4. Aṭṭhakathākaṇḍaṃ
4. Aṭṭhakathākaṇḍaṃ4. 注疏章
Tikaatthuddhāravaṇṇanā
三法摘要疏
§1384
1384.Nayamagganti suttantabhājanīyādinayagamanaṃ anulomādinayagamanañca. Tampi hi ettha atthesu nicchitesu sukhaṃ samānenti. Pañhuddhāranti ekūnapaññāsāya ekūnapaññāsāya navasu navasu ca pañhesu labbhamānassa uddharaṇaṃ, tesuyeva labbhamānānaṃ gaṇanānaṃ ṭhapanaṃ gaṇanācāro. Atthuddhāranti ‘‘ime nāma cittuppādādayo atthā kusalādikā’’ti uddharaṇaṃ. Kaṇṇikaṃ kaṇṇikanti cittuppādakaṇḍarūpakaṇḍesu vibhatte pasaṭe dhamme ‘‘catūsu bhūmīsu kusalaṃ dvādasākusalacittuppādā’’tiādinā rāsirāsivasena saha ganthetvāti attho. Ghaṭagocchakā kaṇṇikavevacanāneva. Ettha pana catūsu bhūmīsu kusalanti ekavacananiddeso catubhūmakānaṃ kusalaphassādīnaṃ kusalabhāve ekattūpagamanato. Cittuppādakaṇḍarūpakaṇḍesu catubhūmicittuppādādivasena viññātadhammassa vasenāyaṃ atthuddhāradesanā āraddhāti tattha yaṃ catūsu bhūmīsu kusalaṃ vibhattaṃ yāva viññātaṃ, ime dhammā kusalāti attho.
1384.所谓『道』，是指经文部分的归属及顺逆等次序的行进。之所以在此将语义确切者视为相同，乃因同义句的注释。所谓问答义解，是用五十九加一共六十个新旧问题的释义，附带问题中所获得的阐明与计数及计数约定。所谓义解，谓为『此乃所谓心生诸根等，义属善者之含义』。抓取是指在心生诸根种类中分别依明了的法义，以许多篇章逐步深入，譬如『于四处中，善心产生十二种无漏……』等，连同意量自然穷究而成。此处引用的听解犹如谓是独立粒子，是为心生根蕴种类的残余释说。这里所讲四处的善，乃单数称，指四处中善感触等产生的善之统一体。于心生诸根种类中，以四处之心生等为体，此义解教法刚开始，谓此四处善之心生分支讲明之理。由此而知，到这些四处区分的善法为止即为义义之总称。
Yadipi kusalattikavitthāro pubbe viññāto, tathāpi tattha dhammā samayavasena phassādisabhāvavasena ca vibhattā bhinnā viññātā, na pana ekasmiṃ lakkhaṇe samānetvā, tasmā tattha vuttaṃ samayādibhedaṃ vajjetvā sabbabhedabhinnānaṃ ekasmiṃ kusalādilakkhaṇe samānetvā bodhanatthaṃ idha kusalattikaniddeso puna vibhatto. Ettha ca ekavacanena kusalaniddesaṃ katvā bahuvacanena nigamanassa kāraṇaṃ vuttameva. Yadi dhammānaṃ kusalatte ekattūpagamanaṃ, kasmā ekavacanena pucchāpi na katā? Uddese kusala-saddassa dhammavisesanabhāvato tabbisesanānaṃ dhammānaṃ pucchitattā tesañca aniddhāritasaṅkhāvisesattā, niddese pana catūhi bhūmīhi vitthārato viññātāhi kusale visesetvā dassetīti yuttaṃ ‘‘catūsu bhūmīsu kusala’’nti ekattaṃ netvā vacanaṃ. Kusalapadañhi ettha padhānaṃ, tañca visesitabbānapekkhaṃ kusalākārameva attano sabhāve ṭhitaṃ gahetvā pavattamānaṃ ekattameva upādāya pavattati, na bhedanti.
虽说善的详细阐扬之前已明了，但此法依照时节、与触等性质的别故分离而不同，没有用单一特征合一，故此以时节等差别归纳出不同异类，并统一归为善的总特征，说来是为观照说明善义。这里因只用单数指称善，兼以多用复数述法，为了表达复数归纳的原因。如同法的善性统一存在，故将善之主语作为着眼点，基于自身固有性质承载仍在运作的统一性，而不断趋于相依，非因多而异。
§1385
1385.Dvādasaakusalacittuppādāti etthāpi paṭhamākusalacittuppādo samayaphassādivasena bhedaṃ anāmasitvā somanassasahagatadiṭṭhigatasampayuttacittuppādabhāve ekattaṃ netvā vutto, evaṃ yāva dvādasamoti ‘‘dvādasa akusalacittuppādā’’ti vuttaṃ. Evaṃ catūsu bhūmīsu vipākotiādīsupi yathāyogaṃ yojetabbaṃ. Cittuppādāti ettha uppajjati etthāti uppādo, kiṃ uppajjati? Cittaṃ, cittassa uppādo cittuppādoti evaṃ avayavena samudāyopalakkhaṇavasena attho sambhavati. Evañhi sati cittacetasikarāsi cittuppādoti siddho hoti. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘cittameva uppādo cittuppādo’’ti aññassuppajjanakassa nivattanatthaṃ cittaggahaṇaṃ kataṃ, cittassa anuppajjanakabhāvanivattanatthaṃ uppādaggahaṇaṃ, cittuppādakaṇḍe vā ‘‘cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti cittassa uppajjanakabhāvo pākaṭoti katvā ‘‘cittameva uppādo’’ti vuttaṃ, cittassa anuppajjanakassa nivattetabbassa sabbhāvā uppādaggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ. Ayañcattho ‘‘dvepañcaviññāṇānī’’tiādīsu viya cittappadhāno niddesoti katvā vuttoti daṭṭhabbo.
1385.“十二善心生”者，此处首说不善心生，以时节、触等性质的差别不论，视为有欢喜等心生合一，言之『十二不善心生』由此得出“十二善心生”的说法。如此于四处的果报等方面依正理对接。谓心生即起、即生，何谓起？即此心，心的产生即心生，此名心生，表示组成部分的生起是有因缘而生。如此观照，心的皈依终成心生。于论说中言“唯有心即起即生”，为排除他生，故于心生篇言“生起的心”，指心生的普遍现象，是为表明此义。此义作为“二十五识”等种心主旨说明而言。
§1420
1420.Chasu dvāresūti ettha pañcadvāre vattabbameva natthi, manodvārepi parittārammaṇameva javanaṃ tadārammaṇasaṅkhātaṃ bhavaṅgaṃ anubandhati. Tañhi parittassa kammassa vipāko, vipāko ca iṭṭhāniṭṭhārammaṇānubhavanaṃ, kammānurūpo ca vipāko hotīti parittakammavipāko parittārammaṇasseva anubhavanaṃ hoti. Tasmā sabbaṃ tadārammaṇaṃ ‘‘parittārammaṇa’’nti vuttaṃ. Yadi evaṃ mahaggatavipākopi mahaggatānubhavanameva āpajjatīti ce? Na, samādhippadhānassa kammassa appanāppattassa saññāvasārammaṇassa tādiseneva vipākena bhavitabbattā. Tasmā samādhi sukhānubhavanabhūto, sopi kammānurūpatoyeva kammārammaṇo hotīti daṭṭhabbo. Kammānurūpato eva ca tadārammaṇaṃ parittārammaṇampi mahaggatajavanaṃ nānubandhati. Tato eva paṭisandhiādibhūto kāmāvacaravipāko kammanimittampi parittameva ārammaṇaṃ karoti, na mahaggataṃ appamāṇaṃ vā. Yasmā pana vuttaṃ ‘‘mahaggatārammaṇo dhammo parittārammaṇassa dhammassa kammapaccayena paccayo, appamāṇārammaṇo dhammo parittārammaṇassa dhammassa kammapaccayena paccayo’’ti, na ca mahaggatappamāṇavipāko parittārammaṇo atthi, idha ca sabbakāmāvacaravipākānaṃ parittārammaṇatāva vuttā, tasmā kammānurūpato mahaggatappamāṇārammaṇampi parittakammaṃ yadi paṭisandhiṃ deti, kammagatinimittārammaṇameva deti. Pavattivipākampi rūpādiparittārammaṇamevāti veditabbaṃ. Khīṇāsavānaṃ vāsanāvasena sativippayuttahasanaṃ pavattamānaṃ parittesveva pavattati, na itaresu kilesavirahe tādisahasanapaccayabhāvābhāvato. Tasmā tassa parittārammaṇatā vuttā. Khīṇāsavānaṃ asakkaccadānādīni ādarākaraṇavaseneva veditabbāni, na kosajjādiakusalavasena. Paṭippassaddhasabbussukkā hi te uttamapurisāti. Tesaṃ ādarākaraṇañca nirussukkatā evāti veditabbā.
