2. Rūpakaṇḍaṃ
2. Rūpakaṇḍaṃ2. 色品
Uddesavaṇṇanā略说之解释
Idāni rūpamabyākataṃ bhājetabbaṃ, tañca kenaci samayavavatthānaṃ katvā na sakkā bhājetuṃ. Na hi rūpassa cittuppādena samayavavatthānaṃ sakkā kātuṃ acittasamuṭṭhānasabbhāvato, cittasamuṭṭhānassa ca anekacittasamuṭṭhānatāya rūpasamuṭṭhāpakacittānañca kesañci katthaci asamuṭṭhāpanatāya vavatthānābhāvato, viññattidvayavajjitassa rūpassa acittasahabhubhāvato ca, na ca rūpānaṃ upasampajja viharaṇena samayavavatthānaṃ yujjati mahaggatappamāṇānaṃ jhānānaṃ viya rūpānaṃ upasampajja vihātabbatābhāvā, upādārūpehi ca na yujjati tesaṃ sahajātādipaccayabhāvena appavattanato, nāpi mahābhūtehi yujjati kesañci mahābhūtānaṃ kehici upādārūpehi vinā pavattito asamānakālānañca sabbhāvato. Na hi ‘‘yasmiṃ samaye pathavīdhātu uppannā hoti, tasmiṃ samaye cakkhāyatanaṃ hotī’’ti sakkā vattuṃ sotādinissayabhūtāya pathaviyā cittādisamuṭṭhānāya ca saha cakkhāyatanassa abhāvā. Evaṃ sotāyatanādīsupi yojetabbaṃ.
如今，应当说明色不可分割，且某些时段的现象不能进行分割。色的产生离不开心的生起，但由于心的生起并非单一的，而是多重心的生起，再加上产生色的心身亦并非恒常而总是呈现，因此某些部位因不具备生起而无法说明。此外，色与心之间存在相互依存的状态，色没有独立于心而存在的实质。色的存在不依赖于色的恒常迁流，如同大定禅中对色的观法，也不存在色自生自存的情况。色的组成部分因其共生等缘故，不会单独自主生成或消灭，亦不会直接与大元素、某些元素没有因缘产生亦不相应地运动。所谓“在地元素产生的那一刻，眼识境界即产生”，这种说法不成立，因为听觉等根赖于地元素心的生起而非地元素本身。由此，以听等根境为起点所须联结的色法也如是。
Mahābhūtehi asamānakālāni viññattiupacayādīnipi tasmiṃ samaye hontīti na sakkā vattunti. Ekasmiñca kāle anekāni kalāpasahassāni uppajjanti pavattanti ca, na arūpadhammānaṃ viya rūpānaṃ kalāpadvayasahābhāvo atthi. Ekasmiñca kalāpe vattamāne eva aññassa nirodho, aññassa cuppatti hotīti sabbathā rūpābyākataṃ samayavavatthānaṃ katvā na sakkā vibhajituṃ. Ekakādīhi pana nayehi na hetuādinā sabhāvena vibhajituṃ sakkāti tathā vibhajanatthaṃ cittuppādakaṇḍe tāva avibhattaṃ abyākataṃ atthīti dassetuṃ samayavavatthānena vinā abyākatassa sabhāvatoyeva niddese ekadesaṃ niddisitvā nigamanakaraṇassa anupapattito ca vibhattañca avibhattañca sabbaṃ saṅgaṇhanto āha ‘‘katame dhammā abyākatā? Kusalā…pe… asaṅkhatā ca dhātu. Ime dhammā abyākatā’’ti. Avibhatte hi vibhajitabbe dassite vibhajanaṃ yuttaṃ ñātuṃ icchāya uppāditāyāti. Ettha pana vipākakiriyābyākataṃ vibhattattā na vibhajitabbaṃ, asaṅkhatā ca dhātu bhedābhāvato. Yaṃ panettha bhedayuttattā avibhattattā ca vibhajitabbaṃ, taṃ vibhajanto āha ‘‘tattha katamaṃ sabbaṃ rūpa’’ntiādi. Ayamettha pāḷiyojanā.
众大元素因时不同时刻与心识等现象相应而相生，并非同时一致。某一时刻内会出现许多无数聚合体的变化流转，不像无色法中因果伴随发生的状态。某一聚合体因缘的生起即是另一聚合体的消灭与转化，故在任何时段内色法的具体时相都不能明晰划分。此划分非随意凭空而成，而是为说明色产生心身作用的内在关系。故缺少生灭变化的不明时相与区隔都是不能独立说明的，唯有以区别清楚、生灭明晰之处作为划分。此处不涉及果报因果作用的说明，因为无数聚合体不存在相互间破坏。若对那些依区别原则划分的色，以“何为整体色”等问题进行说明，则这即是巴利语中所谓的划分术语。
Nayaṃ dassetvāti ettha heṭṭhā gahaṇameva nayadassanaṃ. Taṃ vipākesu katvā viññātattā kiriyābyākatesu nissaṭṭhaṃ. Kāmāvacarādibhāvena vattabbassa kiriyābyākatassa vā dassanaṃ, taṃ katvā kāmāvacarātiādikaṃ gahetvā vuttattā nissaṭṭhaṃ. Pañcavīsati rūpānīti pāḷiyaṃ vuttāni dasāyatanāni pañcadasa ca sukhumarūpāni, upacayasantatiyo vā ekanti katvā hadayavatthuñca. Channavutīti cakkhādidasakā satta utusamuṭṭhānādayo tayo aṭṭhakā utucittajā dve saddā ca. Kalāpabhāvena pavattarūparūpāni ‘‘rūpakoṭṭhāsā’’ti vuttāni rūpakalāpakoṭṭhāsabhāvato. Koṭṭhāsāti ca aṃsā, avayavāti attho. Koṭṭhanti vā sarīraṃ, tassa aṃsā kesādayo koṭṭhāsāti aññepi avayavā koṭṭhāsā viya koṭṭhāsā. Nibbānaṃ nippadesato gahitanti sopādisesanirupādisesarāgakkhayādiasaṅkhatādivacanīyabhāvena bhinnaṃ nippadesato gahitaṃ. Atthato hi ekāva asaṅkhatā dhātūti.
划分者意为明确、具体的说明。以此可解释果报等作用时之不明确，最终成无为之法的废止。所谓“五大色”指的是巴利语中所说的十个根境界与十五种细小色质，或颜色繁多而流水不息，再加心根等。所谓覆盖十指的是眼等十根七风和三根、八风种类及两个音声。以聚合体比附色法组成称为“色块”，色块即由部分或借喻肢体组成。所谓肢体即体、部分。色块亦可解释为身体，其肢体如发等是肢体的一种。涅槃以离断浊、不起欲贪嗔痴等污染及无为法称之，意义上是唯一无为界。
§584
584.Sabbanti sakalaṃ cakkavāḷaṃ. Parimaṇḍalaṃ parimaṇḍalasaṇṭhānaṃ, parikkhepato chattiṃsa satasahassāni dasa ceva sahassāni aḍḍhacatutthāni ca yojanasatāni hontīti attho. Ettha ca vaṭṭaṃ ‘‘parimaṇḍala’’nti vuttaṃ. Cattāri nahutānīti cattālīsa sahassāni. Nagavhayāti nagāti avhātabbā nagasaddanāmāti attho.
584.「萨伽拉」指整个世界或宇宙。其意为圆形、区域边界的组成，总共包含三千三百五十万个单位，乃至三千三百五十万由十千分之一至四分之一等单位长度。此中“圆”即为区域边界之意。所谓四十三万五千即四十三万五千单位。所谓“纳伽瓦”即是城市的名称，意指应被称作“城名”。
Devadānavādīnaṃ tigāvutādisarīravasena mahantāni pātubhūtāni. Tatthāyaṃ vacanattho – bhūtāni jātāni nibbattāni mahantāni mahābhūtānīti. Anekacchariyadassanena anekābhūtavisesadassanavasena ca māyākāro mahanto bhūtoti mahābhūto. Yakkhādayo jātivaseneva mahantā bhūtāti mahābhūtā. Niruḷho vā ayaṃ mahābhūtasaddo tesu daṭṭhabbo. Pathaviyādayo pana mahābhūtā viya mahābhūtā. Bhūtasaddassa ubhayaliṅgattā napuṃsakatā katā. Mahāparihāratoti ettha vacanatthaṃ vadanto āha ‘‘mahantehi bhūtāni, mahāparihārānivā bhūtānī’’ti. Tattha pacchimatthe purimapade uttarapadassa parihārasaddassa lopaṃ katvā ‘‘mahābhūtānī’’ti vuccanti.
所谓天人等三百六十余身形广大存在，皆为显现宏大无量的众生。此处词义表明——这些存在乃已生起、现现成的巨大大元素。因表现神异多样及各种特殊法故，称为以幻相为相的宏大存在。包括夜叉等种族亦因其生体或大体归为宏大存在。此处“宏大存在”一词应察明。地元素等同属宏大存在。该生存在名称中两性皆有，不属阴阳之分。大世毁灭时言“大元素”等，于此理解即为不变灭失后称为“宏大元素”。上下文中省略“毁灭”，故称为“宏大存在”。
Accimatoti aggissa. Koṭisatasahassaṃ ekaṃ koṭisatasahassekaṃ. Cakkavāḷanti taṃ sabbaṃ āṇākkhettavasena ekaṃ katvā voharanti. Vilīyati khārodakena. Vikīratīti viddhaṃsati. Upādinnakesu vikāraṃ dassento ‘‘patthaddho’’tiādimāha. Kaṭṭhamukhena vāti vā-saddo upamattho. Yathā kaṭṭhamukhasappena daṭṭho patthaddho hoti, evaṃ pathavīdhātuppakopena so kāyo kaṭṭhamukheva hoti, kaṭṭhamukhamukhagato viya patthaddho hotīti attho. Atha vā vā-saddo evasaddassatthe. ‘‘Pathavīdhātuppakopenā’’ti etassa ca parato āharitvā veditabbo. Tatrāyamattho – ‘‘kaṭṭhamukhena daṭṭhopi kāyo pathavīdhātuppakopeneva patthaddho hoti, tasmā pathavīdhātuyā aviyutto so kāyo sabbadā kaṭṭhamukhamukhagato viya hotī’’ti. Atha vā aniyamattho vā-saddo. Tatrāyamattho – ‘‘kaṭṭhamukhena daṭṭho kāyo patthaddho hoti vā na vā hoti mantāgadavasena, pathavīdhātuppakopena pana mantāgadarahito so kāyo kaṭṭhamukhamukhagato viya hoti ekantapatthaddho’’ti. Pūtiyoti kuthito. Mahāvikārāni bhūtānīti mahāvikārāni jātāni, vijjamānānīti vā attho. Ettha ca purimapade uttarapadassa vikārasaddassa lopaṃ katvā ‘‘mahābhūtānī’’ti vuttāni.
