弥兰陀王问经
礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
1小部中
Khuddakanikāye
2《弥兰陀问》巴利文本
Milindapañhapāḷi
1
1.
4名字叫弥兰陀的那位国王,居住在沙迦国首府。
Milindo nāma so rājā, sāgalāyaṃ puruttame;
5他前去访问那位名叫龙军的智者,如同恒河归入大海一般。
Upagañchi nāgasenaṃ, gaṅgā ca yathā sāgaraṃ.
6到达之后,国王说出绚丽多彩的言辞,举起手臂驱散黑暗,
Āsajja rājā citrakathiṃ, ukkādhāraṃ tamonudaṃ;
7向那能干的智者提出了巧妙的疑问,关于各处所在的情况。
Apucchi nipuṇe pañhe, ṭhānāṭṭhānagate puthū.
8那些问题既广泛又细致,深入深奥的内涵,
Pucchā visajjanā ceva, gambhīratthūpanissitā;
9如同心脏的跳动和耳朵的欢悦,展现奇异的毛发彼此逆立。
Hadayaṅgamā kaṇṇasukhā, abbhutā lomahaṃsanā.
10有关阿毗达摩与律藏的要义,乃经藏教法如织网般精密无比;
Abhidhammavinayogāḷhā, suttajālasamattitā;
11有龙军所作的论述,内容丰富多彩,譬喻精辟且连贯;
Nāgasenakathā citrā, opammehi nayehi ca.
12其中慧解坚定,欢喜而心欢畅;
Tattha ñāṇaṃ paṇidhāya, hāsayitvāna mānasaṃ;
13请聆听高手回答问题,排除疑团破除迷惑。
Suṇātha nipuṇe pañhe, kaṅkhāṭṭhānavidālaneti.
2二、如是述说——在那儿,有名为萨伽拉的城镇,众源之地,河流、山岳环绕,风景怡人,土地丰饶美丽,且园林、苑囿、沼泽、池塘、荷花盛开的地方一应俱全。城市以河流山岭林木为依托,景色秀丽,声闻授记,因果报应显现,彼此关联牵制。城中花团锦簇,花园、坛台、宫殿和城堡壮丽华贵,通道宽敞,涵盖无数珍宝。街道交错整齐,不同厅堂、商铺一应俱全,遍布各种物产。附近有雪山、岩峰、森林,舍宅千百,雕饰华美。象车、马车穿梭其间,群民环绕。城中多数是富有贵族和婆罗门,众多不同类沙门、婆罗门聚集一堂,结社众多,雅集精彩,广为人知。城乃浴火后焕然一新,装饰华丽,花香弥漫。香料之气渗透,珍宝繁多,面朝四方,商旅云集,金银货币流通,碑铭辉煌,财富丰厚,粮食充裕,饮品丰富,服饰美丽,贮藏库房豪华,供养众生齐备,宛如神域。
2. Taṃ yathānusūyate – atthi yonakānaṃ nānāpuṭabhedanaṃ sāgalaṃ nāma nagaraṃ nadīpabbatasobhitaṃ ramaṇīyabhūmippadesabhāgaṃ ārāmuyyānopavanataḷākapokkharaṇisampannaṃ nadīpabbatavanarāmaṇeyyakaṃ sutavantanimmitaṃ nihatapaccatthikaṃ paccāmittānupapīḷitaṃ vividhavicitradaḷhamaṭṭālakoṭṭhakaṃ varapavaragopura toraṇaṃ gambhīraparikhāpaṇḍarapākāraparikkhittantepuraṃ. Suvibhattavīthicaccaracatukkasiṅghāṭakaṃ suppasāritānekavidhavarabhaṇḍaparipūritantarāpaṇaṃ vividhadānaggasatasamupasobhitaṃ himagirisikharasaṅkāsavarabhavanasatasahassappaṭimaṇḍitaṃ gajahayarathapattisamākulaṃ abhirūpanaranārigaṇānucaritaṃ ākiṇṇajanamanussaṃ puthukhattiyabrāhmaṇavessasuddaṃ vividhasamaṇabrāhmaṇasabhājana saṅghaṭitaṃ bahuvidhavijjāvanta naracira nisevitaṃ kāsikakoṭumbarikādinānāvidhavatthāpaṇasampannaṃ suppasāritarucirabahuvidhapupphagandhāpaṇaṃ gandhagandhitaṃ āsīsanīyabahuratanaparipūritaṃ disāmukhasuppasāritāpaṇaṃ siṅgāravāṇijagaṇānucaritaṃ kahāpaṇarajatasuvaṇṇakaṃsapattharaparipūraṃ pajjotamānanidhiniketaṃ pahūtadhanadhaññavittūpakaraṇaṃ paripuṇṇakosakoṭṭhāgāraṃ bahvannapānaṃ bahuvidhakhajjabhojjaleyyapeyyasāyanīyaṃ uttarakurusaṅkāsaṃ sampannasassaṃ āḷakamandā viya devapuraṃ.
3立足此处,应当先讲述他们的往昔业行,且须分为六类而说:即过往缘起、弥兰陀问答、特征问答、曼德迦问答、推理问答、比喻说法问答。
Ettha ṭhatvā tesaṃ pubbakammaṃ kathetabbaṃ, kathentena ca chadhā vibhajitvā kathetabbaṃ. Seyyathīdaṃ – pubbayogo milindapañhaṃ lakkhaṇapañhaṃ meṇḍakapañhaṃ anumānapañhaṃ opammakathāpañhanti.
4此处《弥兰陀问》分为两种:法相问、断疑问。《孟陀问》也分为两种:大品、修行者问答。
Tattha milindapañho lakkhaṇapañho, vimaticchedanapañhoti duvidho. Meṇḍakapañhopi mahāvaggo, yogikathāpañhoti duvidho.
5所谓“先行”,则指它们的先前行为。
Pubbayogoti tesaṃ pubbakammaṃ.
6一、外出谈话
1. Bāhirakathā
19前缘等
Pubbayogādi
3三、据说过去迦叶佛法流盛行时,有一大比丘团体居住在迦纳河畔一处住所。那里有许多具戒律清净的比丘,常起身恭敬供养、承受条理端正的赡养,以此赞叹佛陀功德,恭敬场地,布置袈裟衣物。其间一比丘对一沙玛内拉说:“来,沙玛内拉,放下这袈裟衣。”沙玛内拉虽未听见似的走开了;第二次、第三次也是如此呼召,如同未闻一般离去。于是该比丘因沙玛内拉不依遣令,遂发怒,用恭敬种族杖鞭打他。那沙玛内拉哭泣中惊恐,放下袈裟说:“因这放袈裟的功德,我将在今生证入涅槃。然后在他处涅槃安住之地,如同中天大日天王,具大威力光明。”他起首妙愿。放下袈裟后,为洗浴而往河对岸。见迦纳河水流湍急,激荡澎湃如猛虎狮吼般,第二次又发伟愿:“我将在今生证入涅槃,然后在彼涅槃安住之处,此流水浑浊猛烈之相将清净流出,永不灭尽。”于是起二次妙愿。
3. Atīte kira kassapassa bhagavato sāsane vattamāne gaṅgāya samīpe ekasmiṃ āvāse mahābhikkhusaṅgho paṭivasati, tattha vattasīlasampannā bhikkhū pātova uṭṭhāya yaṭṭhisammajjaniyo ādāya buddhaguṇe āvajjentā aṅgaṇaṃ sammajjitvā kacavarabyūhaṃ karonti. Atheko bhikkhu ekaṃ sāmaṇeraṃ ‘‘ehi sāmaṇera, imaṃ kacavaraṃ chaḍḍehī’’ti āha, so asuṇanto viya gacchati, so dutiyampi…pe… tatiyampi āmantiyamāno asuṇanto viya gacchateva. Tato so bhikkhu ‘‘dubbaco vatāyaṃ sāmaṇero’’ti kuddho sammajjanidaṇḍena pahāraṃ adāsi. Tato so rodanto bhayena kacavaraṃ chaḍḍento ‘‘iminā kacavarachaḍḍanapuññakammena yāvāhaṃ nibbānaṃ pāpuṇāmi , etthantare nibbattanibbattaṭṭhāne majjhanhikasūriyo viya mahesakkho mahātejo bhaveyya’’nti paṭhamaṃ patthanaṃ paṭṭhapesi. Kacavaraṃ chaḍḍetvā nahānatthāya gaṅgātitthaṃ gato gaṅgāya ūmivegaṃ gaggarāyamānaṃ disvā ‘‘yāvāhaṃ nibbānaṃ pāpuṇāmi , etthantare nibbattanibbattaṭṭhāne ayaṃ ūmivego viya ṭhānuppattikapaṭibhāno bhaveyyaṃ akkhayapaṭibhāno’’ti dutiyampi patthanaṃ paṭṭhapesi.
8该比丘在恭敬礼具处安置端正后,前往河的对岸洗浴。听见沙玛内拉所许之愿,心生感念:“此愿我所送达者亦得如此成就,我何不心生忌妒?”于是又发愿:“我必在生时证入涅槃,然后于彼涅槃安住处,迦纳河此波涛澎湃之相,必成永不灭尽之清净流现;彼受所疑问之事,我应能圆满回答,解除疑难,周全无遗。”于是又发第三次妙愿。
Sopi bhikkhu sammajjanisālāya sammajjaniṃ ṭhapetvā nahānatthāya gaṅgātitthaṃ gacchanto sāmaṇerassa patthanaṃ sutvā ‘‘esa mayā payojitopi tāva evaṃ pattheti, mayhaṃ kiṃ na samijjhissatī’’ti cintetvā ‘‘yāvāhaṃ nibbānaṃ pāpuṇāmi , etthantare nibbattanibbattaṭṭhāne ayaṃ gaṅgāūmivego viya akkhayapaṭibhāno bhaveyyaṃ, iminā pucchitapucchitaṃ sabbaṃ pañhapaṭibhānaṃ vijaṭetuṃ nibbeṭhetuṃ samattho bhaveyya’’nti patthanaṃ paṭṭhapesi.
9他们二人皆在天人与人间轮回流转中,均曾受佛法一时代。又如我师长咖索罗常尊,五百余年超越本生涅槃后,汝等也将如实见此。吾以微妙方便所说法戒,彼必如其受,分解清辨,净彻无染,断除迷障,成就涅槃,谨此为示。
Te ubhopi devesu ca manussesu ca saṃsarantā ekaṃ buddhantaraṃ khepesuṃ. Atha amhākaṃ bhagavatāpi yathā moggaliputtatissatthero dissati, evametepi dissanti mama parinibbānato pañcavassasate atikkante ete uppajjissanti, yaṃ mayā sukhumaṃ katvā desitaṃ dhammavinayaṃ, taṃ ete pañhapucchanaopammayuttivasena nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā vibhajissantīti niddiṭṭhā.
4四、在这些时期,沙玛内拉在占婆陆洲的莎迦城中,名字叫弥兰陀,他是王、通达学问、卓越智慧、有能力,善于推演过去、未来与现在事情的思惟方法和工作,施行时无所懈怠。他拥有许多名师。诸如:听闻、认同、计算、结合、行为、特质、娼妓、鬼神、医治、弓箭之术、古老历史、光明、幻术、记号、思量、战争、渴望等二十一种,由佛陀之语所述。弥兰陀王具反诽谤心,难以容忍,憎恶卑劣不良之徒。在整个占婆陆洲,没有任何人能与他在速度、勇敢、智慧上相比,他是高大英俊、富有财富、具无限力量之持有者。
4. Tesu sāmaṇero jambudīpe sāgalanagare milindo nāma rājā ahosi paṇḍito byatto medhāvī paṭibalo atītānāgatapaccuppannānaṃ mantayogavidhānakiriyānaṃ , karaṇakāle nisammakārī hoti, bahūni cassa satthāni uggahitāni honti. Seyyathidaṃ, suti sammuti saṅkhyā yogā nīti visesikā gaṇikā gandhabbā tikicchā dhanubbedā purāṇā itihāsā jotisā māyā ketu mantanā yuddhā chandasā buddhavacanena ekūnavīsati, vitaṇḍavādī durāsado duppasaho puthutitthakarānaṃ aggamakkhāyati, sakalajambudīpe milindena raññā samo koci nāhosi yadidaṃ thāmena javena sūrena paññāya, aḍḍho mahaddhano mahābhogo anantabalavāhano.
