19. 六十集义注
1十九、六十集
19. Saṭṭhinipāto
1[529] 1. 首那迦本生经注释
[529] 1. Soṇakajātakavaṇṇanā
2本生经中，世尊住在祇园时，以出离波罗蜜为主题开示了此法。当时，世尊在法堂里，坐在称赞出离波罗蜜的比丘们中间，说道：“比丘们，并非只是现在，过去世如来也曾作大出离。”说完后，便讲述了过去世的因缘。
Kassasutvā sataṃ dammīti idaṃ satthā jetavane viharanto nekkhammapāramiṃ ārabbha kathesi. Tadā hi bhagavā dhammasabhāyaṃ nekkhammapāramiṃ vaṇṇayantānaṃ bhikkhūnaṃ majjhe nisīditvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi tathāgato mahābhinikkhamanaṃ nikkhantoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
3在过去，王舍城由一位名叫摩揭陀王的国王统治。菩萨投生在他的正宫王后腹中，取名那天，他们为他取名为“阿林达马王子”。就在他出生那天，国师的儿子也出生了，他们为他取名为“首那迦王子”。他们两个一起长大，成年后都拥有最殊胜的容貌，相貌不分高下。他们一起前往塔迦尸罗学习，掌握了各种技艺。从那里出来后，他们心想：“我们应当了知一切学派的教义和各地风俗。”于是他们沿途游历，来到了波罗奈城，先住在王家园林里。第二天，他们进入城中。当天，有些人为了举办“婆罗门诵经”，已经准备好了乳粥，铺设了座位，看到这两位走过来的王子，就把他们请进屋里，让他们坐在铺设好的座位上。在那里，菩萨的座位铺着白布，而首那迦的座位铺着红毯。首那迦一见到这个征兆，便知道：“今天，我亲爱的朋友阿林达马王子将会成为波罗奈的国王，而他会给我将军之位。”两人用完餐后，就回到了园林中。
Atīte rājagahe magadharājā nāma rajjaṃ kāresi. Bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchismiṃ nibbatti, nāmaggahaṇadivase cassa ‘‘arindamakumāro’’ti nāmaṃ kariṃsu. Tassa jātadivaseyeva purohitassapi putto jāyi, ‘‘soṇakakumāro’’tissa nāmaṃ kariṃsu. Te ubhopi ekatova vaḍḍhitvā vayappattā uttamarūpadharā rūpena nibbisesā hutvā takkasilaṃ gantvā uggahitasippā tato nikkhamitvā ‘‘sabbasamayasippañca desacārittañca jānissāmā’’ti anupubbena cārikaṃ carantā bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase nagaraṃ pavisiṃsu. Taṃ divasañca ekacce manussā ‘‘brāhmaṇavācanakaṃ karissāmā’’ti pāyāsaṃ paṭiyādetvā āsanāni paññāpetvā āgacchante te kumāre disvā gharaṃ pavesetvā paññattāsane nisīdāpesuṃ. Tattha bodhisattassa paññattāsane suddhavatthaṃ atthataṃ ahosi, soṇakassa rattakambalaṃ. So taṃ nimittaṃ disvāva ‘‘ajja me piyasahāyo arindamakumāro bārāṇasirājā bhavissati, mayhaṃ pana senāpatiṭṭhānaṃ dassatī’’ti aññāsi. Te ubhopi katabhattakiccā uyyānameva agamaṃsu.
4那时，正值波罗奈国王去世后的第七天，王族没有子嗣。大臣们一早就洗了头，集合起来，心想：“这辆车会走向适合王位的人那里。”于是他们套上普沙车，然后将它放行。车子出城后，次第来到了国王的园林，在园林门口调转车头，准备就绪后停了下来。菩萨用白布盖住头躺着，首那迦王子坐在他身旁。他听到乐器声，心想：“阿林达马的普沙车来了，今天他将成为国王，然后会给我将军之位。然而，我对权势并不贪恋，等他入城后，我就出城出家。”如此思惟后，他就躲在一个隐蔽的地方站着。国师进入园林，看见菩萨躺着，便让人奏响乐器。菩萨醒后，翻了个身又躺了一会儿，然后起身，在石板凳上结跏趺坐。于是，国师向他合掌说：“王位传给您了，陛下。”菩萨问：“是那个没有子嗣的王族吗？”国师答：“是的，陛下。”菩萨说：“那么，很好。”于是，他们就在那里为他灌顶，请他坐上马车，由庞大的随从队伍迎入都城。他绕城右绕之后，登上了宫殿。由于极大的荣耀，他便忘记了首那迦王子。
Tadā bārāṇasirañño kālakatassa sattamo divaso hoti, aputtakaṃ rājakulaṃ. Amaccādayo pātova sasīsaṃ nhātā sannipatitvā ‘‘rajjārahassa santikaṃ gamissatī’’ti phussarathaṃ yojetvā vissajjesuṃ. So nagarā nikkhamitvā anupubbena rājuyyānaṃ gantvā uyyānadvāre nivattitvā ārohaṇasajjo hutvā aṭṭhāsi. Bodhisatto maṅgalasilāpaṭṭesasīsaṃ pārupitvā nipajji, soṇakakumāro tassa santike nisīdi. So tūriyasaddaṃ sutvā ‘‘arindamassa phussaratho āgacchati, ajjesa rājā hutvā mama senāpatiṭṭhānaṃ dassati, na kho pana mayhaṃ issariyenattho, etasmiṃ gate nikkhamitvā pabbajissāmī’’ti cintetvā ekamante paṭicchanne aṭṭhāsi. Purohito uyyānaṃ pavisitvā mahāsattaṃ nipannakaṃ disvā tūriyāni paggaṇhāpesi. Mahāsatto pabujjhitvā parivattitvā thokaṃ nipajjitvā uṭṭhāya silāpaṭṭe pallaṅkena nisīdi. Atha naṃ purohito añjaliṃ paggaṇhitvā āha – ‘‘rajjaṃ te, deva, pāpuṇātī’’ti. ‘‘Kiṃ aputtakaṃ rājakula’’nti? ‘‘Evaṃ, devā’’ti. ‘‘Tena hi sādhū’’ti. Atha naṃ te tattheva abhisiñcitvā rathaṃ āropetvā mahantena parivārena nagaraṃ pavesesuṃ. So nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā pāsādaṃ abhirūhi. So yasamahantatāya soṇakakumāraṃ na sari.
5首那迦在菩萨入城之后，才从后面走来，坐在石板凳上。这时，一片枯黄的娑罗树叶从他面前挣脱束缚的娑罗树上飘落下来。他看到这片叶子，立刻心想：“就像这片叶子一样，我的身体也会遭遇衰老而败落。”他即以无常等为所缘，修习观，证得了辟支菩提。就在那一刹那，他的在家形相消失，出家形相显现出来。他诵出感兴语道：“如今已不再有后有。”一面诵着感兴语，一面前往欢喜窟岩。菩萨大约过了四十年后，才记起来，心想：“我的朋友首那迦如今在哪里呢？”虽然他屡屡想起首那迦，却始终找不到一个人能告诉他：“我听说过，或者见到过。”于是，一天，菩萨坐在装饰华丽的大殿中的国王宝座上，被乾闼婆、舞者、歌舞等围绕，享受着各种成就之乐，心想：“无论谁，只要从他人那里听说‘首那迦住在某处’并来告诉我，我就赏他一百钱；谁亲眼见到并来禀报，我就赏他一千钱。”他编了一首感兴语，用歌唱的方式唱出来，说出了第一首偈颂：
Sopi tasmiṃ nagaraṃ paviṭṭhe pacchā āgantvā silāpaṭṭe nisīdi. Athassa purato bandhanā pavuttaṃ sālarukkhato paṇḍupalāsaṃ pati. So taṃ disvāva ‘‘yathevetaṃ, tathā mamapi sarīraṃ jaraṃ patvā patissatī’’ti aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā paccekabodhiṃ pāpuṇi. Taṃkhaṇaññevassa gihiliṅgaṃ antaradhāyi, pabbajitaliṅgaṃ pāturahosi. So ‘‘natthi dāni punabbhavo’’ti udānaṃ udānento nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi. Mahāsattopi cattālīsamattānaṃ saṃvaccharānaṃ accayena saritvā ‘‘kahaṃ nu kho me sahāyo soṇako’’ti soṇakaṃ punappunaṃ sarantopi ‘‘mayā suto vā diṭṭho vā’’ti vattāraṃ alabhitvā alaṅkatamahātale rājapallaṅke nisinno gandhabbanāṭakanaccagītādīhi parivuto sampattimanubhavanto ‘‘yo me kassaci santike sutvā ‘asukaṭṭhāne nāma soṇako vasatī’ti ācikkhissati, tassa sataṃ dassāmi, yo me sāmaṃ disvā ārocessati, tassa sahassa’’nti ekaṃ udānaṃ abhisaṅkharitvā gītavasena udānento paṭhamaṃ gāthamāha –
6“听到谁的消息，我给一百钱，见到首那迦，我给一千钱；
‘‘Kassa sutvā sataṃ dammi, sahassaṃ diṭṭha soṇakaṃ;
7谁能告诉我首那迦的消息，那个曾和我一起玩泥巴的朋友？”
Ko me soṇakamakkhāti, sahāyaṃ paṃsukīḷita’’nti.