“阿切马塔”是指千万百千万之一。所谓圆形即整体领域视为一体来运营。用锐利之水溶蚀称为“溶变”。“变坏”即毁坏。针对所依体的变坏称为“脱落”等。所谓“刀口状”对砍砸来说是比喻。正如刀头示以形状般，是地元素亦如刀口，地元素伤害犹如刀口一般，因切断相似而称之为“断裂”。又或“瓦”音为土声，此乃变动音声。从此引出意义为“即刀口所见之形，地元素如刀口般被打破，故身躯如刀口面相”，又或“瓦”作为声响名称。依此，地元素交互刺激时称之。此词义为“即刀口形状见之躯体被打裂，故地元素未受损时此躯体显得如刀口般相互接触”。又或“瓦”无规则之声，意为“不定声”。此含义即“刀口可见之体是否被切断，难以确定，如心意如疑。地元素损坏前虽无心意疑惑，其躯体仍如刀口接触且稳定无裂”。所谓“普提”即“污秽”。谓巨大变化之存在。上下文同样省去毁灭故称“宏大存在”。
Pathavītiādinā sabbalokassa pākaṭānipi vipallāsaṃ muñcitvā yathāsabhāvato pariggayhamānāni mahantena vāyāmena vinā na pariggayhantīti pākaṭānipi duviññeyyasabhāvattā ‘‘mahantānī’’ti vuccanti. Tāni hi suviññeyyāni amahantānīti gahetvā ṭhito tesaṃ duppariggahitataṃ disvā ‘‘aho mahantāni etānī’’ti pajānāti. Upādāyāti etena viññāyamānā pacchimakālakiriyā pavattīti katvā ‘‘pavattarūpa’’nti vuttaṃ. Evañhi ‘‘upādāyā’’ti etena paṭiccasamuppannatā vuttā hotīti. Atha vā upādāyati nissayatīti upādāyaṃ, upādāyameva rūpaṃ upādāyarūpaṃ, aññanissayassa ekantanissitassa rūpassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ pana na sattassa, nāpi vedanādino tadabhāvepi bhāvatoti dassetuṃ ‘‘catunnaṃ mahābhūtāna’’ntiādimāha. Bhavati hi nissayarūpānaṃ sāmibhāvoti.
由于地界及诸如此类者放弃世间一切明显的颠倒错乱，依其本性而非凭大力气而能支配之物，因为显现的不可靠且难以认识，其性质被称为“广大者”。这些性质虽可知，但若视为非广大者，则能觉知其难于控制的特性，因而了知“啊，这些正是广大者”。所谓起着作用者，即此生起时因缘和合而起的现象，故称为“调伏者”。因缘生起的关系被此语表达明白。又有曰“依著”者，指借助依赖，所谓依著即依赖形态，如依著形态。此依赖非指有情，亦非由受等类别变化，若要表明“不依赖四大”（地、水、火、风）明净不杂，则言“四大者”。确实，依赖是就所依事物的共存而言。
Tividharūpasaṅgahavaṇṇanā三种色摄之解释
§585
585. Pakiṇṇakadukesu ajjhattikadukaṃ muñcitvā añño sabbadukehi tikavasena yojanaṃ gacchanto natthi, viññattiduko ca yojanaṃ na gacchatīti sabbadukayogīsu ādibhūtaṃ ajjhattikadukameva gahetvā sesehi sabbadukehi yojetvā tikā vuttā. Sakkā hi etena nayena aññesampi dukānaṃ dukantarehi labbhamānā tikayojanā viññātunti.
585. 在分散的苦痛之中，放弃内在苦，往返通过其他所有苦痛相距三倍的距离，便无此苦；已知的苦痛距离不及一由旬，因此在一切苦的连结中，仅指明内在苦痛，剩余的以统一的苦痛串联，因此称为三由旬。正是以此引导，实证通过他种苦痛的苦意而得知三由旬。
Catubbidhādirūpasaṅgahavaṇṇanā四种等色摄之解释
§586
586. Catukkesu ekantacittasamuṭṭhānassa viññattidvayabhāvato viññattidukādīhi samānagatiko cittasamuṭṭhānadukoti tena saha upādādukassa yojanāya labbhamānopi catukko na vutto, tathā sanidassanadukādīnaṃ tena tassa ca oḷārikadūradukehi yojanāya labbhamānā na vuttā, dhammānaṃ vā sabhāvakiccāni bodhetabbākārañca yāthāvato jānantena bhagavatā tena aññesaṃ tassa ca aññehi yojanā na katāti kiṃ ettha kāraṇapariyesanāya, addhā sā yojanā na kātabbā, yato bhagavatā na katāti veditabbā. Aññe pana pakiṇṇakadukā aññehi pakiṇṇakadukehi yojetuṃ yuttā, tehi yojitā eva. Vatthudukādīsu pana sotasamphassārammaṇadukādayo vajjetvā aññehi ārammaṇabāhirāyatanādilabbhamānadukehi upādinnakadukassa upādinnupādāniyadukassa ca yojanāya catukkā labbhanti, cittasamuṭṭhānadukassa ca sabbārammaṇabāhirāyatanādilabbhamānadukehi. Avasesehi pana tesaṃ aññesañca sabbavatthudukādīhi yojanāya na labbhantīti veditabbā.
586. 在四种专注心的生起中，因已知的两种或多种苦痛与专注心的聚合苦形成统一的心聚合苦，故与赋予依赖的苦痛连结虽被获得，但四者未被特殊列出；同样因缘显现的苦痛及远距离的苦痛所连结也未被陈述。佛陀深知万法的根本义务，亦未与他者随意连结，因此此处不宜过度探求原因，故佛陀不作连结说明。然分散苦痛宜与其他分散苦痛连结，这样连结后即成整体连结。对于物质苦等诸苦，以感官接触等为界，不与其他内部苦或依赖苦结合，故得四种连结；对于心聚合苦，则以所有感官外境为界，连结更广泛。最终，考察之后，彼此及物质苦等不能全然联合者，不得作共同连结。
Uddesavaṇṇanā niṭṭhitā. · 略说之解释已毕。
Rūpavibhatti色之分别
Ekakaniddesavaṇṇanā一法释义
§594
594. Avijjamānavibhāgassa vibhāgābhāvadassanameva niddeso nicchayakaraṇato, tasmā ‘‘sabbaṃ rūpaṃ na hetumevā’’tiādinā vibhāgābhāvāvadhāraṇena eva-saddena niddesaṃ karoti. Hetuhetūti mūlahetu, hetupaccayahetūti vā ayamattho. Mahābhūtā hetūti ayamevattho mahābhūtā paccayoti etenapi vuttoti. Hetupaccayasaddānaṃ samānatthattā paccayo eva hetu paccayahetu. Yo ca rūpakkhandhassa hetu, so eva tassa paññāpanāya hetūti vutto tadabhāve abhāvato. Atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākanti ettha vijjamānesupi aññesu paccayesu iṭṭhāniṭṭhavipākaniyāmakattā uttamaṃ padhānaṃ kusalākusalaṃ gatiupadhikaālapayogasampattivipattiṭṭhānanipphāditaṃ iṭṭhāniṭṭhārammaṇañca kammamiva padhānattā ‘‘hetū’’ti vuttanti iminā adhippāyena kammārammaṇāni ‘‘uttamahetū’’ti vuttāni. Vakkhati ca ‘‘gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ, kammaṃ hetū’’ti. Idha pana kammamiva uttamattā ārammaṇampi hetuvacanaṃ arahatīti ‘‘uttamahetū’’ti vuttaṃ. Saṅkhārānanti puññābhisaṅkhārādīnaṃ avijjā sādhāraṇapaccayattā ‘‘hetū’’ti vuttā. Pharatīti gacchati pāpuṇāti. Paṭikkhepaniddesoti idaṃ mātikāya āgatapaṭikkhepavasena vuttaṃ. Idha pana mātikāya na hetupadādisaṅgahitatā ca rūpassa vuttā taṃtaṃsabhāvattā, avadhāritatā ca anaññasabhāvato.
594. 无明的分部仅指示无明不具足之义，言尽终结之义。故以‘诸色非因’等词，因缺乏分部的表示，致使此义表达明确。所谓因即根本因，所谓因缘因即相辅因，此义即大地等四大为因；又言四大为因缘，此语乃明示。因缘语表达的是等质性，因缘二者互为依存，因缘二者等同。若有色蕴之因，则此因即指色蕴说法中所述致使显现之因，由于色蕴不存在，故没有此因。过去、未来及现时的业所产生的果报之基因，此处在现前无明等的因缘下，亦有他缘导致良恶行结果之说，此种诸因为最高善恶之行、果报、境界、生灭、存在、灭尽等，因而称为“因”。佛言“生处、诱因、时位、助缘、果报之场所、业”为因；此处“业”为最高的因。且因业甚深而为所依，故名“最高因”。因果场所、助缘、时间等，称作业因。业及所依具为因，即此称“最高因”。集等行相亦是因，因由无明等常态因缘产生，故称“因”。“往达”即行动，“达”即达成；吐纳定义为在交通录中依合果视为转化之意。词典中未有因之合成，因本性质长久不变，仅依此义标示。佛语曰“往达因之最高”，此即指业及其目的之最高。“往达因”中最高业果，名为“最高因”。言曰“果报场所、助缘、时间之使用，业即因”。此处视业为最高基因，故佛语名之。造作及积累即为业，故被称为因。诸无明及善恶所造行为为因。往达即行进、达到。释义所说此为根本因，藉之可成就善恶转达，故名最优因。言已显现的业及其果位乃基因并成因，此此即根因所在。由此以因果之顶端为重。
Rūpīduke rūpīpadameva idha ‘‘rūpa’’nti vuttaṃ. Tena rūpīrūpapadānaṃ ekatthatā siddhā hoti ruppanalakkhaṇayuttasseva rūpīrūpabhāvato. Uppannaṃ chahi viññāṇehi viññeyyanti arūpato vidhuraṃ rūpassa sabhāvaṃ dasseti. Na hi arūpaṃ uppannaṃ chahi viññāṇehi viññeyyaṃ yathā rūpaṃ, tena rūpaṃ uppannaṃ chahi viññāṇehi viññeyyaṃ, na arūpanti arūpato nivattetvā rūpe eva etaṃ sabhāvaṃ niyameti, na rūpaṃ etasmiṃ sabhāve. Atthi hi rūpaṃ atītānāgataṃ yaṃ uppannaṃ chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvaṃ na hotīti. Etameva ca niyamaṃ puna evasaddena niyameti ‘‘yathāvutto niyamo rūpe atthi eva, arūpe viya na natthī’’ti. Atha vā sabbaṃ rūpanti bhūtupādāyarūpaṃ kālabhedaṃ anāmasitvā ‘‘sabba’’nti vuttaṃ, taṃ sabbaṃ arūpehi samānaviññeyyasabhāvaṃ atītānāgataṃ nivattetuṃ uppannanti etena viseseti, taṃ uppannaṃ sabbaṃ rūpaṃ chahi viññāṇehi viññeyyamevāti attho.