5五、有一天,拥有无数强力车乘的弥兰陀王,想要展示四部大军的阵容,从城中出发,在城外检阅军械、整肃军队之后返回。这位擅长言辞辩论、通晓顺世论诡辩、常与人辩论切磋、内心敏锐聪慧、自信果敢的国王,看了看太阳的位置,召见大臣说:「白天还剩不少时间,我们现在做什么好?不如现在就回城,看看有没有博学的沙门、婆罗门,或是僧团领袖、群体首领、教团导师,乃至于认可阿拉汉、正自觉者的人,要是有能跟我对谈、为我解答疑惑的,我就前去拜访提问,解除心中的疑问。」
5. Athekadivasaṃ milindo rājā anantabalavāhanaṃ caturaṅginiṃ balaggasenābyūhaṃ dassanakamyatāya nagarā nikkhamitvā bahinagare senaṅgadassanaṃ katvā sāretvā so rājā bhassappavādako lokāyatavitaṇḍa janasallāpaplava cittakotūhalo visārado vijambhako sūriyaṃ oloketvā amacce āmantesi ‘‘bahu bhaṇe tāva divasāvaseso kiṃ karissāma, idāneva nagaraṃ pavisitvā atthi koci paṇḍito samaṇo vā brāhmaṇo vā saṅghī gaṇī gaṇācariyo api arahantaṃ sammāsambuddhaṃ paṭijānamāno, yo mayā saddhiṃ sallapituṃ sakkoti kaṅkhaṃ paṭivinetuṃ, taṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchissāma, kaṅkhaṃ paṭivinayissāmā’’ti.
12这话刚说完,五百名希腊人就对弥兰陀王说:「大王,有六位导师:布勒纳迦叶、末卡利瞿舍罗、尼干陀纳塔子、散若夷毗罗胝子、阿耆多翅舍钦婆罗、婆拘陀迦旃延。他们各有僧团、信众,是教派领袖,声名远播,为外道导师,广受大众普遍赞誉。大王,您可前去向他们提问,以解除您的疑惑。」
Evaṃ vutte pañcasatā yonakā rājānaṃ milindaṃ etadavocuṃ ‘‘atthi, mahārāja, cha satthāro pūraṇo kassapo makkhaligosālo nigaṇṭho nāṭaputto sañjayo belaṭṭhaputto ajito kesakambalo pakudho kaccāyano, te saṅghino gaṇino gaṇācariyakā ñātā yasassino titthakarā sādhusammatā bahujanassa, gaccha tvaṃ mahārāja, te pañhaṃ pucchassu, kaṅkhaṃ paṭivinayassū’’ti.
66. 于是弥兰陀王在五百名希腊随员的簇拥下,登上华丽的上等战车,前往布勒纳迦叶的住处。抵达后,弥兰陀王与布勒纳迦叶互相问候,寒暄过后坐到一旁。弥兰陀王坐定后问布勒纳迦叶:「尊者迦叶,是谁在护持世间?」「大王,是地在护持世间。」「尊者迦叶,既然地护持世间,那为什么堕入无间地狱的众生能穿地而去呢?」这话刚说完,布勒纳迦叶既答不上来,也反驳不了,低着头捧着钵,沉默地坐着沉思。
6. Atha kho milindo rājā pañcahi yonakasatehi parivuto bhadravāhanaṃ rathavaramāruyha yena pūraṇo kassapo tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā pūraṇena kassapena saddhiṃ sammodi, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinno kho milindo rājā pūraṇaṃ kassapaṃ etadavoca ‘‘ko, bhante kassapa, lokaṃ pāletī’’ti? ‘‘Pathavī, mahārāja , lokaṃ pāletī’’ti. ‘‘Yadi, bhante kassapa, pathavī lokaṃ pāleti, atha kasmā avīcinirayaṃ gacchantā sattā pathaviṃ atikkamitvā gacchantī’’ti? Evaṃ vutte pūraṇo kassapo neva sakkhi ogilituṃ, no sakkhi uggilituṃ, adhomukho pattakkhandho tuṇhībhūto pajjhāyanto nisīdi.
7八、之后,弥兰陀王对麦哈利·哥萨罗说:「尊者哥萨罗,善恶业行及其果报是否存在?」答曰:「不,大王,善恶业行及其果报不存在。大王,世间之贵族,无论往生他世,仍为贵族;婆罗门、主人、贱民、奴隶也是这样。何须论善恶业行呢?」王问:「尊者哥萨罗,如若世间之贵族、婆罗门、主人、贱民,往生他世亦仍然保持身份,则无须种善恶业行,为何转生仍持身体残缺之众生亦同样保持残缺状态?」答曰:「正是如此,大王。手臂残缺者转生后仍为手臂残缺,足残缺者仍然足残缺,手足残缺者仍旧手足残缺,耳残缺、鼻残缺和耳鼻残缺者皆然。」如此对话后,哥萨罗沉默不语。
7. Atha kho milindo rājā makkhaliṃ gosālaṃ etadavoca ‘‘atthi, bhante gosāla, kusalākusalāni kammāni, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti? ‘‘Natthi, mahārāja, kusalākusalāni kammāni, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko. Ye te, mahārāja, idha loke khattiyā, te paralokaṃ gantvāpi puna khattiyāva bhavissanti, ye te brāhmaṇā vessā suddā caṇḍālā pukkusā, te paralokaṃ gantvāpi puna brāhmaṇā vessā suddā caṇḍālā pukkusāva bhavissanti. Kiṃ kusalākusalehi kammehī’’ti? ‘‘Yadi, bhante gosāla, idha loke khattiyā brāhmaṇā vessā suddā caṇḍālā pukkusā, te paralokaṃ gantvāpi puna khattiyā brāhmaṇā vessā suddā caṇḍālā pukkusāva bhavissanti, natthi kusalākusalehi kammehi karaṇīyaṃ. Tena hi, bhante gosāla, ye te idha loke hatthacchinnā, te paralokaṃ gantvāpi puna hatthacchinnāva bhavissanti. Ye pādacchinnā, te pādacchinnāva bhavissanti. Ye hatthapādacchinnā, te hatthapādacchinnāva bhavissanti. Ye kaṇṇacchinnā, te kaṇṇacchinnāva bhavissanti. Ye nāsacchinnā, te nāsacchinnāva bhavissanti. Ye kaṇṇanāsacchinnā, te kaṇṇanāsacchinnāva bhavissantī’’ti. Evaṃ vutte gosālo tuṇhī ahosi.
15九、然后弥兰陀王说:「占婆陆洲真是空虚无用,糟糕至极,没有任何比丘或婆罗门,能够与我共辩解答疑惑。」
Atha kho milindassa rañño etadahosi ‘‘tuccho vata bho jambudīpo, palāpo vata bho jambudīpo, natthi koci samaṇo vā brāhmaṇo vā, yo mayā saddhiṃ sallapituṃ sakkoti kaṅkhaṃ paṭivinetu’’nti.
16当时,王陛下弥兰陀召唤臣子们说:『陛下的夜晚真是美好啊,此刻该去访问一位沙门或婆罗门,向他请教问题,究竟是谁,能够与我对话解疑呢?』臣子们听闻此言后,都默然无声,默默注视国王的面容。
Atha kho milindo rājā amacce āmantesi ‘‘ramaṇīyā vata bho dosinā ratti, kaṃ nu khvajja samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā upasaṅkameyyāma pañhaṃ pucchituṃ, ko mayā saddhiṃ sallapituṃ sakkoti kaṅkhaṃ paṭivinetu’’nti? Evaṃ vutte amaccā tuṇhībhūtā rañño mukhaṃ olokayamānā aṭṭhaṃsu.
17当时,沙嘎喇城已经十二年没有沙门、婆罗门、居士智者了。国王听说哪里有沙门、婆罗门、居士智者居住,就前去向他们提问,他们全都答不出国王的问题,想方设法逃走。那些没逃往其他地方的,全都沉默坐着。比丘们大多直接去了喜马拉雅山境。
Tena kho pana samayena sāgalanagaraṃ dvādasa vassāni suññaṃ ahosi samaṇabrāhmaṇagahapatipaṇḍitehi, yattha samaṇabrāhmaṇagahapatipaṇḍitā paṭivasantīti suṇāti, tattha gantvā rājā te pañhaṃ pucchati, te sabbepi pañhavisajjanena rājānaṃ ārādhetuṃ asakkontā yena vā tena vā pakkamanti. Ye aññaṃ disaṃ na pakkamanti, te sabbe tuṇhībhūtā acchanti. Bhikkhū pana yebhuyyena himavantameva gacchanti.
8此时,十万位阿拉汉住在雪山的受护平地上。具寿阿萨估陀以天耳通听到弥兰陀王的话语后,在俞干陀罗山山顶召集比丘僧众,问道:「贤友们,是否有比丘能胜任与弥兰陀王对谈,消解他的疑惑?」
8. Tena kho pana samayena koṭisatā arahanto himavante pabbate rakkhitatale paṭivasanti. Atha kho āyasmā assagutto dibbāya sotadhātuyā milindassa rañño vacanaṃ sutvā yugandharamatthake bhikkhusaṅghaṃ sannipātetvā bhikkhū pucchi ‘‘atthāvuso koci bhikkhu paṭibalo milindena raññā saddhiṃ sallapituṃ kaṅkhaṃ paṭivinetu’’nti?
19阿拉汉们因此沉默,第一次追问时沉默,第二次、第三次追问亦复如此。阿萨估陀尊者于是告诉比丘们说:『尊敬的诸位,在忉利天西方,有一座名为迦多摩提的宫殿,那里居住着一位名为大军王的天子,他或许能够应对并消除弥兰陀王的疑惑。』
Evaṃ vutte koṭisatā arahanto tuṇhī ahesuṃ. Dutiyampi tatiyampi puṭṭhā tuṇhī ahesuṃ. Atha kho āyasmā assagutto bhikkhusaṅghaṃ etadavoca ‘‘atthāvuso tāvatiṃsabhavane vejayantassa pācīnato ketumatī nāma vimānaṃ, tattha mahāseno nāma devaputto paṭivasati, so paṭibalo tena milindena raññā saddhiṃ sallapituṃ kaṅkhaṃ paṭivinetu’’nti.
20于是,阿拉汉们隐居于迦多摩提山上的忉利天宫中。帝释天王见到那些比丘远远而来,便前来拜访阿萨估陀尊者,敬礼后站立一旁,问道:『尊者啊,显然,这个比丘团体人数不足,作为天宫的主人,我能为他们做些什么呢?』
Atha kho koṭisatā arahanto yugandharapabbate antarahitā tāvatiṃsabhavane pāturahesuṃ. Addasā kho sakko devānamindo te bhikkhū dūratova āgacchante, disvāna yenāyasmā assagutto tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṃ assaguttaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi, ekamantaṃ ṭhito kho sakko devānamindo āyasmantaṃ assaguttaṃ etadavoca ‘‘mahā kho, bhante, bhikkhusaṅgho anuppatto, ahaṃ saṅghassa ārāmiko, kenattho, kiṃ mayā karaṇīya’’nti?
21阿萨估陀尊者对帝释天王说:『尊贵的天帝,弥兰陀王是晋陆地萨伽罗城的国王,以诽谤谩骂为恶,性情暴躁,不可容忍,极易施加纷争。他常常亲近沙门、婆罗门并以错误见解向他们提出问题,扰乱僧团。』
Atha kho āyasmā assagutto sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca ‘‘ayaṃ kho, mahārāja, jambudīpe sāgalanagare milindo nāma rājā vitaṇḍavādī durāsado duppasaho puthutitthakarānaṃ aggamakkhāyati, so bhikkhusaṅghaṃ upasaṅkamitvā diṭṭhivādena pañhaṃ pucchitvā bhikkhusaṅghaṃ viheṭhetī’’ti.