8于是，有一个舞女，像是直接从国王口中把歌夺过来一样，拿过来就唱出了这首偈颂。接着，又一个舞女、再一个舞女也跟着唱，她们都心想：‘这可是我们国王最喜欢的歌。’结果，后宫所有的妃嫔全都唱了起来。渐渐地，都城的居民，乃至乡下的人，也都只唱这同一首歌。国王自己也不断地反复吟唱这一首歌。大约五十年过去了，国王有了许多儿女，长子名叫长生童子。那时，首那迦辟支佛心里想：‘阿林达马国王想见我，我应该去他那里，为他讲说欲乐中的过患和出离中的功德，并示现出家之行。’这样想了之后，他借着神通力从空中飞来，坐在了御花园里。当时，有一个七岁、梳着五个发髻的男孩，被母亲差遣到花园的树林里捡木柴，他一边捡一边翻来覆去唱的就是那同一首歌。首那迦辟支佛就把他叫到跟前，问道：‘小男孩，你别的歌都不唱，只唱这一首，难道你不懂别的吗？’男孩回答：‘大德，我懂，只是我们国王喜欢这一首，所以我才反复唱它。’首那迦又问：‘那么，你见过有谁唱你这首歌的对歌吗？’男孩回答：‘从来没见过，大德。’首那迦便说：‘我来教你。你能不能到国王面前去，和他一起唱对歌？’男孩说：‘能，大德。’于是，首那迦就把对歌教给他，说出了‘听了我的……’等句子。教完之后，就让他赶紧回去，说：‘去吧，小男孩，去和国王一起唱这段对歌。国王会赐给你极大的自在权力。那些木柴对你有什么用？快去吧！’
Athassa mukhato luñcantī viya gahetvā ekā nāṭakītthī taṃ gāyi. Athaññā athaññāti ‘‘amhākaṃ rañño piyagīta’’nti sabbā orodhā gāyiṃsu. Anukkamena nagaravāsinopi jānapadāpi tameva gītaṃ gāyiṃsu. Rājāpi punappunaṃ tameva gītaṃ gāyati. Paṇṇāsamattānaṃ saṃvaccharānaṃ accayena panassa bahū puttadhītaro ahesuṃ, jeṭṭhaputto dīghāvukumāro nāma ahosi. Tadā soṇakapaccekabuddho ‘‘arindamarājā maṃ daṭṭhukāmo, ahaṃ tattha gantvā kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme cānisaṃsaṃ kathetvā pabbajjanākāraṃ karomī’’ti cintetvā iddhiyā ākāsenāgantvā uyyāne nisīdi. Tadā eko sattavassiko pañcacūḷakakumārako mātarā pahito gantvā uyyānavane dārūni uddharanto punappunaṃ tameva gītaṃ gāyi. Atha naṃ so pakkositvā ‘‘kumāraka, tvaṃ aññaṃ agāyitvā ekameva gītaṃ gāyasi, kiṃ aññaṃ na jānāsī’’ti pucchi. ‘‘Jānāmi, bhante, amhākaṃ pana rañño idameva piyaṃ, tena naṃ punnappunaṃ gāyāmī’’ti. ‘‘Etassa pana te gītassa paṭigītaṃ gāyanto koci diṭṭhapubbo’’ti. ‘‘Na diṭṭhapubbo, bhante’’ti. ‘‘Ahaṃ taṃ sikkhāpessāmi, sakkhissasi rañño santikaṃ gantvā paṭigītaṃ gāyitu’’nti. ‘‘Āma, bhante’’ti. Athassa so paṭigītaṃ ācikkhanto ‘‘mayhaṃ sutvā’’tiādimāha. Uggaṇhāpetvā ca pana taṃ uyyojesi – ‘‘gaccha, kumāraka, imaṃ paṭigītaṃ raññā saddhiṃ gāyāhi, rājā te mahantaṃ issariyaṃ dassati, kiṃ te dārūhi, vegena yāhī’’ti.
9男孩应道：‘好的！’他把对歌学熟之后，顶礼了辟支佛，说道：‘大德，在我把国王请到这里来之前，请您就留在此地。’说完，他飞快地跑回母亲那里，对母亲说：‘妈妈，快给我沐浴、把我打扮得漂漂亮亮的。今天，我要让您脱离贫穷。’沐浴装扮完毕后，他来到王宫门前，对守门人说：‘尊贵的守门先生，有个男孩来了，现在站在门口，他说：“我要和你们那边的人一起唱对歌。”请向国王通报一下。’守门人赶快进去禀报了国王。国王说：‘让他进来。’于是叫人把男孩领了进来，问道：‘孩子，你要和我一起唱对歌吗？’男孩回答：‘是的，陛下。’国王说：‘那就唱吧。’男孩说：‘陛下，我不在这里唱。请您让人在都城里击鼓，把大众都召集起来。我要在大众中间唱。’国王照办了，自己在装饰华丽的凉亭里，坐在中央的结跏趺座上，又让人给男孩一个相称的座位，然后说：‘现在，唱你的歌吧。’男孩说：‘陛下，请您先唱，然后我来唱对歌。’于是，国王先唱起来，说出了第一首偈颂：
So ‘‘sādhū’’ti taṃ paṭigītaṃ uggaṇhitvā vanditvā, ‘‘bhante, yāvāhaṃ rājānaṃ ānemi, tāva idheva hothā’’ti vatvā vegena mātu santikaṃ gantvā, ‘‘amma, khippaṃ maṃ nhāpetvā alaṅkarotha, ajja taṃ daliddabhāvato mocessāmī’’ti vatvā nhātamaṇḍito rājadvāraṃ gantvā ‘‘ayya dovārika, ‘eko dārako tumhehi saddhiṃ paṭigītaṃ gāyissāmīti āgantvā dvāre ṭhito’ti rañño arocehī’’ti āha. So vegena gantvā rañño ārocesi. Rājā ‘‘āgacchatū’’ti pakkosāpetvā, ‘‘tāta, tvaṃ mayā saddhiṃ paṭigītaṃ gāyissasī’’ti āha. ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Tena hi gāyassū’’ti. ‘‘Deva, imasmiṃ ṭhāne na gāyāmi, nagare pana bheriṃ carāpetvā mahājanaṃ sannipātāpetha, mahājanamajjhe gāyissāmī’’ti. Rājā tathā kāretvā alaṅkatamaṇḍape pallaṅkamajjhe nisīditvā tassānurūpaṃ āsanaṃ dāpetvā ‘‘idāni tava gītaṃ gāyassū’’ti āha. ‘‘Deva, tumhe tāva gāyatha, athāhaṃ paṭigītaṃ gāyissāmī’’ti. Tato rājā paṭhamaṃ gāyanto gāthamāha –
1一
1.
11‘听了谁的话，我给他一百金币；亲眼见到后，给那首那卡一千金币。’
‘‘Kassa sutvā sataṃ dammi, sahassaṃ diṭṭha soṇakaṃ;
12‘他告诉我首那卡，那个一起玩泥沙的伙伴。’（So me soṇakamakkhāti, sahāyaṃ paṃsukīḷitaṃ'ti.）
So me soṇakamakkhāti, sahāyaṃ paṃsukīḷita’’nti.