1420.所谓六处的门户中，此处仅指五门，因认定心门亦为防护边界，联结心之流转。此守护作用对应世间流转生命之业。守护业果作用，是顺意或逆意之感受。守护因业得果，即称守护业果，乃感受生命受到守护之果报。故其统称为守护业受感。倘若如此大果报感受，是否也只能对应大果感受？非也。因定修习业中，住息未到而现有感官境界，对应的果报必然如此，故称定修感受为顺业受感。守护业果对应定感，且守护感非随大果之感受相联，而是伴随续法因缘而生。起续续法世间之感，是小果业感，故先续业生起守护业受感而非大果受感。随后复现欲界之果报，是因缘果报感受，构成续法起续。已断烦恼者，则因无分别法，于守护感受中修习念等安立，不依他界扭曲感受故称守护。已断烦恼之人清净柔和，故明此守护感受，乃因守护之故所生。守护不生恶业，是为高人所亲证。其守护业亦如生姜等之防腐效用，故守护感受之称，显此义。
§1421
1421.Atipaguṇānanti vacanaṃ nirādarassa ñāṇavippayuttapaccavekkhaṇassa visayadassanaṃ, na tassevāti visayaniyamanaṃ. Ñāṇasampayuttassapi hi atipaguṇānaṃ visayatā suṭṭhutaraṃ hoti eva. Yathā paguṇaṃ ganthaṃ sajjhāyanto dve tayo vācanāmagge gatepi na sallakkheti ñāṇavippayuttasatimantena sajjhāyitattā, evaṃ paguṇajjhānesupi pavatti hotīti āha ‘‘atipaguṇāna’’ntiādi. Kasiṇanimittādipaññattīti pubbe dassitaṃ sabbaṃ upādāpaññattimāha. Taṃ pana rūpādayo viya avijjamāno vijjamāno ca atthoti ācariyā vadanti. Sammutisacce pana vuccamānānaṃ kasiṇanimittādi vācāvatthumattato vacanavohāreneva paññattīti vuccati. Tassa hi paññāpanaṃ avijjamānapaññattīti tassa avijjamānattaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttanti. Avijjamānampi pana taṃ vijjamānamiva gahetvā pavattamānāya saññāya parittādīsu ‘‘ayaṃ nāma dhammo ārammaṇa’’nti na sakkā vattuṃ te eva dhamme upādāya pavattamānāyapi dhammesveva aṭṭhānato. Tasmā sā sasampayuttā parittādiārammaṇāti na vattabbāti vuttā. Navattabbārammaṇāti idaṃ pana vacanaṃ yathāgahitākārassa saññāvisayassa navattabbataṃ sandhāya navattabbaṃ ārammaṇaṃ etesanti navattabbārammaṇā, cittuppādāti aññapadatthasamāsaṃ katvā aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.
1421.所谓『过度』之语，释为无敬之知智清净观该见所缘，非是纯粹所缘。因知智明净当然高过常度。如学者诵读经卷前行至二三句尚未印象具全，然于过度观照次第渐进而成知，故称“过度”等语。前示诸如遍象因缘种种皆归于有执名相。教师言此等色等境，如有无明状态之正反观念。以约定之辞叫为遍象因缘类，此为造语。此令注释中称为无明状态。无明状态如是，然虽无明亦如认知一般运行。未了无明者，取为无明形态，故于守护及诸境取境中不能言『此理义为对象』，即于彼境转属于法之八支中取缘起法本身，故不宜计为守护等归属对象称呼。未守护之义则非是。故称其紧邻守护等诸净境相为坏散乱所应舍，称为“须舍守护等净境”，不应在执着的入门境界论述中所指挥论。所谓新起始境界，是契合兄弟般若等观法，故称为新起始境界。且『心生根』一词合成而成注释典籍中示之。
Catupaññāsacittuppādānaṃ rūpassa ca vasena pañcapaṇṇāsāya. Kevalanti vinā parāmasanena. Aniṭṭhaṅgatavasenāti anicchayagamanavasena, anicchayaṃ vā dveḷhaṃ gato cittuppādo aniṭṭhaṅgato, tenākārena pavatti ‘‘aniṭṭhaṅgatavasena pavattī’’ti vuttā. Nānārammaṇesu cittassa vikkhipanaṃ vikkhepo. Anavaṭṭhānaṃ avūpasamo. Gotrabhuvodāne gotrabhūti gahetvā ‘‘gotrabhukāle’’ti āha.
『四十五心起』者，是指色法体内的五十五法中之四十五种心所起。所谓“专注”是指无他念干扰。所谓“不善根相应”者，即因不希望分别流转，或心起了两难而导致不善根心所起的不善相应。由此说“四十五心起专注”，意即于心起无杂乱。于各种色相中心的散乱，即心的散乱性。所谓无止无息者，是指没有中断的止息。关于『族火犍度』，取其族住时说“族住时”。
Sabbatthapādakacatutthanti idha sabbattha-saddo sāmiattho daṭṭhabbo, sabbesu vā vipassanādīsu pādakaṃ kāraṇaṃ sabbatthapādakanti phalassa visayabhāvena niddeso. Ākāsakasiṇacatutthanti paricchedākāsakasiṇacatutthamāha. Tañhi rūpāvacaraṃ, na itaranti. Kusalatopi dvādasavidhaṃ kiriyatopīti catuvīsatividhatā vuttā hoti. Vaṭṭassapi pādakaṃ hotiyevāti kusalaṃ kiriyañca ekato katvā sabbatthapādakaṃ vuttanti kiriyajjhānassa avaṭṭapādakattā sāsaṅkaṃ vadati. Mahaggatacitte samodahatīti idaṃ ‘‘so evaṃ samāhite citte’’tiādinā nayena vuttaṃ pākaṭaṃ pādakajjhānacittaṃ parikammehi gahetvā citte rūpakāyaṃ adhiṭṭhānacittena samodahatīti katvā vuttaṃ. Pādakajjhānacittaṃ rūpakāye samodahatīti idampi yathāvuttaṃ pādakajjhānacittaṃ ārammaṇaṃ katvā cittasantānaṃ rūpakāye samodahitaṃ tadanugatikaṃ katvā adhiṭṭhātīti katvā vuttaṃ, idaṃ pana adhiṭṭhānadvayaṃ adissamānakāyataṃ dissamānakāyatañca āpādeti. Gantukāmatāparikammavasena taṃsampayuttāya saññāya sukhasaññālahusaññābhāvato gamanampi nipphādetīti daṭṭhabbaṃ.
