhicittena sahuppannaṃ kammajarūpaṃ tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhati. Paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe uppannaṃ aṭṭhārasamassa uppādakkhaṇe nirujjhati. Paṭisandhicittassa bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ aṭṭhārasamassa ṭhānakkhaṇe nirujjhatīti iminā nayenettha yojanā kātabbā. Tato paraṃ pana utusamuṭṭhānikapaveṇīyeva tiṭṭhati. ‘Nīharitvā jhāpethā’ti vattabbaṃ hoti. Evaṃ ‘nānuppādaekanirodhato’ veditabbā.

又说，此心识生起之刹那规律，且适用于业等所生诸法生起。由过去续心识随同未尽之业随其本伴，故随此七十八刹那同步断灭。续心于存在刹那所生起者，在十八刹那生起之时断灭；续心于断灭刹那生起者，则于十八刹那存在时断灭。依此理据，故此当作联结释义。然后如同雨季流水之流亦随流逝。故应知此乃为“于无数生起与一切灭尽”的理据。

‘Ekuppādaekanirodhato’ti rūpaṃ pana rūpena saha ekuppādaṃ ekanirodhaṃ. Arūpaṃ arūpena saha ekuppādaṃ ekanirodhaṃ. Evaṃ ‘ekuppādaekanirodhato’ veditabbā.

所谓『一生起一灭尽』，即色法与色法并存之时，彼此生起且彼此灭尽。无色法亦然，亦于无色法并存时，一一生起一一灭尽。由此可辨知所谓“一生起一灭尽”。

‘Nānuppādanānānirodhatā’ pana catusantatirūpena dīpetabbā. Imassa hi uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantassa sarīrassa tattha tattha catusantatirūpaṃ ghanapuñjabhāvena vattati. Evaṃ vattamānassāpissa na ekuppādāditā sallakkhetabbā. Yathā pana upacikarāji vā kipillikarāji vā olokiyamānā ekābaddhā viya hoti, na pana ekābaddhā. Aññissā hi sīsasantike aññissā sīsampi udarampi pādāpi, aññissā udarasantike aññissā sīsampi udarampi pādāpi, aññissā pādasantike aññissā sīsampi udarampi pādāpi honti. Evameva catusantatirūpānampi aññassa uppādakkhaṇe aññassa uppādopi hoti ṭhitipi bhaṅgopi, aññassa ṭhitikkhaṇe aññassa uppādopi hoti ṭhitipi bhaṅgopi, aññassa bhaṅgakkhaṇe aññassa uppādopi hoti ṭhitipi bhaṅgopi. Evamettha ‘nānuppādanānānirodhatā’ veditabbā.

所谓『诸生起异灭』，乃四向不断之色法显示。其于足底、下毛之间、发际体表处各处显现四向之色法聚合。如此现前法中，不可谓色法为单一连接者。如同看护国王或国王臣属，虽看似一体，实则不一。因他方有头部他体亦有腹、足等部位；不同部位生起、存在、断灭各异。且彼此于生起或断灭刹那生起断灭，此理亦于四向色法如是。故应知此即诸生起异灭之义理。

‘Atītādīni’ pana dūradukapariyosānāni pāḷiyaṃ āgatāneva. ‘Paccayasamuṭṭhānāni’pi ‘‘kammajaṃ, kammapaccayaṃ, kammapaccayautusamuṭṭhāna’’ntiādinā (dha. sa. aṭṭha. 975) nayena heṭṭhā kathitāniyeva. Pañcapi pana khandhā parinipphannāva honti, no aparinipphannā; saṅkhatāva no asaṅkhatā; apica nipphannāpi hontiyeva. Sabhāvadhammesu hi nibbānamevekaṃ aparinipphannaṃ anipphannañca. Nirodhasamāpatti pana nāmapaññatti ca kathanti? Nirodhasamāpatti lokiyalokuttarāti vā saṅkhatāsaṅkhatāti vā parinipphannāparinipphannāti vā na vattabbā. Nipphannā pana hoti samāpajjantena samāpajjitabbato. Tathā nāmapaññatti. Sāpi hi lokiyādibhedaṃ na labhati; nipphannā pana hoti no anipphannā; nāmaggahaṇañhi gaṇhantova gaṇhātīti.

所谓『过去等』字句，乃指经中遥远之苦恼义。又『缘起』说中，亦有『因业生起、业之因、业之因缘起』等等用语（法句经等），据此理据，言说方才所列举者。五蕴皆已尽灭，无未尽灭者。已集之法非断灭滞留法。即使已尽之法亦有存在之义。然灭尽境界于世俗法中既无名称，亦无分别，故不应当说。灭尽之际，于今世与出世间法分类无意义。灭尽者依理必随生起而得灭。名称观念亦随生灭而有。彼灭尽乃非非尽，必为灭而不灭。名称持有如实承续者，依理而定。

Kamādivinicchayakathā业等抉择说

Evaṃ pakiṇṇakato khandhe viditvā puna etesuyeva –

如此辨析蕴之理，既知此理，复明示以下诸义──

Khandhesu ñāṇabhedatthaṃ, kamatotha visesato;

于蕴中，『识』之差别的目的，特别是在欲界中显著。

Anūnādhikato ceva, upamāto tatheva ca.

至少是较多的，也是一种相似。

Daṭṭhabbato dvidhā evaṃ, passantassatthasiddhito;

从观察的角度来看，识仅有两种，且能成立其义。

Vinicchayanayo sammā, viññātabbo vibhāvinā.

正确地进行分类的途径，需要通过分析方可知晓。

Tattha ‘kamato’ti idha uppattikkamo, pahānakkamo, paṭipattikkamo, bhūmikkamo, desanākkamoti bahuvidho kamo.

其中“在欲”指的是欲界的生成、消失、修习、基础及宣说的多种欲。

Tattha ‘‘paṭhamaṃ kalalaṃ hoti, kalalā hoti abbuda’’nti (saṃ. ni. 1.235) evamādi uppattikkamo. ‘‘Dassanena pahātabbā dhammā, bhāvanāya pahātabbā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 8) evamādi pahānakkamo. ‘‘Sīlavisuddhi, cittavisuddhī’’ti (ma. ni. 1.259; paṭi. ma. 3.41) evamādi paṭipattikkamo. ‘‘Kāmāvacarā , rūpāvacarā’’ti evamādi bhūmikkamo. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā’’ti (dī. ni. 3.145) vā ‘‘dānakathaṃ sīlakatha’’nti (ma. ni. 2.69; dī. ni. 1.298) vā evamādi desanākkamo. Tesu idha uppattikkamo tāva na yujjati, kalalādīnaṃ viya khandhānaṃ pubbāpariyavavatthānena anuppattito; na pahānakkamo kusalābyākatānaṃ appahātabbato; na paṭipattikkamo akusalānaṃ appaṭipajjanīyato; na bhūmikkamo vedanādīnaṃ catubhūmakapariyāpannattā.

其中“第一，波动或喧嚣”是欲界的生成；“依观察应舍弃之法、应为修除之法”是欲界的消失；“戒清净、心清净”是欲界的修习；“欲的行为、色的行为”是欲界的基础；“四念处、四正勤”或“施戒法”等为欲界的宣说。这些生成之欲，如波动等，因蕴的前后缘起而未生。消失之欲，则是不善业不应舍弃者不舍弃。修习之欲，指不善业不可修习者不修习。基础之一，因受等四基础所围绕而不具足。

Desanākkamo pana yujjati. Abhedena hi yaṃ pañcasu khandhesu attaggāhapatitaṃ veneyyajanaṃ samūhaghanavinibbhogadassanena attaggāhato mocetukāmo bhagavā hitakāmo tassa janassa sukhaggahaṇatthaṃ cakkhuādīnampi visayabhūtaṃ oḷārikaṃ paṭhamaṃ rūpakkhandhaṃ desesi. Tato iṭṭhāniṭṭharūpasaṃveditaṃ vedanaṃ, yaṃ vedayati taṃ sañjānātīti evaṃ vedanāvisayassa ākāraggāhikaṃ saññaṃ, saññāvasena abhisaṅkhārake saṅkhāre, tesaṃ vedanādīnaṃ nissayaṃ adhipatibhūtañca viññāṇanti evaṃ tāva ‘kamato’ vinicchayanayo viññātabbo.