以色诸苦的因缘构成“色”，故称“色”。依赖色与色因的唯一结合而具完整性，色相及色本质互相佐证具足。现起时以六识知，显现无色者可见色之本性。无色不现于六识，如同无色不生，故色由六识所知，非为无色所能知；无色未见于六识，所以不可谓具有色本质。过去、未来所现之色，由六识所知非本质，故色被视为现起的无原始性质。此规则可简言为“正常规则仅适于色，非色则无此规则”。若泛称一切为色，指的是不依时间变化、不变的色的总称。此一切同为无色且性质相同，涵盖过去、未来及现时的变化现象。此意表达“一切色由六识所知”。
Nanu evaṃ rūpāyatanassapi sotaviññāṇādīhi viññeyyatā āpajjatīti? Nāpajjati rūpaṃ sabbaṃ sampiṇḍetvā ekantalakkhaṇadassanavasena ekībhāvena gahetvā arūpato vidhurassa chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvassa dassanato. Paccuppannarūpameva chahi viññāṇehi viññeyyanti etasmiṃ pana niyame ‘‘sabbaṃ rūpa’’nti etthāyaṃ viññeyyabhāvaniyamo na vutto, atha kho paccuppannanti sabbarūpassa ekantalakkhaṇaniyamo dassito na siyā. Pāḷiyañca viññeyyamevāti eva-kāro vutto, na uppannamevāti. Tasmā uppannasseva manoviññeyyaniyamāpatti natthīti kiṃ sotapatitattena, tasmā vuttanayenattho yojetabbo.
难道就因六识如听识等的分别，而导致色界现起之认知吗？不，色虽具合度，统一且显现本质，然六识能分别色界性质，不达色全体现象的唯一涅槃。现起色即由六识所分辨，因而此处“诸色”为指认知现象中所具之色味，然而未明确提及“诸色”具足之统一性规律。故断言为现起者的诸色具有统一性质并非理所当然。而巴利语中专说“认识”即内识之认知，不仅指现起。故下注中使用六识之别而非现起色界，因而适合从听识角度解说。
Kathaṃvidhanti guṇehi kathaṃ saṇṭhitaṃ. Ñāṇameva ñāṇavatthu. Samānajātikānaṃ saṅgaho, samānajātiyā vā saṅgaho sajātisaṅgaho. Sañjāyanti etthāti sañjāti, sañjātiyā saṅgaho sañjātisaṅgaho, sañjātidesena saṅgahoti attho. Aññamaññopakāravasena avippayogena ca samādhidese jātā sammāsatiādayo samādhikkhandhe saṅgahitā. Yattha ca satiādisahāyavato samādhissa attano kiccakaraṇaṃ, so cittuppādo samādhideso. Sammāsaṅkappassa ca appanābhāvato paṭivedhasadisaṃ kiccanti samānena paṭivedhakiccena diṭṭhisaṅkappā paññakkhandhe saṅgahitā.
何以谓之依止？何以谓之集聚？智慧者便是智慧之所依。同性出生者的集聚，亦称同性集聚，是指同类群体的集合。本句所说的“识”，即是“集识”，亦谓“同识集”。所谓“同识”者，即同类识集之理。以互相利益且不分离之状态，在定境中，由诸如正念等所生之定聚被集聚。又由于正念等助缘，所发出自己该行之业，此即心所产生于定境之处。由于正思维缺少专一且如现见而有所触，其所作业虽为极小，但相似于般若种子般，聚集于智慧蕴中。
Rūpavibhattiekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. · 色变格一法释义已毕。
Dukaniddeso
二法之说示
Upādābhājanīyakathāvaṇṇanā可取分别论释义
§596
596. Apparajakkhādisattasamūhadassanaṃ buddhacakkhu, chasu asādhāraṇañāṇesu indriyaparopariyattañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Sabbasaṅkhatāsaṅkhatadassanaṃ samantacakkhu. ‘‘Dukkhaṃ pariññeyyaṃ pariññāta’’nti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15) evamādinā ākārena pavattaṃ ñāṇadassanaṃ ñāṇacakkhu, tampi purimadvayamiva kāmāvacaraṃ. Catusaccadhammadassanaṃ dhammacakkhu. Upatthambhabhūtā catusamuṭṭhānikarūpasantatiyo sambhārā. Saha sambhārehi sasambhāraṃ, sambhāravantaṃ. Sambhavoti āpodhātumeva sambhavasambhūtamāha. Saṇṭhānanti vaṇṇāyatanameva parimaṇḍalādisaṇṭhānabhūtaṃ. Tesaṃ pana visuṃ vacanaṃ tathābhūtānaṃ atathābhūtānañca āpodhātuvaṇṇāyatanānaṃ yathāvutte maṃsapiṇḍe vijjamānattā. Cuddasasambhāro hi maṃsapiṇḍo. Sambhavassa catudhātunissitehi saha vuttassa dhātuttayanissitatā yojetabbā. Āpodhātuvaṇṇāyatanānameva vā sambhavasaṇṭhānābhāvā visuṃ vuttāti catudhātunissitatā ca na virujjhati. Yaṃ maṃsapiṇḍaṃ setādinā sañjānanto na pasādacakkhuṃ sañjānāti, patthiṇṇatādivisesaṃ vattukāmo ‘‘pathavīpi atthī’’tiādi vuttampi vadati.
五百九十六。由无所破坏的色界而生起的世间的见解，乃佛眼所现，超越六种超常智，谓之诸根感官以上的究竟智，宜当观察。观诸一切有为法之无常之真实观，皆由此智眼所现。《受难经》云：“苦乃应当如实了知”。由此乃意识脉络以此为本，如同从前两种欲行一样，此为四圣谛之法眼。四种圣谛之显现，为十二类清净的聚合体。该聚合体与诸聚合共存，称为聚合八支。“所生”谓由根本所生出。所谓集聚者，乃指诸色界及地界等的集聚体。色界聚主体，又包括依断相说之色，如人体内之肉身。此十二聚体中须以四大本体为基，具体如所言，应须与四大本体结合。色界聚主体或无集扎则不成，此谓四大本体支持率不减。若由识别肉体等为净白色之时，无法生起心明清净眼，此色体不足为净，其作用即类同“土亦复是”说。
Sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūteti etena avasesaṃ kaṇhamaṇḍalaṃ paṭikkhipati. Snehamiva sattakkhipaṭalāni byāpetvā ṭhitāheva attano nissayabhūtāhi catūhi dhātūhi katūpakāraṃ taṃnissitehi eva āyuvaṇṇādīhi anupālitaparivāritaṃ tisantatirūpasamuṭṭhāpakehi utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ tiṭṭhati. Sattakkhipaṭalānaṃ byāpanavacanena ca anekakalāpagatabhāvaṃ cakkhussa dasseti. Pamāṇato ūkāsiramattanti ūkāsiramatte padese pavattanato vuttaṃ. Rūpāni manupassatīti ma-kāro padasandhikaro. Atha vā manūti macco. Upakārabhūtehi saṅgahito. Pariyāyenāti catunnaṃ pasādo tesu ekassa dvinnañcātipi vattuṃ yutto samānadhanānaṃ dhanaṃ viyāti etena pariyāyena. Sarīraṃ rūpakkhandho eva. Paṭighaṭṭanameva nighaṃso paṭighaṭṭanānighaṃso. Rūpābhimukhabhāvena cakkhuviññāṇassa nissayabhāvāpattisaṅkhāto paṭighaṭṭanato jāto vā nighaṃso paṭighaṭṭanānighaṃso.
由色界集聚体所生之身体现已清楚，至此断言黑暗圆环属余留。诸牢固固结如油脂般，散布四方，紧依四大本体而聚集成其身，受年寿色相所附着，恒常不变。其聚合乃以四所聚体维系，身体因之生起。此四聚体广泛分布于眼中，显示变化之无常。其大小粗细，各有一定尺寸，如一顷或数顷地推。此诸色为“目缘”，乃色蕴。或以“形状”言之，谋求视觉之缘。四大聚合之形成因色界不同缘起而有差异。若无色界集聚则无法如此，其性质不减。由识别肉体是白色称之为亮色，并作为特别实例而言，如言“地亦是”，亦用作地界色体示例。由色界聚合名“色蕴”，由其相互冲撞而生，此谓广义色蕴。色蕴与眼识依存相应，二者无分别，此即色聚集所成。
Parikappavacanaṃ ‘‘sace āpāthaṃ āgaccheyyā’’ti hetukiriyaṃ, ‘‘passeyyā’’ti phalakiriyañca parikappetvā tena parikappena vacanaṃ. Ettha ca hetukiriyā anekattā avuttāpi viññāyatīti daṭṭhabbā. ‘‘Passe vā’’ti iminā vacanena tīsupi kālesu cakkhuviññāṇassa nissayabhāvaṃ anupagacchantaṃ cakkhuṃ saṅgaṇhāti. Dassane pariṇāyakabhāvo dassanapariṇāyakaṭṭho. Yathā hi issaro ‘‘idañcidañca karothā’’ti vadanto tasmiṃ tasmiṃ kicce sapurise pariṇāyati pavattayati, evamidampi cakkhusamphassādīnaṃ nissayabhāvena te dhamme dassanakicce āṇāpentaṃ viya pariṇāyatīti cakkhūti vuccati. Cakkhatīti hi cakkhu, yathāvuttena nayena ācikkhati pariṇāyatīti attho. Atha vā samavisamāni rūpāni cakkhati ācikkhati, pakāsetīti vā cakkhu. Sañjāyanti etthāti sañjāti. Ke sañjāyanti? Phassādīni . Tathā samosaraṇaṃ. Cakkhusamphassādīnaṃ attano tikkhamandabhāvānupavattanena indaṭṭhaṃ kāretīti. Niccaṃ dhuvaṃ attāti gahitassapi lujjanapalujjanaṭṭhena. Vaḷañjanti pavisanti etenāti vaḷañjanaṃ, taṃdvārikānaṃ phassādīnaṃ vaḷañjanaṭṭhena.