『处处为根本第四』此处应看作根本义的专用词，谓于诸入处及观法中作为根本原因的，以功德果报的意义说明处处根本之义。所谓『空遍净第四』即分段说空遍净。此处是指以色法为对象，而非他法。关于功德而言，十二种行法合为二十四种行法以说四十二法。轮回亦作为根本。由此将功德行法一体统摄，则称之为处处根本，是指由行身观禅的根本所统摄，意在说明其根基性。称大净心天气，自此以“如此禅定心”为引，指于定禅心所取三禅住所之馀，称“净心天气”，指自相联系于心以培养色法入处的所摄，谓此乃入处自相与对应。又作“执本”为说，表明此系执持心体，以成色法安心。此处所说的执持二法，意在包含可见与身心二处。由此能破除贪行心起所生诸念，因缘配合，是以视为断恶行缘。由对诸根本所感应，由于对念根相似感受之合，见色相与快感、轻安感所共显现。此断恶行能断小苦，从而见行为循环止息不能前进之现象。故此有说，因与行分别、对念为缘而得断，乃称之。
Sotāpannassa cittanti sotāpannassa pāṭipuggalikaṃ maggaphalacittanti veditabbaṃ. Mārādīnañhi bhagavato cittajānanaṃ vuttanti cetopariyañāṇalābhī kasmā sāsavacittaṃ na jānissatīti. Chinnavaṭumakā chinnasaṃsāravaṭṭā buddhā. Maggaphalanibbānapaccavekkhaṇatopīti ettha maggaphalapaccavekkhaṇāni tāva pubbenivāsānussatiñāṇena maggaphalesu ñātesu pavattanti, nibbānapaccavekkhaṇañca nibbānārammaṇesu appamāṇadhammesu ñātesūti maggādipaccavekkhaṇāni pubbenivāsānussatiñāṇassa appamāṇārammaṇataṃ sādhentīti veditabbāni. ‘‘Appamāṇā khandhā pubbenivāsānussatiñāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’icceva (paṭṭhā. 2.12.58) hi vuttaṃ, na nibbānanti. Tasmā pubbenivāsānussatiñāṇena eva maggaphalapaccavekkhaṇakicce vuccamānepi nibbānapaccavekkhaṇatā na sakkā vattuṃ, aṭṭhakathāyaṃ pana tassapi nibbānārammaṇatā anuññātāti dissati. Kāmāvacarenibbattissatīti nibbattakkhandhajānanamāha. Nibbānadhātuyā parinibbāyissatīti nibbānārammaṇehi maggaphalehi kilesaparinibbānabhūtehi parinibbāyissatīti attho sambhavati.
关于『入流人之心』，应了解为入流人之个体道果心得。因世尊于心的觉知而说，何以烦恼心不知？断灭轮回的佛即断绝轮回。谓道果及涅槃观照，此处谓道果之见，乃是对以往生死流转智的观照而生发之见，因而此称为道等观照。所谓道果观照即对前生分别智的果报生起而生之见。又谓涅槃观照，是于涅槃境界之至高无上法能解脱、观察称名。既说无量蕴因对前世分别智感应，故不能用涅槃代称。因故即使以往智观照道果亦不可称为涅槃。另说，因以往轮回生死蕴集起，故名“生起”，此名指涅槃以因缘断烦恼而成的境界。言“涅槃界因缘而成”，意即以道果涅槃为缘，使烦恼尽灭，故产生涅槃义理。
§1429
1429.Asahajātattāti asampayuttattāti attho. Na hi arūpadhammānaṃ arūpadhammehi sahajātatā sampayogato aññā atthīti. ‘‘Aññadhammārammaṇakāle’’ti vuttaṃ, maggārammaṇakālepi pana garuṃ akaraṇe maggādhipatibhāvena navattabbatā yojetabbā.
1429条所谓“非自然生起”即“非依然合”，意指无形色法之诸无形相由合成，故别有义。谓于他法对象生起时，此义不可轻忽。至于道果果士亦应以严格标准用新度法来依止。
§1433
1433.Niyogāti niyogatoti imamatthaṃ sandhāya ‘‘niyamenā’’ti āha, niyogavanto vā niyogā, niyatāti attho. Cittuppādakaṇḍe hi bodhitesu cittuppādesu ekantena anāgatārammaṇo koci natthīti.
1433条“依托”意即执着，遂以“依托者”称之，谓义所。于心起部位成就，无未来境相，故无此执着者。
§1434
1434.Kammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārabbha pavattiyaṃ atītārammaṇāvāti vuttaṃ, kammanimittaṃ pana ārabbha pavattiyaṃ paccuppannārammaṇabhāvañca paṭisandhiyā paṭiccasamuppādavibhaṅgavaṇṇanāyaṃ vakkhati. Tasmā idaṃ manodvāracutiyaṃ atītakammanimittaṃ manodvāre āpāthagataṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Satadārammaṇāya cutiyā pañcacittakkhaṇāvasiṭṭhāyuke gatinimitte paṭisandhiyā pavattāya cattāri bhavaṅgāni paccuppannārammaṇāni, itarattha ca cha sandhāyāha ‘‘tato paraṃ bhavaṅgakāle cā’’ti. Yadā hi gatinimittārammaṇe javane pavatte anuppanne eva tadārammaṇe cuti hoti rūpāvacarārūpāvacarasattassa viya kāmadhātuṃ upapajjantassa, tadā paṭisandhito parāni cha bhavaṅgāni paccuppannārammaṇāni hontīti. Diṭṭhisampayuttehi assādanādīni saparāmāsāneva daṭṭhabbāni. Paṇṇattinibbānārammaṇānañca javanānaṃ purecārikakāleti yesaṃ purecārikakāle ekantena āvajjanāya atītādiārammaṇabhāvena navattabbatā, tesaṃ vasena nayaṃ dasseti. Nibbānārammaṇānampi javanānaṃ purecārikakāle sā tathā na vattabbā, na pana ekantena maggaphalavīthīsu tassā anibbānārammaṇattā.
1434条释“业果或业缘起为先行”，谓有所依之过去境相已消失。业缘起者，既依赖现起境相，后续增上分别所生起分。故此谓之心门第二摄，依过去业缘而入，故为过往业缘。由此而释心门第二境中之前摄由，多次存在于心门第二境进入。谓于一百次境相第二次起迄，涵盖明了因缘所生续行。如发生之缘相续生时，别有四处续行。彼时，境起于相异色法时，乃为欲界色所生，时续生。续生心之四处后方所生续行，即相对之前业缘缘起，果用。于有见烦恼起处，彼处具备多类烦恼心之集会，亦能见此，理应如此。谓以语言分别所起等趣，是言此先业境相载法纽带为续行，彼时续前业缘由具备故也。故于涅槃境相前缘续生情况不应如此。尽管不与道果果士相应，尚不得以涅槃境相代之。
Ime gandhāti nanu paccuppannā gandhā gahitā, kathaṃ ettha anāgatārammaṇatā hotīti? ‘‘Aṭṭhārasavassādhikāni dve vassasatāni mā sussiṃsū’’ti pavattito, anāgate mā sussiṃ sūti hi anāgataṃ gandhaṃ gahetvā pavattatīti adhippāyo. Cittavasena kāyaṃ pariṇāmento abhimukhībhūtaṃ tadā vijjamānameva kāyaṃ ārammaṇaṃ karotīti paccuppannārammaṇaṃ adhiṭṭhānacittaṃ hoti. Tathā attano kāyassa dīgharassāṇuthūlanīlādibhāvāpādanavasena aññassa ca pāṭihāriyassa karaṇe yojetabbaṃ . Etthantare ekadvesantativārā veditabbāti etthantare pavattā rūpasantatiarūpasantativārā ekadvesantativārā nāmāti veditabbāti attho. Atiparittasabhāvautuādisamuṭṭhānā vā ‘‘ekadvesantativārā’’ti vuttā. Ubhayametaṃ paccuppannanti addhāpaccuppannaṃ hontaṃ etaṃ ubhayaṃ hotīti attho. Saṃhīratīti taṇhādiṭṭhābhinandanāhi ākaḍḍhīyati.