「说法的对象有所依止。因为欲解脱者心已深陷于五蕴中，对欲界众生的烦恼、苦恼、杂染、受不净之相的证明已清楚了，心已陷入蕴界，犹如欲求解脱的意愿，世尊为了使那类众生获得快乐安稳，先说自眼根等六处生起的境界中有分别的色蕴。随后又说有令意乐不乐的受报感受，即对感受对象的心所印象，即感受之所如实体悟的念想，及念想所引发的行，依此诸感受而生依止的、支配一切而高越的识。如此说法，应当以识为根本道理加以辨析。

‘Visesato’ti khandhānañca upādānakkhandhānañca visesato. Ko pana tesaṃ viseso? Khandhā tāva avisesato vuttā, upādānakkhandhā sāsavaupādānīyabhāvena visesetvā. Yathāha –

「所谓『特别』，即对五蕴及五受取蕴的特别分别。究竟何以为特别呢？五蕴本是说无特异，受取蕴则以染污烦恼受取之性格被称为特别。例说：

‘‘Pañca, bhikkhave, khandhe desessāmi pañcupādānakkhandhe ca, taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, pañcakkhandhā? Yaṃ kiñci, bhikkhave, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… santike vā – ayaṃ vuccati, rūpakkhandho. Yā kāci vedanā…pe… yā kāci saññā…pe… ye keci saṅkhārā…pe… yaṃ kiñci viññāṇaṃ …pe… santike vā – ayaṃ vuccati, viññāṇakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, pañcakkhandhā. Katame ca, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā? Yaṃ kiñci, bhikkhave, rūpaṃ…pe… santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ – ayaṃ vuccati, rūpūpādānakkhandho. Yā kāci vedanā…pe… yaṃ kiñci viññāṇaṃ…pe… santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ – ayaṃ vuccati, bhikkhave, viññāṇupādānakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā’’ti (saṃ. ni. 3.48).

「『比库们，我将说五蕴和五受取蕴，尔等听受。何为五蕴？凡一切已往、未来和现在的色身及其存在附近者，称为色蕴。或一切受感……或一切想识……或一切行持……或一切识见……及其存在附近者，称为识蕴。这即称为五蕴。何为五受取蕴？凡一切色及其存在附近，染污而可受取的，即称色受取蕴。一切受感……及一切识及其存在附近，染污可受取者，称识受取蕴。此即称为五受取蕴。』（三藏经集部3.48）

Ettha ca yathā vedanādayo anāsavāpi sāsavāpi atthi, na evaṃ rūpaṃ. Yasmā panassa rāsaṭṭhena khandhabhāvo yujjati tasmā khandhesu vuttaṃ. Yasmā rāsaṭṭhena ca sāsavaṭṭhena ca upādānakkhandhabhāvo yujjati tasmā upādānakkhandhesu vuttaṃ. Vedanādayo pana anāsavāva khandhesu vuttā, sāsavā upādānakkhandhesu. ‘Upādānakkhandhā’ti ettha ca upādānagocarā khandhā upādānakkhandhāti evamattho daṭṭhabbo. Idha pana sabbepete ekajjhaṃ katvā khandhāti adhippetā.

「此处虽论感受等蕴，带无染与染污二义，色则非如此。盖因以染执量为蕴特相，故称五蕴。复以红染覆之，故谓五受取蕴。感受等无染蕴属五蕴，有染蕴属五受取蕴。此所谓五受取蕴，即染污所缘之蕴。此中诸蕴总聚作一，即以蕴为总括。

‘Anūnādhikato’ti kasmā pana bhagavatā pañceva khandhā vuttā anūnā anadhikāti? Sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgahato, attattaniyaggāhavatthussa etapparamato, aññesañca tadavarodhato. Anekappabhedesu hi saṅkhatadhammesu sabhāgavasena saṅgayhamānesu rūpaṃ rūpasabhāgasaṅgahavasena eko khandho hoti, vedanā vedanāsabhāgasaṅgahavasena eko khandho hoti. Esa nayo saññādīsupi. Tasmā sabbasaṅkhatasabhāgasaṅgahato pañceva vuttā. Etaparamañcetaṃ attattaniyaggāhavatthu yadidaṃ rūpādayo pañca. Vuttañhetaṃ – ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati rūpaṃ upādāya rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti (saṃ. ni. 3.207). Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu…. Viññāṇe sati viññāṇaṃ upādāya viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti. Tasmā attattaniyaggāhavatthussa etaparamatopi pañceva vuttā. Yepi caññe sīlādayo pañca dhammakkhandhā vuttā, tepi saṅkhārakkhandhapariyāpannattā ettheva avarodhaṃ gacchanti. Tasmā aññesaṃ tadavarodhatopi pañceva vuttāti. Evaṃ ‘anūnādhikato’ vinicchayanayo viññātabbo.

「『不多不少』为何，世尊言五蕴不多不少？因一切群聚诸法虽相差异，然作为整体存在于各，因此作为个别，以及其他阻碍，诸差别存在外，诸蕴内部依其共分组成整体，色以色组成整体，受以受组成整体，想、行、识同理。此理亦适用于想等。故五蕴为色等五个。经典云：『色有念时，心生执着，作我所我等想法』（三藏经集部3.207）。受、想、行、识亦复如是。故依执着为特性者，最少亦为五个。其他如性格等五蕴亦包括行蕴范畴，并不相违。故其他差异之五蕴亦具此义。此『不多不少』理当如是辨析。

‘Upamāto’ti ettha hi gilānasālūpamo rūpupādānakkhandho gilānūpamassa viññāṇupādānakkhandhassa vatthudvārārammaṇavasena nivāsanaṭṭhānato, gelaññūpamo vedanupādānakkhandho ābādhakattā, gelaññasamuṭṭhānūpamo saññupādānakkhandho kāmasaññādivasena rāgādisampayuttavedanāsambhavā, asappāyasevanūpamo saṅkhārupādānakkhandho vedanāgelaññassa nidānattā. ‘‘Vedanaṃ vedanattāya saṅkhatamabhisaṅkharontī’’ti (saṃ. ni. 3.79) hi vuttaṃ. Tathā ‘‘akusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ kāyaviññāṇaṃ uppannaṃ hoti dukkhasahagata’’nti (dha. sa. 556). Gilānūpamo viññāṇupādānakkhandho vedanāgelaññena aparimuttattā. Apica cārakakāraṇaaparādhakāraṇakārakaaparādhikūpamā ete bhājanabhojanabyañjanaparivesakabhuñjakūpamā cāti, evaṃ ‘upamāto’ vinicchayanayo viññātabbo.

「譬喻说，如病院之譬，色受取蕴如病体之所在，识受取蕴为病体之觉知门户，感受受取蕴为病痛之原因，想受取蕴类似生病之烦恼情欲及心感受，行为受取蕴似病因导致感染。经言：『感受发起聚集而缠缚身心』（三藏经集部3.79）。又言：『恶业果报，由于恶业种子，乃于身体识心产生苦等』（法句经注556）。识受取蕴因感受病苦而不安定。又因外行如行走、因犯戒律而致感受不安，因食用不调诸物而产生等等，均堪作类比。此即『譬喻』辨析理路。」

‘Daṭṭhabbato dvidhā’ti saṅkhepato vitthārato cāti evaṃ dvidhā daṭṭhabbato pettha vinicchayanayo viññātabbo. Saṅkhepato hi pañcupādānakkhandhā āsivisūpame (saṃ. ni. 4.238) vuttanayena ukkhittāsikapaccatthikato, bhārasuttavasena (saṃ. ni. 3.22) bhārato, khajjanīyapariyāyavasena (saṃ. ni. 3.79) khādakato, yamakasuttavasena (saṃ. ni. 3.85) aniccadukkhānattasaṅkhatavadhakato daṭṭhabbā.