13在这里，「听闻后」是指：如果有人听说了亲友住的地方后，来禀告说‘你心爱的伙伴首那卡就住在某某地方’，我就给那样的人一百金币。「见到后」是指：如果有人亲眼看见后，来禀告说‘我在某某地方见到了他’，我就给那样的人一千金币。
Tattha sutvāti ‘‘asukaṭṭhāne nāma te piyasahāyo soṇako vasatī’’ti tassa vasanaṭṭhānaṃ sutvā ārocentassa kassa sataṃ dammi. Diṭṭhāti ‘‘asukaṭṭhāne nāma mayā diṭṭho’’ti disvā ārocentassa kassa sahassaṃ dammīti.
14为了阐明国王先唱出那首感兴偈、再由五髻童子唱出对歌进行回应的情形，导师在已正觉之后，说出了一首半的偈颂——
Evaṃ raññā paṭhamaṃ udānagāthāya gītāya pañcacūḷakadārakena paṭigītabhāvaṃ pakāsento satthā abhisambuddho hutvā dīyaḍḍhagāthā abhāsi –
2二
2.
16接着，那个叫五髻童子的年轻人说：
‘‘Athabravī māṇavako, daharo pañcacūḷako;
17“你一听就给我一百金币，亲眼见到首那卡就给我一千金币；”
Mayhaṃ sutvā sataṃ dehi, sahassaṃ diṭṭha soṇakaṃ;
18“我会向你指出首那卡，那个一起玩泥沙的伙伴。”（Ahaṃ te soṇakakkhissaṃ, sahāyaṃ paṃsukīḷitaṃ’nti.）
Ahaṃ te soṇakakkhissaṃ, sahāyaṃ paṃsukīḷita’’nti.
19这首偈颂的意思是：大王，您说“谁听了以后来禀告，我就给他一百金币”，那这个赏赐就给我吧；您又说“谁亲眼见到后来禀告，我就给他一千金币”，那这个赏赐也给我吧。我现在就当面直接向您指出您亲爱的伙伴：“这就是首那卡。”
Tena vuttagāthāya pana ayamattho – mahārāja, yaṃ tvaṃ ‘‘sutvā ārocentassa sataṃ dammī’’ti vadasi, tampi mameva dehi, yaṃ ‘‘disvā ārocentassa sahassaṃ dammī’’ti vadasi, tampi mayhameva dehi, ahaṃ te piyasahāyaṃ idāneva paccakkhatova ‘‘ayaṃ soṇako’’ti ācikkhissanti.
20从这之后，容易理解的佛陀偈颂，应该按照巴利经文的规则来理解：
Ito paraṃ suviññeyyā sambuddhagāthā pāḷinayeneva veditabbā –
3三。
3.
22“在哪个地方、哪个国、哪个市镇和村落中，”
‘‘Katamasmiṃ so janapade, raṭṭhesu nigamesu ca;
23“你在哪里见到了首那卡？我问你，请告诉我那个地方。”（Kattha soṇakamaddakkhi, taṃ me akkhāhi pucchito.）
Kattha soṇakamaddakkhi, taṃ me akkhāhi pucchito.
4四。
4.
25“就在您的领土，天神啊，就在您的园林地；”
‘‘Taveva deva vijite, tavevuyyānabhūmiyaṃ;
26那里有挺拔的大婆罗树，绽放着深蓝色光彩，实在令人愉悦。
Ujuvaṃsā mahāsālā, nīlobhāsā manoramā.
5五。
5.
28它们如同云堆般耸立，美丽可爱，互相依倚。
‘‘Tiṭṭhanti meghasamānā, rammā aññoññanissitā;
29在这些树下，首那迦正在修习禅那，他无取著；
Tesaṃ mūlamhi soṇako, jhāyatī anupādano;
30在那个被取著所燃烧的世间中，他是寂灭者。
Upādānesu lokesu, ḍayhamānesu nibbuto.
6六。
6.
32于是国王率领四支军队出发，
‘‘Tato ca rājā pāyāsi, senāya caturaṅgiyā;
33命人修平道路后，便向首那卡所在之处而去。
Kārāpetvā samaṃ maggaṃ, agamā yena soṇako.
7七。
7.
35到了园林地之后，在大林中漫游；
‘‘Uyyānabhūmiṃ gantvāna, vicaranto brahāvane;
36他见到首那迦坐着，在燃烧的世间中寂灭。
Āsīnaṃ soṇakaṃ dakkhi, ḍayhamānesu nibbuta’’nti.
37「正直枝干」(ujuvaṃsā)，就是指正直的树干(ujukkhandhā)。「大娑罗树」(mahāsālā)，就是指大树(mahārukkhā)。「如云」(meghasamānā)，就是像蓝云一样(nīlameghasadisā)。「可爱」(rammā)，就是令人愉悦(ramaṇīyā)。「相互倚靠」(aññoññanissitā)，就是枝与枝、根与根相互纠缠而住立(sākhāhi sākhaṃ, mūlena mūlaṃ saṃsibbitvā ṭhitā)。「彼等」(tesaṃ)，就是指那些在你园林中的这类娑罗树之下(tesaṃ evarūpānaṃ tava uyyānavane sālānaṃ heṭṭhā)。「禅修」(jhāyati)，就是借着所谓的相禅那和所缘禅那等禅那来禅修(lakkhaṇūpanijjhānaārammaṇūpanijjhānasaṅkhātehi jhānehi jhāyati)。「无取」(anupādano)，就是远离欲取等取(kāmupādānādivirahito)。「燃烧时」(ḍayhamānesu)，就是指在被十一种火燃烧的众生之中(ekādasahi aggīhi ḍayhamānesu sattesu)。「寂灭」(nibbuto)，就是熄灭了那些火，以清凉的心在禅修；在你的园林中，吉祥娑罗树脚下、石板上坐着的，这位你的朋友，如同金像般闪耀地等待着(tava uyyāne maṅgalasālarukkhamūle silāpaṭṭe nisinno esa te sahāyo kañcanapaṭimā viya sobhamāno paṭimānetīti)。「从那时起」(tato cāti)，比丘们，那时那位降伏怨敌的国王听了他的话后，心想‘我要见首那卡辟支佛’，便率领四支军队出发了(tato so arindamo rājā tassa vacanaṃ sutvāva ‘soṇakapaccekabuddhaṃ passissāmī’ti caturaṅginiyā senāya pāyāsi nikkhami)。「游走者」(vicaranto)，就是没有径直走(ujukameva agantvā)，在那片大树林中漫游(tasmiṃ mahante vanasaṇḍe vicaranto)，走到了他的附近，看到了坐在那里的他(tassa santikaṃ gantvā taṃ āsīnaṃ addakkhi)。
Tattha ujuvaṃsāti ujukkhandhā. Mahāsālāti mahārukkhā. Meghasamānāti nīlameghasadisā. Rammāti ramaṇīyā. Aññoññanissitāti sākhāhi sākhaṃ, mūlena mūlaṃ saṃsibbitvā ṭhitā. Tesanti tesaṃ evarūpānaṃ tava uyyānavane sālānaṃ heṭṭhā. Jhāyatīti lakkhaṇūpanijjhānaārammaṇūpanijjhānasaṅkhātehi jhānehi jhāyati. Anupādanoti kāmupādānādivirahito. Ḍayhamānesūti ekādasahi aggīhi ḍayhamānesu sattesu. Nibbutoti te aggī nibbāpetvā sītalena hadayena jhāyamāno tava uyyāne maṅgalasālarukkhamūle silāpaṭṭe nisinno esa te sahāyo kañcanapaṭimā viya sobhamāno paṭimānetīti. Tato cāti, bhikkhave, tato so arindamo rājā tassa vacanaṃ sutvāva ‘‘soṇakapaccekabuddhaṃ passissāmī’’ti caturaṅginiyā senāya pāyāsi nikkhami. Vicarantoti ujukameva agantvā tasmiṃ mahante vanasaṇḍe vicaranto tassa santikaṃ gantvā taṃ āsīnaṃ addakkhi.