此等香气难道真是现起的香气而被把持吗？为何此处说有未来的缘起？所谓"十八岁以上两百岁以内不见"的流转已生起，未来不可见的香气，即已摄取未来香气而发生，这是其涵义。心智如实知身的变化和转向，认识到时对身所缘，即是现起缘起之心。如此，对自己身长大、粗细、青黑等形态的觉知，是专为他人展现奇特作用而配合的。此处说“有一憎厌流”，意指现下有进行的色流和非色流中，有一厌烦的流。又说“极端反转起等”，是说极端的逆反情况产生，“一憎厌流”即是由此而说。现起(正觉之中当下)的二者，亦即过去现在，二者是同一。被集聚者即是由渴爱和见的拥护而加强者。
Kecīti abhayagirivāsinoti vadanti, te pana cittassa ṭhitikkhaṇaṃ na icchantīti ‘‘ṭhitikkhaṇe vā paṭivijjhatī’’ti na vattabbaṃ siyā. Tathā ye ‘‘iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe vattamānaṃ cittaṃ uppajjatī’’ti vadanti, tesaṃ ‘‘ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā paṭivijjhatī’’ti vacanaṃ na sameti. Na hi tasmiṃ khaṇadvaye uppajjamānaṃ paracittena saha ekakkhaṇe uppajjati nāmāti. Ṭhitibhaṅgakkhaṇesu ca uppajjamānaṃ ekadesaṃ paccuppannārammaṇaṃ, ekadesaṃ atītārammaṇaṃ āpajjati. Yañca vuttaṃ ‘‘parassa cittaṃ jānissāmīti rāsivasena mahājanassa citte āvajjite’’ti, ettha ca mahājano attanā pare aneke puggalāti paresaṃ cittaṃ jānissāmīti āvajjanappavatti vattabbā siyā. Athāpi parassāti mahājanassāti attho sambhaveyya, tathāpi tassa puggalasseva vā cittarāsiṃ āvajjitvā ekassa paṭivijjhanaṃ ayuttaṃ. Na hi rāsiāvajjanaṃ ekadesāvajjanaṃ hotīti. Tasmā tehi ‘‘mahājanassa citte āvajjite’’tiādi na vattabbaṃ.
有人称为无畏山居者，但并非意欲止于一瞬心。故不应当说“一瞬时即已止灭”。同样，谓说“神通及他人瞬间生起心”，“一瞬或断灭时止灭”者，这样的话亦不成立。因为此中两瞬之间生起的他心，并非与之一瞬同生。于持或灭瞬中生起者，一为现前缘，一为已逝缘。又言“大众心怀贪染，心怀渴欲，知他心”，意指彼时大众以众多心之贪染，听闻自身及他人诸多心的状况。即便有“他人”“大众”之别，实为一人心的贪染营业。故不能说“大众心怀贪染”。
Yaṃ pana te vadanti ‘‘yasmā iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatī’’ti, tatthāyaṃ adhippāyo siyā – cetopariyañāṇalābhī parassa cittaṃ ñātukāmo pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya atītādivibhāgaṃ akatvā cittasāmaññena ‘‘imassa cittaṃ jānāmī’’ti parikammaṃ katvā puna pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya sāmaññeneva cittaṃ āvajjitvā tiṇṇaṃ catunnaṃ vā parikammānaṃ anantarā cetopariyañāṇena paracittaṃ paṭivijjhati vibhāveti rūpaṃ viya dibbacakkhunā. Tato paraṃ pana kāmāvacaracittehi sarāgādivavatthānaṃ hoti nīlādivavatthānaṃ viya. Tattha dibbacakkhunā diṭṭhahadayavatthurūpassa sattassa abhimukhībhūtassa cittasāmaññena cittaṃ āvajjayamānaṃ āvajjanaṃ abhimukhībhūtaṃ vijjamānaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ katvā cittaṃ āvajjeti. Parikammāni ca taṃ taṃ vijjamānaṃ cittaṃ cittasāmaññeneva ārammaṇaṃ katvā cittajānanaparikammāni hutvā pavattanti. Cetopariyañāṇaṃ pana vijjamānaṃ cittaṃ paṭivijjhantaṃ vibhāventaṃ tena saha ekakkhaṇe eva uppajjati. Tattha yasmā santānassa santānaggahaṇato ekattavasena āvajjanādīni cittantveva pavattāni, tañca cittameva, yaṃ cetopariyañāṇena vibhāvitaṃ, tasmā samānākārappavattito na aniṭṭhe maggaphalavīthito aññasmiṃ ṭhāne nānārammaṇatā āvajjanajavanānaṃ hoti. Paccuppannārammaṇañca parikammaṃ paccuppannārammaṇassa cetopariyañāṇassa āsevanapaccayoti siddhaṃ hoti. Atītattiko ca evaṃ abhinno hoti. Aññathā santatipaccuppanne addhāpaccuppanne ca paccuppannanti idha vuccamāne atītānāgatānañca paccuppannatā āpajjeyya, tathā ca sati ‘‘paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’tiādi vattabbaṃ siyā, na ca taṃ vuttaṃ. ‘‘Atīto dhammo paccuppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo, purimā purimā atītā khandhā pacchimānaṃ pacchimānaṃ paccuppannānaṃ khandhānaṃ anantara…pe… anulomaṃ gotrabhussā’’tiādivacanato (paṭṭhā. 2.18.5) pana addhāsantatipaccuppannesveva anantarātītā cattāro khandhā atītāti viññāyanti, na ca abhidhammamātikāya āgatassa paccuppannapadassa addhāsantatipaccuppannapadatthatā katthaci pāḷiyaṃ vuttā. Tasmā tehi iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittuppattiyā cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇatā vuttā. Yadā pana ‘‘yaṃ imassa cittaṃ pavattaṃ, taṃ jānāmi. Yaṃ bhavissati, taṃ jānissāmī’’ti vā ābhogaṃ katvā pādakajjhānasamāpajjanādīni karoti, tadā āvajjanaparikammāni cetopariyañāṇañca atītānāgatārammaṇāneva honti āvajjaneneva vibhāgassa katattā.
众人所言“因神通及他心瞬生”，此乃说法的根据：心智获得自他明了之知，此他心之觉照，谓知“此心”后，旋即去足根转向已逝分段，略去过去分别，以同一意识察知此心，进而凭此知觉窥察他心，其如由天眼见形等。随后欲界心中，依感情和贪染存在，犹如青黑色物。天眼见心实体及其诸属性之心，此刻由识知所摄现所缘，称为觉察心，遂由觉察发起心缘。各种不同造作由此识起心而造作缘起，遂生此心。心智与其明知共同一瞬生起。因心流连系而一贯生起，各种觉照诸造作等随之相续，故现起缘与过去未来缘之间，因心指导而互为缘由，此谓已成立。也谓未来缘起与过去缘起，本质相联成一连续。现起缘及造作之依止，此谓已成立。过去与未来亦相联相续。现起法与现起法亦应是无间缘者。
Ye pana ‘‘iddhimā parassa cittaṃ jānitukāmo āvajjeti, āvajjanaṃ khaṇapaccuppannaṃ ārammaṇaṃ katvā teneva saha nirujjhati, tato cattāri pañca vā javanāni. Yesaṃ pacchimaṃ iddhicittaṃ, sesāni kāmāvacarāni, tesaṃ sabbesampi tadeva niruddhaṃ cittamārammaṇaṃ hoti, na ca tāni nānārammaṇāni honti, addhāvasena paccuppannārammaṇattā’’ti idaṃ vacanaṃ nissāya ‘‘āvajjanajavanānaṃ paccuppannātītārammaṇabhāvepi nānārammaṇattābhāvo viya ekadviticatupañcacittakkhaṇānāgatesupi cittesu āvajjitesu āvajjanajavanānaṃ yathāsambhavaṃ anāgatapaccuppannātītārammaṇabhāvepi nānārammaṇatā na siyā, tena catupañcacittakkhaṇānāgate āvajjite anāgatārammaṇaparikammānantaraṃ khaṇapaccuppannārammaṇaṃ cetopariyañāṇaṃ siddha’’nti vadanti, tesaṃ vādo ‘‘anāgatārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo, paccuppannārammaṇo dhammo atītārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo’’ti imesaṃ pañhānaṃ anuddhaṭattā gaṇanāya ca ‘‘āsevane tīṇī’’ti vuttattā na sijjhati. Na hi kusalakiriyamahaggataṃ anāsevanaṃ atthīti.