『应见有二』者，简略者，详尽者也。此处所谓二者，乃观察所见之法应有二种检验，必当识知。简略言之，即依五取蕴为根，以恶刺为喻，令外直观；依重负为例，显其负载；依啮咬痛苦之喻，辨其损坏；依对立例，析其无常、苦与无我三相，示其灭尽故。

Vitthārato panettha pheṇapiṇḍo viya rūpaṃ daṭṭhabbaṃ, udakapubbuḷo viya vedanā, marīcikā viya saññā, kadalikkhandho viya saṅkhārā, māyā viya viññāṇaṃ. Vuttañhetaṃ –

详尽言之，此处应见之色，犹如泡沫一块；受，犹如水上气泡；想，犹如雾气；行，犹如水藻；识，犹如幻影般。所谛已云：

‘‘Pheṇapiṇḍūpamaṃ rūpaṃ, vedanā pubbuḷūpamā;

『色，如泡沫之块；受，如初起泡沫；

Marīcikūpamā saññā, saṅkhārā kadalūpamā;

想，如雾气；行，如水藻；

Māyūpamañca viññāṇaṃ, desitādiccabandhunā’’ti. (saṃ. ni. 3.95);

识，亦如幻影；是诸前述者教诲之真理也。』

Tattha rūpādīnaṃ pheṇapiṇḍādīhi evaṃ sadisatā veditabbā – yathā hi pheṇapiṇḍo nissārova evaṃ rūpampi niccasāradhuvasāraattasāravirahena nissārameva. Yathā ca so ‘iminā pattaṃ vā thālakaṃ vā karissāmī’ti gahetuṃ na sakkā, gahitopi tamatthaṃ na sādheti bhijjateva; evaṃ rūpampi ‘nicca’nti vā ‘dhuva’nti vā ‘aha’nti vā ‘mama’nti vā gahetuṃ na sakkā, gahitampi na tathā tiṭṭhati, aniccaṃ dukkhaṃ anattā asubhaññeva hotīti. Evaṃ ‘pheṇapiṇḍasadisameva’ hoti.

由此，即色及诸法皆应观见如泡沫样；如泡沫本无常，色亦常断灭无常，自非实体。不净、苦、无我，犹如泡沫无实体可握。正如泡沫无处可执，即使尝试執持其叶板瓣片，亦无能得。持之不稳，迅即破灭。色亦如是，非常、非我、不净、苦。故曰『如泡沫』。

Yathā vā pana pheṇapiṇḍo chiddāvachiddo anekasandhighaṭito bahūnnaṃ udakasappādīnaṃ pāṇānaṃ āvāso, evaṃ rūpampi chiddāvachiddaṃ anekasandhighaṭitaṃ. Kulavasena cettha asīti kimikulāni vasanti. Tadeva tesaṃ sūtigharampi vaccakuṭipi gilānasālāpi susānampi. Na te aññattha gantvā gabbhavuṭṭhānādīni karonti. Evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ. Yathā ca pheṇapiṇḍo āditova badarapakkamatto hutvā anupubbena pabbatakūṭamattopi hoti, evaṃ rūpampi ādito kalalamattaṃ hutvā anupubbena byāmamattampi gomahiṃsahatthiādīnaṃ vasena pabbatakūṭamattampi hoti, macchakacchapādīnaṃ vasena anekayojanasatappamāṇampi. Evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ. Yathā ca pheṇapiṇḍo uṭṭhitamattopi bhijjati, thokaṃ gantvāpi, samuddaṃ patvā pana avassameva bhijjati; evameva rūpampi kalalabhāvepi bhijjati, abbudādibhāve, antarā pana abhejjamānampi vassasatāyukānaṃ vassasataṃ patvā avassameva bhijjati, maraṇamukhe cuṇṇavicuṇṇaṃ hoti. Evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ.

譬如泡沫团破裂分散，聚合缠绕于众多水波之间，水波如数众多的生命栖所，色法亦如泡沫团被破裂分散，缠绕聚集。就如家族而言，其中居住着众多家人；相同地，泡沫团也既如管状的房舍，也如巢穴临床所，是病所亦是住处。它们不往他处去却生育孕育诸事。色法正如泡沫团。又如泡沫团从开始如蜜蜂巢帽状，渐次呈山峰状；色法亦从原始浆液状，渐次为灰色，聚集如牛、鹿、大象等栖居的山峰状，延伸至以鱼、龟等栖息的大片水域。色法亦如泡沫团。又如泡沫团扬起时，虽起散落，却落水即消失；色法亦于浆液状态沉没，浮现于大海之上，即使天界诸众生隔水居住百年，尚且沉没。临死时分崩离析，如泡沫团一般。色法亦如泡沫团。

Yathā pana pubbuḷo asāro, evaṃ vedanāpi. Yathā ca so abalo, agayhupago, na sakkā taṃ gahetvā phalakaṃ vā āsanaṃ vā kātuṃ, gahitaggahitopi bhijjateva; evaṃ vedanāpi abalā, agayhupagā, na sakkā ‘niccā’ti vā ‘dhuvā’ti vā gahetuṃ, gahitāpi na tathā tiṭṭhati. Evaṃ agayhupagatāyapi vedanā ‘pubbuḷasadisā’. Yathā pana tasmiṃ tasmiṃ udakabindumhi pubbuḷo uppajjati ceva nirujjhati ca, na ciraṭṭhitiko hoti; evaṃ vedanāpi uppajjati ceva nirujjhati ca, na ciraṭṭhitikā hoti, ekaccharakkhaṇe koṭisatasahassasaṅkhyā uppajjitvā nirujjhati. Yathā ca pubbuḷo udakatalaṃ, udakabinduṃ , udakajallakaṃ saṅkaḍḍhitvā puṭaṃ katvā gahaṇavātañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati; evaṃ vedanāpi vatthuṃ, ārammaṇaṃ, kilesajālaṃ, phassasaṅghaṭṭanañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati. Evampi vedanā pubbuḷasadisā.

又譬如水泡空无实体，感受亦复如是，感受脆弱无力，不可执持，不能如手持物或坐椅时持久存在，即使被抓持亦必灭散，感受亦如水泡空无依持。又譬如水泡生于水珠之上，生起又灭尽，无久住性质；感受亦复如是，生起又灭尽，不久持久，百万千万倍的周期中不断生灭。又譬如水泡因四缘和合，即水面、水珠、水和空气形成泡沫，感受亦如四缘合和起，因缘触聚形成的心理作用感受。感受亦如水泡。

Saññāpi asārakaṭṭhena ‘marīcisadisā’. Tathā agayhupagaṭṭhena; na hi sakkā taṃ gahetvā pivituṃ vā nhāyituṃ vā bhājanaṃ vā pūretuṃ. Apica yathā marīci vipphandati, sañjātūmivego viya khāyati; evaṃ nīlasaññādibhedā saññāpi nīlādianubhavanatthāya phandati vipphandati. Yathā ca marīci mahājanaṃ vippalambheti , ‘paripuṇṇavāpī viya paripuṇṇanadī viya dissatī’ti vadāpeti; evaṃ saññāpi vippalambheti, ‘idaṃ nīlakaṃ subhaṃ sukhaṃ nicca’nti vadāpeti. Pītakādīsupi eseva nayo. Evaṃ vippalambhanenāpi marīcisadisā.

识亦如无实体木料上的灰烬，亦如脆弱无助；识不能被持取、饮食、洗浴、盛食，无可执持。识如灰烬因风飘散，若生起则纷乱不稳，识之变化亦然。识虽生于各种色相上，变化多端，识依各识境出现异色，如蓝色等诸种形态，因识之变故，出现诸分别现象。犹如火毒、风热等诸现象，识混杂变化，似幻似真。多数众生受此欺骗，误以为金、银、珍宝之相为真，识亦多成欺诈幻象。识亦如幻象。特别是其内在形体难观，为不净。

Saṅkhārāpi asārakaṭṭhena ‘kadalikkhandhasadisā’. Tathā agayhupagaṭṭhena. Yatheva hi kadalikkhandhato kiñci gahetvā na sakkā gopānasīādīnamatthāya upanetuṃ, upanītampi na tathā hoti; evaṃ saṅkhārāpi na sakkā niccādivasena gahetuṃ, gahitāpi na tathā honti. Yathā ca kadalikkhandho bahuvaṭṭisamodhāno hoti, evaṃ saṅkhārakkhandhopi bahudhammasamodhāno. Yathā ca kadalikkhandho nānālakkhaṇo, aññoyeva hi bāhirāya pattavaṭṭiyā vaṇṇo, añño tato abbhantarabbhantarānaṃ; evameva saṅkhārakkhandhopi aññadeva phassassa lakkhaṇaṃ, aññaṃ cetanādīnaṃ. Samodhānetvā pana saṅkhārakkhandhotveva vuccatīti. Evampi saṅkhārakkhandho kadalikkhandhasadiso.