正如推测语“若有异动临现”是因果推理，“能够见取”是果报推理，并以推测连贯此言。此处因果推理虽多样，但须观察。以“或者见取”此句而言，三时内未及生起眼识之因缘者，眼力即聚合消失。视见乃观境眼之变化现象。如主人言“做此彼事”，其在该事中渐次展开责任，眼识亦随诸缘而逐渐成熟，谓之眼。眼力即眼；由眼识根由，导其成熟，宣示变化。又有诸形显现被眼所视察、展示即眼识之觉察。此处“识”谓摄取，是谁取？谓凭触等缘起。由此同受生起，同生聚合。由于眼识锐利与晦暗循环，彼此虑想不放，成其境界。恒常而坚固，即使有者亦处于起伏不定之状态。伴随着涌入之意，谓诸门触缘之涌入。
§597
597. Pubbe vutto parikappo eva vikappanattho. Ghaṭṭayamānamevāti pasādassa abhimukhabhāvavisesaṃ gacchantameva.
五百九十七。前已所言推测，实为颠倒之义。所谓颠倒，乃指亲近定慧之特殊状态。
§599
599. Rūpaṃ ārabbha cakkhusamphassādīnaṃ uppattivacaneneva tesaṃ taṃdvārikānaṃ aññesañca rūpaṃ ārabbha uppatti vuttā hoti. Yathā ca tesaṃ rūpaṃ paccayo hoti, tena paccayena uppatti vuttā hotīti adhippāyena ‘‘iminā’’tiādimāha. Tattha cakkhupasādavatthukānaṃ phassādīnanti iminā vacanena tadālambanarūpārammaṇatāya taṃsadisānaṃ manodhātuādīnañca purejātapaccayena uppatti dassitāti daṭṭhabbā. Yattha pana viseso atthi, taṃ dassetuṃ ‘‘cakkhudvārajavanavīthipariyāpannāna’’ntiādimāha. Tāni hi rūpaṃ garuṃ katvā pavattamānassādanābhinandanabhūtāni taṃsampayuttāni ca ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayehi uppajjanti, aññāni ārammaṇapurejātenevāti evaṃ ‘‘ārabbhā’’ti vacanaṃ ārammaṇapaccayato aññapaccayabhāvassapi dīpakaṃ, ārammaṇavacanaṃ ārammaṇapaccayabhāvassevāti ayametesaṃ viseso.
从色（物质形态）起始，由眼根触境等缘起的发生，这里是以发生的说法说明那些‘门’及其他的色法的生起。又依所依生起，称为生起，故以‘因此’等词加以论述。这里所谓眼根与眼境所触之物，是指借由该依止缘境而生起的色及诸如心界等的生起，应当以它们前行的因缘来观察。若有特别之处，为了说明，则称之为‘充满眼门及道的色’。这些色，因为质重且持续运动、受持而欢喜，及与之相应的境界因缘随之出起，其他的诸缘也是前行因缘所生，故仅是如此称谓‘起始’，揭示了对因缘关系的强调，色因缘前有别缘的意义也在其中。此即其特别之处。
§600
600.Suṇātīti sotaviññāṇassa nissayabhāvena suṇāti. Jivhāsaddena viññāyamānā kiriyā sāyananti katvā ‘‘sāyanaṭṭhenā’’ti āha. Kucchitānaṃ dukkhasampayuttaphassādīnaṃ āyoti kāyo, dukkhadukkhavipariṇāmadukkhānaṃ vā. Kāyāyatanassa byāpitāya cakkhupasāde kāyapasādabhāvopi atthi, tena cakkhupasādassa anuviddhattā no byāpitā ca na siyā, vuttā ca sā. Tasmā cakkhupasādassa phoṭṭhabbāvabhāsanaṃ kāyapasādassa ca rūpāvabhāsanaṃ āpannanti lakkhaṇasammissataṃ codeti. Cakkhukāyānaṃ aññanissayattā kalāpantaragatatāya ‘‘aññassa aññattha abhāvato’’ti āha. Rūparasādinidassanaṃ samānanissayānañca aññamaññasabhāvānupagamena aññamaññasmiṃ abhāvo, ko pana vādo asamānanissayānanti dassetuṃ vuttaṃ.
听取之义，是依赖于声识而生的。以舌音进行分别活动，故称作‘舌音所缘’。因有烦恼所缠绕之苦触等，归属于身，是烦恼之苦及变化之苦。眼识所遍及的眼境，有身的属性，故非毫无遍及。已言及眼境的触现及身境的色显现，乃以假象为标志暗示其为现象。因眼识与身识分别依赖不同，故谓‘彼此异无同处’。色现知道及平等依止的彼此不共存，反言不共处则无法主张同等依止的道理，故此句有其明确意趣。
Rūpābhighātāraho ca so bhūtappasādo cāti rūpābhighātārahabhūtappasādo. Evaṃlakkhaṇaṃ cakkhu. Rūpābhighātoti ca rūpe, rūpassa vā abhighātoti attho. Paripuṇṇāparipuṇṇāyatanattabhāvanibbattakassa kammassa nidānabhūtā kāmataṇhā rūpataṇhā ca tadāyatanikabhavapatthanābhāvato daṭṭhukāmatādivohāraṃ arahatīti dutiyo nayo sabbattha vutto. Tattha daṭṭhukāmatānidānaṃ kammaṃ samuṭṭhānametesanti daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānāni, evaṃvidhānaṃ bhūtānaṃ pasādalakkhaṇaṃ cakkhu, evaṃvidho vā bhūtappasādo daṭṭhukāmatāni…pe… pasādo. Evaṃlakkhaṇaṃ cakkhu. Rūpesu puggalassa vā viññāṇassa vā āviñchanarasaṃ.
色的破坏者即现象安稳者，是色的破坏者之现象安稳。所谓色的破坏，是色的破坏之意。于完全或未完全诸处所产生的业之条件是欲爱，即色欲。色欲因无生起于处界，故求见欲及相关行为虽具，但主旨为阿拉汉。此为第二分类，普遍适用。所谓求见欲因缘业及其产生者，即求见欲因缘业之产生。由此产生的现象安稳就是色眼，是此类现象安稳的种类……如是说明眼色。由色之分别、或由识之分别者。此文主旨述色与识所分之根本差别之理。
Kāyo sabbesanti ko ettha viseso, nanu tejādiadhikānañca bhūtānaṃ pasādā sabbesaṃyevāti? Saccametaṃ, idaṃ pana ‘‘sabbesa’’nti vacanaṃ ‘‘samānāna’’nti imamatthaṃ dīpeti anuvattamānassa ekadesādhikabhāvassa nivāraṇavasena vuttattā. Tejādīnanti padīpasaṅkhātassa tejassa obhāsena vāyussa saddena pathaviyā gandhena kheḷasaṅkhātassa udakassa rasenāti purimavāde pacchimavāde ca yathāyogaṃ taṃtaṃbhūtaguṇehi anuggayhabhāvato rūpādiggahaṇe upakaritabbatoti attho. Rūpādīnaṃ adhikabhāvadassanatoti aggimhi rūpassa pabhassarassa vāyumhi saddassa sabhāvena suyyamānassa pathaviyā surabhiādino gandhassa āpe ca rasassa madhurassa visesayuttānaṃ dassanato ‘‘rūpādayo tesaṃ guṇā’’ti paṭhamavādī āha. Tasseva ca ‘‘iccheyyāmā’’tiādinā uttaramāha. Imināvupāyena dutiyavādissapi niggaho hotīti.
所谓身者，何有特别？难道非色等诸质之安稳均具有整体性吗？这是实况。此处‘整体’谓其旨在说明‘同类’的意义，作为阻断多处变化的方式。所谓色等之质，是由明光状所显，如火之光，风之声，地之香，水之味，依前后二论适当对应各质属性，辅助色之摄受。所谓色等多寡之显，是意指火之色光明度、气之声响、地之香气、水之甘味等特殊表现，由此说明‘色等具诸性质’的含义。同时提出『愿欲』句，是为续说第二论者之证据。
Atha vā rūpādivisesaguṇehi tejaākāsapathavīāpavāyūhi cakkhādīni katānīti vadantassa kaṇādassa vādaṃ tatiyaṃ uddharitvā taṃ niggahetuṃ ‘‘athāpi vadeyyu’’ntiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ. Āsave upalabbhamānopi gandho pathaviyā āposaṃyuttāya kappāsato visadisāyāti na kappāsagandhassa adhikabhāvāpattīti ce? Na, anabhibhūtattā. Āsavehi udakasaṃyuttā pathavī udakena abhibhūtā, na kappāsapathavīti tassāyeva adhikena gandhena bhavitabbanti. Uṇhodakasaññutto ca aggi upalabbhanīyo mahantoti katvā tassa phasso viya vaṇṇopi pabhassaro upalabbhitabboti uṇhodakavaṇṇato agginā anabhisambandhassa sītudakassa vaṇṇo parihāyetha. Tasmāti etassubhayassa abhāvā. Tadabhāvena hi rūpādīnaṃ tejādivisesaguṇatā nivattitā, taṃnivattanena ‘‘tejādīnaṃ guṇehi rūpādīhi anuggayhabhāvato’’ti idaṃ kāraṇaṃ nivattitanti. Evaṃ paramparāya ubhayābhāvo visesakappanappahānassa kāraṇaṃ hotīti āha ‘‘tasmā pahāyetheta’’ntiādi. Ekakalāpepi rūparasādayo visadisā, ko pana vādo nānākalāpe cakkhādayo bhūtavisesābhāvepīti dassetuṃ rūparasādinidassanaṃ vuttaṃ.
又对色等特殊性质，热、空、地、水、风诸眼等所成，以此说者，提出第三论据加以涵摄，并说‘若能如此说，也许可当’。即便发现烦恼聚起，香味虽与地水相合而具清净，亦非因香有多寡过多。因烦恼与水结合，地亦与水相合，不是因香气而成多寡。热水表示火之可觉察极大，因其触及似火色，水色应去除。由此推知，没有双相也即未觉察坏相。由是因果，色等之明光等特殊性质消灭。因明光减少，故归结为‘因火等性质依止色等而消灭’。如此因缘传承，双相消失乃因放弃特殊差别，故云‘应当放弃’。此亦说明同处，如色象彼此清净，何虑诸差别？故色之呈显涉及建立统一认识。
Yadi bhūtaviseso natthi, kiṃ pana cakkhādivisesassa kāraṇanti taṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ aññamaññassā’’tiādimāha. Ekampi kammaṃ pañcāyatanikattabhāvapatthanānipphannaṃ cakkhādīnaṃ visesahetuttā ‘‘aññamaññassa asādhāraṇa’’nti ca ‘‘kammaviseso’’ti ca vuttanti daṭṭhabbaṃ. Na hi taṃ yena visesena cakkhussa paccayo, teneva sotassa hoti indriyantarābhāvappattito. ‘‘Paṭisandhikkhaṇe mahaggatā ekā cetanā kaṭattārūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.78) vacanena paṭisandhikkhaṇe vijjamānānaṃ sabbesaṃ kaṭattārūpānaṃ ekā cetanā kammapaccayo hotīti viññāyati. Nānācetanāya hi tadā indriyuppattiyaṃ sati parittena ca mahaggatena ca kammunā nibbattitaṃ kaṭattārūpaṃ āpajjeyyāti na cekā paṭisandhi anekakammanibbattā hotīti siddhamekena kammena anekindriyuppatti hotīti. Anallīno nissayo etassāti anallīnanissayo, rūpasaddasaṅkhāto visayo. Gandharasānaṃ nissayā ghānajivhānissaye allīyantīti te nissayavasena allīnā, phoṭṭhabbaṃ sayaṃ kāyanissayaallīnaṃ bhūtattayattā. Dūre…pe… sampatto eva nāma paṭighaṭṭananighaṃsajanakatoti adhippāyo. Saddo pana dhātuparamparāya vāyu viya āgantvā nissayavasena sotanissaye allīyitvā sotaṃ ghaṭṭetvā vavatthānaṃ gacchanto saṇikaṃ vavatthānaṃ gacchatīti vutto. Evaṃ pana saticittasamuṭṭhānaṃ saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa kadācipi ārammaṇapaccayo na siyā. Na hi bahiddhā cittasamuṭṭhānuppatti upapajjatīti.