有人说“要了知神通及他心”，谓瞬间心生起便觉察，其觉察由瞬间缘所制，随之止息，持续四五个流转。其后后续神通心与余欲界心一同止息，其识余皆止息，惟止息于现起缘处之心存在。非谓现起缘与他缘同时现起。基于此说，谓闻于未来与现起缘间，无各种造作所在，因认识到未来与现起无间缘生起，故说神通等心与未来与现起间无造作。此理证成立。亦有论者如此说。其理不谓无有三聚或干扰。断习灭行不成理，故不可妄断。
Etassa ca vādassa nissayabhāvo āvajjanajavanānaṃ khaṇapaccuppannaniruddhārammaṇatāvacanassa na sijjhati, yaṃ pavattaṃ yaṃ pavattissatīti vā visesaṃ akatvā gahaṇe āvajjanassa anāgataggahaṇabhāvaṃ, tadabhāvā javanānampi vattamānaggahaṇābhāvañca sandhāyeva tassa vuttattā. Tadā hi bhavaṅgacalanānantaraṃ abhimukhībhūtameva cittaṃ ārabbha āvajjanā pavattatīti. Jānanacittassapi vattamānārammaṇabhāve āvajjanajānanacittānaṃ sahaṭṭhānadosāpattiyā rāsiekadesāvajjanapaṭivedhe sampattasampattāvajjanajānane ca aniṭṭhe ṭhāne āvajjanajavanānaṃ nānārammaṇabhāvadosāpattiyā ca yaṃ vuttaṃ ‘‘khaṇapaccuppannaṃ cittaṃ cetopariyañāṇassa ārammaṇaṃ hotī’’ti, taṃ ayuttanti paṭikkhipitvā yathāvuttadosānāpattikālavaseneva addhāsantatipaccuppannārammaṇattā nānārammaṇatābhāvaṃ disvā āvajjanajavanānaṃ vattamānataṃ niruddhārammaṇabhāvo vuttoti, tampi vacanaṃ purimavādino nānujāneyyuṃ. Tasmiñhi sati āvajjanā kusalānantiādīsu viya aññapadasaṅgahitassa anantarapaccayavidhānato ‘‘paccuppannārammaṇā āvajjanā atītārammaṇānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti vattabbaṃ siyā, na ca vuttanti.
此论未经证实，即对止息四五流转及现起缘未生质疑。口头述说现起缘未生与未来所未拥现起缘之分别，作为现起法间顺序，不可忽视。世尊曾言“现起法缘现起法”，以及其分类中“过去诸蕴为神通慧之记忆，缘觉知照之缘起”，“未来诸蕴为神通慧之未知知，缘觉知照之缘起”，以及“未生诸蕴为神通慧之未来知，缘觉知照之缘起”，当今此言应思为“现起知照察觉即未生与现起法相应”，此为唯一解释。若真生起，岂不应如昔日，彼时亦有诸现起法对之？此理在巴利法典以现起缘识不重复表述。是故神通及他心一瞬生起，现起缘起法论已明证。又谓“我知今心发生与未来”，并经入足念等程序时，觉照等造作皆随一心作业。
Kasmā panevaṃ cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇatā vicāritā, nanu ‘‘atīto dhammo paccuppannassa dhammassa, anāgato dhammo paccuppannassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti etesaṃ vibhaṅgesu ‘‘atītā khandhā iddhividhañāṇassacetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammūpagañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.18.2), ‘‘anāgatā khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa anāgataṃsañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.17.3-4), uppannattike ca ‘‘anuppannākhandhā, uppādino khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa anāgataṃsañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti cetopariyañāṇaggahaṇaṃ katvā ‘‘paccuppanno dhammo paccuppannassā’’ti etassa vibhaṅge ‘‘paccuppannā khandhā iddhividhañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.18.3), uppannattike ca ‘‘uppannā khandhā iddhividhañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.17.2) ettakasseva vuttattā ‘‘paccuppannacitte cetopariyañāṇaṃ nappavattatī’’ti viññāyati. Yadi hi pavatteyya, purimesu viya itaresu ca cetopariyañāṇaggahaṇaṃ kattabbaṃ siyāti? Saccaṃ kattabbaṃ, nayadassanavasena panetaṃ saṃkhittanti aññāya pāḷiyā viññāyati. ‘‘Atītārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo (paṭṭhā. 2.19.20), anāgatārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa. Paccuppannārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassā’’ti (paṭṭhā. 2.19.22) etesañhi vibhaṅgesu ‘‘cetopariyañāṇena atītārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ jānāti. Atītārammaṇā paccuppannā khandhā cetopariyañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.19.22), ‘‘cetopariyañāṇena anāgatārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ…pe… cetopariyañāṇena paccuppannārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ jānāti. Paccuppannārammaṇā paccuppannā khandhā cetopariyañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.19.21) cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇe pavatti vuttāti. Tenevāyaṃ vicāraṇā katāti veditabbā.
至于为何如此论述现起知照缘起，岂非因有所区分“过去法缘现起法，未来法缘现起法”之分别？于相关分类，明说“过去诸蕴为神通慧之记忆，启知知照缘及其相应缘起”，“未来诸蕴为神通慧之未知知，缘觉知照之缘起”，又言“已生诸蕴为神通慧之未来知，缘觉知照之缘起”。有此三种分类，是辨别现起心识，及其与未来与过去法之不同。若应生，则应如过去时吸纳有关知照流。但论义体现于巴利经文，即非法为不生。是故说神通及他心一瞬生起，即现起知照缘起法当成立。此即为理路所在，应加明了。
Tesanti tesu dvīsu ñāṇesūti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Kusalā khandhāti iddhividhapubbenivāsānāgataṃsañāṇāpekkho bahuvacananiddeso, na cetopariyañāṇayathākammūpagañāṇāpekkhoti. Tesaṃ catukkhandhārammaṇabhāvassa asādhakoti ce? Na, aññattha ‘‘avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro ca cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.6.72) ‘‘savitakkasavicārā khandhā ca vitakko ca cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.6.69) ca vuttattā cetopariyañāṇāpekkhopi bahuvacananiddesoti imassatthassa siddhito. Evamapi yathākammūpagañāṇassa ‘‘avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro cā’’tiādīsu avuttattā catukkhandhārammaṇatā na sijjhatīti? Na, tattha avacanassa aññakāraṇattā. Yathākammūpagañāṇena hi kammasaṃsaṭṭhā cattāro khandhā kammappamukhena gayhanti. Tañhi yathā cetopariyañāṇaṃ purimaparikammavasena savitakkādivibhāgaṃ sarāgādivibhāgañca cittaṃ vibhāveti, na evaṃ savibhāgaṃ vibhāveti, kammavaseneva pana samudāyaṃ vibhāvetīti ‘‘avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro cā’’tiādike vibhāgakaraṇe taṃ na vuttaṃ, na catukkhandhānārammaṇatoti. Idaṃ pana avacanassa kāraṇanti. Keci tatthāpi ‘‘pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassā’’ti paṭhanti eva. Na hi taṃ kusalākusalavibhāgaṃ viya savitakkādivibhāgaṃ kammaṃ vibhāvetuṃ asamatthaṃ. Duccaritasucaritabhāvavibhāvanampi hi lobhādialobhādisampayogavisesavibhāvanaṃ hotīti.