22于是帝释天王对具寿比丘阿萨古塔说道:「尊者,这位弥兰陀王刚刚去世后,他是人间出生的。尊者,名叫摩诃森那的天子宿于此汝都天宫,他愿意侍奉这位弥兰陀王,与王共同对话,但他因对人间来世未明心存疑虑,故愿我们代为恳求。」
Atha kho sakko devānamindo āyasmantaṃ assaguttaṃ etadavoca ‘‘ayaṃ kho, bhante, milindo rājā ito cuto manussesu uppanno, eso kho, bhante, ketumativimāne mahāseno nāma devaputto paṭivasati, so paṭibalo tena milindena raññā saddhiṃ sallapituṃ kaṅkhaṃ paṭivinetuṃ, taṃ devaputtaṃ yācissāma manussalokūpapattiyā’’ti.
23于是帝释天王先拔开比丘僧团,进入汝都天宫,拥抱摩诃森那天子,对他说:「摩诃森那,你受人间来世之事所请。」摩诃森那答曰:「尊者,我无意在此人世多行福业,人生艰难。但现在我在天界上复上生,必将证得圆寂。」第二次……第三次亦如是,摩诃森那天子都答曰:「尊者,我无意在人世多行福业,人生艰难。现在我上复于天界,必证圆寂。」
Atha kho sakko devānamindo bhikkhusaṅghaṃ purakkhatvā ketumativimānaṃ pavisitvā mahāsenaṃ devaputtaṃ āliṅgitvā etadavoca ‘‘yācati taṃ, mārisa, bhikkhusaṅgho manussalokūpapattiyā’’ti. ‘‘Na me, bhante, manussalokenattho kammabahulena, tibbo manussaloko, idhevāhaṃ, bhante, devaloke uparūparūpapattiko hutvā parinibbāyissāmī’’ti. Dutiyampi…pe… tatiyampi kho sakkena devānamindena yācito mahāseno devaputto evamāha ‘‘na me, bhante, manussalokenattho kammabahulena, tibbo manussaloko, idhevāhaṃ, bhante, devaloke uparūparūpapattiko hutvā parinibbāyissāmī’’ti.
24于是具寿比丘阿萨古塔对摩诃森那天子说:「我们在此天界俯瞰人间时,发现除了弥兰陀王破坏誓言外,没有其他人能接受教法。比丘僧团请求你这位好男子,从人间降生,承担佛法的十力弘传。」摩诃森那天子应答道:「我愿担当弥兰陀王破坏誓言的责任,宣扬佛法。」他精神振奋,愉悦欢喜,答道:「尊者,我将从人间而来。」
Atha kho āyasmā assagutto mahāsenaṃ devaputtaṃ etadavoca ‘‘idha mayaṃ, mārisa, sadevakaṃ lokaṃ anuvilokayamānā aññatra tayā milindassa rañño vādaṃ bhinditvā sāsanaṃ paggahetuṃ samatthaṃ aññaṃ kañci na passāma, yācati taṃ, mārisa, bhikkhusaṅgho, sādhu sappurisa manussaloke nibbattitvā dasabalassa sāsanaṃ paggaṇhāhī’’ti. Evaṃ vutte mahāseno devaputto ‘‘ahaṃ kira milindassa rañño vādaṃ bhinditvā buddhasāsanaṃ paggahetuṃ samattho bhavissāmī’’ti haṭṭhapahaṭṭho udaggudaggo hutvā ‘‘sādhu, bhante, manussaloke uppajjissāmī’’ti paṭiññaṃ adāsi.
9九、那些比丘离开天界,渡过该做之地,隐没于诸天间,栖止于喜马拉雅山上受天保护之洞穴。
9. Atha kho te bhikkhū devaloke taṃ karaṇīyaṃ tīretvā devesu tāvatiṃsesu antarahitā himavante pabbate rakkhitatale pāturahesuṃ.
26具寿比丘阿萨古塔对比丘僧团曰:「诸善友,现今此比丘僧中尚未归来的有否?」答此,一比丘告阿萨古塔尊者:「有的,具寿尊者罗诃诺第七日在喜马拉雅山中入灭,随从遣使报信。」罗诃诺尊者于彼地涅槃之后,僧团尊敬他,隐于喜马拉雅山保护处,众多阿拉汉们面前安住洞穴。
Atha kho āyasmā assagutto bhikkhusaṅghaṃ etadavoca ‘‘atthāvuso, imasmiṃ bhikkhusaṅghe koci bhikkhu sannipātaṃ anāgato’’ti. Evaṃ vutte aññataro bhikkhu āyasmantaṃ assaguttaṃ etadavoca ‘‘atthi, bhante , āyasmā rohaṇo ito sattame divase himavantaṃ pabbataṃ pavisitvā nirodhaṃ samāpanno, tassa santike dūtaṃ pāhethā’’ti. Āyasmāpi rohaṇo taṅkhaṇaññeva nirodhā vuṭṭhāya ‘‘saṅgho maṃ paṭimānetī’’ti himavante pabbate antarahito rakkhitatale koṭisatānaṃ arahantānaṃ purato pāturahosi.
27具寿比丘阿萨古塔对罗诃诺尊者问:「善友罗诃诺,你可曾注意到佛法中现存该做之事乎?你有所觉察乎?」罗诃诺尊者答:「尊者,我未曾疏忽。」
Atha kho āyasmā assagutto āyasmantaṃ rohaṇaṃ etadavoca ‘‘kiṃ nu kho, āvuso, rohaṇa buddhasāsane bhijjante na passasi saṅghassa karaṇīyānī’’ti. ‘‘Amanasikāro me, bhante, ahosī’’ti.
28于是有人对贤友罗哈那说:“你去执行这项处罚任务吧。”罗哈那问:“尊者,我该怎么做?”对方回答:“贤友罗哈那,在喜马拉雅山麓有个叫象林的婆罗门村,那里住着一位名叫索奴塔拉的婆罗门,他将生一个名叫那先的男孩。你要在七年零十个月后,到那户人家托钵乞食,把男孩那先带出来让他出家。等他出家后,你就能从这项处罚任务中解脱了。”具寿罗哈那应道:“好。”并接受了安排。
‘‘Tena , hāvuso rohaṇa, daṇḍakammaṃ karohī’’ti. ‘‘Kiṃ, bhante, karomī’’ti? ‘‘Atthāvuso rohaṇa, himavantapabbatapasse gajaṅgalaṃ nāma brāhmaṇagāmo, tattha soṇuttaro nāma brāhmaṇo paṭivasati, tassa putto uppajjissati nāgasenoti nāma dārako, tena hi tvaṃ, āvuso rohaṇa, dasamāsādhikāni satta vassāni taṃ kulaṃ piṇḍāya pavisitvā nāgasenaṃ dārakaṃ nīharitvā pabbājehi, pabbajiteva tasmiṃ daṇḍakammato muccissasī’’ti. Āyasmāpi kho rohaṇo ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.
10『十、大神子亦即天子离开天界,往投索奴多罗婆罗门之妻怀中,遂缔结姻缘。与其妻同居时,显现三种奇异奇妙之事,诸宝器具焕发光明,祥云显现环绕。卢诃萨尊者自从其与索奴多罗结缔姻缘后,十个月又七年期间恒受供养,未尝一日无尝细米或略食、祭祀、礼敬、合掌或合时祭礼等,至多未尝有怨恨或谩骂言辞。然十个月又十七年后忽然以一句“过分了,尊者!”表达不满。正是此日,婆罗门外出作业,遇见尊者,问曰:“出家者啊,今未曾返家乎?”答曰:“是,婆罗门,我已返。”问:“可曾得何所得?”答曰:“是,婆罗门,我有所得。”彼婆罗门忿然归家,次日立于宅门曰:“今日必以谩语诬陷出家者。”尊者次日果到婆罗门宅门。』
10. Mahāsenopi kho devaputto devalokā cavitvā soṇuttarabrāhmaṇassa bhariyāya kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi, saha paṭisandhiggahaṇā tayo acchariyā abbhutā dhammā pāturahesuṃ, āvudhabhaṇḍāni pajjaliṃsu, aggasassaṃ abhinipphannaṃ, mahāmegho abhippavassi. Āyasmāpi kho rohaṇo tassa paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya dasamāsādhikāni satta vassāni taṃ kulaṃ piṇḍāya pavisanto ekadivasampi kaṭacchumattaṃ bhattaṃ vā uḷuṅkamattaṃ yāguṃ vā abhivādanaṃ vā añjalikammaṃ vā sāmīcikammaṃ vā nālattha, atha kho akkosaññeva paribhāsaññeva paṭilabhati ‘‘aticchatha bhante’’ti vacanamattampi vattā nāma nāhosi, dasamāsādhikānaṃ pana sattannaṃ vassānaṃ accayena ekadivasaṃ ‘‘aticchatha bhante’’ti vacanamattaṃ alattha. Taṃ divasameva brāhmaṇopi bahi kammantā āgacchanto paṭipathe theraṃ disvā ‘‘kiṃ, bho pabbajita, amhākaṃ gehaṃ agamitthā’’ti āha. ‘‘Āma, brāhmaṇa, agamamhā’’ti. ‘‘Api kiñci labhitthā’’ti. ‘‘Āma, brāhmaṇa, labhimhā’’ti. So anattamano gehaṃ gantvā pucchi ‘‘tassa pabbajitassa kiñci adatthā’’ti. ‘‘Na kiñci adamhā’’ti. Brāhmaṇo dutiyadivase gharadvāre yeva nisīdi ‘‘ajja pabbajitaṃ musāvādena niggahessāmī’’ti. Thero dutiyadivase brāhmaṇassa gharadvāraṃ sampatto.
30『婆罗门见尊者即说:“尔等昨日说我家中得何所得,即所谓‘有所得’者,实乃谎语乎?”尊者答曰:“婆罗门,我等于尔家中,十个月又七年只以‘过分了’此语表达,尔等昨日亦以‘过分了’此语相应,并据此相应言辞作答,所以如是言。”』
Brāhmaṇo theraṃ disvāva evamāha ‘‘tumhe hiyyo amhākaṃ gehe kiñci alabhitvāva ‘‘labhimhā’’ti avocuttha, vaṭṭati nu kho tumhākaṃ musāvādo’’ti. Thero āha ‘‘mayaṃ, brāhmaṇa, tumhākaṃ gehe ( ) dasamāsādhikāni satta vassāni ‘aticchathā’ti vacanamattampi alabhitvā hiyyo ‘aticchathā’ti vacanamattaṃ labhimhā, athetaṃ vācāpaṭisandhāraṃ upādāya evamavocumhā’’ti.
31『婆罗门沉思:“仅凭此语相应,于人中称为‘有所得’,而于所得他食粮饮则不称可赞耶?”于是,为己利益,自备再餐奏食,捧赠尊者,语曰:“此乞食常得尔等,尔等当恒得。”』
Brāhmaṇo cintesi ‘‘ime vācāpaṭisandhāramattampi labhitvā janamajjhe ‘labhimhā’ti pasaṃsanti, aññaṃ kiñci khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā labhitvā kasmā nappasaṃsantī’’ti pasīditvā attano atthāya paṭiyāditabhattato kaṭacchubhikkhaṃ, tadupiyañca byañjanaṃ dāpetvā ‘‘imaṃ bhikkhaṃ sabbakālaṃ tumhe labhissathā’’ti āha.
32『次日,尊者迎接其来,见其安静,心愈欢喜,遂常日往返于家中,实现餐食施舍。诸日于行中,渐渐演说佛陀语录。则婆罗门妻子于十个月后生一子,名曰“那伽胜”,此子承继家业,成长至七岁。』
So punadivasato pabhuti upasaṅkamantassa therassa upasamaṃ disvā bhiyyoso mattāya pasīditvā theraṃ niccakālaṃ attano ghare bhattavissaggakaraṇatthāya yāci. Thero tuṇhībhāvena adhivāsetvā divase divase bhattakiccaṃ katvā gacchanto thokaṃ thokaṃ buddhavacanaṃ kathetvā gacchati. Sāpi kho brāhmaṇī dasamāsaccayena puttaṃ vijāyi, ‘‘nāgaseno’’tissa nāmamakaṃsu, so anukkamena vaḍḍhanto sattavassiko jāto.
