9. 观论
19. 观论
9. Vipassanākathā
2观论注疏
Vipassanākathāvaṇṇanā
3636. 现在，在讲述了与观相关的念住论之后，为了显示观的分类，而宣说了以经典教导为首的观论。以下是对其中未曾解说的义理进行的注释。
在这里，经典中首先出现的「so」（那位）一词，因为它是一个能总括一切的名词，所以无论是什么人、哪一位，全都被包含在内了。
「vata」（确实）是一个表示决定意义的不变词。
「任何行」（kañci saṅkhāraṁ），就是指即使极其微小的行。
在「以随顺忍」（anulomikāya khantiyā）这句中：在这里，观智本身因为随顺着出世间道，所以称为「随顺的」（anulomikaṁ）；而就这种观智也就是忍来说，便称之为「随顺忍」（anulomikā）。对于他来说，一切诸行都以无常、苦、无我的方式而可忍、可意，所以称为「忍」（khanti）。这种忍分为软、中、利三种：以聚观等为开始，以生灭智为结束的，是软随顺忍；以坏灭随观等为开始，以行舍智为结束的，是中随顺忍；随顺智则是利随顺忍。
「具足」（samannāgato），意思是具备。
「无有此处」（netaṁ ṭhānaṁ vijjati）是说：像前面所陈述的这样一处地方、这样一种原因，是不存在的。
关于「正性决定」（sammattaniyāmaṁ）：在这里，因为像“愿这对我带来利益和安乐”这样期望，而且确实如此发生，在不净等事物中，能作为“不净”等认识而不颠倒地生起，所以它是“正确的”（sammā），称为「正性」（sammatto）；又因为它是无间断地产生果报、以及证得阿拉汉果的决定之因，所以它是「决定」（niyāmo），也就是确定的意思。既是正的，又是决定，所以就叫做「正性决定」。那是什么呢？就是出世间道，更具体地说，是指入流道。因为通过这个道，被道的决定性所确定，所以说“决定者，以正觉为归趣”（律藏·波罗夷 21；长部 1.373）。
所谓“他将会悟入、进入这正性决定，这是非处”（aṭṭhāna），意思是：这件事是没有可能性的。然而，应当知道：因为种性心是道生起的转向之处，所以这里不论及它，而只说在随顺忍之后紧跟着就悟入正性决定。或者，因为种性心在十八种大观中属于还灭随观，所以它实际上已经被包含在随顺忍当中了。在四部经中，都应按照这个方法去理解其义理。
就这样，依随顺忍、正性决定和四圣果而有了六种法，这在六集（增支部6.98、101）中说了四部经。因为那四部经，的确就是从黑分和白分这两方面来说的。
36. Idāni vipassanāpaṭisaṃyuttāya satipaṭṭhānakathāya anantaraṃ vipassanāpabhedaṃ dassentena kathitāya suttantapubbaṅgamāya vipassanākathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha suttante tāva soiti sabbanāmattā yo vā so vā sabbopi saṅgahito hoti. Vatāti ekaṃsatthe nipāto. Kañci saṅkhāranti appamattakampi saṅkhāraṃ. Anulomikāya khantiyāti ettha vipassanāñāṇameva lokuttaramaggaṃ anulometīti anulomikaṃ, tadeva khantimapekkhitvā anulomikā. Sabbasaṅkhārā tassa aniccato dukkhato anattato khamanti ruccantīti khanti. Sā mudukā majjhimā tikkhāti tividhā. Kalāpasammasanādikā udayabbayañāṇapariyosānā mudukānulomikā khanti. Bhaṅgānupassanādikā saṅkhārupekkhāñāṇapariyosānā majjhimānulomikā khanti. Anulomañāṇaṃ tikkhānulomikā khanti. Samannāgatoti upeto. Netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti yathāvuttaṃ etaṃ ṭhānaṃ etaṃ kāraṇaṃ na vijjati. Sammattaniyāmanti ettha ‘‘hitasukhāvaho me bhavissatī’’ti evaṃ āsīsato tatheva sambhavato asubhādīsu ca asubhantiādiaviparītappavattisabbhāvato ca sammā sabhāvoti sammatto, anantaraphaladānāya arahattuppattiyā ca niyāmabhūtattā niyāmo, nicchayoti attho. Sammatto