关于“它们”和“它们的”这两个词在智慧释义中的意义，一般理解为指向正业之前的存在、现在的体验和未来的知识。这里的“善蕴”指的是依止神通所现前的过去居住、现在状态与未来认识，而不仅仅是指对心识之认识。如若认为四蕴之色相无用，可否这样说？不可。因为另有论述表明，非思维和思维的蕴及心识观察，是依止过去观行及未来认识的缘起所决定的（参考释义2.6.72和2.6.69）。此言即表明对心识观察的多样指代是确立的。就无思维与思维而言，四蕴展现的法性并未消失，原因另有它依托。因正业起见，四蕴聚集并以业为主导而得成，类似于心识对正业的细分（如思维种类、根本烦恼差别等）通过心心分辨，而非将其拆成份属细节，业自己则展示了聚合。所以针对“无思无虑的蕴及观察”等分类不是从细分入手指出的，也不能说四蕴无蕴的法性。这里的缘由即如此。某些地方仍有“依止过去观行之未来识的正业之识”等解释。过去依止之识如同善恶之区分，不能简单地视同于心识中的思维差别。对善、恶、行为与不行为的区别也是难以细分的。因为在贪嗔痴等烦恼结合作用的状况下辨析也是独特的。
§1435
1435.Niyakajjhattapariyāyassaabhāvenāti sabhāvadhammattā kenaci pariyāyena niyakajjhattaṃ ahontaṃ sabbathā bahiddhābhāveneva ‘‘ekantabahiddhā’’ti vuttaṃ, na asabhāvadhammattā bahiddhāpi ahontaṃ kasiṇādi viya niyakajjhattamattassa asambhavato. Asabhāvadhammattā eva hi kasiṇādiajjhattadhammabhūto ca koci bhāvo na hotīti ajjhattattike na vuttanti adhippāyo. Taṃ sabbaṃ ākiñcaññāyatanādi atītārammaṇattike ‘‘navattabbārammaṇa’’nti vuttanti sambandho. Ettha ca vuttanti anuññātattā vacanatoti etehi kāraṇehi pakāsitanti attho.
内在性与外在性的关系：自然法义中，某种特性通过变化形成了内在性或外在性，故统称“单纯外在性”，而不是落入自然法义而外在根本不可生的纠缠之中。如光明等内在性属性亦非所有情况都存在，而非自然法义的内在性不存在，有些法在内在性上也不存在，此称为“非内在性”，应被称为绝对派生等说法一切皆属于此类。诸种之前已述过，属于非恩宁处等以上层因缘，这里称之为不可修复的法与继续。由此之后作说即为「未知原理」之说，故意在这里指明。
Idāni tanti ‘‘etañhi ākiñcaññāyatana’’nti vuttaṃ ākiñcaññāyatanaṃ taṃ-saddena ākaḍḍhitvā vadati. Yo panāyamettha attho vutto ‘‘ākiñcaññāyatanaṃ ekampi idha vuccamānaṃ atītārammaṇattike tena sahekārammaṇatampi sandhāya kāmāvacarakusalādīnaṃ navattabbārammaṇatāya vuttattā idhāpi tesaṃ navattabbārammaṇabhāvaṃ dīpetīti katvā tasmiṃ vutte tānipi vuttāneva honti, tasmā visuṃ na vuttānī’’ti, tamaññe nānujānanti. Na hi īdisaṃ lesavacanaṃ aṭṭhakathākaṇḍe atthi. Yadi siyā, parittārammaṇattike yesaṃ samānārammaṇānaṃ parittādiārammaṇatā navattabbatā ca vuttā. Puna atītārammaṇattike tesu ekameva vatvā aññaṃ na vattabbaṃ siyā. Tathā vedanāttike samānavedanānaṃ yesaṃ sukhāya vedanāya sampayuttatā vuttā, tesu ekameva pītittike sukhasahagataniddese vatvā aññaṃ na vattabbaṃ siyā. Evaṃ upekkhāsahagataniddesādīsu yojetabbaṃ. Lesena pana vinā aṭṭhakathākaṇḍe atthuddhārassa katattā ākiñcaññāyatanassa viya kāmāvacarakusalādīnampi ajjhattārammaṇattike navattabbatāya sati tānipi navattabbānīti vattabbāni, na pana vuttāni. Tasmā abhāvanāsāmaññepi yāya abhāvanāniṭṭhappavattiyā ākiñcaññāyatanaṃ pavattamānaṃ navattabbaṃ jātaṃ, tassā pavattiyā abhāvena tāni navattabbānīti na vuttāni. Gahaṇavisesanimmitāneva hi kasiṇādīni sabhāvato avijjamānānīti tadārammaṇānaṃ bahiddhāgahaṇavasena bahiddhārammaṇatā vuttā. Ākiñcaññāyatanaṃ pana na bahiddhāgahaṇabhāvena pavattati, nāpi ajjhattaggahaṇabhāvena pavattatīti navattabbanti vuttaṃ. Yena pana gahaṇākārena ākiñcaññāyatanaṃ pavattati, na tena sabbaññutaññāṇampi pavattati. Yadi pavatteyya, tampi ākiñcaññāyatanameva bhaveyya. Yathā hi kilesānaṃ gocaraṃ pavattivisesañca sabbaṃ jānantaṃ sabbaññutaññāṇaṃ na yathā te gaṇhanti, tathā gaṇhāti tassapi kilesabhāvāpattito, evaṃ ākiñcaññāyatanassa ca pavattanākāraṃ yathāsabhāvato jānantaṃ taṃ ākiñcaññāyatanamiva na gaṇhāti , kimaṅgaṃ pana aññanti. Tena kāmāvacarakusalānaṃ navattabbatā na vuttāti. Ayaṃ ‘‘ākiñcaññāyatanassa visayabhūto apagamo nāma eko attho atthī’’ti anicchantānaṃ ācariyānaṃ vinicchayo.
现在论及“寂静者界”时，即强调“寂静者界”这一名称。有人认为其意义是指“作为其中唯一可说的‘不可得自在’的这一不可逆转的现象，也指同类现象的不可得状态”，因而此处灯照的乃是这些同类现象的不可得状态。对此观点有不同见解。毕竟，这里并无阿毗达摩论书中那种微言大义。若是如此，那么对于不可修复及不可得状态的同类现象，此处应当兼顾不可得性，而不应只乃就其中之一而言。譬如于受苦之类的同类感受中，若针对某一快乐及其伴随之喜进行特别指称则不应再论及别者。此理亦应适用于舍等等伴随所引发的差别表意。但此处无此说。故普遍意义上的不可得不可修复之意及其实际起修性质皆无法从此处导出。故有说法：“‘寂静者界’在起用方面不同于外合之境，也非内合之境而为其起用”，此即不可得性之所以称为不可得的缘由。由此心生难解之意。某些论书写道：“依止过去观行之未来识的正业之识”如法诠释。因难如区分善恶类别般分辨思维种类，此即其意义。在烦恼、喜欢等缠结下，存在独特之区别及反差。
Vipākaṃ pana na kassaci ārammaṇaṃ hotīti vipākaṃ ākāsānañcāyatanaṃ vipākādīsu viññāṇañcāyatanesu na kassaci ārammaṇaṃ hotīti attho, tathā ākiñcaññāyatanañca nevasaññānāsaññāyatanassa. Yathā hi vipākattike vipākadhammadhammanevavipākanavipākadhammadhammamūlakesu pañhesu ‘‘ākāsānañcāyatanakusalaṃ viññāṇañcāyatanakusalassa ārammaṇapaccayena paccayo, ākiñcaññāyatanakusalaṃ nevasaññānāsaññāyatanakusalassa, tathā vipākassa kiriyassa. Ākāsānañcāyatanakiriyaṃ viññāṇañcāyatanakiriyassa. Ākiñcaññāyatanakiriyaṃ nevasaññānāsaññāyatanakiriyassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.406, 410) vuttaṃ, na tathā vipākadhammamūlakesu ‘‘ākāsānañcāyatanaākiñcaññāyatanavipākā viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanavipākakusalakiriyānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti vuttā. Vipākato vuṭṭhahitvā cittassa abhinīhārāsambhavatoti vipākaṃ ārammaṇaṃ katvā abhinīhārāsambhavatoti attho. Vipākassa hi ārammaṇaṃ katvā natthi abhinīhāroti.