11『十一、次日,那伽胜之父谓之曰:“我儿啊,尔应于此婆罗门家中学受种种学艺。”子问:“何等学艺?”答曰:“有三种名为知、三种余艺有名称为手艺之学。”子言:“然,父,当习之。”』
11. Atha kho nāgasenassa dārakassa pitā nāgasenaṃ dārakaṃ etadavoca ‘‘imasmiṃ kho , tāta nāgasena, brāhmaṇakule sikkhāni sikkheyyāsī’’ti. ‘‘Katamāni, tāta, imasmiṃ brāhmaṇakule sikkhāni nāmā’’ti? ‘‘Tayo kho, tāta nāgasena, vedā sikkhāni nāma, avasesāni sippāni sippaṃ nāmā’’ti. ‘‘Tena hi, tāta, sikkhissāmī’’ti.
34于是婆罗门索那多罗慷,在其师婆罗门老师之处,赠与老师千份施舍,在内舍一室内布设独床,对老师婆罗门说:「请安心吧,婆罗门,你应看护此孩儿。因他名为‘父亲之子’。」于是老师婆罗门理解,这名为龙军孩儿者,于此仅一指向,三明根贯入心中,口传而成,如钢铁坚固,善牢严立,情思良善,明朗善意。正因如此,如同眼睛产生于三明根,在眼根三窍眼膜中,为五大史乘中注释及解说之开端,表明此人通达世间学问,为大丈夫特质之具足,彼此不可分割。
Atha kho soṇuttaro brāhmaṇo ācariyabrāhmaṇassa ācariyabhāgaṃ sahassaṃ datvā antopāsāde ekasmiṃ gabbhe ekato mañcakaṃ paññapetvā ācariyabrāhmaṇaṃ etadavoca ‘‘sajjhāpehi kho, tvaṃ brāhmaṇa, imaṃ dārakaṃ mantānīti. Tena hi ‘tāta dāraka’ uggaṇhāhi mantānī’’ti. Ācariyabrāhmaṇo sajjhāyati nāgasenassa dārakassa ekeneva uddesena tayo vedā hadayaṅgatā vācuggatā sūpadhāritā suvavatthāpitā sumanasikatā ahesuṃ, sakimeva cakkhuṃ udapādi tīsu vedesu sanighaṇḍukeṭubhesu sākkharappabhedesu itihāsapañcamesu padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo ahosi.
35于是龙军孩儿对其父言:「父亲啊,婆罗门家中可还有更优异者须受教诲乎?比如像这样的。」其父答曰:「没有,儿啊,婆罗门家中没有比这更优秀者须受教诲,正如现在这些的学业内容。」
Atha kho nāgaseno dārako pitaraṃ etadavoca ‘‘atthi nu kho, tāta, imasmiṃ brāhmaṇakule ito uttarimpi sikkhitabbāni, udāhu ettakānevā’’ti. ‘‘Natthi, tāta nāgasena, imasmiṃ brāhmaṇakule ito uttariṃ sikkhitabbāni, ettakāneva sikkhitabbānī’’ti.
36于是龙军孩儿依止老师,入宅隐居,于先前住处激励之心藏中隐藏,独自闭居,遍观自身技艺由始至终,于始、中央或终点,乃至细微处悉皆检察,遂生退转之意,心意反逆,感于诸明根无用,言语空无,空虚无益,空洞且空;其心反悔,起心厌弃之心,觉诸法皆无自性而无所有。
Atha kho nāgaseno dārako ācariyassa anuyogaṃ datvā pāsādā oruyha pubbavāsanāya coditahadayo rahogato paṭisallīno attano sippassa ādimajjhapariyosānaṃ olokento ādimhi vā majjhe vā pariyosāne vā appamattakampi sāraṃ adisvā ‘‘tucchā vata bho ime vedā, palāpā vata bho ime vedā asārā nissārā’’ti vippaṭisārī anattamano ahosi.
12时在彼际,具寿罗汉罗含,坐于瓦丹尼耶营所,凭心运思、离念杂念,取袈裟,隐遁瓦丹尼耶营所,来到象林婆罗门村前木亭。龙军孩儿见其远离居处,远远看见具寿罗汉罗含来临,心生欢喜,生起欢愉及喜悦之心,说:「正是这位出家者,应当亲近求学。」于是他至具寿罗汉罗含前,说:「尊者,你何以为此,身穿袈裟?」答曰:「我名为‘出家者’,这是出家者的衣服。」孩儿问:「为何称为‘出家者’?」答曰:「恶浊垢秽之物弃舍,故称为出家者。」孩儿复问:「尊者,何以发须不如他人?」答曰:「于十六岁觉悟,修除发鬓,方为出家。」孩儿问:「何等十六?」答曰:「除饰品、装饰、油膏、清洗、花环、香料、香油、青海椒、余甘子、颜料、束缚、壶外饰、烫发、拔发、染发、捻发等十六烦恼染污,须除净,否则染污须服众人皆不宜之细微技艺。」孩儿又问:「尊者,服饰亦不如他人乎?」答曰:「服饰系欲念所缚,属世俗喜好之物,现染袈裟则非服饰,故我服饰不如他人。」孩儿言:「尊者,你识得技艺之名乎?」答曰:「是的,我识知此世殊胜之技艺。」孩儿问:「我亦能传授乎?」答曰:「是的,尊者。」孩儿答曰:「那便予我吧!」答曰:「时机未至,孩儿,我尚未尝至僧舍乞食。」
12. Tena kho pana samayena āyasmā rohaṇo vattaniye senāsane nisinno nāgasenassa dārakassa cetasā cetoparivitakkamaññāya nivāsetvā pattacīvaramādāya vattaniye senāsane antarahito gajaṅgalabrāhmaṇagāmassa purato pāturahosi. Addasā kho nāgaseno dārako attano dvārakoṭṭhake ṭhito āyasmantaṃ rohaṇaṃ dūratova āgacchantaṃ, disvāna attamano udaggo pamudito pītisomanassajāto ‘‘appeva nāmāyaṃ pabbajito kañci sāraṃ jāneyyā’’ti yenāyasmā rohaṇo tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṃ rohaṇaṃ etadavoca ‘‘ko nu kho, tvaṃ mārisa, ediso bhaṇḍukāsāvavasano’’ti. ‘‘Pabbajito nāmāhaṃ dārakā’’ti. ‘‘Kena, tvaṃ mārisa, pabbajito nāmāsī’’ti? ‘‘Pāpakāni malāni pabbājeti, tasmāhaṃ, dāraka, pabbajito nāmā’’ti. ‘‘Kiṃkāraṇā, mārisa, kesā te na yathā aññesa’’nti ? ‘‘Soḷasime, dāraka, palibodhe disvā kesamassuṃ ohāretvā pabbajito. ‘‘Katame soḷasa’’? ‘‘Alaṅkārapalibodho maṇḍanapalibodho telamakkhanapalibodho dhovanapalibodho mālāpalibodho gandhapalibodho vāsanapalibodho harīṭakapalibodho āmalakapalibodho raṅgapalibodho bandhanapalibodho kocchapalibodho kappakapalibodho vijaṭanapalibodho ūkāpalibodho, kesesu vilūnesu socanti kilamanti paridevanti urattāḷiṃ kandanti sammohaṃ āpajjanti, imesu kho, dāraka, soḷasasu palibodhesu paliguṇṭhitā manussā sabbāni atisukhumāni sippāni nāsentī’’ti. ‘‘Kiṃkāraṇā, mārisa, vatthānipi te na yathā aññesa’’nti? ‘‘Kāmanissitāni kho, dāraka, vatthāni, kāmanissitāni gihibyañjanabhaṇḍāni , yāni kānici kho bhayāni vatthato uppajjanti, tāni kāsāvavasanassa na honti, tasmā vatthānipi me na yathā aññesa’’nti. ‘‘Jānāsi kho, tvaṃ mārisa, sippāni nāmā’’ti? ‘‘Āma, dāraka, jānāmahaṃ sippāni, yaṃ loke uttamaṃ mantaṃ, tampi jānāmī’’ti. ‘‘Mayhampi taṃ, mārisa, dātuṃ sakkā’’ti? ‘‘Āma, dāraka, sakkā’’ti. ‘‘Tena hi me dehī’’ti. ‘‘Akālo kho, dāraka, antaragharaṃ piṇḍāya paviṭṭhamhā’’ti.
38于是龙军孩儿从具寿罗汉罗含手中接得袈裟,入屋用手持之,食饮得当,安然满足,事毕,向具寿罗汉罗含以袈裟披掌,恳请言:「现在请授我法。」答曰:「汝当觉悟之后,得父母许可,著我所授之出家衣,汝当显现。」
Atha kho nāgaseno dārako āyasmato rohaṇassa hatthato pattaṃ gahetvā gharaṃ pavesetvā paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappetvā sampavāretvā āyasmantaṃ rohaṇaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ etadavoca ‘‘dehi me dāni, mārisa, manta’’nti. ‘‘Yadā kho tvaṃ, dāraka, nippalibodho hutvā mātāpitaro anujānāpetvā mayā gahitaṃ pabbajitavesaṃ gaṇhissasi, tadā dassāmī’’ti āha.
39那时那先还是孩童,走到父母面前说:「爸妈,这位比丘说『我知道世间最上的明咒』,但不会传给没在他座下出家的人。我要在他座下出家,学这个最上的明咒。」他的父母心想:「就算出家了,孩子学完明咒还会回来的」,便同意道:「去学吧,孩子。」
Atha kho nāgaseno dārako mātāpitaro upasaṅkamitvā āha ‘‘ammatātā, ayaṃ pabbajito ‘yaṃ loke uttamaṃ mantaṃ, taṃ jānāmī’ti vadati, na ca attano santike apabbajitassa deti, ahaṃ etassa santike pabbajitvā taṃ uttamaṃ mantaṃ uggaṇhissāmī’’ti. Athassa mātāpitaro ‘‘pabbajitvāpi no putto mantaṃ gaṇhatu, gahetvā puna āgacchissatī’’ti maññamānā ‘‘gaṇha puttā’’ti anujāniṃsu.
13于是具寿罗哈那带着孩童那先,前往指定居处,抵达毗占婆跋突后,在其住处住了一晚,再前往守护之地,到后于十万位阿拉汉之中为孩童那先剃度出家。出家后的尊者那先对具寿罗哈那说:“尊者,我已领受您的袈裟,请您现在传授教法。”这时具寿罗哈那心想:“我最初该教那先什么呢?是律藏、经藏,还是阿毗达摩?”随后想到:“这那先聪慧,能轻松学好阿毗达摩。”于是便从阿毗达摩开始教授。
13. Atha kho āyasmā rohaṇo nāgasenaṃ dārakaṃ ādāya yena vattaniyaṃ senāsanaṃ, yena vijambhavatthu tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā vijambhavatthusmiṃ senāsane ekarattaṃ vasitvā yena rakkhitatalaṃ tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā koṭisatānaṃ arahantānaṃ majjhe nāgasenaṃ dārakaṃ pabbājesi. Pabbajito ca panāyasmā nāgaseno āyasmantaṃ rohaṇaṃ etadavoca ‘‘gahito me, bhante, tava veso, detha me dāni manta’’nti. Atha kho āyasmā rohaṇo ‘‘kimhi nu khohaṃ nāgasenaṃ vineyyaṃ paṭhamaṃ vinaye vā suttante vā abhidhamme vā’’ti cintetvā ‘‘paṇḍito kho ayaṃ nāgaseno, sakkoti sukheneva abhidhammaṃ pariyāpuṇitu’’nti paṭhamaṃ abhidhamme vinesi.