ca so niyāmo cāti sammattaniyāmo. Ko so? Lokuttaramaggo, visesato pana sotāpattimaggo. Tena hi magganiyāmena niyatattā ‘‘niyato sambodhiparāyaṇo’’ti (pārā. 21; dī. ni. 1.373) vuttaṃ. Taṃ sammattaniyāmaṃ okkamissati pavisissatīti etaṃ aṭṭhānanti attho. Gotrabhuno pana maggassa āvajjanaṭṭhāniyattā taṃ anādiyitvā anulomikakhantiyā anantaraṃ sammattaniyāmokkamanaṃ vuttanti veditabbaṃ. Atha vā aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu gotrabhu vivaṭṭanānupassanā hotīti anulomikakhantiyā eva saṅgahitā hoti. Catūsupi suttantesu imināva nayena attho veditabbo. Etehi anulomikakhantisammattaniyāmacatuariyaphalavasena ca cha dhammāti chakkanipāte (a. ni. 6.98, 101) cattāro suttantā vuttā. Kaṇhapakkhasukkapakkhadvayavasena hi cattāro suttantāva hontīti.
3737. 在“以几种行相……”等以提问开头的经教释义中，一位瑜伽行者，通过把握名色以及名色的缘，以聚观的方式开始修观，对五蕴中的每一蕴，是这样观察的：因为它的无常性、有始有终性，所以观察为“无常”；因为被生灭所逼恼、是苦的依处，所以观察为“苦”；因为需要依靠缘、是病的根源，所以观察为“病”；因为与苦性相连如矛刺、有烦恼不净流出、被生、老、坏灭所胀满、成熟、崩裂，所以观察为“痈”；因为能引生逼迫、像刺入体内的刺一样、难以拔出，所以观察为“箭”；因为应受呵责、带来不增长、是罪恶的依处，所以观察为“恶”；因为造成不自在、是疾病的立足之地，所以观察为“疾”；因为没有自在、不可听从指挥，所以观察为“外”；因为被病、老、死所摧破和崩坏，所以观察为“坏”；因为带来种种灾祸不幸，所以观察为“灾”；因为对那些不知者招来极大的不利、是一切危难的依处，所以观察为“难”；因为是一切恐怖畏惧的源头、与被称为苦的止息的最上安稳相对立，所以观察为“怖”；因为被种种不利所追随、附带着过失，像灾祸一样令人无法忍受，所以观察为“患”；因为被病、老、死以及贪欲等世间法所动摇，所以观察为“动”；因为具有通过加害或自身性质而趋向破坏的性质，所以观察为“毁”；因为在一切情况下都会摧伏、没有坚实的存在状态，所以观察为“非恒”；因为没有保护的作用、无法获得安稳，所以观察为“无护”；因为不值得去依附、即使有所依附也起不到庇护的作用，所以观察为“无依”；因为对于依靠它的人来说，它没有坚实性，只是恐怖，所以观察为“无救”；因为它对人们所假想的常、乐、净、我这些性质是空乏的，所以观察为“空”；空乏本身也就是“虚”的意思，或者是微少的意思；因为在世间，即使微少的东西也被称作虚。因为没有拥有者、居住者、作者、受者、安立者，所以观察为“空无”；自己也具有非属主等性质，所以观察为“无我”。因为流转本身就是苦、且是苦的过患，所以观察为“过患”；或者，“过患”一词的意思是“走向不幸、生起”，这是对可怜人的同义词，而诸蕴也是可怜的，所以因为与过患相似而观察为“过患”。因为具有由老与死这两方面而变异的性质，所以观察为“变易法”。因为虚弱、像泡沫一样容易破碎，所以观察为“无实”。因为是罪恶的因，所以观察为“罪恶根”。像是笑脸相迎却暗藏祸心的敌人一样，背叛信赖，所以观察为“杀手”。因为离开了存在的状态、是从非有而生起的，所以观察为“非有”。因为是烦恼漏的立足之处，所以观察为“有漏”。因为是由因和缘所造作出来的，所以观察为“有为”。因为是死魔、烦恼魔的诱饵和染着之物，所以观察为“魔饵”。因为具有生、老、病、死的性质，所以观察为“生老病死法”。因为是愁、悲、忧恼的原因，所以观察为“愁叹忧恼法”。因为是渴爱、邪见、恶行、染污这些法的活动领域，所以观察为“杂染法”。在以上所有这些观察中，都应理解为补上了省略的动词“观见”。