关于果报，与任何缘起无关：在空无所有者界及果报诸界、心识界等不同界法中，皆无所谓任何对相的依缘存在。对于果报相，如空气无所有界相、心识无所有界相、空无所有界相等，皆无对境依递现法。释教文献对此有明确阐述（注释1.1.406、410页）。故果报法理独立于境相转变而存在。果报本身为心识转变之前缘，超越执着，故果报不产生任何执持或缠缚。根本果报皆以此为准绳，故不发生转变执着。
Attano khandhādīnīti arūpakkhandhe ‘‘khandhā’’ti gahetvā ādi-saddena rūpaṃ gaṇhāti. Ajjhattaṃ vā gayhamānaṃ ahanti paññattiṃ ādi-saddena gaṇhāti. Esa nayo paresaṃ khandhādiggahaṇe ca. Puna paññattiggahaṇena kasiṇavihārādianindriyabaddhupādāyapaññattimāha. Ādi-saddena vā ahaṃ paraṃ paṇṇattiggahaṇe sabbaṃ upādāyapaññattiṃ. Kammādīsu kammaṃ ajjhattaṃ, kammanimittaṃ ubhayaṃ, gatinimittaṃ bahiddhāti daṭṭhabbaṃ. Attano sarīre eva kimi hutvā nibbattamānassa gatinimittampi ajjhattaṃ siyā. Mallikāya kummāsaṃ dadamānāya rañño aggamahesiṭṭhānalābhaṃ, santatimahāmattassa hatthikkhandhagatassa arahattappattiṃ, sumanamālākārassa ca pupphamuṭṭhinā pūjentassa paccekabodhisacchikiriyaṃ nissāya bhagavā sitaṃ pātvākāsi.
关于“自性蕴等”之义：无色界蕴时以“蕴”等起始词代指色相。对内在所摄受事物以“起始语”相对将其归纳。此乃他人归纳之法。复次，以归纳语言归纳诸所摄受身心内涵，称之为“观摄之规定”者。以起始词代表全部归纳内容。于业等，业为内在动因，因缘双重；生起之缘亦为内在缘。自身身体之中本是受业生起之缘。譬如国王赐予女儿纯洁婚配所得第一大财，亦出自手臂之内组成之形相阿拉汉法实证。因果理义系于此而生发然现。
Imasmiṃ tike okāsaṃ labhantīti parittārammaṇātītārammaṇattikesu aladdhokāsāni navattabbānīti vuttāni, idha pana navattabbāni na honti, ajjhattādīsu ekārammaṇataṃ labhantīti attho. Etāni hi pañca sabbatthapādakākāsālokakasiṇacatutthānaṃ kasiṇārammaṇattā, brahmavihāracatutthassa paññattiārammaṇattā, ānāpānacatutthassa nimittārammaṇattā bahiddhārammaṇānīti. Sakāyacittānanti sakakāyacittānaṃ, tena payojanaṃ natthi, tasmā na taṃ ajjhattārammaṇanti attho. Anindriyabaddhassa vā rūpassāti ettha ‘‘tissannaṃ vā paññattīna’’nti idampi vā-saddena āharitabbaṃ, nayadassanaṃ vā etaṃ daṭṭhabbaṃ. Īdise hi kāle bahiddhārammaṇanti.
此处第三时段获得之意，指内外双重境界均无空位，故称为不可得。在此期间无所谓空缺，因而得此义。此乃五种无所不包之起足空、光明界及其他四所定境，创造性界五定境，入息念定四境及外境界。所谓合体心者，即舍弃合体意念，无所用处，故非内在境界义。乃被禁制之身眼界光色之别表现，此当以起始词“色相”等提及，为观法所摄。于此时间段，谓之外界。
Tikaatthuddhāravaṇṇanā niṭṭhitā. · 复注义理阐释已毕。
Dukaatthuddhāravaṇṇanā
坏义的提升注解
§1473
1473.Māno…pe… ekadhāvāti idaṃ avuttappakāradassanavasena vuttaṃ, aññathā māno kāmarāgāvijjāsaññojanehi ekato uppajjatīti dvidhāti vattabbo siyā. Esa nayo bhavarāgādīsu. Tathā vicikicchāti ettha tathāti etassa ekadhāvāti attho.
1473. 关于傲慢……等语句中的“一往相续”解释说：此处以不善助缘之现象观见说，并表示“傲慢因贪欲、嗔恚、无明的缠缚而一向起显”，故此当分为二解。一者此为轮回烦恼之导引；二者此处犹如“疑难”之义，盖“一往相续”即此义也。
§1511
1511.Sasaṅkhārikesūti idaṃ kāmacchandanīvaraṇassa tīhi nīvaraṇehi saddhiṃ uppajjanaṭṭhānadassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, na niyamato tattha tassa tehi uppattidassanatthaṃ thinamiddhassa aniyatattā. Heṭṭhimaparicchedenāti uddhaccassa sabbākusale uppajjanato uddhaccasahagate dve, aññesu thinamiddhakukkuccavirahe tīṇi heṭṭhimantato uppajjantīti katvā ‘‘dve tīṇī’’ti vuttanti attho. Yattakānaṃ pana ekato uppattiyaṃ nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā cāti ayamattho sambhavati, heṭṭhimantena tesaṃ dassanatthaṃ ‘‘dve’’ti vuttaṃ. Tato uddhampi pavattiyaṃ ayamattho sambhavati evāti dassanatthaṃ ‘‘tīṇī’’ti vuttaṃ. Dve tīṇīti ca dve vā tīṇi vāti aniyamaniddesoti cattāri vā pañca vātipi viññāyati. Yattha sahuppatti, tattha nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā ca hontīti etassa vā lakkhaṇassa dassanametanti. Yattha cattāri pañca ca uppajjanti, tattha cāyamattho sādhito hoti. Evañca katvā kilesagocchake ca ‘‘dve tayo’’ti vuttaṃ. Lakkhaṇadassanavasena hi kilesā ceva kilesasampayuttā ca vuttā, na sabbesaṃ sambhavantānaṃ sarūpena dassanavasenāti.