行法亦如无实体的枯柴，亦如脆弱无助。行不能被持久或护持用以利益他人；即使持有亦不能久立。行法如枯柴，燃烧时多方向散布变化，行法亦复杂多变异。又如枯柴具各种特征，彼处外部有火燃烧颜色，内部与外部各异，行法亦具异相，为心行所感。行义借此聚和叫做行法之蕴。行与枯柴相类似。

Viññāṇampi asārakaṭṭhena ‘māyāsadisaṃ’. Tathā agayhupagaṭṭhena. Yathā ca māyā ittarā lahupaccupaṭṭhānā, evaṃ viññāṇaṃ. Tañhi tatopi ittaratarañceva lahupaccupaṭṭhānatarañca. Teneva hi cittena puriso āgato viya, gato viya, ṭhito viya, nisinno viya hoti. Aññadeva cāgamanakāle cittaṃ, aññaṃ gamanakālādīsu. Evampi viññāṇaṃ māyāsadisaṃ. Māyā ca mahājanaṃ vañceti, yaṃ kiñcideva ‘idaṃ suvaṇṇaṃ rajataṃ muttā’tipi gahāpeti. Viññāṇampi mahājanaṃ vañceti, teneva cittena āgacchantaṃ viya, gacchantaṃ viya, ṭhitaṃ viya, nisinnaṃ viya katvā gāhāpeti. Aññadeva ca āgamane cittaṃ, aññaṃ gamanādīsu. Evampi viññāṇaṃ māyāsadisaṃ. Visesato ca subhārammaṇampi oḷārikampi ajjhattikarūpaṃ asubhanti daṭṭhabbaṃ. Vedanā tīhi dukkhatāhi avinimuttato dukkhāti saññāsaṅkhārā avidheyyato anattāti viññāṇaṃ udayabbayadhammato aniccanti daṭṭhabbaṃ.

识亦如无实体的幻象，亦如脆弱与逐渐消散的形态。识中的轻微变现象常常不定而易失，就如人心中似来似去、似立似坐，不可久定。识亦如幻象。幻象欺骗众生，若有人持「此是金、银、珍珠」等财宝，而识则伴随此心生起如来去、移动、立定、坐卧等幻相。又识随着来、往、移动等现象起灭。识亦如幻象。特别是识所执境像内在的色身，是为不净不祥。感受三苦缠缚难离，受法不能自主，毗划罗诸行不可得止，识法生灭无常显见。

‘Evaṃ passantassatthasiddhito’ti evañca saṅkhepavitthāravasena dvidhā passato yā atthasiddhi hoti, tatopi vinicchayanayo viññātabbo, seyyathidaṃ – saṅkhepato tāva pañcupādānakkhandhesu ukkhittāsikapaccatthikādibhāvena passanto khandhehi na vihaññati. Vitthārato pana rūpādīni pheṇapiṇḍādisadisabhāvena passanto na asāresu sāradassī hoti. Visesato ca ajjhattikarūpaṃ asubhato passanto kabaḷīkārāhāraṃ parijānāti , asubhe subhanti vipallāsaṃ pajahati, kāmoghaṃ uttarati, kāmayogena visaṃyujjati, kāmāsavena anāsavo hoti, abhijjhākāyaganthaṃ bhindati, kāmupādānaṃ na upādiyati. Vedanaṃ dukkhato passanto phassāhāraṃ parijānāti, dukkhe sukhanti vipallāsaṃ pajahati, bhavoghaṃ uttarati, bhavayogena visaṃyujjati, bhavāsavena anāsavo hoti, byāpādakāyaganthaṃ bhindati, sīlabbatupādānaṃ na upādiyati. Saññaṃ saṅkhāre ca anattato passanto manosañcetanāhāraṃ parijānāti, anattani attāti vipallāsaṃ pajahati, diṭṭhoghaṃ uttarati, diṭṭhiyogena visaṃyujjati, diṭṭhāsavena anāsavo hoti, idaṃ saccābhinivesakāyaganthaṃ bhindati, attavādupādānaṃ na upādiyati. Viññāṇaṃ aniccato passanto viññāṇāhāraṃ parijānāti, anicce niccanti vipallāsaṃ pajahati, avijjoghaṃ uttarati, avijjāyogena visaṃyujjati, avijjāsavena anāsavo hoti, sīlabbataparāmāsakāyaganthaṃ bhindati, diṭṭhupādānaṃ na upādiyati.

「如是观见成就理证」如此简要而详尽地观察得见，有两种理证：其一，简略而言，观察五蕴中的色蕴因五根、五境、触等起，无常不垢，见则不惊怖；其二，详尽观色等，以泡沫团等喻，见色无实体不净，识别为污秽之所，断除妄想，斩断贪欲痴心，决不执取此境界。观察苦受则识别为苦之所，断除对触境的贪爱，断除贪生烦恼，斩断嗔恨原则，不染于恶行行为。观察想行蕴时，诸意念活动无我无常，断除執取见，断除我见烦恼，释脱执着，断绝对我所的著取。观察识蕴无常，断除识的存在执取，断除无明烦恼，断裂恶见烦恼，从此终断执取。

Evaṃ mahānisaṃsaṃ, vadhakādivasena dassanaṃ yasmā;

如是大谬谬误，因凶杀等次第所显示；

Tasmā khandhe dhīro, vadhakādivasena passeyyāti.

因此，贤者应见五蕴如凶杀等次第之故。

Suttantabhājanīyavaṇṇanā. · 经藏分类之解释。

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

二、阿毗达摩分解说

§32

32. Idāni abhidhammabhājanīyaṃ hoti. Tattha rūpakkhandhaniddeso heṭṭhā rūpakaṇḍe vitthāritanayeneva veditabbo.

三十二、现今当说阿毗达摩分解。这里，色蕴的说明，乃在色蕴部详细阐释，应当如是了知。

§34

34. Vedanākkhandhaniddese ekavidhenāti ekakoṭṭhāsena. Phassasampayuttoti phassena sampayutto. Sabbāpi catubhūmikavedanā. Sahetukaduke sahetukā catubhūmikavedanā, ahetukā kāmāvacarāva. Iminā upāyena kusalapadādīhi vuttā vedanā jānitabbā. Apicāyaṃ vedanākkhandho ekavidhena phassasampayuttato dassito, duvidhena sahetukāhetukato, tividhena jātito , catubbidhena bhūmantarato, pañcavidhena indriyato. Tattha sukhindriyadukkhindriyāni kāyappasādavatthukāni kāmāvacarāneva. Somanassindriyaṃ chaṭṭhavatthukaṃ vā avatthukaṃ vā tebhūmakaṃ . Domanassindriyaṃ chaṭṭhavatthukaṃ kāmāvacaraṃ. Upekkhindriyaṃ cakkhādicatuppasādavatthukaṃ chaṭṭhavatthukaṃ avatthukañca catubhūmakaṃ. Chabbidhena vatthuto dassito. Tattha purimā pañca vedanā pañcappasādavatthukā kāmāvacarāva chaṭṭhā avatthukā vā savatthukā vā catubhūmikā.