37.Katihākārehītiādike pucchāpubbaṅgame suttantaniddese pañcakkhandhe aniccatotiādīsu nāmarūpañca nāmarūpassa paccaye ca pariggahetvā kalāpasammasanavasena āraddhavipassako yogāvacaro pañcasu khandhesu ekekaṃ khandhaṃ aniccantikatāya ādiantavatāya ca aniccato passati . Uppādavayapaṭipīḷanatāya dukkhavatthutāya ca dukkhato. Paccayayāpanīyatāya rogamūlatāya ca rogato. Dukkhatāsūlayogitāya kilesāsucipaggharaṇatāya uppādajarābhaṅgehi uddhumātaparipakkapabhinnatāya ca gaṇḍato. Pīḷājanakatāya antotudanatāya dunnīharaṇīyatāya ca sallato. Vigarahaṇīyatāya avaḍḍhiāvahanatāya aghavatthutāya ca aghato. Aseribhāvajanakatāya ābādhapadaṭṭhānatāya ca ābādhato. Avasatāya avidheyyatāya ca parato. Byādhijarāmaraṇehi lujjanapalujjanatāya palokato. Anekabyasanāvahanatāya ītito. Aviditānaṃyeva vipulānaṃ anatthānaṃ āvahanato sabbūpaddavavatthutāya ca upaddavato. Sabbabhayānaṃ ākaratāya ca dukkhavūpasamasaṅkhātassa paramassāsassa paṭipakkhabhūtatāya ca bhayato. Anekehi anatthehi anubaddhatāya dosūpasaṭṭhatāya upasaggo viya anadhivāsanārahatāya ca upasaggato. Byādhijarāmaraṇehi ceva lobhādīhi ca lokadhammehi pacalitatāya calato. Upakkamena ceva sarasena ca pabhaṅgupagamanasīlatāya pabhaṅguto. Sabbāvatthanipātitāya thirabhāvassa ca abhāvatāya addhuvato. Atāyanatāya ceva alabbhaneyyakhematāya ca atāṇato. Allīyituṃ anarahatāya allīnānampi ca leṇakiccākāritāya aleṇato. Nissitānaṃ bhayasārakattābhāvena asaraṇato. Yathāparikappitehi dhuvasubhasukhattabhāvehi rittatāya rittato. Rittatāyeva tucchato, appakattā vā. Appakampi hi loke tucchanti vuccati. Sāminivāsivedakakārakādhiṭṭhāyakavirahitatāya suññato. Sayañca asāmikabhāvāditāya anattato. Pavattidukkhatāya dukkhassa ca ādīnavatāya ādīnavato. Atha vā ādīnaṃ vāti gacchati pavattatīti ādīnavo. Kapaṇamanussassetaṃ adhivacanaṃ, khandhāpi ca kapaṇāyevāti ādīnavasadisatāya ādīnavato. Jarāya ceva maraṇena cāti dvedhā pariṇāmapakatitāya vipariṇāmadhammato. Dubbalatāya pheggu viya sukhabhañjanīyatāya ca asārakato. Aghahetutāya aghamūlato. Mittamukhasapatto viya vissāsaghātitāya vadhakato. Vigatabhavatāya vibhavasambhūtatāya ca vibhavato. Āsavapadaṭṭhānatāya sāsavato. Hetupaccayehi abhisaṅkhatatāya saṅkhatato. Maccumārakilesamārānaṃ āmisabhūtatāya mārāmisato. Jātijarābyādhimaraṇapakatitāya jātijarābyādhimaraṇadhammato. Sokaparidevaupāyāsahetutāya sokaparidevaupāyāsadhammato. Taṇhādiṭṭhiduccaritasaṃkilesānaṃ visayadhammatāya saṃkilesikadhammato passati. Sabbesu ca imesu ‘‘passatī’’ti pāṭhaseso daṭṭhabbo.