41那先那具寿说:“善法、不善法、不确定法”,诵说三分类的教理目录;又诵十八分的界分论及五蕴分类论;随后以十三种法的分类开头,讲述法界论;以六种人法分类,展开人法论;以五百经的正说与五百经的正说所别,讲述经论类;又以十种相对分类,讲述对论论;以二十四种因缘分类方式,讲述缘起论。将整个阿毗达摩三藏精要梳理完毕后,说:“请止步吧尊者,我今就先讲解至此。”
Āyasmā ca nāgaseno ‘‘kusalā dhammā, akusalā dhammā, abyākatā dhammā’’ti tikadukapaṭimaṇḍitaṃ dhammasaṅgaṇīpakaraṇaṃ, khandhavibhaṅgādi aṭṭhārasa vibhaṅgapaṭimaṇḍitaṃ vibhaṅgappakaraṇaṃ, ‘‘saṅgaho asaṅgaho’’ti ādinā cuddasavidhena vibhattaṃ dhātukathāpakaraṇaṃ, ‘‘khandhapaññatti āyatanapaññattī’’ti ādinā chabbidhena vibhattaṃ puggalapaññattippakaraṇaṃ, sakavāde pañcasuttasatāni paravāde pañcasuttasatānīti suttasahassaṃ samodhānetvā vibhattaṃ kathāvatthuppakaraṇaṃ, ‘‘mūlayamakaṃ khandhayamaka’’nti ādinā dasavidhena vibhattaṃ yamakappakaraṇaṃ, ‘‘hetupaccayo ārammaṇapaccayo’’ti ādinā catuvīsatividhena vibhattaṃ paṭṭhānappakaraṇanti sabbaṃ taṃ abhidhammapiṭakaṃ ekeneva sajjhāyena paguṇaṃ katvā ‘‘tiṭṭhatha bhante, na puna osāretha, ettakenevāhaṃ sajjhāyissāmī’’ti āha.
14于是那先那具寿前往诸阿拉汉众多聚所,向众阿拉汉说:“尊者们,我将把‘善法、不善法、不确定法’这三个章节部分投入讲解,完整演绎整个阿毗达摩三藏。”众阿拉汉称赞说:“善哉,那先那,请您讲解。”
14. Atha kho āyasmā nāgaseno yena koṭisatā arahanto tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā koṭisate arahante etadavoca ‘‘ahaṃ kho bhante ‘kusalā dhammā, akusalā dhammā , abyākatā dhammā’ti imesu tīsu padesu pakkhipitvā sabbaṃ taṃ abhidhammapiṭakaṃ vitthārena osāressāmī’’ti. ‘‘Sādhu, nāgasena, osārehī’’ti.
43具寿那先用七个月时间,详细讲解完了七部论。大地震动,诸天欢喜称善,梵天击掌赞叹,天界洒落檀香粉末及曼陀罗花朵。
Atha kho āyasmā nāgaseno satta māsāni satta pakaraṇāni vitthārena osāresi, pathavī unnadi, devatā sādhukāramadaṃsu, brahmāno apphoṭesuṃ, dibbāni candanacuṇṇāni dibbāni ca mandāravapupphāni abhippavassiṃsu.
15诸多阿拉汉为那先那具寿在具足二十二岁法坛上授比丘戒。授戒后,那先那每日清晨起床,持缕帛衣,随伴导师入村乞食。常自言“我的导师真是无益,我的导师真是愚钝,他把佛陀教诲的剩余部分置于一旁,反先教我研习这深奥的阿毗达摩。”
15. Atha kho koṭisatā arahanto āyasmantaṃ nāgasenaṃ paripuṇṇavīsativassaṃ rakkhitatale upasampādesuṃ. Upasampanno ca panāyasmā nāgaseno tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya upajjhāyena saddhiṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisanto evarūpaṃ parivitakkaṃ uppādesi ‘‘tuccho vata me upajjhāyo, bālo vata me upajjhāyo, ṭhapetvā avasesaṃ buddhavacanaṃ paṭhamaṃ maṃ abhidhamme vinesī’’ti.
45罗诃那具寿察觉那先那具寿心念周遍细致,便对他说:“那先那的心念周遍细致确实无可挑剔,无人能及。”
Atha kho āyasmā rohaṇo āyasmato nāgasenassa cetasā cetoparivitakkamaññāya āyasmantaṃ nāgasenaṃ etadavoca ‘‘ananucchavikaṃ kho nāgasena parivitakkaṃ vitakkesi, na kho panetaṃ nāgasena tavānucchavika’’nti.
46当时,尊者Nāgasena生起如是念:『奇特啊!不可思议啊!那就是我的导师能以心知心间的思虑,导师果然是智者!若我向导师请求原谅。』于是尊者Nāgasena对尊者Rohana说:『请您原谅我,我以后不再生这种念头了。』
Atha kho āyasmato nāgasenassa etadahosi ‘‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, yatra hi nāma me upajjhāyo cetasā cetoparivitakkaṃ jānissati, paṇḍito vata me upajjhāyo, yaṃnūnāhaṃ upajjhāyaṃ khamāpeyya’’nti. Atha kho āyasmā nāgaseno āyasmantaṃ rohaṇaṃ etadavoca ‘‘khamatha me, bhante, na puna evarūpaṃ vitakkessāmī’’ti.
47尊者Rohana答尊者Nāgasena说:『我并非因此就原谅你,Nāgasena。那有一城名叫Sāgala,有一王名为Milinda,他以见解之说问难比丘僧团,若你前去那地降伏国王,使他欢悦于佛法,我便原谅你。』
Atha kho āyasmā rohaṇo āyasmantaṃ nāgasenaṃ etadavoca ‘‘na kho tyāhaṃ nāgasena ettāvatā khamāmi, atthi kho nāgasena sāgalaṃ nāma nagaraṃ, tattha milindo nāma rājā rajjaṃ kāreti, so diṭṭhivādena pañhaṃ pucchitvā bhikkhusaṅghaṃ viheṭheti, sace tvaṃ tattha gantvā taṃ rājānaṃ dametvā buddhasāsane pasādessasi, evāhaṃ taṃ khamissāmī’’ti.
48尊者Nāgasena曰:『就让Milinda独自作王吧。若世间所有王者前来问难,我会悉数答疑并解除其疑惑,且说“请原谅我”,若有人不原谅,我便告知他:“我今之后,将不再住于此月众所处之地。”』这时尊者Nāgasena住在尊者Assagutta常驻的营舍。当时你去找尊者Assagutta,到了那里以我的话用头顶敬礼尊者Assagutta,不要说:“我的导师啊,您向您顶礼;您所问的,是无贫无怖,起身轻捷,力强健,安住清净。”又说:“导师啊,请让我得以在此月众住于您处。”若问:“您的导师是谁?”答曰:“尊者Rohana。”如是说:“我名叫Konāmo。”答曰:“尊者Konāmo。”又说:“导师啊,我认识您的名字。”
‘‘Tiṭṭhatu, bhante, eko milindo rājā; sace, bhante, sakalajambudīpe sabbe rājāno āgantvā maṃ pañhaṃ puccheyyuṃ, sabbaṃ taṃ visajjetvā sampadālessāmi, ‘khamatha me bhante’ti vatvā, ‘na khamāmī’ti vutte ‘tena hi, bhante, imaṃ temāsaṃ kassa santike vasissāmī’ti āha’’ . Ayaṃ kho, nāgasena, āyasmā assagutto vattaniye senāsane viharati, gaccha tvaṃ, nāgasena, yenāyasmā assagutto tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā mama vacanena āyasmato assaguttassa pāde sirasā vanda, evañca naṃ vadehi ‘upajjhāyo me, bhante, tumhākaṃ pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati, upajjhāyo me, bhante, imaṃ temāsaṃ tumhākaṃ santike vasituṃ maṃ pahiṇī’ti , ‘konāmo te upajjhāyo’ti ca vutte ‘rohaṇatthero nāma bhante’’ti vadeyyāsi, ‘ahaṃ konāmo’ti vutte evaṃ vadeyyāsi ‘mama upajjhāyo, bhante, tumhākaṃ nāmaṃ jānātī’’’ti. ‘‘Evaṃ bhante’’ti kho āyasmā nāgaseno āyasmantaṃ rohaṇaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pattacīvaramādāya anupubbena cārikaṃ caramāno yena vattaniyaṃ senāsanaṃ, yenāyasmā assagutto tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṃ assaguttaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi, ekamantaṃ ṭhito kho āyasmā nāgaseno āyasmantaṃ assaguttaṃ etadavoca ‘‘upajjhāyo me, bhante, tumhākaṃ pāde sirasā vandati, evañca vadeti appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati, upajjhāyo me, bhante, imaṃ temāsaṃ tumhākaṃ santike vasituṃ maṃ pahiṇī’’ti.
49尔时,具寿阿沙基问具寿那先曰:『汝名何?』『大德,我名龙军。』『汝之戒师名何?』『大德,我之戒师名罗汉那。』『我名何?』『大德,我之戒师知您之名。』
Atha kho āyasmā assagutto āyasmantaṃ nāgasenaṃ etadavoca ‘‘tvaṃ kinnāmosī’’ti. ‘‘Ahaṃ, bhante, nāgaseno nāmā’’ti. ‘‘Konāmo te upajjhāyo’’ti? ‘‘Upajjhāyo me, bhante, rohaṇo nāmā’’ti. ‘‘Ahaṃ konāmo’’ti. ‘‘Upajjhāyo me, bhante, tumhākaṃ nāmaṃ jānātī’’ti.
50“好极了,Nāgasena,请收下袈裟。”答:“好,尊者。”收下袈裟后,至次日洁净自己,漱口、刷牙。长老调洁状态,吐弃污水,取另一水漱口,换另一牙刷,未作闲谈。如此七日,第七日再询问,经七日忍辱,于冬瓦萨入门。
‘‘Sādhu, nāgasena, pattacīvaraṃ paṭisāmehī’’ti. ‘‘Sādhu bhante’’ti pattacīvaraṃ paṭisāmetvā punadivase pariveṇaṃ sammajjitvā mukhodakaṃ dantapoṇaṃ upaṭṭhapesi. Thero sammajjitaṭṭhānaṃ paṭisammajji, taṃ udakaṃ chaḍḍetvā aññaṃ udakaṃ āhari, tañca dantakaṭṭhaṃ apanetvā aññaṃ dantakaṭṭhaṃ gaṇhi, na ālāpasallāpaṃ akāsi, evaṃ satta divasāni katvā sattame divase puna pucchitvā puna tena tatheva vutte vassavāsaṃ anujāni.
16此时,有一大居士侍奉尊者Assagutta三十余载,后来居士因缘来到尊者Assagutta处,问曰:“父尊,附近 尚有他比丘乎?”答曰:“有,大尊附近有名叫Nāgasena之比丘。”居士曰:“父尊Assagutta与Nāgasena常同席共食。”尊者Assagutta安然住持冬瓦萨。
16. Tena kho pana samayena ekā mahāupāsikā āyasmantaṃ assaguttaṃ tiṃsamattāni vassāni upaṭṭhāsi. Atha kho sā mahāupāsikā temāsaccayena yenāyasmā assagutto tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṃ assaguttaṃ etadavoca ‘‘atthi nu kho, tāta, tumhākaṃ santike añño bhikkhū’’ti. ‘‘Atthi, mahāupāsike, amhākaṃ santike nāgaseno nāma bhikkhū’’ti . ‘‘Tena hi, tāta assagutta, adhivāsehi nāgasenena saddhiṃ svātanāya bhatta’’nti. Adhivāsesi kho āyasmā assagutto tuṇhībhāvena.