三十四、受蕴的说明中，『单一分类』者，即分为一类。『与触相连』者，谓因触而相系。所有受皆分为四种境界的受。有缘与缘相依的四种境界受，无缘则为欲行之受。依此方法，以善法诸根等说，应当知受之起。如是受蕴由单一类别因触相依而显现；又由缘起不缘起分为二种；由生起划分为三种；由境界分为四种；由根所生分为五种。其中，乐根由苦根为体，乃欲行之受。喜根为第六种体或非体之三境界。苦根为第六种体，为欲行之受。舍根为眼等四种乐根体之第六种体或非体的四种境界。由六种体而显现。先前所说五种受皆有五种乐根体，乃欲行之受，第六种为非体者，或谓可休息者，或谓四境界者。

Sattavidhena tattha manosamphassajā bhedato dassitā, aṭṭhavidhena tattha kāyasamphassajā bhedato, navavidhena sattavidhabhede manoviññāṇadhātusamphassajā bhedato, dasavidhena aṭṭhavidhabhede manoviññāṇadhātusamphassajā bhedato. Etesu hi sattavidhabhede manosamphassajā manodhātusamphassajā, manoviññāṇadhātusamphassajāti dvidhā bhinnā. Aṭṭhavidhabhede tāya saddhiṃ kāyasamphassajāpi sukhā dukkhāti dvidhā bhinnā. Navavidhabhede sattavidhe vuttā manoviññāṇadhātusamphassajā kusalādivasena tidhā bhinnā. Dasavidhabhede aṭṭhavidhe vuttā manoviññāṇadhātusamphassajā kusalādivaseneva tidhā bhinnā.

又由七种（分别）显现心触起的差别；又由八种显现身触起的差别；由九种（划分）显现由七种差别归属之心识界触起的差别；由十种显现于八种差别归属之心识界触起的差别。在这七种差别中，心触起、心界触起、心识界触起有二：分离；在八种差别中，此三合一，身触起中的苦乐亦有二分。在九种差别中，根据七种，又说心识界触起因善法等有三分差别。在十种差别中，依八种，又说心识界触起因善法等亦有三分差别。

Kusalattiko cettha kevalaṃ pūraṇatthameva vutto. Sattavidhaaṭṭhavidhanavavidhabhedesu pana nayaṃ dātuṃ yuttaṭṭhāne nayo dinno. Abhidhammañhi patvā tathāgatena nayaṃ dātuṃ yuttaṭṭhāne nayo adinno nāma natthi. Ayaṃ tāva dukamūlake eko vāro.

此处所说的善法原则，只论于圆满目的而言。至于七种基础的条件、现象与差别中，因时应机应当给予引导方可称为引导；然而阿毗达摩中已集成，世尊未曾于应当引导处给予引导者，实无此例。此乃苦的根源之一。

Satthā hi imasmiṃ abhidhammabhājanīye vedanākkhandhaṃ bhājento tike gahetvā dukesu pakkhipi, duke gahetvā tikesu pakkhipi, tike ca duke ca ubhatovaḍḍhananīhārena āhari; sattavidhena, catuvīsatividhena, tiṃsavidhena, bahuvidhenāti sabbathāpi bahuvidhena vedanākkhandhaṃ dassesi. Kasmā? Puggalajjhāsayena ceva desanāvilāsena ca. Dhammaṃ sotuṃ nisinnadevaparisāya hi ye devaputtā tike ādāya dukesu pakkhipitvā kathiyamānaṃ paṭivijjhituṃ sakkonti, tesaṃ sappāyavasena tathā katvā desesi. Ye itarehi ākārehi kathiyamānaṃ paṭivijjhituṃ sakkonti, tesaṃ tehākārehi desesīti. Ayamettha ‘puggalajjhāsayo’. Sammāsambuddho pana attano mahāvisayatāya tike vā dukesu pakkhipitvā, duke vā tikesu ubhatovaḍḍhanena vā, sattavidhādinayena vā, yathā yathā icchati tathā tathā desetuṃ sakkoti. Tasmāpi imehākārehi desesīti ayamassa ‘desanāvilāso’.

世尊在此阿毗达摩的教摄里，将名为受的蕴分别取三法，应于苦境中或从三转为二，或从二转为三，或三与二相互增长，以七种、二十四种、三十种及多种方式呈现所有受蕴。何以如此？实因人众心态异同，且说法趣味不同。譬如，天人众聚集听法时，佛以三法引于苦中，遂能为他们示现断疑；若对其他众生以别相说法，则适应其所能了解的方式宣说。这即所谓「人众心态」与「说法趣味」。正自觉者因其广大圆满的境界，能随时随地依欲随缘以二或三受加以增长，或以七种等多样引导方式，欲何说法即何说法。故以此种多样方式说法，为所谓「说法趣味」。

Tattha tike ādāya dukesu pakkhipitvā desitavāro dukamūlako nāma. Duke ādāya tikesu pakkhipitvā desitavāro tikamūlako nāma. Tike ca duke ca ubhato vaḍḍhetvā desitavāro ubhatovaḍḍhitako nāma. Avasāne sattavidhenātiādivāro bahuvidhavāro nāmāti ime tāva cattāro mahāvārā.

此中以三法引入二苦中者，名为以苦为本之苦门；以二法引入三苦中者，名为以三为本之三门；兼以三法和二苦相增长者，名为相增长门。最终以七种等多种方式说法，名为多种门。这四门即是所谓四大门。

Tattha dukamūlake dukesu labbhamānena ekekena dukena saddhiṃ tikesu alabbhamāne vedanāttikapītittikasanidassanattike apanetvā, sese labbhamānake ekūnavīsati tike yojetvā, dutiyadukapaṭhamattikayojanavārādīni navavārasatāni paññāsañca vārā honti. Te sabbepi pāḷiyaṃ saṃkhipitvā tattha tattha dassetabbayuttakaṃ dassetvā vuttā. Asammuyhantena pana vitthārato veditabbā.

于苦门中，以所获七苦各依一苦聚集于三苦中未获之苦，迸发痛受及苦的特征，再以余苦合众，凑成二十九苦，继而计五十周，每周有九日，共计四百五十周。如是一一缩成巴利文简要文本，适于当处展示。若未经悉心阅读，即无法详尽了解其中含义。

Tikamūlakepi tikesu labbhamānena ekekena tikena saddhiṃ dukesu alabbhamāne paṭhamadukādayo duke apanetvā, sese labbhamānake sahetukadukādayo paññāsa duke yojetvā, paṭhamattikadutiyadukayojanavārādīni navavārasatāni paññāsañca vārā honti. Tepi sabbe pāḷiyaṃ saṅkhipitvā tattha tattha dassetabbayuttakaṃ dassetvā vuttā. Asammuyhantena pana vitthārato veditabbā.

于三门中，亦以所获三苦各合于二苦未获之初苦，进而以所获苦类五十苦合众，继而计五十周，每周九日，共计四百五十周。亦一一简缩归纳于巴利文，依当处适宜方式述说。若不细心研习，亦难获详解。

Ubhatovaḍḍhitake duvidhabhede dutiyadukaṃ tividhabhede ca paṭhamatikaṃ ādiṃ katvā labbhamānehi ekūnavīsatiyā dukehi labbhamāne ekūnavīsatitike yojetvā dutiyadukapaṭhamatikayojanavārādayo ekūnavīsativārā vuttā. Esa dukatikānaṃ vasena ubhatovaḍḍhitattā ubhatovaḍḍhitako nāma tatiyo mahāvāro.

于相增长门，分二种别法，第二苦分三别法，并且以所得苦合众成二十九苦，继以五十周，每周九日，共四百五十周。此三十苦合众同理故名相增长门，此即第三大门。

Bahuvidhavārassa sattavidhaniddese ādito paṭṭhāya labbhamānesu ekūnavīsatiyā tikesu ekekena saddhiṃ catasso bhūmiyo yojetvā ekūnavīsati sattavidhavārā vuttā. Catuvīsatividhaniddesepi tesaṃyeva tikānaṃ vasena ekūnavīsativārā vuttā. Tathā bahuvidhavāre cāti . Tiṃsavidhavāro ekoyevāti sabbepi aṭṭhapaññāsa vārā honti. Ayaṃ tāvettha vāraparicchedavasena pāḷivaṇṇanā.

在多种行果法的七种行果说明中，自起处详细观察时，在十九种三果中，每种合成对应四个境界，共成十九个七种行果，称为七种行果。四十二种行果说明中，则由这三果的结合作为基础，也称为十九种行果。由此得知多种行果共有四种。三十种行果实际上只有一种，全都是五十八种行果。此解释只是在行果分类上以章节划分的巴利文注解。

Idāni atthavaṇṇanā hoti. Tattha sattavidhaniddeso tāva uttānatthoyeva. Catuvīsatividhaniddese cakkhusamphassapaccayā vedanākkhandho atthi kusaloti kāmāvacaraaṭṭhakusalacittavasena veditabbo. Atthi akusaloti dvādasaakusalacittavasena veditabbo. Atthi abyākatoti tisso manodhātuyo, tisso ahetukamanoviññāṇadhātuyo, aṭṭha mahāvipākāni, dasa kāmāvacarakiriyāti catuvīsatiyā cittānaṃ vasena veditabbo.