38他没有向他行礼，坐在一旁，因为自己乐于烦恼，觉得他是个‘悲惨者’(kapaṇo)，于是说了这首偈子：
So taṃ avanditvā ekamantaṃ nisīditvā attano kilesābhiratattā taṃ ‘‘kapaṇo’’ti maññamāno imaṃ gāthamāha –
8八。
8.
40「这位比丘真是悲惨」(kapaṇo)，「秃头」(muṇḍo)，披着僧伽帝衣；
‘‘Kapaṇo vatayaṃ bhikkhu, muṇḍo saṅghāṭipāruto;
41「无母无父」(amātiko apitiko)，在「树下禅修」(rukkhamūlasmi jhāyatī)。’
Amātiko apitiko, rukkhamūlasmi jhāyatī’’ti.
42这里的「禅修」(jhāyati)，指的是他无母、无父，落到了悲苦的境地而在那儿禅修。
Tattha jhāyatīti nimmātiko nippitiko kāruññappatto jhāyati.
9九。
9.
44听了这话，首那说道：
‘‘Imaṃ vākyaṃ nisāmetvā, soṇako etadabravi;
45“大王，一个亲身触证了法的人，并不是悲惨者。”
Na rāja kapaṇo hoti, dhammaṃ kāyena phassayaṃ.
10十。
10.
47“如果一个人背弃了法，而去追随非正法；”
‘‘Yo ca dhammaṃ niraṃkatvā, adhammamanuvattati;
48那位国王是悲惨者，他是恶人，且趣向罪恶。
Sa rāja kapaṇo hoti, pāpo pāpaparāyaṇo’’ti.
49在这里，「这」指听了那位乐于烦恼、不喜欢出家的人，对出家进行批评的话之后。「说道」：即为了彰显出家的功德，而说了这番话。「触证」：指正在触证的人，为了说明那位由圣道法在名身上触证的人，不被称为悲惨者，所以这样讲。「摒弃」：即从有身当中舍弃出去。「恶者，趣向罪恶」：自己因为造作恶行，所以是恶者；又成为其他造恶者的依靠，所以称为趣向罪恶者。
Tattha imanti tassa kilesābhiratassa pabbajjaṃ arocentassa imaṃ pabbajjāgarahavacanaṃ sutvā. Etadabravīti pabbajjāya guṇaṃ pakāsento etaṃ abravi. Phassayanti phassayanto yena ariyamaggadhammo nāmakāyena phassito, so kapaṇo nāma na hotīti dassento evamāha. Niraṃkatvāti attabhāvato nīharitvā. Pāpo pāpaparāyaṇoti sayaṃ pāpānaṃ karaṇena pāpo, aññesampi karontānaṃ patiṭṭhābhāvena pāpaparāyaṇoti.
50就这样，他责备了菩萨。菩萨则假装不知道自己被责备，先报上自己的名姓，与他互相款待，并说了以下偈颂：
Evaṃ so bodhisattaṃ garahi. So attano garahitabhāvaṃ ajānanto viya hutvā nāmagottaṃ kathetvā tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto gāthamāha –
11十一。
11.
52“我的名字名为‘降伏敌人’，大家都晓得我是迦尸王；
‘‘Arindamoti me nāmaṃ, kāsirājāti maṃ vidū;
53尊贵的首那卡啊，您来到这里，睡得可安乐？”
Kacci bhoto sukhasseyyā, idha pattassa soṇakā’’ti.
54在这里，「是否」是一个提问：我们自己倒没什么不舒服，不过请问您来到这里，居住在这座园林里，是否过着安乐的生活？
Tattha kaccīti amhākaṃ tāva na kiñci aphāsukaṃ, bhoto pana kacci idha pattassa imasmiṃ uyyāne vasato sukhavihāroti pucchati.
55于是，辟支佛对他说：“大王，不单只在这里，就算住在别的地方，我也丝毫没有苦。”说完之后，便开始为他诵出《沙门吉祥偈》：
Atha naṃ paccekabuddho, ‘‘mahārāja, na kevalaṃ idha, aññatrāpi vasantassa me asukhaṃ nāma natthī’’ti vatvā tassa samaṇabhadragāthāyo nāma ārabhi –
12十二。
12.
57「无财富者」指没有任何财物的人，对他来说总是「吉祥」的；对于「无家」的比丘也是如此。
‘‘Sadāpi bhadramadhanassa, anāgārassa bhikkhuno;
58他们不会把食物放进仓库，不会放进罐子，不会放进篮子。
Na tesaṃ koṭṭhe openti, na kumbhiṃ na kaḷopiyaṃ;
59他们寻找别人已经备好的食物，凭借这些食物，那些「善持戒者」（持戒清净的人）得以维持生命。
Paraniṭṭhitamesānā, tena yāpenti subbatā.
13十三。
13.
61第二，对于「无家」的比丘来说，也总是「吉祥」的。
‘‘Dutiyampi bhadramadhanassa, anāgārassa bhikkhuno;
62应当食用「无过失的团食」（即没有任何过错的乞食），而且没有任何人能够障碍他。
Anavajjapiṇḍo bhottabbo, na ca kocūparodhati.
14十四。
14.
64「第三」：对于那「无家的比丘」来说，这也是一种吉祥：
‘‘Tatiyampi bhadramadhanassa, anāgārassa bhikkhuno;
65他应食用那「寂灭」的钵食，而且没有任何人能阻碍他。
Nibbuto piṇḍo bhottabbo, na ca kocūparodhati.
15十五。
15.
67「第四」：对于那「无家的比丘」来说，这也是一种吉祥：
‘‘Catutthampi bhadramadhanassa, anāgārassa bhikkhuno;
68对于那在国土中游行、内心已得「解脱」的人，他的「执着」完全不存在。
Muttassa raṭṭhe carato, saṅgo yassa na vijjati.
16十六。
16.
70「第五」：对于那「无家的比丘」来说，这也是一种吉祥：
‘‘Pañcamampi bhadramadhanassa, anāgārassa bhikkhuno;
71当城市被大火焚烧时，没有任何属于他的东西会被烧着。
Nagaramhi ḍayhamānamhi, nāssa kiñci aḍayhatha.
17「十七」
17.
73「第六」：对于无家的比丘来说，这也是吉祥：
‘‘Chaṭṭhampi bhadramadhanassa, anāgārassa bhikkhuno;
74当国土正在被掠夺时，他没有任何东西被拿走。
Raṭṭhe vilumpamānamhi, nāssa kiñci ahīratha.
18「十八」
18.
76「第七」：对于无家的比丘来说，这也是吉祥：
‘‘Sattamampi bhadramadhanassa, anāgārassa bhikkhuno;
77被强盗守护的道路，以及其他障碍者，
Corehi rakkhitaṃ maggaṃ, ye caññe paripanthikā;
78他手持钵与衣，善持戒者平安而行。
Pattacīvaramādāya, sotthiṃ gacchati subbato.
19「十九」
19.
80「第八吉祥」，也属于无财物者、无家的比丘；
‘‘Aṭṭhamampi bhadramadhanassa, anāgārassa bhikkhuno;
81无论他朝向哪个方向行进，都毫无挂念地离去。”
Yaṃ yaṃ disaṃ pakkamati, anapekkhova gacchatī’’ti.
82这里，大王，「无家者」是指舍弃了居家生活，达到了无家状态的人，也就是没有财物、一无所有的比丘，他在一切时中都是吉祥的。大王，那些没有财物的比丘们，他们不会把钱财谷物堆进仓库里，也不会藏在缸里、筐里。而那些善持戒律的人，依靠他人备办、在别人家里煮好的食物，披上僧伽帝衣，拿着钵，挨家挨户次第寻求、遍寻食物，然后用所得到的食物，依九种厌逆想进行省察之后才受用，以此来维持生命。
Tattha anāgārassāti, mahārāja, gharāvāsaṃ pahāya anāgāriyabhāvaṃ pattassa adhanassa akiñcanassa bhikkhuno sabbakālaṃ bhadrameva. Na tesanti, mahārāja, tesaṃ adhanānaṃ bhikkhūnaṃ na koṭṭhāgāre dhanadhaññāni openti, na kumbhiyaṃ, na pacchiyaṃ, te pana subbatā paraniṭṭhitaṃ paresaṃ ghare pakkaṃ āhāraṃ saṅghāṭiṃ pārupitvā kapālamādāya gharapaṭipāṭiyā esānā pariyesantā tena tato laddhena piṇḍena taṃ āhāraṃ navannaṃ pāṭikulyānaṃ vasena paccavekkhitvā paribhuñjitvā jīvitavuttiṃ yāpenti.