1511. 关于造作的有：此指贪欲蔽障于三种蔽障所共生起的现起处的示现，仅应见为起现，而非必然无明、昏沉之不定现象。谓上文所释兴起的正念欲发心乃至其起伏，有二种（善起、恶起），而昏沉、嗔恚、忧惧三毒亦各自有三种类似性起故说“有二三”。应该理解为共有发起时所生的蔽障，并不排除昏沉所体现的无定性，故说有三。所谓“二三”分别显示并非绝对见解，因于实际情况可有四五种情况。若共享发生，亦是相应相生之蔽障。依此说法，烦恼聚处亦说有二三种特点。以该标记所见，是指烦恼及其相似所共生起，而非均具完整形态之示现。
Yadi uddhaccaṃ sabbākusale uppajjati, kasmā vuttaṃ ‘‘uddhaccanīvaraṇaṃ uddhaccasahagate cittuppāde uppajjatī’’ti? Suttante vuttesu pañcasu nīvaraṇesu aññanīvaraṇarahitassa uddhaccassa visayavisesadassanatthaṃ. Chaṭṭhaṃ pana nīvaraṇaṃ abhidhamme itarehi sahagatanti tassa aññanīvaraṇarahitassa na koci visayaviseso atthi, attanā sahagatehi vinā uppajjanaṭṭhānābhāvā tadupalakkhitassa cittuppādassa abhāvā ca nattheva visayaviseso, tasmā ‘‘taṃ sabbākusale uppajjatī’’ti vuttaṃ. Uddhaccasahagato pana vuttacittuppādo sesadhammānaṃ uddhaccānuvattanabhāvena tadupalakkhito uddhaccassa visayaviseso, tasmā sabbākusale uppajjamānaṃ uddhaccaṃ sāmaññena ‘‘uddhaccanīvaraṇa’’nti gahetvāpi taṃ attano visayavisesena pakāsetuṃ ‘‘uddhaccasahagate cittuppāde uppajjatī’’ti āha. Evañca pakāsanaṃ visayavisesesu lobhadomanassasahagatasasaṅkhārikavicikicchuddhaccasahagatesu pañca nīvaraṇāni vavatthapetvā tesaṃ byāpakabhāvena chaṭṭhaṃ pakāsetuṃ katanti veditabbaṃ.
诸若正起之兴起皆为善起，则因何说“蔽障之兴起，正心兴起之中生起”呢？在经论中说五蔽中无其他蔽障的兴起中，有特定作用显示。第六种蔽障在阿毗达摩中说与他蔽共起，非无蔽的正起异，盖无蔽生起者没有特定示现，故说“正起”的普遍性。因其中正起随之继发者，多因迂回作用故称之。依此讲解，为了显示余蔽障与正思维，贪、嗔、懈、疑等五蔽分别呈现，有必要说明第六蔽障之独特。
Keci pana ‘‘uddhaccasahagateti sāmaññena sabbaṃ uddhaccaṃ ‘uddhacca’nti gahetvā tena sahagate cittuppāde’’ti vadanti, ayaṃ panattho na bahumato dvādasamacittuppādassa viya sabbākusalacittuppādānaṃ uddhaccena anupalakkhitattā, sati ca upalakkhitatte ‘‘aṭṭhasu lobhasahagatesū’’tiādīsu viya aññesaṃ cittuppādānaṃ nivattanatthaṃ ‘‘dvādasasu uddhaccasahagatesū’’ti vattabbattā. Uddhaccānupalakkhitattā pana sabbākusalānaṃ avijjānīvaraṇaṃ viya idampi ‘‘sabbākusalesu uppajjatī’’ti vattabbaṃ siyā, na pana vuttaṃ, tasmā vuttanayeneva attho veditabbo. Yasmā ca avijjānīvaraṇaṃ viya uddhaccanīvaraṇañca sabbākusalesu uppajjati, tasmā nikkhepakaṇḍe ‘‘kāmacchandanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañcā’’tiādi vuttaṃ. Tena ekasmiṃyeva cittuppāde uddhaccanīvaraṇaṃ uppajjatīti aggahetvā adhippāyo maggitabboti.
亦有人说“蔽障随正起，乃是泛指一切正起中的蔽障随之生起”论，此见不能广泛接受。若以十二正起心为例，由于未显示正起跟随者，故说“共十二正起心”之说。依此理，正起心未显者类如无明蔽障，亦应说“诸善起皆生起”，非单指已有文本所述。基于无明蔽障与蔽障随起相似之故，在《断疑篇》用“贪蔽障等皆随蔽障生起”说法。此为以一心起显蔽障为首要原则。
Kilesagocchake lobhādīni dasa kilesavatthūni iminā anukkamena idheva abhidhamme āgatāni. Tasmā idheva vuttassa uddhaccakilesassa attanā saha vuttehi kilesehi rahitassa visayaviseso natthīti visayavisesena pakāsanaṃ akatvā ‘‘uddhaccañca ahirikañca anottappañca sabbākusalesu uppajjatī’’ti vuttaṃ. Kilesā ceva saṃkiliṭṭhapadaniddese yasmā saṃkiliṭṭhapadaṃ kilesasampayuttapadena asamānatthaṃ kevalaṃ malena upatāpitataṃ vibādhitatañca dīpeti , tasmā kilesā ceva kilesasampayuttapadaniddesena samānaṃ niddesaṃ akatvā ‘‘teva kilesā kilesā ceva saṃkiliṭṭhā cā’’ti vuttaṃ.
于烦恼聚处，贪等十种烦恼为十烦恼根本，如此次第在阿毗达摩中出现。因此虽说狂躁蔽障同诸烦恼净化后的心所得解义不同，为标示特异，不显其特殊本质，以言“狂躁及羞耻、恐怖皆生于诸善起心中”。烦恼一词，有污秽之义，故以合成词不能一概类比，非仅指污秽，而表杂染困扰之意。故言烦恼即烦恼与杂污俱起。
§1577
1577.Dve tayo kilesāti ettha ‘‘dve tayoti hetugocchakādīsu vuttādhikāravasena ruḷhiyā vutta’’nti keci vadanti. Yadi atthaṃ anapekkhitvā ruḷhiyā vucceyya, ganthagocchake ca ‘‘yattha dve tayo ganthā ekato uppajjantī’’ti vattabbaṃ siyā. Yañca vadanti ‘‘yattha dve tayo aññehi ekato uppajjantīti imassatthassa sambhavato ekato-saddo kilesagocchake sātthako, na hetugocchakādīsu tena vināpi adhippāyavijānanato’’ti, tampi na, hetugocchakādīsupi nānāuppattiyaṃ hetū ceva hetusampayuttādiggahaṇanivāraṇatthattā ekato-saddassa, tasmā ruḷhīanvatthakathāropanañca vajjetvā yathāvutteneva nayena attho veditabboti. Lobho chadhātiādinā lobhapaṭighamohānaṃ aññehi ekato uppattidassaneneva tesampi lobhādīhi ekato uppatti dassitāti veditabbā. Sesaṃ uttānatthamevāti.
1577. 关于“二三结使”，这里有人说：“在‘二三’这个说法中，因涉及因缘所归等，故以‘结使’之韧语表达。” 如果不顾其义，单以韧语来说，应当分辨为“所谓二三结，系由结牵一处而生”。又有人说：“所谓二三结相互牵连于一，是此义中一者之声，用以表明与结使等不同者，是因缘所生所以称结使，即使无因缘之说亦有所含义”，此说不合。因缘所归等众多生起，因及因所连等故障，故一声兼有表一体之义。因此应舍韧语引入，仍以原旨和方法通达其义。贪欲等能遮蔽、扰乱贪欲所对立的愚痴，因显二三结相互牵连之形，使贪欲诸类得以见其相互关系，故当知彼亦须二三相依而生。其余词句，多所表述自明。
Aṭṭhakathākaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā. · 注疏章释已毕。
Cattāri ca sahassāni, puna tīṇi satāni ca;
四千，复三百。
Aṭṭhasāliniyā ete, padā līnatthajotakā.
由八纱梨织成，词句光明柔和。
Dhammamittoti nāmena, sakkaccaṃ abhiyācito;
名为法友，应当尊敬。
Ānandoiti nāmena, katā ganthā subuddhināti.
名为安那多，论卷昭示明了。
Iti aṭṭhasāliniyā līnatthapadavaṇṇanā · 如是《殊胜义》中隐含义词释
Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā samattā. · 《法集论》根本复注已圆满。