现在说义解释。此处七种行果说明仍以显著要旨为主。在四十二种行果中，基于眼根接触而生感受蕴，其善行为以欲欲行为为主的善心识所感应可知；其不善行为则由十二种不善心识所现；其不决定状态者是由三种心根、三种无因果识元素、八种大果报、十种欲欲行为共四十二种心识组成，因此通过这四十二种心识的组合来体认。

Tattha aṭṭha kusalāni dvādasa akusalāni ca javanavasena labbhanti. Kiriyamanodhātu āvajjanavasena labbhati. Dve vipākamanodhātuyo sampaṭicchanavasena, tisso vipākamanoviññāṇadhātuyo santīraṇatadārammaṇavasena, kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanavasena, aṭṭha mahāvipākacittāni tadārammaṇavasena, nava kiriyacittāni javanavasena labbhanti. Sotaghānajivhākāyadvāresupi eseva nayo.

其中八种善心与十二种不善心通过快速流转而得。作业识则通过推动而得。有两种果报作业识通过阻断彼此而得，三种果报无因果识借由超越的穿越而存，作业无因果识则通过驱动而现，八种大果报心于此穿越而生，九种作业心识通过快速流转出现。此理同于耳、鼻、舌、身门亦然。

Manodvāre pana atthi kusaloti catubhūmakakusalavasena kathitaṃ, atthi akusaloti dvādasaakusalavasena. Atthi abyākatoti ekādasannaṃ kāmāvacaravipākānaṃ, dasannaṃ kiriyānaṃ , navannaṃ rūpāvacarārūpāvacarakiriyānaṃ, catunnaṃ sāmaññaphalānanti catuttiṃsacittuppādavasena kathitaṃ. Tattha catubhūmakakusalañceva akusalañca javanavasena labbhati. Kiriyato ahetukamanoviññāṇadhātu āvajjanavasena, ekādasa vipākacittāni tadārammaṇavasena, tebhūmakakiriyā ceva sāmaññaphalāni ca javanavaseneva labbhanti. Tāni sattavidhādīsu yattha katthaci ṭhatvā kathetuṃ vaṭṭanti. Tiṃsavidhe pana ṭhatvā dīpiyamānāni sukhadīpanāni hontīti tiṃsavidhasmiṃyeva ṭhatvā dīpayiṃsu.

心门中善心共有四种，称四地善心，不善心则为十二种。非决定者为十一种欲欲行为的果报心，十种作业心以及九种分别以色界及非色界作业组成，共为三十四种常见果报心。四地善心与不善心皆随着快速流转而得，作业无因果识通过推动生起，一十一种果报心依穿越而得，三地作业心和常见果报亦为快速流转而得。此乃七种行果中诸法之所在，可据由此处立论解释。三十种行果内亦如是分立而明亮发扬。

Etāni hi sabbānipi cittāni cakkhudvāre upanissayakoṭiyā, samatikkamavasena, bhāvanāvasenāti tīhākārehi labbhanti. Tathā sotadvāramanodvāresupi. Ghānajivhākāyadvāresu pana samatikkamavasena, bhāvanāvasenāti dvīhevākārehi labbhantīti veditabbāni. Kathaṃ? Idha bhikkhu vihāracārikaṃ caramāno kasiṇamaṇḍalaṃ disvā ‘kiṃ nāmeta’nti pucchitvā ‘kasiṇamaṇḍala’nti vutte puna ‘kiṃ iminā karontī’ti pucchati. Athassa ācikkhanti – ‘evaṃ bhāvetvā jhānāni uppādetvā, samāpattipadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā, arahattaṃ pāpuṇantī’ti. Ajjhāsayasampanno kulaputto ‘bhāriyaṃ eta’nti asallakkhetvā ‘mayāpi esa guṇo nibbattetuṃ vaṭṭati, na kho pana sakkā esa nipajjitvā niddāyantena nibbattetuṃ, āditova vīriyaṃ kātuṃ sīlaṃ sodhetuṃ vaṭṭatī’ti cintetvā sīlaṃ sodheti. Tato sīle patiṭṭhāya dasa palibodhe upacchinditvā, ticīvaraparamena santosena santuṭṭho, ācariyupajjhāyānaṃ vattapaṭivattaṃ katvā, kammaṭṭhānaṃ uggaṇhitvā, kasiṇaparikammaṃ katvā, samāpattiyo uppādetvā, samāpattipadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā, arahattaṃ pāpuṇāti. Tattha sabbāpi parikammavedanā kāmāvacarā, aṭṭhasamāpattivedanā rūpāvacarārūpāvacarā, maggaphalavedanā lokuttarāti evaṃ cakkhuviññāṇaṃ catubhūmikavedanānibbattiyā balavapaccayo hotīti catubhūmikavedanā cakkhusamphassapaccayā nāma jātā. Evaṃ tāva ‘upanissayavasena’ labbhanti.

所有诸心均依眼根为基础，使其超越障碍并借助修习而显现，共得三种性质。耳、鼻、舌、身根亦同样因修习呈现两种性质。如何呢？此中有比库修行时见到光明界，问“此为何物？”答曰“光明界”，复问“如何用此？”得授教曰：“如此修习，产生禅定，增长了入定根本的观照，达致阿拉汉果。”有志者如为贵族子弟者，思惟放弃妻室仍能成就此功德，考量不能懈怠修行，应修持戒定慧，因此净戒，斩断十恶，心满意足，礼敬师长，勤修业处，修持光明境界，生禅定，增长观照，终得阿拉汉果。此处一切相关作业感受均以欲界为主，八种入定感受为色界及非色界，果道觉果感受为出世间，如此以眼识四地感受而起，是名以眼根缘起而生，故得称为基于缘起。

Cakkhudvāre pana rūpe āpāthagate ‘iṭṭhe me ārammaṇe rāgo uppanno, aniṭṭhe paṭigho, asamapekkhanāya moho, vinibandhassa pana me māno uppanno, parāmaṭṭhassa diṭṭhi, vikkhepagatassa uddhaccaṃ, asanniṭṭhāgatassa vicikicchā, thāmagatassa anusayo uppanno’ti pariggahe ṭhito kulaputto attano kilesuppattiṃ ñatvā ‘ime me kilesā vaḍḍhamānā anayabyasanāya saṃvattissanti, handa ne niggaṇhāmī’ti cintetvā ‘na kho pana sakkā nipajjitvā niddāyantena kilese niggaṇhituṃ; āditova vīriyaṃ kātuṃ vaṭṭati sīlaṃ sodhetu’nti heṭṭhā vuttanayeneva paṭipajjitvā arahattaṃ pāpuṇāti. Tattha sabbāpi parikammavedanā kāmāvacarā, aṭṭhasamāpattivedanā rūpāvacarārūpāvacarā, maggaphalavedanā lokuttarāti evaṃ rūpārammaṇe uppannaṃ kilesaṃ samatikkamitvā gatāti catubhūmikavedanā cakkhusamphassapaccayā nāma jātā. Evaṃ ‘samatikkamavasena’ labbhanti.