38虽然“五蕴”是从集合体的角度说的，但应当知道，之所以依每一蕴分别作义理解释，是因为在聚观智的解说中它们是各别出现的，在最后计算随观数目时又是依各蕴分别计算的，而且用于集合体的语言也可以应用到其组成部分上去。或者说，应当知道，把各别进行的观察归纳在一起，而说为“五蕴”。或者，由于有注释书的说法“以一刹那从五蕴出起”（清净道论 2.783），对五蕴进行统一观察也是合理的。“见五蕴的灭尽为常、为涅槃者”——这是依照在过患智解说中所说的方式，指在修观的时候，依寂止智而见到“五蕴的灭尽即是常的涅槃”的人。“悟入正性决定”：是在道刹那悟入，在果刹那则称为已悟入。对于所有“悟入决定”的各种说法，道理都是如此。“无病”，就是成为无病的状态。“无箭”，就是远离了箭刺。对于像这类的词，道理都一样。“无疾”，就是远离了疾病，或者是指疾病的对立面。对于这类词，也是如此。“不依他”，就是远离了其它的缘。有些人把“从患”和“无患”连在一起读。“最胜空”：因为它是关于一切诸行的空，而且是最上的，所以是最胜空。“究竟义”：因为是诸有为法和无为法中最殊胜的义理，所以是究竟义。这是通过词性变化而使用了中性词。对于涅槃的空性和无我性，在这两门中没有提到相反的方面。“无漏”，就是远离了一切烦恼漏。“无饵”，就是远离了物质的染着。“不生”，因为远离了生，所以是指未生起的状态。“不死”，因为没有坏灭，所以远离了死亡；死亡也可以被表述为中性的“死的”这个词。
38.Pañcakkhandheti samūhato vuttepi ekekakhandhavasena atthavaṇṇanā kalāpasammasanañāṇaniddese visuṃ visuṃ āgatattā pariyosāne ca visuṃ visuṃ khandhānaṃ vasena anupassanānaṃ gaṇitattā samūhe pavattavacanānaṃ avayavepi pavattisambhavato ca katāti veditabbā, visuṃ visuṃ pavattasammasanānaṃ ekato saṅkhipitvā vacanavasena vā ‘‘pañcakkhandhe’’ti vuttanti veditabbaṃ. ‘‘Ekappahārena pañcahi khandhehi vuṭṭhātī’’ti (visuddhi. 2.783) aṭṭhakathāvacanasabbhāvato vā pañcannaṃ khandhānaṃ ekato sammasanaṃ vā yujjatiyevāti. Pañcannaṃ khandhānaṃ nirodho niccaṃ nibbānanti passantotiādīnavañāṇaniddese vuttanayena vipassanākāle santipadañāṇavasena niccaṃ nibbānanti passanto. Sammattaniyāmaṃ okkamatīti maggakkhaṇe okkamati, phalakkhaṇe pana okkanto nāma hoti. Eseva nayo sabbesupi niyāmokkamanapariyāyesu. Ārogyanti ārogyabhūtaṃ. Visallanti sallavirahitaṃ. Eseva nayo īdisesu. Anābādhanti ābādhavirahitaṃ, ābādhapaṭipakkhabhūtaṃ vā. Esa nayo īdisesu. Aparappaccayanti aññapaccayavirahitaṃ. Upassaggatoti ca anupassagganti ca keci saṃyogaṃ katvā paṭhanti. Paramasuññanti sabbasaṅkhārasuññattā uttamattā ca paramasuññaṃ. Paramatthanti saṅkhatāsaṅkhatānaṃ aggabhūtattā uttamatthaṃ . Liṅgavipallāsavasena napuṃsakavacanaṃ. Nibbānassa ca suññattā anattattā ca imasmiṃ dvaye paṭilomapariyāyo na vutto. Anāsavanti āsavavirahitaṃ. Nirāmisanti āmisavirahitaṃ. Ajātanti jātivirahitattā anuppannaṃ. Amatanti bhaṅgābhāvato maraṇavirahitaṃ. Maraṇampi hi napuṃsakabhāvavacanavasena ‘‘mata’’nti vuccati.