52于是具寿尊者阿瑟古陀于夜晚渐次至黎明时分安住,携带袈裟,偕同具寿尊者那先及比丘后随一位大居士所住处前往,前至后坐,坐于既定坐席。那大居士即用精良饮食与具寿尊者及那先相飨喂养,令其满足、充足。具寿尊者食毕,净衣执手,告那先曰:『那先,应为大居士称赞赞叹。』言毕,起座离席而去。
Atha kho āyasmā assagutto tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya āyasmatā nāgasenena saddhiṃ pacchāsamaṇena yena mahāupāsikāya nivesanaṃ tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho sā mahāupāsikā āyasmantaṃ assaguttaṃ āyasmantañca nāgasenaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho āyasmā assagutto bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ āyasmantaṃ nāgasenaṃ etadavoca ‘‘tvaṃ, nāgasena, mahāupāsikāya anumodanaṃ karohī’’ti idaṃ vatvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.
53那大居士告那先曰:“儿啊,那先,因我深解正法之义,请为我欢喜赞叹。”那先对这大居士以深广、高出世间的空性法义称赞赞叹。随即,那大居士于坐席中现出清净无染污的正法眼,宣说『一切俱生之法,皆为生起法,一切俱灭之法,皆为灭尽法』。那先亦为此大居士称赞赞叹,并观照自己所说之法,证入内视之慧,坐于彼处,稳得初果圣果。
Atha kho sā mahāupāsikā āyasmantaṃ nāgasenaṃ etadavoca ‘‘mahallikā khohaṃ, tāta nāgasena, gambhīrāya dhammakathāya mayhaṃ anumodanaṃ karohī’’ti. Atha kho āyasmā nāgaseno tassā mahāupāsikāya gambhīrāya dhammakathāya lokuttarāya suññatappaṭisaṃyuttāya anumodanaṃ akāsi. Atha kho tassā mahāupāsikāya tasmiṃyeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti. Āyasmāpi kho nāgaseno tassā mahāupāsikāya anumodanaṃ katvā attanā desitaṃ dhammaṃ paccavekkhanto vipassanaṃ paṭṭhapetvā tasmiṃyeva āsane nisinno sotāpattiphale patiṭṭhāsi.
54于是具寿尊者阿瑟古陀端坐在圈中,二人皆已得法眼,理解正理,称赞说:『善哉,善哉,那先!仅凭割除分枝,便斩断了两大身枝。』众多千百天人也纷纷赞叹称善。
Atha kho āyasmā assagutto maṇḍalamāḷe nisinno dvinnampi dhammacakkhupaṭilābhaṃ ñatvā sādhukāraṃ pavattesi ‘‘sādhu sādhu nāgasena, ekena kaṇḍappahārena dve mahākāyā padālitā’’ti, anekāni ca devatāsahassāni sādhukāraṃ pavattesuṃ.
17这时具寿那先从座位起身,走到具寿阿瑟古陀尊者面前,致敬后坐在一旁。具寿阿瑟古陀对那先说:“那先,你去华氏城,具寿法护尊者住在华氏城的阿输迦林中,你到他跟前去学习佛陀言教。”那先问:“尊者,华氏城离这里有多远?”答:“那先,有一百由旬。”那先又问:“尊者,路途很远,中途乞食很难获得,我怎么去呢?”答:“那先你去吧,中途你也能获得施食,吃到没有变质的粳米饭,还有多种汤、多种配菜。”那先说:“好的,尊者。”然后向具寿阿瑟古陀致敬、右绕之后,拿上钵和衣,出发前往华氏城游方。
17. Atha kho āyasmā nāgaseno uṭṭhāyāsanā yenāyasmā assagutto tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṃ assaguttaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ nāgasenaṃ āyasmā assagutto etadavoca ‘‘gaccha, tvaṃ nāgasena, pāṭaliputtaṃ, pāṭaliputtanagare asokārāme āyasmā dhammarakkhito paṭivasati, tassa santike buddhavacanaṃ pariyāpuṇāhī’’ti. ‘‘Kīva dūro, bhante, ito pāṭaliputtanagara’’nti? ‘‘Yojanasatāni kho nāgasenā’’ti. ‘‘Dūro kho, bhante, maggo . Antarāmagge bhikkhā dullabhā, kathāhaṃ gamissāmī’’ti? ‘‘Gaccha, tvaṃ nāgasena, antarāmagge piṇḍapātaṃ labhissasi sālīnaṃ odanaṃ vigatakāḷakaṃ anekasūpaṃ anekabyañjana’’nti. ‘‘Evaṃ bhante’’ti kho āyasmā nāgaseno āyasmantaṃ assaguttaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pattacīvaramādāya yena pāṭaliputtaṃ tena cārikaṃ pakkāmi.
18当时,巴提利有一位富商,带着五百辆牛车,正走在通往巴提利村的路上。富商远远看见具寿那先走来,便上前迎接,向他礼敬后问道:「尊者您要去哪里?」那先回答:「长者,我要去巴提利。」富商说:「太好了,尊者!我们也正要去巴提利,您跟我们一起走更舒适。」
18. Tena kho pana samayena pāṭaliputtako seṭṭhi pañcahi sakaṭasatehi pāṭaliputtagāmimaggaṃ paṭipanno hoti. Addasā kho pāṭaliputtako seṭṭhi āyasmantaṃ nāgasenaṃ dūratova āgacchantaṃ, disvāna yenāyasmā nāgaseno tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṃ nāgasenaṃ abhivādetvā ‘‘kuhiṃ gacchasi tātā’’ti āha. ‘‘Pāṭaliputtaṃ gahapatī’’ti. ‘‘Sādhu tāta, mayampi pāṭaliputtaṃ gacchāma. Amhehi saddhiṃ sukhaṃ gacchathā’’ti.
57巴提利城富商待具寿尊者那先热情,在行路途中以精良饮食喂养使其满足。进食毕,披净衣,取一较低坐席坐于一侧,向那先问道:“童子,你是谁?”答曰:“我,居士,名曰那先。”复问:“你知晓佛法乎?”答曰:“居士,我知阿毗达摩经题。”富商言:“吾今得遇童子,甚为喜悦。我亦阿毗达摩学者,汝亦阿毗达摩学者,只管宣说,童子,当教授阿毗达摩经题。”具寿尊者那先便为巴提利富商宣讲阿毗达摩法义,宣说时即现出清净无垢的正法眼,言说「一切俱生法,皆为生起法,一切俱灭法,皆为灭尽法」。
Atha kho pāṭaliputtako seṭṭhi āyasmato nāgasenassa iriyāpathe pasīditvā āyasmantaṃ nāgasenaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappetvā sampavāretvā āyasmantaṃ nāgasenaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinno kho pāṭaliputtako seṭṭhi āyasmantaṃ nāgasenaṃ etadavoca ‘‘kinnāmosi tvaṃ tātā’’ti. ‘‘Ahaṃ, gahapati, nāgaseno nāmā’’ti. ‘‘Jānāsi kho, tvaṃ tāta, buddhavacanaṃ nāmā’’ti? ‘‘Jānāmi khohaṃ, gahapati, abhidhammapadānī’’ti. ‘‘Lābhā no tāta, suladdhaṃ no tāta, ahampi kho, tāta, ābhidhammiko, tvampi ābhidhammiko, bhaṇa, tāta, abhidhammapadānī’’ti. Atha kho āyasmā nāgaseno pāṭaliputtakassa seṭṭhissa abhidhammaṃ desesi, desente yeva pāṭaliputtakassa seṭṭhissa virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti.
58于是,巴嗒厘子的富商预备了五百辆车马,将货物置于车前,自己从后面跟随,来到华氏城不远处的两个岔路口,站立在那里,对尊者那先说:『那先尊者啊,这条通往无忧林的道路,就如同我们珍宝之毯。此毯长十六肘,宽八肘,请您慈悲接受这件珍宝之毯吧。』那先尊者便慈悲地接受了这件珍宝之毯。随后巴嗒厘子的富商满足而欢喜,生起喜乐之心,顶礼那先尊者,绕行致敬,然后离去。
Atha kho pāṭaliputtako seṭṭhi pañcamattāni sakaṭasatāni purato uyyojetvā sayaṃ pacchato gacchanto pāṭaliputtassa avidūre dvedhāpathe ṭhatvā āyasmantaṃ nāgasenaṃ etadavoca ‘‘ayaṃ kho, tāta nāgasena, asokārāmassa maggo, idaṃ kho, tāta, amhākaṃ kambalaratanaṃ soḷasahatthaṃ āyāmena, aṭṭhahatthaṃ vitthārena, paṭiggaṇhāhi kho, tāta, idaṃ kambalaratanaṃ anukampaṃ upādāyā’’ti. Paṭiggahesi kho āyasmā nāgaseno taṃ kambalaratanaṃ anukampaṃ upādāya. Atha kho pāṭaliputtako seṭṭhi attamano udaggo pamudito pītisomanassajāto āyasmantaṃ nāgasenaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.
19十九、后来那先尊者前往无忧林,拜访尊者法护,到尊者法护面前顶礼,陈述自己来访之由。尊者法护于是用一根指头在三个月内,依次详尽地诠释了三藏佛语的义理,然后又用三个月时间,明了其义涵、使其生起理解。
19. Atha kho āyasmā nāgaseno yena asokārāmo yenāyasmā dhammarakkhito tenupasaṅkami , upasaṅkamitvā āyasmantaṃ dhammarakkhitaṃ abhivādetvā attano āgatakāraṇaṃ kathetvā āyasmato dhammarakkhitassa santike tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ ekeneva uddesena tīhi māsehi byañjanaso pariyāpuṇitvā puna tīhi māsehi atthaso manasākāsi.
60接着尊者法护对那先尊者说:『譬如说,牧牛人护养牛群,其他的牛却去别的牧场放养。你呢,虽然守护三藏佛语,却不共享给外道。』那先尊者答言:『愿如尊者所愿。』就在当天白天和夜晚,他凭藉对三藏的解行,达到了阿拉汉果,与此相伴的真理体验,使得所有天众称赞那先尊者,地面隆起,梵天欢呼,天界用檀香粉和曼陀罗花盛意敬奉。
Atha kho āyasmā dhammarakkhito āyasmantaṃ nāgasenaṃ etadavoca ‘‘seyyathāpi, nāgasena, gopālako gāvo rakkhati, aññe gorasaṃ paribhuñjanti. Evameva kho, tvaṃ nāgasena, tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ dhārentopi na bhāgī sāmaññassā’’ti. ‘‘Hotu, bhante, alaṃ ettakenā’’ti. Teneva divasabhāgena tena rattibhāgena saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi, saha saccappaṭivedhena āyasmato nāgasenassa sabbe devā sādhukāramadaṃsu, pathavī unnadi, brahmāno apphoṭesuṃ, dibbāni candanacuṇṇāni dibbāni ca mandāravapupphāni abhippavassiṃsu.
20二十、那时百余阿拉汉在喜马拉雅山脉的雪镇聚集,在那先尊者面前派遣使者来信,说:『那先尊者,诸阿拉汉心生观见,愿见你。』那先尊者闻讯,在无忧林隐居,立即前往喜马拉雅山脉雪镇诸阿拉汉汇聚处。
20. Tena kho pana samayena koṭisatā arahanto himavante pabbate rakkhitatale sannipatitvā āyasmato nāgasenassa santike dūtaṃ pāhesuṃ ‘‘āgacchatu nāgaseno, dassanakāmā mayaṃ nāgasena’’nti. Atha kho āyasmā nāgaseno dūtassa vacanaṃ sutvā asokārāme antarahito himavante pabbate rakkhitatale koṭisatānaṃ arahantānaṃ purato pāturahosi.
62然后百余位阿拉汉对那先尊者说:『国王弥兰陀用辩论质问的方式,扰乱比丘僧团。那先啊,请去驯服弥兰陀王!』那先尊者答:『尊者啊,弥兰陀仅一王,如若诸王皆至南赡部洲来问我问题,我必一一释疑。你们且去,尊者们,往萨迦兰迦罗城调伏他。』之后众长老比丘前往萨迦兰迦罗城,着袈裟披风,冒风雨严寒而行。
Atha kho koṭisatā arahanto āyasmantaṃ nāgasenaṃ etadavocuṃ ‘‘eso kho, nāgasena, milindo rājā bhikkhusaṅghaṃ viheṭheti vādappaṭivādena pañhapucchāya. Sādhu, nāgasena, gaccha tvaṃ milindaṃ rājānaṃ damehī’’ti. ‘‘Tiṭṭhatu, bhante, eko milindo rājā; sace, bhante, sakalajambudīpe rājāno āgantvā maṃ pañhaṃ puccheyyuṃ, sabbaṃ taṃ visajjetvā sampadālessāmi, gacchatha vo, bhante, acchambhitā sāgalanagara’’nti. Atha kho therā bhikkhū sāgalanagaraṃ kāsāvappajjotaṃ isivātapaṭivātaṃ akaṃsu.