83「应食无过失之食团」：如果通过像行医这类不正当的寻求方式，或者通过谄媚、奉承、占相、以利诱利等像这样的邪命手段获取了四种资具，即使这些资具是如法得到的，但若没有经过省察就受用了，这就叫做有过失的食团。反之，如果远离了不正当的寻求，断除了邪命，通过正当、公平的方式获得资具，并且依照‘如理省思后，我受用袈裟’等所说的方式省察之后再受用，这就叫做无过失的食团。凡是像这样的无过失食团，就应该吃、应该受用；而那些吃着这样无过失食团的人，在资具方面不会有任何一点点微小的烦恼生起或逼恼他。因此，对无财物、出家的比丘来说，这也是第二吉祥。
Anavajjapiṇḍo bhottabboti vejjakammādikāya anesanāya vā kuhanā lapanā nemittikatā nippesikatā lābhena lābhaṃ nijigīsanatāti evarūpena micchājīvena vā uppāditā cattāro paccayā, dhammena uppāditāpi apaccavekkhitvā paribhuttā sāvajjapiṇḍo nāma. Anesanaṃ pana pahāya micchājīvaṃ vajjetvā dhammena samena uppāditā ‘‘paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevāmī’’ti vuttanayeneva paccavekkhitvā paribhuttā anavajjapiṇḍo nāma. Yena evarūpo anavajjapiṇḍo bhottabbo paribhuñjitabbo, yañca evarūpaṃ anavajjaṃ piṇḍaṃ bhuñjamānānaṃ paccaye nissāya koci appamattakopi kileso na uparodhati na pīḷeti, tassa dutiyampi bhadraṃ adhanassa anāgārassa bhikkhuno.
84「寂灭者」：凡夫比丘如法得到食物后，经过省察再受用，他的食物也可以称为寂灭之食团。但从绝对意义上说，只有诸漏尽者的食团才真正称得上是寂灭之食团。是什么原因呢？因为有四种受用方式：盗取受用、债务受用、嗣传受用、主者受用，而诸漏尽者是以主者受用的方式来进食，他已经超越了渴爱的奴役，成为了主人而受用，所以没有任何一点微小的烦恼会因为这些资具而生起。
Nibbutoti puthujjanabhikkhuno dhammena uppannapiṇḍopi paccavekkhitvā paribhuñjiyamāno nibbutapiṇḍo nāma, ekantato pana khīṇāsavassa piṇḍova nibbutapiṇḍo nāma. Kiṃkāraṇā? So hi theyyaparibhogo, iṇaparibhogo , dāyajjaparibhogo, sāmiparibhogoti imesu catūsu paribhogesu sāmiparibhogavasena taṃ bhuñjati, taṇhādāsabyaṃ atīto sāmī hutvā paribhuñjati, na taṃ tappaccayā koci appamattakopi kileso uparodhati.
85「解脱者游于国中」：这是指那些对于侍者家庭等没有任何黏着的人，他就像挣脱了雨云遮蔽的明月，也像从罗睺口中解脱出来的无垢月轮一样，无论游行在村落还是城镇等地方，内心对于色欲等任何事物都没有一丝一毫的染着。有的人和世俗家庭交往密切，住在一起，同喜同忧；而有的人甚至对自己的父母也不牵挂，就像拘罗城村落里住着的一个少年一样四处游历。对于这样的状态，即使是凡夫比丘，也是吉祥的。
Muttassa raṭṭhe caratoti upaṭṭhākakulādīsu alaggamānasassa chinnavalāhakassa viya rāhumukhā pamuttassa vimalacandamaṇḍalassa viya ca yassa gāmanigamādīsu carantassa rāgasaṅgādīsu ekopi saṅgo natthi. Ekacco hi kulehi saṃsaṭṭho viharati sahasokī sahanandī, ekacco mātāpitūsupi alaggamānaso vicarati korunagaragāmavāsī daharo viya, evarūpassa puthujjanassapi bhadrameva .
86「他没有任何东西（被烧毁）」：如果一个比丘有很多的随身物品，他就会害怕‘盗贼可别把我的东西偷走了’，于是就把多余的袈裟等物品寄存在城里的侍者家里。当城里发生火灾时，他一听到‘某家起火了’，就会忧愁、心累。对于这样的人来说，就没有什么吉祥可言。但是，大王，如果一个比丘能像鸟儿那样生活，他的物品仅仅局限于身体所必须依附的那些，那么对于这样的比丘，就没有任何东西会被烧毁。因此，这是他的第五吉祥。
Nāssa kiñcīti yo hi bahuparikkhāro hoti, so ‘‘mā me corā parikkhāre hariṃsū’’ti atirekāni ca cīvarādīni antonagare upaṭṭhākakule nikkhipati, atha nagaramhi ḍayhamāne ‘‘asukakule nāma aggi uṭṭhito’’ti sutvā socati kilamati, evarūpassa bhadraṃ nāma natthi. Yo pana, mahārāja, sakuṇavattaṃ pūreti, kāyapaṭibaddhaparikkhārova hoti, tassa tādisassa na kiñci aḍayhatha, tenassa pañcamampi bhadrameva.
87「遭遇掠夺时」：即正在被掠夺的时候，或者这个读法也是这个意思。「没有什么被抢走」：就像群贼从山洞或丛林等地方跑出来，在全国掠夺时，会把有很多物品的人存放在村子里的东西抢走、搬走。同样地，对于那位没有财物，物品仅限于身体所必须依附的比丘来说，他没有任何东西会被抢走。因此，这是他的第六吉祥。
Vilumpamānamhīti viluppamānamhi, ayameva vā pāṭho. Ahīrathāti yathā pabbatagahanādīhi nikkhamitvā raṭṭhaṃ vilumpamānesu coresu bahuparikkhārassa antogāme ṭhapitaṃ vilumpati harati, tathā yassa adhanassa kāyapaṭibaddhaparikkhārassa na kiñci ahīratha tassa chaṭṭhampi bhadrameva.
88「及其他障碍」：指在各个地方为了收取关税而设置的关卡，而且有守卫看守。「钵与衣」：是指对盗贼没有价值、对税吏无法课税的东西，也就是陶钵和经过缝补加固的粪扫衣，这些都是不值钱的物品，连带腰带、滤水囊、针筒、钵袋等——总之，把八种随身物品全部系在身上，这样走在路上就不会被任何人骚扰，平安而行。「善持行者」：因为看到可爱的袈裟等物品，盗贼就会来抢夺，税吏也会检查钵袋等，心里想着“这人手里到底有什么？”但善持行者生活简朴轻便，就算当着他们的面，也能平安离去，因此这是他获得的第七种吉祥。
Ye caññe paripanthikāti ye ca aññepi tesu tesu ṭhānesu suṅkagahaṇatthāya ṭhapitā paripanthikā, tehi ca rakkhitaṃ. Pattacīvaranti corānaṃ anupakāraṃ suṅkikānaṃ asuṅkārahaṃ mattikāpattañceva katadaḷhīkammaparibhaṇḍaṃ paṃsukūlacīvarañca appagghāni kāyabandhanaparissāvanasūcivāsipattatthavikāni cāti sabbepi aṭṭha parikkhāre kāyapaṭibaddhe katvā maggappaṭipanno kenaci aviheṭhiyamāno sotthiṃ gacchati. Subbatoti lobhanīyāni hi cīvarādīni disvā corā haranti, suṅkikāpi ‘‘kiṃ nu kho etassa hatthe’’ti pattatthavikādīni sodhenti, subbato pana sallahukavutti tesaṃ passantānaññeva sotthiṃ gacchati, tenassa sattamampi bhadrameva.