若无特殊现象，何以说明诸眼之特性？为此提出‘彼此相异’的说法。因一业产生五处所感诸色之不同特性，称为“彼此间非普遍同一”，是一业特殊性所致。显示并非因特定现象才有眼之依止，故又有无根识内在变化之说。于意识相续时，于众多打为一体的业有一意因缘，故此多状态下能有多根生起。因各种意识产生时伴随业起，故非单一依止。以无殊依止释义，无殊依止是指色声等现象之领域。嗅觉依赖鼻与舌，故相依，颜色依赖身之自体属性。远距离…如此依赖故名可知声是由空气作媒介，且依止耳识作用而变化。由此说明，意识产生时，声根对所依缘不必等于起始外界缘。由此断言，感官意识如耳根识对境时，决不产生外在心识对应，因为意识现象自内而生，不由外来生起。
Cirena suyyeyyāti kasmā etaṃ vuttaṃ, nanu dūre ṭhitehi rajakādisaddā cirena suyyantīti? Na, dūrāsannānaṃ yathāpākaṭe sadde gahaṇavisesato. Yathā hi dūrāsannānaṃ vacanasadde yathā pākaṭībhūte gahaṇavisesato ākāravisesānaṃ aggahaṇaṃ gahaṇañca hoti, evaṃ rajakādisaddepi āsannassa ādito pabhuti yāvāvasānā kamena pākaṭībhūte dūrassa cāvasāne majjhe vā piṇḍavasena pavattipākaṭībhūte nicchayagahaṇānaṃ sotaviññāṇavīthiyā parato pavattānaṃ visesato lahukaṃ suto cirena sutoti abhimāno hoti. So pana saddo yattha uppanno, taṃ nissitova attano vijjamānakkhaṇe sotassa āpāthamāgacchati. Dūre ṭhito pana saddo aññattha paṭighosuppattiyā bhājanādicalanassa ca ayokanto viya ayocalanassa paccayo hotīti daṭṭhabbo. Yathā vā ghaṇṭābhighātānujāni bhūtāni anuravassa nissayabhūtāni ghaṭṭanasabhāvāni, evaṃ ghaṭṭanānujāni yāva sotappasādā uppattivasena āgatāni bhūtāni ghaṭṭanasabhāvānevāti taṃnissito saddo nissayavasena dhātuparamparāya ghaṭṭetvā saṇikaṃ vavatthānaṃ gacchatīti vutto. Asukadisāya nāmāti na paññāyeyya. Kasmā? Sotappadesasseva saddassa gahaṇato.
问何故谓『长久听闻』？岂非远处传来的皇乐等声音应该久远地持续？不然，远处之声终必因为音响明显而具有特定的聚合特征。譬如远处言语的声音显明时，因其聚合和形态的特异，产生聚合和被聚合的关系。同样，皇乐等声音虽始于近处，然因声音能量持续到结束时显明，且从远处或中间似基团方式经过耳识渠道及依赖接触产生，遂产生特异的汇聚及被汇聚，乃至听者自认为听之久远。且声音一旦由某处发出，在自身发声瞬间，即生耳中痛感。远处之声因其传播途中有反射和扩散及分离之条件，故不能始终一处。譬如已被敲击的钟类因环境因素产生回声及多次振动反响，故此钟振动发出之声音经由连锁的组成从生起直到音响消散，得以逐渐续传，称为声音通过因缘的连续运动变化而传播。如除特殊情况外不能理解此理何以？原因就在于声音生起时依止于耳识缘故。
Visame ajjhāsayo etassāti visamajjhāsayo, ajjhāsayarahitampi cakkhu visamaninnattā visamajjhāsayaṃ viya hotīti ‘‘visamajjhāsaya’’nti vuttaṃ. Cakkhumato vā puggalassa ajjhāsayavasena cakkhu ‘‘visamajjhāsaya’’nti vuttaṃ.
所谓『视差众生』，即为谓心散乱的异相众生；乃至于无主心，目失正断，故称为视差众生。目有主心者，心为其主，亦谓之视差众生。
Kaṇṇakūpachiddeyeva pavattanato ārammaṇaggahaṇahetuto ca tattheva ‘‘ajjhāsayaṃ karotī’’ti vuttaṃ. Tassa sotassa sotaviññāṇanissayabhāvena saddasavane. Ajaṭākāsopi vaṭṭatīti etassa aṭṭhakathādhippāyena atthaṃ vadanto ‘‘antoleṇasmi’’ntiādimāha. Attano adhippāyena vadanto ‘‘kiṃ etāya dhammatāyā’’tiādimavoca.
犹如耳孔被阻塞时声响的生起，与障碍有关，故谓『制造妨碍』。此声依赖于耳识之缘起。论者又以此为根本，如『空中振动』说等，说明其义。依当下所说而问：此何因果道理？
Vātūpanissayo gandho gocaro etassāti vātūpanissayagandhagocaraṃ. Ettha ca gandhaggahaṇassa vāto upanissayo, tabbohārena pana gandho ‘‘vātūpanissayo’’ti vutto. Atha vā vāto eva upanissayo vātūpanissayo. Kassāti? Ghānaviññāṇassa. So sahakārīpaccayantarabhūto etassa atthīti vātūpanissayo, gandho paccayo.
风为依止，气味为所闻。所谓风为依止气味之所闻，香气为依止媒介，故称风为依止物。若说是风本身即为依止物，因何？答：嗅识为其伴缘。此即为依存关系内生的义，即风为依止，气味为依缘。
Āpo ca sahakārīpaccayantarabhūto kheḷādiko. Tathā pathavī. Gahetabbassa hi phoṭṭhabbassa uppīḷiyamānassa ādhārabhūtā pathavī kāyassa ca phoṭṭhabbena uppīḷiyamānassa nissayabhūtānaṃ ādhārabhūtā sabbadā phoṭṭhabbagahaṇassa upanissayoti. Uppīḷanena pana vinā phoṭṭhabbagahaṇe kāyāyatanassa nissayabhūtā pathavī upanissayoti daṭṭhabbā. Sabbadāpi ca tassā upanissayabhāvo yutto eva.
水亦为依止因缘之内在因素，如同土地。因触物为主体，身体被触而受压迫，而作为其主体而存在之土地，常随触物聚合而充当依止。观察到若无被压迫之身体存在，则土地非依止物。但总而言之，其依止功能常存。
Pañcavaṇṇānanti vacanaṃ tadādhārānaṃ suttānaṃ nānattadassanatthaṃ. Pañcappakārā pañcavaṇṇā. Ekantatoti idaṃ sabbadā uppīḷanena vinibbhujjituṃ asakkuṇeyyānaṃ kalāpantararūpānaṃ sabbhāvā tesaṃ nivattanatthaṃ vuttaṃ. Na hi tāni ekantena avinibhuttāni kalāpantaragatattāti.
谓五种色相者，乃诸经里形态差异之义。称五色为五种形态。谓绝对状态，即指万物之性质无法仅凭一状态而消解，故诸转换群体各有其整体性，因需回归原状，故言绝对状态难成。理由是：这些状态并非孤立不变，而是各自形态中依赖不同组合而存在。
§616
616.Vaṇṇanibhāti rūpāyatanameva niddiṭṭhanti tadeva apekkhitvā ‘‘sanidassana’’nti napuṃsakaniddeso kato. Tasmāti nippariyāyarūpānaṃ nīlādīnaṃ phusitvā ajānitabbato dīghādīnañca phusitvā jānitabbato na nippariyāyena dīghaṃ rūpāyatanaṃ. Taṃ taṃ nissāyāti dīghādisannivesaṃ bhūtasamudāyaṃ nissāya. Tathā tathā ṭhitanti dīghādisannivesena ṭhitaṃ vaṇṇasamudāyabhūtaṃ rūpāyatanameva dīghādivohārena bhāsitaṃ. Aññamaññaparicchinnaṃ ekasmiṃ itarassa abhāvā. Visayagocarānaṃ viseso anaññatthabhāvo tabbahulacāritā ca cakkhuviññāṇassa.
对于色根的解释，只显示颜色之类的视觉根境，依此而说“现前”的名称，是由于没有涉及阳物的指示。因此，没有作中性词的指示。因为触及了非完全圆满的色相（如蓝色等），故出于不知而触及长者等，应知色根不因圆满而长。色根依赖于该种类的长等具足，此处的长等乃依赖于有色法之具足。色根因此而住于色法聚合上。它以此类长等具足而立，色根实为色法聚合所成，且说色根以长等为所依。色根互相断裂存在，彼此各异，不同而无他存有。乃因对象众生所共现的特殊性质，眼识显现其多样性。
§620
620. Bherisaddādīnañca vāditasaddattā ‘‘vuttāvasesāna’’nti āha. Amanussavacanena na manussehi aññe pāṇino eva gahitā, atha kho kaṭṭhādayopīti adhippāyena ‘‘seso sabbopī’’ti āha. Evaṃ santepi vatthuvisesakittanavasena pāḷiyaṃ anāgato tathā kittetabbo ye vā panāti vuttoti adhippāyo.
关于诸如猛兽叫声等被称为“声音的残余”，谓之“说话的结尾”。非人之语不被其他人所领会，乃因木头等完全无法听闻，故谓此为“众生语音的残余”，此为最高之意。此即使存在，也仅用来区别所有的场所，因此言“所说即未来”，谓此以最高意义标识。
§624
624.Vissagandhoti virūpo maṃsādigandho. Lambilanti madhurambilaṃ.
“恶臭”即腐肉等难闻之臭气。软乎乎者则为甜而软。
§632
632. Sañjānanti etenāti sañjānanaṃ, upalakkhaṇaṃ. Sakena sakena kammacittādinā paccayena samuṭṭhitānipi itthiliṅgādīni indriyasahite sarīre uppajjamānāni taṃtadākārāni hutvā uppajjantīti ‘‘itthindriyaṃ paṭicca samuṭṭhahantī’’ti vuttāni. Itthiliṅgādīsu eva ca adhipatibhāvā etassa indriyatā vuttā, indriyasahite santāne itthiliṅgādiākārarūpapaccayānaṃ aññathā anuppādanato itthiggahaṇassa ca tesaṃ rūpānaṃ paccayabhāvato. Yasmā pana bhāvadasakepi rūpānaṃ itthindriyaṃ na janakaṃ, nāpi anupālakaṃ upatthambhakaṃ vā, na ca aññakalāparūpānaṃ, tasmā taṃ jīvitindriyaṃ viya sakalāparūpānaṃ āhāro viya vā kalāpantararūpānañca indriyaatthiavigatapaccayoti na vuttaṃ. Esa nayo purisindriyepi. Liṅgādiākāresu rūpesu rūpāyatanassa cakkhuviññeyyattā liṅgādīnaṃ cakkhuviññeyyatā vuttā.