在眼根处，感色境生贪欲，心生嗔恚，生无差别之痴，生烦恼束缚的傲慢，看法偏执，心生散乱，生疑惑，及生惰怠执着，具足一切烦恼。此时贵族子弟了知自心染污增长，将致毁灭，深念应当制止。心意立志：懈怠懒惰不可除烦恼，应发精进修净戒。如所说而行，终得阿拉汉果。此中一切相关作业感受均为欲界，八种入定感受为色界及非色界，果道觉果感受为出世间，诸色境中烦恼得以超越，达如是观。以眼识四地感受缘起而生，如此则称为以超越障碍而得。

Cakkhudvāre pana rūpe āpāthagate eko evaṃ pariggahaṃ paṭṭhapeti – ‘idaṃ rūpaṃ kiṃ nissita’nti? Tato naṃ ‘bhūtanissita’nti ñatvā cattāri mahābhūtāni upādārūpañca rūpanti pariggaṇhāti, tadārammaṇe dhamme arūpanti pariggaṇhāti. Tato sappaccayaṃ nāmarūpaṃ parigaṇhitvā tīṇi lakkhaṇāni āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti. Tattha sabbāpi parikammavedanā kāmāvacarā, aṭṭhasamāpattivedanā rūpāvacarārūpāvacarā, maggaphalavedanā lokuttarāti evaṃ rūpārammaṇaṃ sammasitvā nibbattitāti ayaṃ vedanā cakkhusamphassapaccayā nāma jātā. Evaṃ ‘bhāvanāvasena’ labbhanti.

眼门一旦接触色迹时，唯有一位执持此般的观察而立——“此色依止何物？”随即了知其为依止有形之物，乃四大及造作色等色法的色相，又执为非色法的非形相法。继而观察到有依缘法名色，赋以三相，并以内观修行方式，了知行法而亲证阿拉汉果。此中诸种感受均属五欲感受，八入感受则分身色及非色，圣道果感受超世间，依此色相而得生起，名为因眼触缘起的感受。以此方式，乃为修学之法所得。

Aparo bhikkhu suṇāti – ‘kasiṇaparikammaṃ kira katvā samāpattiyo uppādetvā samāpattipadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇantī’ti. Ajjhāsayasampanno kulaputto ‘bhāriyaṃ eta’nti asallakkhetvā ‘mayāpi esa guṇo nibbattetuṃ vaṭṭatī’ti purimanayeneva paṭipajjitvā arahattaṃ pāpuṇāti. Tattha sabbāpi parikammavedanā kāmāvacarā, aṭṭhasamāpattivedanā rūpāvacarārūpāvacarā, maggaphalavedanā lokuttarāti evaṃ sotaviññāṇaṃ catubhūmikavedanā nibbattiyā balavapaccayo hotīti catubhūmikavedanā sotasamphassapaccayā nāma jātā. Evaṃ tāva ‘upanissayavasena’ labbhanti.

另一比库闻言——“作于遍伽耶修习，产生八入果感，增强内观止境，而得阿拉汉果。”一个有见解的贵族之子否定此言，谓“沉重此事”，自信此果亦可由我而生，可立刻修行获阿拉汉果。此中诸种感受均属五欲感受，八入感受分身色及非色，圣道果感受超世间。依如是观，耳识生起于四地之感受，即因四地而生，名为由四地触缘生起的感受。此亦可说为依缘修习道理而得。

Sotadvāre pana sadde āpāthagateti sabbaṃ cakkhudvāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Evaṃ saddārammaṇe uppannaṃ kilesaṃ samatikkamitvā gatāti catubhūmikavedanā sotasamphassapaccayā nāma jātā. Evaṃ ‘samatikkamavasena’ labbhanti.

耳门接触声响时，如前眼门触色之论，当知诸法皆如眼门所言感应。正因觉察声相而生起烦恼已得调伏，如是离苦得解脱，名为因四地触耳感受而起。此以净除烦恼、得解脱之境界成就而得。

Sotadvāre pana sadde āpāthagate eko evaṃ pariggahaṃ paṭṭhapeti – ayaṃ saddo kiṃ nissitoti sabbaṃ cakkhudvāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Evaṃ saddārammaṇaṃ sammasitvā nibbattitāti ayaṃ vedanā sotasamphassapaccayā nāma jātā. Evaṃ ‘bhāvanāvasena’ labbhanti.

耳门一旦接触声响，唯有一位执持此般的观察而立——“此声依止何物？”诸法均当依眼门所言观察。正因认识于声相生起，而入解脱境，此感受名为因耳触缘生起之感受。此亦为修学之法所得。

Ghānajivhākāyadvāresu pana gandhārammaṇādīsu āpāthagatesu ‘iṭṭhe me ārammaṇe rāgo uppanno’ti sabbaṃ cakkhudvāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Evaṃ gandhārammaṇādīsu uppannaṃ kilesaṃ samatikkamitvā gatāti catubhūmikavedanā ghānajivhākāyasamphassapaccayā nāma jātā. Evaṃ tīsu dvāresu ‘samatikkamavasena’ labbhanti.

鼻舌身门接触诸香味等色相时，“取我所爱之处，起贪著”应如眼门所述诸法观察。正因识得香味所生之贪所属诸烦恼已获调伏，得解脱境，名为因鼻舌身三门触缘生起之感受。此三门各依此理均可得解脱。

Ghānadvārādīsu pana gandhādīsu āpāthagatesu eko evaṃ pariggahaṃ paṭṭhapeti – ‘ayaṃ gandho, ayaṃ raso, idaṃ phoṭṭhabbaṃ kiṃ nissita’nti sabbaṃ cakkhudvāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Evaṃ gandhārammaṇādīni sammasitvā nibbattitāti ayaṃ vedanā ghānajivhākāyasamphassapaccayā nāma jātā. Evaṃ ‘bhāvanāvasena’ labbhanti.

鼻门触香味等时，唯有一人执持此观察——“此香此味，此可入口依止何物？”诸法皆依眼门所述观察。正因观察诸香味之相而得解脱，这感受名为因鼻舌身门触缘生起之感受。此亦为修学成就之法所得。

Manodvāre pana tīhipi ākārehi labbhanti. Ekacco hi jātiṃ bhayato passati, jaraṃ byādhiṃ maraṇaṃ bhayato passati, bhayato disvā ‘jātijarābyādhimaraṇehi muccituṃ vaṭṭati, na kho pana sakkā nipajjitvā niddāyantena jātiādīhi muccituṃ, āditova vīriyaṃ kātuṃ sīlaṃ sodhetuṃ vaṭṭatī’ti cintetvā cakkhudvāre vuttanayeneva paṭipajjitvā arahattaṃ pāpuṇāti. Tattha sabbāpi parikammavedanā kāmāvacarā, aṭṭhasamāpattivedanā rūpāvacarārūpāvacarā, maggaphalavedanā lokuttarāti evaṃ jātijarābyādhimaraṇaṃ catubhūmikavedanānibbattiyā balavapaccayo hotīti catubhūmikavedanā manosamphassapaccayā nāma jātā. Evaṃ tāva ‘upanissayavasena’ labbhanti.

在心门处，有三种现象可得。有些人因恐惧而见到生起，因恐惧而见到老病死，也因恐惧而见到生老病死应当解脱，然而却不能从沉睡昏沉等生死苦恼中解脱，仍须发起努力，净除戒行，思虑此义，因而于眼门所述修行而得阿拉汉果。此处所说诸种痛苦分别为欲趣方所感受之苦、色趣与非色趣所分别感受之苦、及圣道圣果之苦，称为出世间苦，生老病死以此四种地苦及其相应因缘，作为强大之条件与助缘。此四种地苦乃因心触及而生，即所谓生。如此乃是“依因缘而得”。

Manodvāre pana dhammārammaṇe āpāthagateti sabbaṃ cakkhudvāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Evaṃ dhammārammaṇe uppannaṃ kilesaṃ samatikkamitvā gatāti catubhūmikavedanā manosamphassapaccayā nāma jātā. Evaṃ ‘samatikkamavasena’ labbhanti.

在心门处缘起触法现象，言其由眼门说法所显，当知此为缘起法现象。因缘起法现象已现生，克服已兴烦恼，达到灭已烦恼之果，故称为摘除。此谓因克服而得。

Manodvāre pana dhammārammaṇe āpāthagate eko evaṃ pariggahaṃ paṭṭhapeti – ‘etaṃ dhammārammaṇaṃ kiṃ nissita’nti? ‘Vatthunissita’nti. ‘Vatthu kiṃ nissita’nti? ‘Mahābhūtāni nissita’nti. So cattāri mahābhūtāni upādārūpañca rūpanti pariggaṇhāti, tadārammaṇe dhamme arūpanti pariggaṇhāti. Tato sappaccayaṃ nāmarūpaṃ pariggaṇhitvā tīṇi lakkhaṇāni āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti. Tattha sabbāpi parikammavedanā kāmāvacarā, aṭṭhasamāpattivedanā rūpāvacarārūpāvacarā, maggaphalavedanā lokuttarāti evaṃ dhammārammaṇaṃ sammasitvā nibbattitāti ayaṃ vedanā manosamphassapaccayā nāma jātā. Evaṃ ‘bhāvanāvasena’ labbhanti. Yā panetā sabbesampi catuvīsatividhādīnaṃ vārānaṃ pariyosānesu cakkhusamphassajā vedanā…pe… manosamphassajā vedanāti cha cha vedanā vuttā, tā sampayuttapaccayavasena vuttāti.