89「无牵挂而行」：因为没有留在住处、与身体相关的多余资具，所以即使转过身去，也不会回望原先的住处。心里想去哪个方向，就这么无牵无挂地走去，就像从阿奴罗陀城出离、在塔园出家的两位善男子当中较年长的那一位一样。
Anapekkhova gacchatīti kāyapaṭibaddhato atirekassa vihāre paṭisāmitassa kassaci parikkhārassa abhāvā vasanaṭṭhānaṃ nivattitvāpi na oloketi. Yaṃ yaṃ disaṃ gantukāmo hoti, taṃ taṃ gacchantto anapekkhova gacchati anurādhapurā nikkhamitvā thūpārāme pabbajitānaṃ dvinnaṃ kulaputtānaṃ vuḍḍhataro viya.
90如此，苏那迦辟支佛讲述了八种沙门善行。然而，他其实还能讲述更多，一百种、一千种，乃至无量的沙门善行。但国王沉溺于欲乐，打断了他的话，为了表明自己偏爱欲乐，便说道：“我无需沙门善行。”
Iti soṇakapaccekabuddho aṭṭha samaṇabhadrakāni kathesi. Tato uttariṃ pana satampi sahassampi aparimāṇāni samaṇabhadrakāni esa kathetuṃ samatthoyeva. Rājā pana kāmābhiratattā tassa kathaṃ pacchinditvā ‘‘mayhaṃ samaṇabhadrakehi attho natthī’’ti attano kāmādhimuttataṃ pakāsento āha –
20二十。
20.
92“你赞叹的沙门善行有很多啊，比丘；
‘‘Bahūni samaṇabhadrāni, ye tvaṃ bhikkhu pasaṃsasi;
93而我却贪着于各种欲乐，苏那迦，我该怎么办呢？”
Ahañca giddho kāmesu, kathaṃ kāhāmi soṇaka.
21二十一。
21.
95“人间的欲乐是我所喜爱的，天界的欲乐也是我所喜爱的；
‘‘Piyā me mānusā kāmā, atho dibyāpi me piyā;
96那么，我们凭借什么方法，才能获得两种世间的欲乐呢？
Atha kena nu vaṇṇena, ubho loke labhāmase’’ti.
97「vaṇṇena」（方法）：指原因、手段。
Tattha vaṇṇenāti kāraṇena.
98于是，辟支佛对他说道：
Atha naṃ paccekabuddho āha –
22二十二。
22.
100那些贪求欲乐、迷恋欲乐、深深执着于欲乐的人，
‘‘Kāme giddhā kāmaratā, kāmesu adhimuccitā;
101造作恶业之后，就会投生到悲惨的恶趣中。
Narā pāpāni katvāna, upapajjanti duggatiṃ.
23二十三。
23.
103而那些舍弃了欲乐、已经出离、无所畏惧的人；
‘‘Ye ca kāme pahantvāna, nikkhantā akutobhayā;
104已证得心一境性的人，他们不会堕入恶趣。
Ekodibhāvādhigatā, na te gacchanti duggatiṃ.
24二十四
24.
106我为你打个比方，你仔细听，降敌者。
‘‘Upamaṃ te karissāmi, taṃ suṇohi arindama;
107通过这个譬喻，一些智者在这里能明白义理。
Upamāya midhekacce, atthaṃ jānanti paṇḍitā.
25二十五
25.
109看见恒河中一具被冲入大海的尸体，
‘‘Gaṅgāya kuṇapaṃ disvā, vuyhamānaṃ mahaṇṇave;
110一只愚痴无智的乌鸦这样想：
Vāyaso samacintesi, appapañño acetaso.
26二十六
26.
112“这车乘确实得到了，而且这食物也很充足；
‘‘Yānañca vatidaṃ laddhaṃ, bhakkho cāyaṃ anappako;
113在那里日日夜夜，心就沉迷在那里。
Tattha rattiṃ tattha divā, tattheva nirato mano.
27二十七。
27.
115吃着象的肉，喝着恒河水；
‘‘Khādaṃ nāgassa maṃsāni, pivaṃ bhāgīrathodakaṃ;
116观赏着林中的塔庙，这只鸟就不离开这里。
Sampassaṃ vanacetyāni, na palettha vihaṅgamo.
28二十八。
28.
118而恒河向下流去，它却放逸地沉迷于那具尸体；
‘‘Tañca otaraṇī gaṅgā, pamattaṃ kuṇape rataṃ;
119它被带入了大海，那里是鸟儿无法到达的地方。
Samuddaṃ ajjhagāhāsi, agatī yattha pakkhinaṃ.
29二十九
29.
121当那只鸟食物耗尽，从水面飞起；
‘‘So ca bhakkhaparikkhīṇo, udapatvā vihaṅgamo;
122看不见后方，看不见前方，看不见上方，也看不见南方。
Na pacchato na purato, nuttaraṃ nopi dakkhiṇaṃ.
30三十
30.
124它没能找到岛屿，那里是鸟儿无法到达的地方；
‘‘Dīpaṃ so najjhagāgañchi, agatī yattha pakkhinaṃ;
125它就在那里力竭倒下，如同虚弱无力者一般。
So ca tattheva pāpattha, yathā dubbalako tathā.
31三十一
31.
127而海里的那些鱼——鳄鱼、摩伽罗鱼、鲨鱼，
‘‘Tañca sāmuddikā macchā, kumbhīlā makarā susū;
128强行吞食了那只挣扎着、翅膀折断的鸟。
Pasayhakārā khādiṃsu, phandamānaṃ vipakkhakaṃ.
32三十二。
32.
130大王，你和其他的欲乐者也是这样；
‘‘Evameva tuvaṃ rāja, ye caññe kāmabhogino;
131如果你们贪着而不肯舍离，在智者眼里，你们的智慧就跟乌鸦一样。
Giddhā ce na vamissanti, kākapaññāva te vidū.
33三十三。
33.
133大王，这是为你所作的譬喻，用来阐明义理；
‘‘Esā te upamā rāja, atthasandassanī katā;
134不论你做还是不做，你都会因此而被知晓。
Tvañca paññāyase tena, yadi kāhasi vā na vā’’ti.
135在这里，「罪恶」（pāpānī）是指：大王，你贪着欲乐，而人们以欲乐为依止，造下了身恶行等种种罪恶，哪怕在梦中也得不到天界和人间的欲乐，他们便投生到恶趣，这就是它的含义。「舍弃」（pahantvānā）是指像唾沫团一样抛弃。「从任何处恐惧中解脱」（akutobhayā）是指从贪欲等任何方面都不再有未来的怖畏。「证得心一境性」（ekodibhāvādhigatā）是指证得了心一境性，也就是成就了独一的住处。像这样的出家者，是不会去往恶趣的。
Tattha pāpānīti, mahārāja, tvaṃ kāmagiddho, narā ca kāme nissāya kāyaduccaritādīni pāpāni katvā yattha supinantepi dibbā ca mānusikā ca kāmā na labbhanti, taṃ duggatiṃ upapajjantīti attho. Pahantvānāti kheḷapiṇḍaṃ viya pahāya. Akutobhayāti rāgādīsu kutoci anāgatabhayā. Ekodibhāvādhigatāti ekodibhāvaṃ ekavihārikataṃ adhigatā. Na teti te evarūpā pabbajitā duggatiṃ na gacchanti.
136「为你作譬喻」的意思是：大王，对于渴望天界人间欲乐的你，就像一个执着于象尸的乌鸦一样，我将为你作一个譬喻，你听着，这就是它的含义。「尸体」是指大象的尸身。「大海」是指很深很广阔的水域。据说，一头大象在恒河边走动，落入恒河，无法游出，就死在那里，被恒河冲走，这里就是针对这个而说的。「乌鸦」是指一只在空中飞行的乌鸦。「车乘和它的食物」：它这样想后，就停在那里，心想：‘我得到了这辆象车，停在上面可以安乐地生活，这对我也将是很丰富的食物，现在我不该到别处去。’它就作出了这样的决定。「在那里日夜」：在那里日夜，心只对它感到喜悦。「不飞去」：指不飞起来离去。
Upamaṃ teti, mahārāja, dibbamānusake kāme patthentassa hatthikuṇape paṭibaddhakākasadisassa tava ekaṃ upamaṃ karissāmi, taṃ suṇohīti attho. Kuṇapanti hatthikaḷevaraṃ. Mahaṇṇaveti gambhīraputhule udake . Eko kira mahāvāraṇo gaṅgātīre caranto gaṅgāyaṃ patitvā uttarituṃ asakkento tattheva mato gaṅgāya vuyhi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Vāyasoti ākāsena gacchanto eko kāko. Yānañca vatidanti so evaṃ cintetvā tattha nilīyitvā ‘‘idaṃ mayā hatthiyānaṃ laddhaṃ, ettha nilīno sukhaṃ carissāmi, ayameva ca me anappako bhakkho bhavissati, idāni mayā aññattha gantuṃ na vaṭṭatī’’ti sanniṭṭhānamakāsi. Tattha rattinti tattha rattiñca divā ca tattheva mano abhirato ahosi. Na paletthāti na uppatitvā pakkāmi.