“知觉”由此而起，乃知觉和特征之意。即使以各种业念和形态为缘生，身体与诸根随之出现，称诸种形体由此生起；因称“女性根缘生起”之说。女性根在此为主宰诸根之称。诸根结合中，因不同缘起未生及无生还有未在缘合中之别，于是分别产生女性根摄取与之异的色相并生。然因生起之非实有，非生处、非护持者，也非他具足色，故未被称为生命根，及不被视为一切色的食粮及能摄受不同色相之缘。此观点适用于男性根。对于痣以及类似诸色，因色根之所识，亦以其痣等色相被称色根之所识别。
§633
633.Ubhayampi…pe… kusalena patiṭṭhātīti sugatiṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Duggatiyañhi paṭisandhi akusalenevāti tadā uppajjamāno bhāvopi akusaleneva bhaveyya, paṭisandhiyaṃ viya pavattepīti. Tayidaṃ dvayaṃ yasmā santāne saha na pavattati ‘‘yassa itthindriyaṃ uppajjati, tassa purisindriyaṃ uppajjatīti? No’’tiādivacanato (yama. 3.indriyayamaka.188), tasmā ubhatobyañjanakassapi ekamevindriyaṃ hotīti vuttaṃ.
“双重”的含义......说“基于善业而立”，显示通向善趣的意思。于恶趣的再生则是基于恶业，因此出现在时，其身心皆应为恶业所成，如再生一般。若无与根合，言“因产生女性根，而男性根产生”的否定语（见《大译经》第三卷讨论双根问题），因此认为二相之一的单功能根存在。
§635
635. Ekantaṃ kāyaviññattiyaṃ kāyavohārassa pavattidassanatthaṃ ‘‘kāyena saṃvaro sādhū’’ti (dha. pa. 361; saṃ. ni. 1.116) sādhakasuttaṃ āhaṭaṃ. Bhāvassa gamanaṃ pakāsanaṃ copanaṃ. Thambhanāti vāyodhātuadhikānaṃ bhūtānaṃ thambhanākāro viññattīti attho. Uddhaṅgamavātādayo viya hi yo vātādhiko kalāpo, tattha bhūtānaṃ viññattiākāratā hotīti. Teneva ‘‘kāyaṃ thambhetvā thaddhaṃ karotīti thambhanā’’ti vāyodhātukiccavasena viññatti vuttā. Tato eva ca ‘‘vāyodhātuyā ākāro kāyaviññattī’’ti ca vattuṃ vaṭṭati, tathā ‘‘pathavīdhātuyā vacīviññattī’’ti pathavīdhātuadhikabhūtavikārato.
专指身意识的身体运作表现，即身体行为的发生目的，谓“身体的节制是善事”（见《长部》等经录）。谓意的流动的产生，消散与障碍也。节制即气元素过盛之物质约束形态的显现。犹如倒流之风等为气元素过盛聚合，此即是诸物质形态之表现。此谓“身体被气元素约束变坚固”，此视为气元素的作用的显现。同时亦有“言语意识因地元素过盛而显现”的说法，谓此乃地元素之变异。
§636
636.Pabhedagatā vācā evāti tissa phussāti pabhedagatā. Atha vā vacīsaṅkhārehi vitakkavicārehi pariggahitā savanavisayabhāvaṃ anupanītatāya abhinnā tabbhāvaṃ nīyamānā vācā ‘‘vacībhedo’’ti vuccati. Iriyāpathampi upatthambhentīti yathāpavattaṃ iriyāpathaṃ upatthambhenti. Yathā hi abbokiṇṇe bhavaṅge vattamāne aṅgāni osīdanti paviṭṭhāni viya honti, na evaṃ ‘‘dvattiṃsa chabbīsā’’ti vuttesu jāgaraṇacittesu vattamānesu. Tesu pana vattamānesu aṅgāni upatthaddhāni yathāpavattiriyāpathabhāveneva pavattantīti. Khīṇāsavānaṃ cuticittanti visesetvā vuttaṃ, ‘‘kāmāvacarānaṃ pacchimacittassa uppādakkhaṇe yassa cittassa anantarā kāmāvacarānaṃ pacchimacittaṃ uppajjissati, rūpāvacare arūpāvacare pacchimabhavikānaṃ, ye ca rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, tesaṃ cavantānaṃ tesaṃ vacīsaṅkhāro nirujjhissati, no ca tesaṃ kāyasaṅkhāro nirujjhissatī’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.88) pana vacanato aññesampi cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetīti viññāyati. Na hi rūpasamuṭṭhāpakacittassa gabbhagamanādivinibaddhābhāvena kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpanaṃ atthi, na ca yuttaṃ ‘‘cuto ca cittasamuṭṭhānañcassa pavattatī’’ti, nāpi ‘‘cuticittaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpetī’’ti pāḷi atthīti.
谓言语分别破裂者，谓有三种接触。又或以言语意念诸行、思惟分别所摄，词意相应而不违背，言语持守而不分离，此谓“言语分别”。以行路亦如是遮止，谓行路依常以障碍之。譬如肢节生灭时，肢节似枯萎而有合处，虽现于醒觉，不言为二十三或二十四。行中肢节依常而行，犹行路常存。关于断尽结者终心，特别说：“欲界外道末心产生时，其心之后即生欲界之外道心；色界、无色界亦复如是；入色界、无色界后得涅槃者，彼等前生行灭。其时行断，非形身行断也”（业感第2部88）。然言中断尽心不造形，此义自显。盖断心不因胎孕等因缘而生形身行，断心不起，不应说“断心生形”等言皆非正义。
§637
637.Na kassatīti na vilekhiyati. Gatanti viññātaṃ. Asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehīti yasmiṃ kalāpe bhūtānaṃ paricchedo, teheva asamphuṭṭhaṃ. Vijjamānepi hi kalāpantarabhūtānaṃ kalāpantarabhūtasamphuṭṭhabhāve taṃtaṃbhūtavivittatā rūpapariyanto ākāsoti yesaṃ yo paricchedo, tehi so asamphuṭṭhova, aññathā paricchinnabhāvo na siyā tesaṃ bhūtānaṃ byāpitabhāvāpattito. Abyāpitā hi asamphuṭṭhatāti.
谓“不存乎何物”不书。谓“已知”。谓“四大未明”，意指四大集合处，未明别法。虽有垢乱四大变异，地水火风转缘，一切不明。论云：“何为未明？四大集合之未显现。虽变异亦非断离，四大转又流转不息。地水火风乃一切生命普遍所摄，未显为非显。”言“未显”是谓不破碎。
§638
638. Lahutādīnaṃ aññamaññāvijahanena dubbiññeyyanānattatā vuttāti taṃtaṃvikārādhikarūpehi taṃtaṃnānattappakāsanatthaṃ ‘‘evaṃ santepī’’tiādimāha. Yathāvuttā ca paccayā taṃtaṃvikārassa visesapaccayabhāvato vuttā, avisesena pana sabbe sabbesaṃ paccayāti.
谓轻重等不同悉因相互异故，不可究知谓难识别。又谓“此如彼”说，即谓以线条变化为例，显现差别之意。又若因缘不同，线条变化有特定原因，因非特定则普遍诸因相互依存。
§641
641. Ādito cayo ācayo, paṭhamuppatti. Upari cayo upacayo. Pabandho santati. Tattha uddese avuttopi ācayo upacayasaddeneva viññāyatīti ‘‘yo āyatanānaṃ ācayo punappunaṃ nibbattamānānaṃ, sova rūpassa upacayo’’ti āha. Pāḷiyaṃ pana upa-saddo paṭhamattho upariattho ca hotīti ‘‘ādicayo upacayo, uparicayo santatī’’ti ayamattho viññāyatīti. Aññathā hi ācayasaṅkhātassa paṭhamuppādassa avuttatā āpajjeyya.
谓“起点、结点、初起”为“第一起”，谓“上结”为“附起”，谓“结连”为“牵连”。于此，尽管无明，亦知谓附起、上结言辞。谓“诸界中起点，复起相续者，即表色界之附起。”巴利语“upa”为“初”，既有上下也有前后义，“ādicayo upacayo, uparicayo santatī”是以此义通达。若未明“起点”即导致初起未明。
Evanti ‘‘yo āyatanānaṃ ācayo’’tiādiniddesena kiṃ kathitaṃ hoti? Āyatanena ācayo kathito. Ācayūpacayasantatiyo hi nibbattibhāvena ācayo evāti āyatanehi ācayādīnaṃ pakāsitattā tehi ācayo kathito. Āyatanānaṃ ācayādivacaneneva ācayasabhāvāni uppādadhammāni āyatanānīti ācayena taṃpakatikāni āyatanāni kathitāni. Lakkhaṇañhi uppādo, na rūparūpanti. Tenevādhippāyenāha ‘‘āyatanameva kathita’’nti. Ācayañhi lakkhaṇaṃ kathayantena taṃlakkhaṇāni āyatanāneva kathitāni hontīti. Evampi kiṃ kathitaṃ hotīti āyatanācayehi ācayāyatanehi ācayameva āyatanameva kathentena uddese niddese ca ācayoti idameva avatvā upacayasantatiyo uddisitvā tesaṃ vibhajanavasena āyatanena ācayakathanādinā kiṃ kathitaṃ hotīti adhippāyo. Ācayoti upacayamāha, upacayoti ca santatiṃ. Tadevubhayaṃ yathākkamaṃ vivaranto ‘‘nibbatti vaḍḍhi kathitā’’ti āha. Upacayasantatiyo hi atthato ekattā ācayovāti taduddesavibhajanavasena āyatanena ācayakathanādinā nibbattivaḍḍhiākāranānattaṃ ācayassa kathitanti attho. Imamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘atthato hī’’tiādimāha. Yasmā ca ubhayampi etaṃ jātirūpassevādhivacanaṃ, tasmā jātirūpassa lakkhaṇādivisesesu ācayādīsu pavattiādīsu ca ācayādilakkhaṇādiko upacayo, pavattiādilakkhaṇādikā santatīti veditabbāti attho.