39就这样，在依这个顺序解说的、分为四十种行相差别的随观中，按照本质属性来进行归纳，其实只有三十种随观。为了把这三十种统摄起来，所以接着说“无常，即无常随观……”等。在这些随观里，应当相应地配合无常、苦、无我的义理来理解。然而，在最后，这些随观是以各别计数的形式来展示的。在计数时，依照计数的次第，先计算无我随观。在这里，“二十五”是指：在每一蕴上，都作“外、空、虚、空无、无我”五种观察，于五蕴就共有二十五种无我随观。“五十”是指：在每一蕴上，都作“无常、坏、动、毁、非恒、变易法、无实、非有、有为、死法”十种观察，于五蕴就共有五十种无常随观。“一百二十五”是指：剩下的“苦、病”等随观，在每一蕴上各作二十五种观察，于五蕴就一共有一百二十五种苦随观。所谓“那些在苦中被说的随观”，意思是：那些就诸蕴之“苦”这一面，以计数的形式被说到的随观，就是一百二十五种。应当了解这些文句是这么连接的。而这里的“yāni”一词，应当看作是一种词性变化的用法。
39. Evamimāya paṭipāṭiyā vuttāsu ākārabhedabhinnāsu cattālīsāya anupassanāsu sabhāvasaṅgahavasena tīsuyeva anupassanāsu ekasaṅgahaṃ karonto aniccatoti aniccānupassanātiādimāha. Tāsu yathānurūpaṃ aniccadukkhānattatte yojanā kātabbā. Avasāne panetā visuṃ visuṃ gaṇanavasena dassitā. Gaṇanāsu ca gaṇanapaṭipāṭivasena paṭhamaṃ anattānupassanā gaṇitā. Tattha pañcavīsatīti ‘‘parato rittato tucchato suññato anattato’’ti ekekasmiṃ khandhe pañca pañca katvā pañcasu khandhesu pañcavīsati anattānupassanā. Paññāsāti ‘‘aniccato palokato calato pabhaṅguto addhuvato vipariṇāmadhammato asārakato vibhavato saṅkhatato maraṇadhammato’’ti ekekasmiṃ khandhe dasa dasa katvā pañcasu khandhesu paññāsaṃ aniccānupassanā. Sataṃ pañcavīsati cevāti sesā ‘‘dukkhato rogato’’tiādayo ekekasmiṃ khandhe pañcavīsati pañcavīsati katvā pañcasu khandhesu pañcavīsatisataṃ dukkhānupassanā. Yāni dukkhe pavuccareti yā anupassanā dukkhe khandhapañcake gaṇanavasena pavuccanti, tā sataṃ pañcavīsati cevāti sambandho veditabbo. ‘‘Yānī’’ti cettha liṅgavipallāso daṭṭhabboti.
7观论注疏结束。
Vipassanākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.