137「流向」：指朝向大海流去。也有读作‘ohāriṇī’的，意思是朝向大海冲去。「那里是鸟儿无法到达的地方」：这是指大海中央而言的。「食物已尽」：指食物已经耗尽。「飞起后」：当皮和肉耗尽时，骨架被波浪冲散，沉入水中。那时乌鸦无法在水中立足，就飞了起来，这就是‘这样飞起后’的含义。「那里是鸟儿无法到达的地方」：在大海中央，鸟类是没有可去之处的。它这样飞起后，去往西方，在那里找不到立足之处，又去往东方，然后再去北方，再去南方，这样把四个方向全去了，也未能找到自己可以立足之处，也就是没有到达任何地方。这是含义。另一种理解是：乌鸦这样飞起后，依次飞往西方等各个方向，却没有看见任何岛屿，这里的含义应当这样理解。「力竭倒下」：指掉落下来。「如同虚弱无力者」：就像虚弱无力的东西掉落那样，就这样跌落下来。「苏苏鱼」：指名为苏苏的凶猛鱼。「强行」：指不经对方同意，用强蛮之力。「翅膀折断」：指损坏了翅膀。
Otaraṇīti samuddābhimukhī otaramānā. ‘‘Ohāriṇī’’tipi pāṭho, sā samuddābhimukhī avahāriṇīti attho. Agatī yatthāti samuddamajjhaṃ sandhāyāha. Bhakkhaparikkhīṇoti parikkhīṇabhakkho. Udapatvāti khīṇe camme ca maṃse ca aṭṭhisaṅghāto ūmivegena bhinno udake nimujji. Atha so kāko udake patiṭṭhātuṃ asakkonto uppati, evaṃ uppatitvāti attho. Agatī yattha pakkhinanti yasmiṃ samuddamajjhe pakkhīnaṃ agati, tattha so evaṃ uppatito pacchimaṃ disaṃ gantvā tattha patiṭṭhaṃ alabhitvā puratthimaṃ, tato uttaraṃ, tato dakkhiṇanti catassopi disā gantvā attano patiṭṭhānaṃ na ajjhagā nāgañchīti attho. Atha vā vāyaso evaṃ uppatitvā pacchimādīsu ekekaṃ disaṃ āgañchi, dīpaṃ pana najjhāgamāti evamettha attho daṭṭhabbo. Pāpatthāti papatito. Yathā dubbalakoti yathā dubbalako pateyya, tatheva patito. Susūti susunāmakā caṇḍamacchā. Pasayhakārāti anicchamānakaṃyeva balakkārena. Vipakkhakanti viddhastapakkhakaṃ.
138「如果贪着而不肯舍弃」：如果贪着欲乐而不肯舍弃，不肯抛弃。「如同乌鸦之智的你们」：你们有着与乌鸦同等的智慧，诸佛等智者都了知这一点，这里的含义是‘知道’。「阐明义理」：指开显义理。「你也会被知晓」：你会被人们知晓。这意思是说：大王，我出于利益你的心给你教导，如果你肯做，就会投生天界；如果不做，就会沉溺在欲泥之中，在生命终结时投生地狱。就这样，你会以那个原因或者没有原因，在天界或地狱中被知晓。而我，已经脱离了一切生存状态，不再结生。
Giddhā ce na vamissantīti yadi giddhā hutvā kāme na vamissanti, na chaḍḍessanti. Kākapaññāva teti kākassa samānapaññā iti te buddhādayo paṇḍitā vidū vidanti, jānantīti attho. Atthasandassanīti atthappakāsikā. Tvañca paññāyaseti tvañca paññāyissasi. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, mayā hitakāmena tava ovādo dinno, taṃ pana tvaṃ yadi kāhasi, devaloke nibbattissasi, yadi na kāhasi, kāmapaṅke nimuggo jīvitapariyosāne niraye nibbattissasīti evaṃ tvameva tena kāraṇena vā akāraṇena vā sagge vā niraye vā paññāyissasi. Ahaṃ pana sabbabhavehi mutto appaṭisandhikoti.
139然而，在给予这个教诫时，那位辟支佛展示了一条河，展示了被那条河冲走的象尸，展示了吃尸体的乌鸦，展示了它吃完尸体后饮水的时刻，展示了看见可爱树林的时刻，展示了尸体被河流冲入大海的时刻，展示了乌鸦在大海中央、在象尸上找不到立足处而遭遇毁灭的时刻。这其中，那条河应看作是无始的轮回，被河流冲走的象尸应看作是轮回中的五种欲乐，乌鸦应看作是愚痴的凡夫，乌鸦吃完尸体饮水的时刻应看作是凡夫享受欲乐后感到喜悦的时刻，乌鸦执着于尸体时看见可爱树林，应看作是凡夫执着于欲乐时，通过听闻而见到三十八种所缘，当尸体进入大海、乌鸦无法找到立足处而遭遇毁灭的时刻，应看作是愚痴的凡夫贪着欲乐、专行恶事，无法在善法上找到立足处，而在地狱中遭受巨大毁灭。
Imaṃ pana ovādaṃ dentena paccekabuddhena nadī dassitā, tāya vuyhamānaṃ hatthikuṇapaṃ dassitaṃ, kuṇapakhādako kāko dassito, tassa kuṇapaṃ khāditvā pānīyapivanakālo dassito, ramaṇīyavanasaṇḍadassanakālo dassito, kuṇapassa nadiyā vuyhamānassa samuddapaveso dassito, samuddamajjhe kākassa hatthikuṇape patiṭṭhaṃ alabhitvā vināsaṃ pattakālo dassito. Tattha nadī viya anamataggo saṃsāro daṭṭhabbo, nadiyā vuyhamānaṃ hatthikuṇapaṃ viya saṃsāre pañca kāmaguṇā, kāko viya bālaputhujjano, kākassa kuṇapaṃ khāditvā pānīyapivanakālo viya puthujjanassa kāmaguṇe paribhuñjitvā somanassikakālo, kākassa kuṇape laggasseva ramaṇīyavanasaṇḍadassanaṃ viya puthujjanassa kāmaguṇesu laggasseva savanavasena aṭṭhatiṃsārammaṇadassanaṃ, kuṇape samuddaṃ paviṭṭhe kākassa patiṭṭhaṃ labhituṃ asakkontassa vināsaṃ pattakālo viya bālaputhujjanassa kāmaguṇagiddhassa pāpaparāyaṇassa kusaladhamme patiṭṭhaṃ labhituṃ asakkontassa mahāniraye mahāvināsapatti daṭṭhabbāti.
140他这样用譬喻给予教导后，现在为了把这个教导稳固下来、确立起来，就说了一首偈颂：
Evamassa so imāya upamāya ovādaṃ datvā idāni tameva ovādaṃ thiraṃ katvā patiṭṭhapetuṃ gāthamāha –
34三十四。
34.
142悲悯者会说一句或两句；
‘‘Ekavācampi dvivācaṃ, bhaṇeyya anukampako;
143但不应说得更多，就像仆人在主人面前一样。
Tatuttariṃ na bhāseyya, dāsovayyassa santike’’ti.