“尔云『诸界起点』者，所谓界之起点也。”所谓界起，意指起点、附起与结连之相续相续，是谓诸界因起之义。附起为生起过程，依事由起故谓生起。谓起点非色，故言“专指界”，谓起点特性即以起源论之。故云“说界者专指其起点”。“起点”为“附起”，“附起”为“结连”。释此二义，以起点增生为义故称之。谓附起相续者实为生起增多，故举为界起点之义。此理须明：“实义如是”，又云：“生起增多由起点所定。”二者均指生起现象，故界起点词义显明。此因此理，故说附起、结连以明生起相续。
§643
643.Pakatiniddesāti phalavipaccanapakatiyā niddesā, jarāya pāpuṇitabbaṃ phalameva vā pakati. Na ca khaṇḍiccādīneva jarāti kalalakālato pabhuti purimarūpānaṃ jarāpattakkhaṇe uppajjamānāni pacchimarūpāni paripakkarūpānurūpāni pariṇatapariṇatāni uppajjantīti anukkamena supariṇatarūpaparipākakāle uppajjamānāni khaṇḍiccādisabhāvāni uppajjanti. Tāni udakādimaggesu tiṇarukkhasaṃbhaggatādayo viya paripākagatamaggasaṅkhātesu paripakkarūpesu uppannāni jarāya gatamaggoicceva vuttāni, na jarāti. Aviññāyamānantarajarā avīcijarā. Maraṇe upanayanarasā.
“果实成熟谓成熟果，谓必达老病果。”并非指瞬间老病，亦非指残余等，惟谓顺次成长成熟。譬如水等诸中，从生草木集合等缘成路。成熟路中生蕴类似，于老病时分发展之渐变成熟。亦如此，谓正熟成熟果生成。是为“成熟”之义。窥此理者谓见“非老”，不入老中。谓不知而间接老病，于死中引领人过。
§644
644.Taṃ patvāti taṃ attano eva khayavayasaṅkhātaṃ sabhāvaṃ patvā rūpaṃ khīyati veti bhijjati. Pothetvā pātitassa dubbalatā parādhīnatā sayanaparāyaṇatā ca hoti, tathā jarābhibhūtassāti pothakasadisī jarā.
644.『破坏』者，即是破坏自身同归于灭的、称之为消逝、灭尽的本性。若自身本性的形象（色相）随着破坏而消失，则称为消退。其状态如跌倒时的虚弱无力、受制于他人、依赖卧床而不能自理，这即是老人所现的状况，称为「老年之象」。
§645
645.Kattabbatoti kattabbasabhāvato. Visāṇādīnaṃ taracchakheḷatemitānaṃ pāsāṇānaṃ viya thaddhabhāvābhāvato ahivicchikānaṃ viya savisattābhāvato ca sukhumatā vuttā. Ojālakkhaṇoti ettha aṅgamaṅgānusārino rasassa sāro upatthambhabalakāro bhūtanissito eko viseso ojāti.
645.『应为之物』者，依其本性而应如是为。此如同竹箭、石头等物，因其稳固不动、本性坚固，因此被称作坚固无运动。又如火虫，因其光亮细微，加之依赖植物生存，故属光亮之类。这里的『光亮』是指依随体内各部分而现出的色、感之质，这是一种独特现象。
Upādābhājanīyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 可取分别论释义已毕。
Noupādābhājanīyakathāvaṇṇanā不可取分别论释义
§646
646.Na upādiyatevāti na nissayati eva, kintu nissayati ca nissīyati cāti attho.
646.『不依赖』者，意指非无依附，乃有时依赖，有时被依赖，其义涵盖既依赖亦被依赖。
§647
647.Purimā panāti pañcavidhasaṅgahe pathavīdhātuāpodhātutejodhātuvāyodhātūnaṃ purimuddesavasena vuttaṃ. Phoṭṭhabbāyatananiddese vā vuttānaṃ pathavīdhātuādīnaṃ purimā uddese vuttā āpodhātūti adhippāyo, vuttassa vā phoṭṭhabbāyatanassa atītatāya pacchimatā, anāgatatāya ca āpodhātuyā purimatā vuttāti daṭṭhabbā. Āyūti jīvitindriyaṃ. Kammajatejaṃ usmā. Yaṃ kiñci dhātuṃ…pe… ekappahārena nuppajjatīti ekasmiṃ khaṇe anekāsu pathavīsu āpāthagatāsu tāsu tāsu saha nuppajjati, tathā tejavāyūsu cāti attho. Anekesu ārammaṇesu sannipatitesu ābhujitavasena ārammaṇapasādādhimattatāvasena ca paṭhamaṃ katthaci uppatti dassitā, aññattha ca pana uppatti atthi eva. Sāyaṃ ārammaṇato ārammaṇantarasaṅkanti yena upāyena hoti, tassa vijānanatthaṃ pucchati ‘‘kathaṃ pana cittassa ārammaṇato saṅkanti hotī’’ti.
647.先前称『五种元素』，即地、水、火、风、空五个组汇之集体，是这些元素作为前提之意。关于眼识境界的描述中，提到先有地、水等五元素作为前提，称为前者。对于眼所对境界的过去与未来而言，这些元素作为虑事的先决条件称为前者。生活寿命是识的基础，业力热力是生命现象，诸元素依其各自条件，一时之间在众多地元素中若遇破坏，随同被破坏者亦随之消失，火风元素亦如是。对于诸多基础聚合体中若非偶然集会，即因境界接近缘起，展现第一种生成，其他生成亦自有其条件。黄昏时分，因境界间之互相影响，产生心识对此产生疑问——『心识借由何因缘而与境界相联系呢？』
§651
651. Ayapiṇḍiādīsu pathavīdhātu tādisāya āpodhātuyā anābaddhā santī visareyya, tasmā ‘‘tāni āpodhātu ābandhitvā baddhāni karotī’’ti vuttaṃ. Yathā hi yuttappamāṇaṃ udakaṃ paṃsucuṇṇāni ābandhitvā mattikāpiṇḍaṃ katvā ṭhapeti, evaṃ ayopiṇḍiādīsupi tadanurūpapaccayehi tattheva uppannā āpodhātu tathā ābandhitvā ṭhapetīti daṭṭhabbā.
651.于眼等境界中，地元素是不结实、非紧密结合的，因此被称为『不起粘结』。故有说法：元素结合则紧密粘合成坚固体。譬如，适量的水聚集，使得砂粒互相粘连，成就土团。由此类推，于眼等境界中，因条件相应，基本元素亦如此结合并固定形成相应体。
Aphusitvā patiṭṭhā hotīti āpodhātuyā aphoṭṭhabbabhāvato vuttaṃ, tathā ‘‘aphusitvāva ābandhatī’’ti. Na hi yathā phoṭṭhabbadhātūnaṃ phoṭṭhabbabhāvena aññamaññanissayatā, evaṃ phoṭṭhabbāphoṭṭhabbadhātūnaṃ hotīti adhippāyo veditabbo. Avinibbhogavuttīsu hi bhūtesu aññamaññanissayatā aññamaññapaccayabhūtesu na sakkā nivāretuṃ, nāpi sahajātesu avinibbhogatāya ekībhūtesu phusanāphusanāni vicāretuṃ yuttānīti. Na uṇhā hutvā jhāyatīti tejosabhāvataṃyeva paṭikkhipati, na sītattaṃ anujānāti, tejosabhāvapaṭikkhepeneva ca sītattañca paṭikkhittaṃ hoti. Tejo eva hi sītaṃ himapātasamayādīsu sītassa paripācakatādassanato, sītuṇhānañca aññamaññapaṭipakkhabhāvato uṇhena saha na sītaṃ bhūtantaraṃ pavattatīti yujjati. Uṇhakalāpe pana sītassa appavatti sītakalāpe ca uṇhassa dvinnaṃ aññamaññapaṭipakkhattā tejovisesabhāve yujjatīti. Bhāvaññathattanti kharānaṃ guḷādīnaṃ davatā mudutā rasādīnañca davānaṃ kharatā paccayavisesehi omattādhimattapathavīdhātuādikānaṃ uppatti. Lakkhaṇaññathattaṃ kakkhaḷādilakkhaṇavijahanaṃ, taṃ etesaṃ na hoti, omattādhimattatāsaṅkhātaṃ bhāvaññathattaṃyeva hotīti attho.
元素因不可破坏和不稳定的特性，被称为『不稳固』，且有说：『即便不稳固，亦能结合成体』。因为对各感觉元素本性的破坏互相依赖的存在状态，无法说感觉元素彼此独立存在。于无分别的共存物中，不能断绝相互依赖，也不能在同类物共存中分辨出单独个体。由此推断，冷热乃元素的本性所致，其对立是相互依存、不离不弃。火元素的热性反而造成寒凉现象，与热寒相对现象相互存在。由寒冷降临霜雪之时，寒冷是不可逆转的停歇现象，因季节与对立内在变化导致冷热并存，而寒热现象非完全分离。在混合热寒环境中，冷热交替并存乃火元素的特殊性质所致。所谓『性质不同』，如硬物甘蔗等，因坚硬、柔软、滋味诸种不同性质而分别产生，与五大元素的生成条件或性质不同，故此处所说性质不同仅指坚硬软滑等这些性质上的差异。
§652
652.Anupādinnādīnaṃyevāti ekantaanupādinnaekantanacittasamuṭṭhānādīnaṃ niddesesu gahaṇesu gahitāti attho. Yaṃ vā panaññampīti pana vacanena purimānampi nakammassakatattābhāvādikaṃ dīpeti. Tā hi anupādinnādinakammassakatattādivacanānaṃ samānatthattā ekena avattabbatte itarenapi avattabbā siyuṃ, vattabbatte vā vattabbā. Tasmā ekantākammajādīsveva gahetabbattā tā anekantesu na gahitāti daṭṭhabbā.
652.“Anupādinnādīnaṃyeva”意指专指非取诸法即专一非取专一意心的生起及类例在论述中称为“gahaṇa”，意即“把握”。“Yaṃ vā panaññaṃ”即以他人言说中的“非业所作”等义理照明、作为前人也未能断尽因无业所作实性而发无漏知识的原因，这些有关非取等非业所作实性等语义，因为具有同一意义而在一处受滚转（称受、支配），而他处若被支配亦可，亦可不被支配，若被支配则应受支配。因此唯应受支配者仅限于业生诸法，非应于他处所受支配者，实则不可把握。此可见于非取诸法仅就业生法将其把握，而不可把握于多方面。这是值得看到者。
§666
666.Ekanta…pe… paññāyati tesaṃ vikārattā, anipphannattā pana tassa uppādo na kenaci sakkā vattunti adhippāyo.