在心门处缘起法现象，有人建立如是认识：“此法现象依托于何？”答曰：“依托于境所。”境所依托为何？答曰：“依托于四大元素。”此人认为四大元素乃色之所从，非色法则所依，继而思虑名色之条件，分辨三相，依禅观行，观想行已得阿拉汉。此中诸苦分别为欲界所受之苦、色界及非色界分别感受之苦、及圣道果位出世间之苦，观缘起法现象而生，称为因修习而得。此即依修持所得。又此等皆为二十四种苦处终尽之眼触生苦及心触生苦，分别示现，乃因缘相续相互作用而生。

Ayaṃ vedanākkhandhaniddeso. · 此为受蕴之释。

Saññākkhandhādayopi iminā upāyena veditabbā. Kevalañhi saññākkhandhaniddese tikesu vedanāttikapītittikāpi labbhanti, dukesu ca sukhasahagatadukādayopi. Saṅkhārakkhandhaniddese phassassāpi saṅkhārakkhandhapariyāpannattā phassasampayuttoti avatvā cittasampayuttoti vuttaṃ. Dukesu cettha hetudukādayopi labbhanti. Tikā saññākkhandhasadisā eva . Viññāṇakkhandhaniddese cakkhusamphassajādibhāvaṃ avatvā cakkhuviññāṇantiādi vuttaṃ. Na hi sakkā viññāṇaṃ manosamphassajanti niddisituṃ. Sesamettha saññākkhandhe vuttasadisameva. Imesaṃ pana tiṇṇampi khandhānaṃ niddeseyeva vedanākkhandhaniddesato atirekatikadukā laddhā. Tesaṃ vasena vārappabhedo veditabboti.

又当依此法门观察色界及蕴中等法。仅在色蕴标准中，尚有三种苦苦、苦忧、苦厉证成，及苦中含有乐之苦等。于行蕴标准中，因触而起，也表明心境相续。此等皆因缘俱生故称依生。此三蕴标准之苦证，远超于苦蕴，仅就苦蕴说而得少苦。故应知诸苦所生之处及种类差别。

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā. · 阿毗达摩分别解释。

3. Pañhāpucchakavaṇṇanā

三、问难解说

§150

150. Idāni pañhāpucchakaṃ hoti. Tattha pañhāpucchane pañcannaṃ khandhānaṃ ‘‘katikusalā? Katiakusalā? Katiabyākatā’’tiādinā nayena yaṃ labbhati, yañca na labbhati, taṃ sabbaṃ pucchitvā vissajjane ‘‘rūpakkhandho abyākato’’tiādinā nayena yaṃ labbhati tadeva uddhaṭanti veditabbaṃ. Yattha yattha ca ‘eko khandho’ti vā ‘dve khandhā’ti vā paricchedaṃ akatvā ‘‘siyā uppannā, siyā anuppannā’’tiādinā nayena tanti ṭhapitā, tattha tattha pañcannampi khandhānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Seso tesaṃ tesaṃ khandhānaṃ kusalādivibhāgo heṭṭhā dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 985) vuttoyeva.

一五〇．今当说明问难。于问难之中，以五蕴为对象，问“何为善？多少善？多少非善？”等，能回答者为得，不能者不得。考究之时，若以“色蕴非善”等不分别断语答者，应知为傲慢。凡答“单蕴”“两蕴”等虽未分明分别，但以“有生有无”答者为准，且须分别五蕴之包含关系。其余五蕴善恶分别，详见法集论释（dha.sa.aṭṭha.985）已有记载。

Ārammaṇattikesu pana cattāro khandhā pañcapaṇṇāsa kāmāvacaradhamme ārabbha rajjantassa dussantassa muyhantassa saṃvarantassa sammasantassa paccavekkhantassa ca parittārammaṇā honti, sattavīsati rūpārūpāvacaradhamme ārabbha rajjantassa dussantassa muyhantassa saṃvarantassa pariggahaṃ paṭṭhapentassa mahaggatārammaṇā, maggaphalanibbānāni paccavekkhantassa appamāṇārammaṇā, paññattiṃ paccavekkhaṇakāle navattabbārammaṇāti.

在境界中，四蕴共五十五种欲行为的缘起作用，着手、聚集、消散、迷乱、制止、安定、观察等，都起护持作用。二十七种色非色行为的缘起作用，着手、聚集、消散、迷乱、制止、培养、承受等，起大护持作用。对于观察道、果、涅槃，则起无边护持作用。此种观察谓之『应观察境』。

Teyeva sekkhāsekkhānaṃ maggapaccavekkhaṇakāle maggārammaṇā honti, maggakāle sahajātahetunā maggahetukā, maggaṃ garuṃ katvā paccavekkhaṇakāle ārammaṇādhipatinā maggādhipatino , vīriyajeṭṭhakaṃ vā vīmaṃsajeṭṭhakaṃ vā maggaṃ bhāventassa sahajātādhipatinā maggādhipatino, chandajeṭṭhakaṃ pana cittajeṭṭhakaṃ vā bhāventassa navattabbārammaṇā nāma honti.

在修学与非修学者观察道理时，道是缘起的境界。道的时时相续，是与生俱来的缘起因。为重视道，观察之时，道是境界的主宰。为修习精进或审察精进，道是先天主宰。若修习渴望或心念为最上者，则非应观察境界。

Atītāni pana khandhadhātuāyatanāni ārabbha rajjantassa dussantassa muyhantassa saṃvarantassa pariggahaṃ paṭṭhapentassa atītārammaṇā honti, anāgatāni ārabbha anāgatārammaṇā honti, paccuppannāni ārabbha paccuppannārammaṇā honti, paññattiṃ vā nibbānaṃ vā paccavekkhantassa navattabbārammaṇā honti.

对于过去蕴、界、处，着手、聚集、消散、迷乱、制止、承受时，则称为过去境界。对于未来，则有未来境界。现在有现在境界。对于概念及涅槃观察，则是应观察境界。

Tathā attano khandhadhātuāyatanāni ārabbha rajjantassa dussantassa muyhantassa saṃvarantassa pariggahaṃ paṭṭhapentassa ajjhattārammaṇā honti, paresaṃ khandhadhātuāyatanāni ārabbha evaṃ pavattentassa bahiddhārammaṇā, paṇṇattinibbānapaccavekkhaṇakālepi bahiddhārammaṇāyeva, kālena ajjhattaṃ kālena bahiddhā dhammesu evaṃ pavattentassa ajjhattabahiddhārammaṇā, ākiñcaññāyatanakāle navattabbārammaṇāti veditabbā.

如此，自身的蕴界处，在着手、聚集、消散、迷乱、制止与承受时为内境界。对他人的蕴界处，在产生与流转时为外境界。概念与涅槃观察时，亦为外境界。时有内、外境界交替转变，应观察境界。称之为无所有界（空境界）。

Iti bhagavā imaṃ khandhavibhaṅgaṃ suttantabhājanīyādivasena tayo parivaṭṭe nīharitvā bhājento dassesi. Tīsupi hi parivaṭṭesu ekova paricchedo. Rūpakkhandho hi sabbattha kāmāvacaroyeva. Cattāro khandhā catubhūmakā lokiyalokuttaramissakā kathitāti.

世尊借助此蕴分别说，以上三转环主要讲义，并加以讲解。三转环中只有一章。色蕴处处都是欲行为。四蕴是世俗及出世间根本所说。

Sammohavinodaniyā vibhaṅgaṭṭhakathāya · 《除痴》——《分别论注疏》中

Khandhavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā. · 蕴分别解释完毕。