21二十一、那时阿育波罗尊者住在数数郊外。国王弥兰陀告侍者说:『美妙无比的夜晚啊,我们不如去拜访沙门或婆罗门,以便对答提问,凭何理由我应当与人畅谈呢?用以消除疑惑!』如是说后,有五百名旃陀罗族国王对弥兰陀说:『王啊,有一位名为阿育波罗的长老,精通三藏,出入自在,现居数数郊外,王当去向这位阿育波罗尊者问询问题。』国王道:『如是,如是,敬请通知尊者!』
21. Tena kho pana samayena āyasmā āyupālo saṅkhyeyyapariveṇe paṭivasati. Atha kho milindo rājā amacce etadavoca ‘‘ramaṇīyā vata bho dosinā ratti, kannu khvajja samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā upasaṅkameyyāma sākacchāya pañhapucchanāya, ko mayā saddhiṃ sallapituṃ ussahati kaṅkhaṃ paṭivinetu’’nti. Evaṃ vutte pañcasatā yonakā rājānaṃ milindaṃ etadavocuṃ ‘‘atthi, mahārāja, āyupālo nāma thero tepiṭako bahussuto āgatāgamo, so etarahi saṅkhyeyyapariveṇe paṭivasati; gaccha, tvaṃ mahārāja, āyasmantaṃ āyupālaṃ pañhaṃ pucchassū’’ti. ‘‘Tena hi, bhaṇe, bhadantassa ārocethā’’ti.
64于是,尼密提迦对具寿阿育巴拉近侍派遣使者,说:“皇王尊者,弥兰陀王愿见具寿阿育巴拉。”具寿阿育巴拉亦答:“既然如此,他自当前来。”之后,弥兰陀王被五百名希腊士兵环绕,驾乘华丽战车,携带数量众多的随从,前往拜访具寿阿育巴拉。拜见后,两者互致问候,详谈时事,随后各自就坐。弥兰陀王问具寿阿育巴拉:“尊者阿育巴拉,贵族出家之意何在?你们的究竟目标为何?”长老答曰:“大王,皈依佛法、遵行正道是我们的出家。我们追求的是出家后的庄严果报。”又问:“尊者,是否有在家行者亦能守持佛法,持守正道?”答曰:“是的,大王,确实存在。在尊贵的世尊于波罗奈迦境内的仙人堕处鹿野苑中,依法转动佛陀初转法轮时,曾有一万八千亿梵天及天众契合佛法,这种契合现象传遍诸天众和众生间,但只局限于在家行者,非出家行者。”
Atha kho nemittiko āyasmato āyupālassa santike dūtaṃ pāhesi ‘‘rājā, bhante, milindo āyasmantaṃ āyupālaṃ dassanakāmo’’ti. Āyasmāpi kho āyupālo evamāha ‘‘tena hi āgacchatū’’ti. Atha kho milindo rājā pañcamattehi yonakasatehi parivuto rathavaramāruyha yena saṅkhyeyyapariveṇaṃ yenāyasmā āyupālo tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmatā āyupālena saddhiṃ sammodi, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinno kho milindo rājā āyasmantaṃ āyupālaṃ etadavoca ‘‘kimatthiyā, bhante āyupāla, tumhākaṃ pabbajjā, ko ca tumhākaṃ paramattho’’ti. Thero āha ‘‘dhammacariyasamacariyatthā kho, mahārāja, pabbajjā, sāmaññaphalaṃ kho pana amhākaṃ paramattho’’ti. ‘‘Atthi pana, bhante, koci gihīpi dhammacārī samacārī’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, atthi gihīpi dhammacārī samacārī, bhagavati kho, mahārāja, bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye dhammacakkaṃ pavattente aṭṭhārasannaṃ brahmakoṭīnaṃ dhammābhisamayo ahosi, devatānaṃ pana dhammābhisamayo gaṇanapathaṃ vītivatto, sabbete gihibhūtā, na pabbajitā.
65又述:“此外,大王,当世尊讲解大集经、大吉祥经、心念转经、拉胡喇训诫经及灭度经时,诸天众契合佛法又曾再度出现,遍胜前者,此乃于在家行者中显现,非于出家者表现。”于是说:“阿育巴拉尊者,你们的出家奠基于何?过去谁因恶行而由释迦族沙门皈依出家,断除习气?那些比丘若是孤居者,先前便是盗贼夺取他人财物之徒;因其业缘,现只得孤居,无法持常食,且无戒行、无苦行、无正行。又若比丘为群居者,先是村泽强盗,破坏他人房舍,因其业缘,今虽群居,却无规矩,不能确保住所,戒行、苦行、正行皆无。其次,若比丘为卧具在席者,昔为道路恶人,拘捕他人,止于束缚,乃至卧处皆不整备,戒行、苦行、正行缺失。”说毕,具寿阿育巴拉沉默寂静,不作答。
‘‘Puna caparaṃ, mahārāja, bhagavatā kho mahāsamayasuttante desiyamāne, mahāmaṅgalasuttante desiyamāne, samacittapariyāyasuttante desiyamāne, rāhulovādasuttante desiyamāne, parābhavasuttante desiyamāne gaṇanapathaṃ vītivattānaṃ devatānaṃ dhammābhisamayo ahosi, sabbete gihibhūtā, na pabbajitā’’ti. ‘‘Tena hi, bhante āyupāla, niratthikā tumhākaṃ pabbajjā, pubbe katassa pāpakammassa nissandena samaṇā sakyaputtiyā pabbajanti dhutaṅgāni ca pariharanti. Ye kho te, bhante āyupāla, bhikkhū ekāsanikā, nūna te pubbe paresaṃ bhogahārakā corā, te paresaṃ bhoge acchinditvā tassa kammassa nissandena etarahi ekāsanikā bhavanti, na labhanti kālena kālaṃ paribhuñjituṃ, natthi tesaṃ sīlaṃ, natthi tapo, natthi brahmacariyaṃ. Ye kho pana te, bhante āyupāla, bhikkhū abbhokāsikā, nūna te pubbe gāmaghātakā corā, te paresaṃ gehāni vināsetvā tassa kammassa nissandena etarahi abbhokāsikā bhavanti, na labhanti senāsanāni paribhuñjituṃ, natthi tesaṃ sīlaṃ, natthi tapo, natthi brahmacariyaṃ. Ye kho pana te, bhante āyupāla, bhikkhū nesajjikā, nūna te pubbe panthadūsakā corā, te paresaṃ pathike jane gahetvā bandhitvā nisīdāpetvā tassa kammassa nissandena etarahi nesajjikā bhavanti, na labhanti seyyaṃ kappetuṃ, natthi tesaṃ sīlaṃ, natthi tapo, natthi brahmacariya’’nti āha.
66于是五百名希腊士兵对弥兰陀王说:“贤明的大王,长老却无所回应,一语不发,显然他并非真正明者。”
Evaṃ vutte āyasmā āyupālo tuṇhī ahosi, na kiñci paṭibhāsi. Atha kho pañcasatā yonakā rājānaṃ milindaṃ etadavocuṃ ‘‘paṇḍito, mahārāja, thero, api ca kho avisārado na kiñci paṭibhāsatī’’ti.
67弥兰陀王看见具寿阿育巴拉沉默后,恼怒起身,朝希腊士兵言曰:“贾姆陀大陆果是真空无有,嗟叹不已!此地无论沙门、婆罗门,皆无人敢与吾言,或敢反问。”
Atha kho milindo rājā āyasmantaṃ āyupālaṃ tuṇhībhūtaṃ disvā apphoṭetvā ukkuṭṭhiṃ katvā yonake etadavoca ‘‘tuccho vata bho jambudīpo, palāpo vata bho jambudīpo, natthi koci samaṇo vā brāhmaṇo vā, yo mayā saddhiṃ sallapituṃ ussahati kaṅkhaṃ paṭivinetu’’nti.
22接着弥兰陀王扫视全体随从,见到那些希腊人毫无畏惧、毫不沮丧,便心想:“应该确实还有其他贤明比丘,敢跟我讨论,所以这些希腊人才没有沮丧吧。”于是弥兰陀王对那些希腊人说:“诸位,还有没有其他贤明比丘,敢跟我讨论、解除疑惑的?”
22. Atha kho milindassa rañño sabbaṃ taṃ parisaṃ anuvilokentassa abhīte amaṅkubhūte yonake disvā etadahosi ‘‘nissaṃsayaṃ atthi maññe añño koci paṇḍito bhikkhu, yo mayā saddhiṃ sallapituṃ ussahati, yenime yonakā na maṅkubhūtā’’ti. Atha kho milindo rājā yonake etadavoca ‘‘atthi, bhaṇe, añño koci paṇḍito bhikkhu, yo mayā saddhiṃ sallapituṃ ussahati kaṅkhaṃ paṭivinetu’’nti.
69此时,具寿阿育巴拉的同袍,长老那先奴,率领比丘团众,长老中尊敬人皆知,才学兼备,广博多闻,专精佛三藏教义,智识明澈,温和谦逊,礼貌稳重,诵持法句,知晓法义,讲经能言善辩,载法如海,稳重如山,言辞如甘露,及至众僧女、信士、乃至诸王、大臣均敬重供养他。其以法衣布施、食物、床座、药医等需具,凡修行觉悟者皆得其心念引导,奉行佛陀三藏教义,具足闻思修习之功德。彼虽流浪巡游乡镇、城邑,乃至王都,行化广博,法音宣扬,敬信大众围绕,传播法火炬,持守佛教旗帜,宣扬佛法号角,吹响佛教法钟,犹如狮子吼,震撼四方,如象鸣般响亮,咏唱佛陀圣言,遍及五方。以智慧、慈悲光明,犹如佛法之巨云,普济众生,遍洒法雨,临诸城邑、乡镇、王都,广行化度,无不成就。具寿那先奴居于此,众多比丘一千二百余人围绕随侍。前述已启示诸多——
Tena kho pana samayena āyasmā nāgaseno samaṇagaṇaparivuto saṅghī gaṇī gaṇācariyo ñāto yasassī sādhusammato bahujanassa paṇḍito byatto medhāvī nipuṇo viññū vibhāvī vinīto visārado bahussuto tepiṭako vedagū pabhinnabuddhimā āgatāgamo pabhinnapaṭisambhido navaṅgasatthusāsane pariyattidharo pāramippatto jinavacane dhammatthadesanāpaṭivedhakusalo akkhayavicitrapaṭibhāno citrakathī kalyāṇavākkaraṇo durāsado duppasaho duruttaro durāvaraṇo dunnivārayo, sāgaro viya akkhobho, girirājā viya niccalo, raṇañjaho tamonudo pabhaṅkaro mahākathī paragaṇigaṇamathano paratitthiyamaddano bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ rājūnaṃ rājamahāmattānaṃ sakkato garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ lābhaggayasaggappatto vuddhānaṃ viññūnaṃ sotāvadhānena samannāgatānaṃ sandassento navaṅgaṃ jinasāsanaratanaṃ, upadisanto dhammamaggaṃ, dhārento dhammappajjotaṃ, ussāpento dhammayūpaṃ, yajanto dhammayāgaṃ, paggaṇhanto dhammaddhajaṃ, ussāpento dhammaketuṃ, dhamento dhammasaṅkhaṃ, āhananto dhammabheriṃ, nadanto sīhanādaṃ , gajjanto indagajjitaṃ, madhuragiragajjitena ñāṇavaravijjujālapariveṭhitena karuṇājalabharitena mahatā dhammāmatameghena sakalalokamabhitappayanto gāmanigamarājadhānīsu cārikaṃ caramāno anupubbena sāgalanagaraṃ anuppatto hoti. Tatra sudaṃ āyasmā nāgaseno asītiyā bhikkhusahassehi saddhiṃ saṅkhyeyyapariveṇe paṭivasati. Tenāhu porāṇā –
83『多闻』者,指善于广泛听闻佛法的人;『辞义丰富』者,指能够详尽解释经义的人;『巧妙』者,指文辞表达精巧;『熟练』者,指对经典工整运用得心应手者。
‘‘Bahussuto citrakathī, nipuṇo ca visārado;
84『善于时机』者,指善于准确把握时机;『机敏反应』者,指对言语辩难有迅速巧妙的回应能力。
Sāmayiko ca kusalo, paṭibhāne ca kovido.