666.“Ekanta……”段意在于指专一诸法因变化消散而无有发生，因其未曾显现，故无人所能谓为有发生，此即为究竟见说。
Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā. · 二法释义已毕。
Catukkaniddesavaṇṇanā四法释义之解释
§966
966.Pacchimapadassāti viññātapadassa. Sabbameva hi rūpaṃ viññātanti tassa abhinditabbattā viññātato aññaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutañca na hotīti pucchaṃ akatvāva vissajjitaṃ. Na hi sakkā viññātato aññaṃ ‘‘katamaṃ rūpaṃ diṭṭha’’nti pucchitunti adhippāyo. Yathā hi dvīsu uddiṭṭhesu nopādato aññattaṃ sandhāya ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ upādā’’ti pucchitaṃ, evaṃ diṭṭhādīsu catūsu uddiṭṭhesu sutādīhi tīhipi aññattaṃ sandhāya ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ diṭṭha’’nti pucchitabbaṃ siyā, tadabhāvo na pucchitaṃ, evaṃ sutādīsupīti. Dassanādiggahaṇavisesato pana diṭṭhādīhi aññassa viññātassa sabbhāvato ca catukko vutto.
966.“Pacchimapadassāti”意为“已知法亦作此义”。以诸缘和合色体皆为识所认识，故若对识识已止息，则色法、听闻、言说、默念等皆无现起，疑问亦不复生。人已识时，不复问“观所见何色”，因已明了。譬如二色无取分别时，不必再问“是何取色”，同理四种观色及三法亦然，不必询问此是何色，故称无问。然因观分别其特别涌现等，识别于他不识诸法，于观及诸法发现一相，合论皆以四者论识（四现量识）。
Pañcakaniddesavaṇṇanā五法释义之解释
§969
969.Tejobhāvaṃ gatanti sabhāveneva tejobhāvaṃ pattanti attho. Vuttassapi aññena pakārena saṅgahārahassa saṅgaṇhanaṃ nayakaraṇaṃ idha daṭṭhabbaṃ, tayidaṃ ‘‘viññāta’’nti catukkapadepi yojetabbaṃ. Phoṭṭhabbassa bhedasabbhāvo aṭṭhake nayo.
969.“Tejobhāvaṃ gatanti”意即诸法本体皆具光炎光明之性。记载他文有助教化法者能聚集与领导，此处显明“viññāta”一词须纳入四种定义范畴。呈现所生即断裂等性质分八，即此为分析所证分法基础。
Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā杂说之解释
§975
975.Natthi nīvaraṇāti vacanena middhassapi nīvaraṇassa pahānaṃ vuttaṃ, na ca rūpaṃ pahātabbaṃ, na ca rūpakāyagelaññaṃ munino natthīti sakkā vattuṃ ‘‘piṭṭhi me āgilāyati, tamahaṃ āyamissāmī’’ti (ma. ni. 2.22) vacanato. Saviññāṇakasaddoti viññāṇena pavattito vacīghosādisaddo. Na hi etāni jāyantīti paripaccamānassa rūpassa paripaccanaṃ jarā , khīyamānassa khayo aniccatāti rūpabhāvamattāni etāni, na sayaṃ sabhāvavantānīti sandhāya vuttaṃ. Tathā jāyamānassa jananaṃ jāti, sā ca rūpabhāvova, na sayaṃ sabhāvavatīti ‘‘na pana paramatthato jāti jāyatī’’ti vuttaṃ.
975.“Natthi nīvaraṇāti”言昏沉乃为障碍舍弃之对象，但不应舍弃色法，也不能断色身垢，圣者不可言“我肚皮痛，今日必死”。所谓“有识声”谓为识流转所产生的语言音声。诸此非自然生起发出，而是依缘和合色法的損坏及衰退。此仅指色法性质，不指生起自性，故谓“非自性有”。又言生起即是出生，出生即为色法性质，而非自性出生，故又言“非终极所出生”。
Tesaṃ paccayo etissāti tappaccayā, tappaccayāya bhāvo tappaccayabhāvo, tappaccayabhāvena pavatto vohāro tappaccayabhāvavohāro, taṃ labhati. Abhinibbattitadhammakkhaṇasminti abhinibbattiyamānadhammakkhaṇasminti adhippāyo. Na hi tadā te dhammā na jāyantīti jāyamānabhāvova jātīti yuttā tassā kammādisamuṭṭhānatā taṃnibbattatā ca, na pana tadā te dhammā jīyanti khīyanti ca, tasmā na tesaṃ te jīraṇabhijjanabhāvā cittādisamuṭṭhānā taṃnibbattā cāti vacanaṃ arahanti. Evamapi upādinna-saddo upetena kammunā ādinnataṃ vadati, na nibbattinti upādinnapākabhedānaṃ upādinnatā tesaṃ vattabbāti ce? Na, ādinna-saddassa nibbattivācakattā. Upetena nibbattañhi upādinnanti paccayānubhāvakkhaṇañca nibbattiñca gahetvāva pavatto ayaṃ vohāro tadā abhāvā jarāmaraṇe na pavattatīti. Paṭiccasamuppannānaṃ dhammānaṃ jarāmaraṇattā tesaṃ uppāde sati jarāmaraṇaṃ hoti, asati na hoti. Na hi ajātaṃ paripaccati bhijjati vā, tasmā jātipaccayataṃ sandhāya ‘‘jarāmaraṇaṃ paṭiccasamuppanna’’nti vuttaṃ.
此段释“tappaccayā”即依他缘，缘起诸法，缘起则有法之生起。此为释义：诸法依他缘生灭，并非无生无灭，故以“出生流转”为理，业及诸法之生起俱属此理。余者诸法非常无常，非永恒，故无有自性生灭，唯依赖缘生灭。作此上诸法生灭称为“nibbatti”（流转、现起）。“非自性”义即非自生，即业所生起或非自起，故说“非自性”生起。由是观诸法因业及因缘而行，非独自生灭。此亦明白粗分法非因业及条件而生灭者必误，唯业及缘者生灭故此术语成立。若论“upādinna”谓执着色受等，依执着而论起，非论“nibbatti”生灭语。若问“执着”可称“生灭”否，则谓“执着”言语不可同谓“生灭”一词。“依他生起”可谓“执着”，“但未闻在老死中无现起”是指因缘生起中存在老死现象。因缘生起诸法在老死时生起时必伴随有衰减，无生灭是无明妄说。故曰：“因缘生起含有老死现象，非无生生灭。”
Nissayapaṭibaddhavuttitoti jāyamānaparipaccamānabhijjamānānaṃ jāyamānādibhāvamattattā jāyamānādinissayapaṭibaddhavuttikā jātiādayoti vuttaṃ hoti. Yadi evaṃ upādāyarūpānañca cakkhāyatanādīnaṃ uppādādisabhāvabhūtā jātiādayo taṃnissitā hontīti bhūtanissitānaṃ tesaṃ lakkhaṇānaṃ upādāyabhāvo viya upādāyarūpanissitānaṃ upādāyupādāyabhāvo āpajjatīti ce? Na, bhūtapaṭibaddhaupādāyarūpalakkhaṇānañca bhūtapaṭibaddhabhāvassa avinivattanato. Apica ekakalāpapariyāpannānaṃ rūpānaṃ saheva uppādādippavattito ekassa kalāpassa uppādādayo ekekāva hontīti yathā ekekassa kalāpassa jīvitindriyaṃ kalāpānupālakaṃ ‘‘upādāyarūpa’’nti vuccati, evaṃ kalāpuppādādisabhāvā jātiādayo ‘‘upādāyarūpāni’’cceva vuccanti. Evaṃ vikāraparicchedarūpāni ca yojetabbāni.
所谓依止所缚的生起，指那些于生起过程中，渐次显现不断增长的生起等现象，就是由出生等存在状态之故，生起等现象被称为依止所缚生起。若说缘起之类的色法，如眼识等根境界，其生灭本性皆为生起所依，相应的生起等现象即为依止此生起色法。因生存而依止之法，若称为依止所生起，如此是否可以理解为这些缘起法之生起特征是如依止上缘色法而生起？不可如此。依止存在者而言，依止色法特征亦系生存相续故不能反转。且如单一时分色法整体生成肇始，如此分别单一时分之生起等现象皆分别存在，譬如单一时分有维持生存根识的整体称为「依止所生起色法」，如是时分生起等现象亦称为「依止所生起色法」。由此还应连接由变异界限所成多样生起现象。
Kammasamuṭṭhānasambandhaṃ utusamuṭṭhānaṃ kammavisesena suvaṇṇadubbaṇṇasusaṇṭhitadussaṇṭhitādivisesaṃ hotīti ‘‘kammapaccaya’’nti vuttaṃ. Kammavipākānubhavanassa kāraṇabhūtaṃ bāhirautusamuṭṭhānaṃ kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ. Kammasahāyo paccayo, kammassa vā sahāyabhūto paccayo kammapaccayo, sova utu kammapaccayautu, so samuṭṭhānaṃ etassāti kammapaccayautusamuṭṭhānanti vacanattho. Sīte uṇhe vā kismiñci utumhi samāgate tato suddhaṭṭhakaṃ uppajjati, tassa so utu samuṭṭhānaṃ. Dutiyassa suddhaṭṭhakassa utusamuṭṭhānikapaṭibandhakassa so eva purimo utu paccayo. Tatiyaṃ pana suddhaṭṭhakaṃ purimautusahāyena utunā nibbattattā pubbe vuttanayeneva ‘‘utupaccayautusamuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Evamayaṃ purimo utu tisso santatiyo ghaṭṭeti, tato paraṃ aññautusamāgame aññasantatittayaṃ, tato ca aññena aññanti evaṃ pavatti daṭṭhabbā. Tadetaṃ sītuṇhānaṃ appabahubhāve taṃsamphassassa acirappavattiyā cirappavattiyā ca veditabbaṃ, anupādinnena dīpanā na santatittayavasena, atha kho meghasamuṭṭhāpakamūlautuvasena pakārantarena daṭṭhabbā, taṃ dassetuṃ ‘‘utusamuṭṭhāno nāma valāhako’’tiādimāha. Rūparūpānaṃ vikārādimattabhāvato aparinipphannatā vuttā. Tesañhi rūpavikārādibhāvato rūpatāti adhippāyo. Rūpavikārādibhāvato eva pana rūpe sati santi, asati na santīti asaṅkhatabhāvanivāraṇatthaṃ parinipphannatā vuttāti.
因业生成的关联，及季节现起等，其形态色泽洁净或污浊、善恶不同等，称为因业缘起。业报体验之因，即表其外在季节起因，为业因缘起。助缘因，或业之助因亦称业因缘起。季节则为其生起。譬如冬夏中某季集合，随后产生清净湿气，此即该季节生起。第二清净湿气由前季节助缘起生，因此属前季的季节缘起。第三清净湿气由前季的助缘继起，亦称为「季节因缘起」。如此前季季节实为三代相续，继后则有另一季节相续，再次相续，如此相继出现。对此寒暑二季气象稍微稀少之时，应察感其触缘之频率，非依附远离状态。随后见由云起生成之季风其形之变，故谓「季节生起即是热气隆盛」。色法由于形态变化等故有生成不常性。此即依由此等色变化而存在色法。色法虽因变化等而存于实有，但异时若无，则不存，此为了防止无数假设所采用之成立因故，故称为色法之完然存在。
Rūpakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā. · 色品之解释已毕。