85『他们是那三藏比丘』,即精通三藏教法的比丘;『五部教规的行者』亦是如此。
‘‘Te ca tepiṭakā bhikkhū, pañcanekāyikāpi ca;
86『四部教规的行者』也是;这些皆是『龙军咤那的先驱』,意指位列龙军家族勇猛先驱的比丘们。
Catunekāyikā ceva, nāgasenaṃ purakkharuṃ.
87『深慧』者,指智慧深远周密;『智慧卓绝』者,指彻悟因果法门精通者;『道与非道之所通』,即明辨正道邪道义理;『巧于此道』者,是称赞龙军咤那的所学功底。
‘‘Gambhīrapañño medhāvī, maggāmaggassa kovido;
88『至上旨义正得果成』,意指已达到法义最高境界;『龙军咤那精通者』,专指此人乃是教义洞达深明之士。
Uttamatthaṃ anuppatto, nāgaseno visārado.
89那些比丘们环绕着他,他们是善巧的、实语的修行者;
‘‘Tehi bhikkhūhi parivuto, nipuṇehi saccavādibhi;
90他们行走于城镇村落之间,亲近聚集的人群。
Caranto gāmanigamaṃ, sāgalaṃ upasaṅkami.
91那时,在数量众多的弟子团中,名为纳迦森的比丘居住在那里;
‘‘Saṅkhyeyyapariveṇasmiṃ , nāgaseno tadā vasi;
92他向人们讲说,如同山上的狮子一般威严。
Katheti so manussehi, pabbate kesarī yathā’’ti.
23于是,诸天侍者对王明林达说:『世尊,尊贵的国王大人,在经藏中,有一位名为纳迦森的长老,智慧广博、谦和老练、通达广大、学识渊博、善于辩说、妙于良言、精通义理注释,他已达彼岸解脱境界。目前他居住于众多弟子中间。大王,请前去询问尊者纳迦森问题,他愿意与你同座交谈,肯定会解除你的疑惑。』国王明林达闻此言立时说出『纳迦森』的名字,随即生起畏惧、敬畏和起鸡皮疙瘩的感受。接着,明林达向诸天侍者说:『尊者纳迦森比丘愿意与我交谈吗?』『愿意,尊贵的大王,即使与因陀罗、倮阇那、俱胝、须弥山天王、父亲祖父,甚至大梵天同座交谈,他亦能欢喜满足,何况是一介人身呢?』
23. Atha kho devamantiyo rājānaṃ milindaṃ etadavoca ‘‘āgamehi, tvaṃ mahārāja; atthi, mahārāja, nāgaseno nāma thero paṇḍito byatto medhāvī vinīto visārado bahussuto citrakathī kalyāṇapaṭibhāno atthadhammaniruttipaṭibhānapaṭisambhidāsu pāramippatto, so etarahi saṅkhyeyyapariveṇe paṭivasati, gaccha, tvaṃ mahārāja, āyasmantaṃ nāgasenaṃ pañhaṃ pucchassu, ussahati so tayā saddhiṃ sallapituṃ kaṅkhaṃ paṭivinetu’’nti. Atha kho milindassa rañño sahasā ‘‘nāgaseno’’ti saddaṃ sutvāva ahudeva bhayaṃ, ahudeva chambhitattaṃ, ahudeva lomahaṃso. Atha kho milindo rājā devamantiyaṃ etadavoca ‘‘ussahati bho nāgaseno bhikkhu mayā saddhiṃ sallapitu’’nti? ‘‘Ussahati, mahārāja, api indayamavaruṇakuverapajāpati suyāma santusitalokapālehipi pitupitāmahena mahābrahmunāpi saddhiṃ sallapituṃ, kimaṅgaṃ pana manussabhūtenā’’ti.
71于是,国王明林达对诸天侍者说:『那么,请你派遣使者前往尊者那里吧。』诸天侍者就这样派遣使者至尊者纳迦森处,说:『大王、尊敬的比丘,明林达王欲见尊者。』尊者纳迦森也说:『既然他来了。』
Atha kho milindo rājā devamantiyaṃ etadavoca ‘‘tena hi, tvaṃ devamantiya, bhadantassa santike dūtaṃ pesehī’’ti. ‘‘Evaṃ devā’’ti kho devamantiyo āyasmato nāgasenassa santike dūtaṃ pāhesi ‘‘rājā, bhante, milindo āyasmantaṃ dassanakāmo’’ti. Āyasmāpi kho nāgaseno evamāha ‘‘tena hi āgacchatū’’ti.
72当时,弥兰陀王被五百名希腊侍臣簇拥,乘上最好的战车,带领大批军队前往具寿那先所在的僧团驻地。那时,具寿那先正和八万比丘一起,坐在圆形法堂中。弥兰陀王远远望见具寿那先的僧众,就对侍臣天护说:“天护,这么大的僧团是谁的?”侍臣回答:“大王,这是具寿那先的僧团。”
Atha kho milindo rājā pañcamattehi yonakasatehi parivuto rathavaramāruyha mahatā balakāyena saddhiṃ yena saṅkhyeyyapariveṇaṃ yenāyasmā nāgaseno tenupasaṅkami. Tena kho pana samayena āyasmā nāgaseno asītiyā bhikkhusahassehi saddhiṃ maṇḍalamāḷe nisinno hoti. Addasā kho milindo rājā āyasmato nāgasenassa parisaṃ dūratova, disvāna devamantiyaṃ etadavoca ‘‘kassesā, devamantiya, mahatī parisā’’ti? ‘‘Āyasmato kho, mahārāja, nāgasenassa parisā’’ti.
73弥轮陀王远远望见具寿那伽舍那的僧团时,心中升起恐惧、害怕和鸡皮疙瘩。于是,弥轮陀王周围如有利齿围绕的大象,有如神鹰围绕的龙,有如巨蟒围绕的犬獾,有如水牛围绕的骆驼,有如蛤蟆跟随的蛇,有如羚羊跟随的鹿群,有如蝮蛇聚集在一起的眼镜蛇,有如乳牛聚集的鳄鱼,有如医学鬼神聚集的鬼怪,有如新月相聚的月亮,有如蛇聚集在土壳隆起处,有如鸟聚集在笼罩之处,有如鱼聚集在鱼网之处,有如穿过柳树林的男子,有如于是夜叉犯过的鬼怪,有如将死的年老天子,有如恐惧不安、慌张惊慌、战栗毛发竖立、悲惨厌恶、心念转变的恶念生起者。他们心中思惟:“这人怎能侮辱我?”弥轮陀王安慰那天人说:“不要啊,天人,既然你告诉我具寿那伽舍那,我必定知道他。”天人回答说:“好啊,大王,唯愿你自己了知。”
Atha kho milindassa rañño āyasmato nāgasenassa parisaṃ dūratova disvā ahudeva bhayaṃ, ahudeva chambhitattaṃ, ahudeva lomahaṃso. Atha kho milindo rājā khaggaparivārito viya gajo, garuḷaparivārito viya nāgo, ajagaraparivārito viya kotthuko , mahiṃsaparivuto viya accho, nāgānubaddho viya maṇḍūko, saddūlānubaddho viya migo, ahituṇḍikasamāgato viya pannago, majjārasamāgato viya undūro, bhūtavejjasamāgato viya pisāco, rāhumakhagato viya cando, pannago viya peḷantaragato, sakuṇo viya pañjarantaragato, maccho viya jālantaragato, vāḷavanamanuppaviṭṭho viya puriso, vessavaṇāparādhiko viya yakkho, parikkhīṇāyuko viya devaputto bhīto ubbiggo utrasto saṃviggo lomahaṭṭhajāto vimano dummano bhantacitto vipariṇatamānaso ‘‘mā maṃ ayaṃ parijano paribhavī’’ti satiṃ upaṭṭhapetvā devamantiyaṃ etadavoca – ‘‘mā kho, tvaṃ devamantiya , āyasmantaṃ nāgasenaṃ mayhaṃ ācikkheyyāsi, anakkhātaññevāhaṃ nāgasenaṃ jānissāmī’’ti. ‘‘Sādhu, mahārāja, tvaññeva jānāhī’’ti.
74当时,具寿那伽舍那在其比丘团前方有四万零九百二十名比丘,比后方有四万零八百七十名比丘比他年长。
Tena kho pana samayena āyasmā nāgaseno tassā bhikkhuparisāya purato cattālīsāya bhikkhusahassānaṃ navakataro hoti pacchato cattālīsāya bhikkhusahassānaṃ vuḍḍhataro.
75弥轮陀王仔细观察这支比丘僧团的前后中间,远远望见具寿那伽舍那坐在僧团中间,头顶戴着黄色狮子光环,毫无恐惧与威吓,没有鸡皮疙瘩,没有恐惧的苦恼,像金刚石一般坚固,见此姿态便知道:“这里就是那具寿那伽舍那。”
Atha kho milindo rājā sabbaṃ taṃ bhikkhusaṅghaṃ purato ca pacchato ca majjhato ca anuvilokento addasā kho āyasmantaṃ nāgasenaṃ dūratova bhikkhusaṅghassa majjhe nisinnaṃ kesarasīhaṃ viya vigatabhayabheravaṃ vigatalomahaṃsaṃ vigatabhayasārajjaṃ, disvāna ākāreneva aññāsi ‘‘eso kho ettha nāgaseno’’ti.
76弥兰陀王对德瓦曼提亚说:“德瓦曼提亚,这位就是具寿那先。”德瓦曼提亚回答:“是的,大王,这位确实是那先,大王您很好地认出了那先。”国王听后十分欣喜,心想:“我居然不用人指认就认出那先了。”可弥兰陀王一见到具寿那先,立刻生出恐惧、战栗,汗毛都竖了起来。
Atha kho milindo rājā devamantiyaṃ etadavoca ‘‘eso kho, devamantiya, āyasmā nāgaseno’’ti. ‘‘Āma, mahārāja, eso kho nāgaseno, suṭṭhu kho, tvaṃ mahārāja, nāgasenaṃ aññāsī’’ti . Tato rājā tuṭṭho ahosi ‘‘anakkhātova mayā nāgaseno aññāto’’ti. Atha kho milindassa rañño āyasmantaṃ nāgasenaṃ disvāva ahudeva bhayaṃ, ahudeva chambhitattaṃ, ahudeva lomahaṃso.
77这时他说——
Tenāhu –
101「足具功夫,心纯净,极其驯顺,」
‘‘Caraṇena ca sampannaṃ, sudantaṃ uttame dame;
102「国王见萨咖德,便说此语:」
Disvā rājā nāgasenaṃ, idaṃ vacanamabravi.
103「我曾多次言说,也曾多次教诲,多方讲说,亲自指点,」
‘‘Kathitā mayā bahū diṭṭhā, sākacchā osaṭā bahū;
104「那时无此等恐惧,今日却如我心所感,」
Na tādisaṃ bhayaṃ āsi, ajja tāso yathā mama.
105「无疑今日必有我之失败,」
‘‘Nissaṃsayaṃ parājayo, mama ajja bhavissati;
106「而萨咖德之胜,因其心志不可动摇。」
Jayo ca nāgasenassa, yathā cittaṃ na saṇṭhita’’nti.
107外部谈论终了。
Bāhirakathā niṭṭhitā.