144这里的‘不应再说话’（tattha na bhāseyyā）意思是：对于不听取话语的人，如果还继续超过这一点去说话，就如同在主人家里的奴隶一样。因为奴隶不管主人听或不听，都会一直说。所以佛说‘因此不应再说话’（tatuttariṃ na bhāseyya）。
Tattha na bhāseyyāti vacanaṃ aggaṇhantassa hi tato uttariṃ bhāsamāno sāmikassa santike dāso viya hoti. Dāso hi sāmike kathaṃ gaṇhantepi aggaṇhantepi kathetiyeva. Tena vuttaṃ ‘‘tatuttariṃ na bhāseyyā’’ti.
35三十五。
35.
146这样说后，首那迦——那智慧无量的——离去；
‘‘Idaṃ vatvāna pakkāmi, soṇako amitabuddhimā;
147在空中、在虚空中间，教导了刹帝利之后。
Vehāse antalikkhasmiṃ, anusāsitvāna khattiya’’nti. –
148这是已正觉偈颂。
Ayaṃ abhisambuddhagāthā.
149这里的‘这样说后’（idaṃ vatvāna）等：比丘们，那位辟支佛因为有无量的出世间智慧，所以称为‘无量智慧者’（amitabuddhimā）。他说完这番话后，便以神力腾空而起，并说：‘如果你出家，那是你自己的事；如果你不出家，那也是你自己的事。我已经把教诫给了你，你应当不放逸。’这样教导了刹帝利之后，他就离去了。
Tattha idaṃ vatvānāti, bhikkhave, so paccekabuddho amitāya lokuttarabuddhiyā amitabuddhimā idaṃ vatvā iddhiyā uppatitvā ‘‘sace pabbajissasi, taveva, no ce pabbajissasi, taveva, dinno te mayā ovādo, appamatto hohī’’ti evaṃ anusāsitvāna khattiyaṃ pakkāmi.
150菩萨也站在那里，目送他从空中离去，直到看不见为止。当那位辟支佛从视线中消失后，菩萨生起了悚惧感，心想：‘这位婆罗门出身这么低贱，却在我这生于纯净刹帝利种姓的人头上，洒下自己脚上的尘土，腾空而去。我也应当在今天就离家出家！’于是他交还王位，渴望出家，便说了两首偈颂——
Bodhisattopi taṃ ākāsena gacchantaṃ yāva dassanapathā olokento ṭhatvā tasmiṃ cakkhupathe atikkante saṃvegaṃ paṭilabhitvā cintesi – ‘‘ayaṃ brāhmaṇo hīnajacco samāno asambhinne khattiyavaṃse jātassa mama matthake attano pādarajaṃ okiranto ākāsaṃ uppatitvā gato, mayāpi ajjeva nikkhamitvā pabbajituṃ vaṭṭatī’’ti. So rajjaṃ niyyādetvā pabbajitukāmo gāthādvayamāha –
36三十六。
36.
152“这些所谓的‘王臣’在哪里？”其中，‘王臣’是指那些给适合当国王的人灌顶、拥立为国王的人。他们其实不过是些首陀罗，以及一些‘达到有身’的人，也就是其他人中获得了有身、专讲口彩讨好的人。
‘‘Ko nume rājakattāro, suddā veyyattamāgatā;
153我要把王位交出去，我并不是贪恋王位的人，不是因王位而有所求的人。
Rajjaṃ niyyādayissāmi, nāhaṃ rajjena matthiko.
37三十七。
37.
155「今日我就要出家」，至于「谁又知道明日之死」呢？意思是：这死是今天还是明天的事，谁有能力知道呢？
‘‘Ajjeva pabbajissāmi, ko jaññā maraṇaṃ suve;
156我可别像那只愚蠢的乌鸦一样，昏了头去耽著于诸欲，成了诸欲的奴隶。
Māhaṃ kākova dummedho, kāmānaṃ vasamanvaga’’nti.
157在这里，“ko nu me”意为“这些在哪里”。“Rājakattāro”是指那些为适合王位者灌顶、立为国王的人。“Suddā veyyattamāgatā”是指首陀罗以及其他已达到有身、口唱吉祥的人。“Rajjena matthiko”是因王位而有所求者。“Ko jaññā maraṇaṃ suve”意为：谁能有能力知道这死是今日还是明日呢。
Tattha ko numeti kuhiṃ nu ime. Rājakattāroti ye rājārahaṃ abhisiñcitvā rājānaṃ karonti. Suddā veyyattamāgatāti suddā ca ye ca aññe byattabhāvaṃ āgatā mukhamaṅgalikā. Rajjena matthikoti rajjena atthiko. Ko jaññā maraṇaṃ suveti maraṇaṃ ajja vā suve vāti idaṃ ko jānituṃ samattho.
158当国王这样交出王位时，大臣们听了之后说道：
Evaṃ rajjaṃ niyyādentassa sutvā amaccā āhaṃsu –
38三十八。
38.
160你有一个年幼的儿子，就是‘长生童子’（Dīghāvu），他能让国家繁荣昌盛；
‘‘Atthi te daharo putto, dīghāvu raṭṭhavaḍḍhano;
161请为他灌顶，立他为王吧，他将成为我们的国王。
Taṃ rajje abhisiñcassu, so no rājā bhavissatī’’ti.
162接下来，以国王所说的偈颂为开头，有关‘感兴语’（udāna）的偈颂，应按照经文本身的方式来理解：
Tato paraṃ raññā vuttagāthamādiṃ katvā udānasambandhagāthā pāḷinayeneva veditabbā –
39三十九。
39.
164快把那个男孩带来，就是‘长生童子’（Dīghāvu），能让国家繁荣的人；
‘‘Khippaṃ kumāramānetha, dīghāvuṃ raṭṭhavaḍḍhanaṃ;
165我将为他灌顶，立他为王，他将成为你们的国王。
Taṃ rajje abhisiñcissaṃ, so vo rājā bhavissati.
40四十。
40.
167于是他们带来了那个男孩，就是‘长生童子’（Dīghāvu），能让国家繁荣的人；
‘‘Tato kumāramānesuṃ, dīghāvuṃ raṭṭhavaḍḍhanaṃ;
168国王见到他，便对这位独子、令人喜爱的儿子说道：
Taṃ disvā ālapī rājā, ekaputtaṃ manoramaṃ.
41四十一。
41.
170这六万个村落，一切都圆满具足……
‘‘Saṭṭhi gāmasahassāni, paripuṇṇāni sabbaso;
171儿子啊，你去治理吧，我把王位传给你。
Te putta paṭipajjasu, rajjaṃ niyyādayāmi te.
42四十二。
42.
173今天我就出家，谁知道明天会不会死？
‘‘Ajjeva pabbajissāmi, ko jaññā maraṇaṃ suve;
174但愿我不要像愚蠢的乌鸦，被诸欲所支配。
Māhaṃ kāko va dummedho, kāmānaṃ vasamanvagaṃ.
43四十三。
43.
176六万头大象，用各种装饰品庄严着；
‘‘Saṭṭhi nāgasahassāni, sabbālaṅkārabhūsitā;
177这些象群身系金腰带，披着金缕衣。
Suvaṇṇakacchā mātaṅgā, hemakappanavāsasā.
44四十四。
44.
179村长们手执长矛与象钩，骑在这些大象背上；
‘‘Ārūḷhā gāmaṇīyebhi, tomaraṅkusapāṇibhi;
180儿子啊，你去治理吧，我把王位交给你。
Te putta paṭipajjassu, rajjaṃ niyyādayāmi te.
45四十五。
45.
182今天我就出家，谁能保证明天不会死呢？
‘‘Ajjeva pabbajissāmi, ko jaññā maraṇaṃ suve;
183但愿我不像愚痴的乌鸦，被欲望牵着走。
Māhaṃ kākova dummedho, kāmānaṃ vasamanvagaṃ.
46四十六
46.
185有六万匹马，全都用各种装饰品庄严起来；
‘‘Saṭṭhi assasahassāni, sabbālaṅkārabhūsitā;
186这些马就像凭出身就是良种的信度马，跑得飞快。
Ājānīyāva jātiyā, sindhavā sīghavāhino.
47四十七
47.
188登上由村长们驾驭的、带着箭囊和弓的战车；
‘‘Ārūḷhā gāmaṇīyebhi, illiyācāpadhāribhi;
189儿子啊，你应该去治理，我把王位交付给你。
Te putta paṭipajjassu, rajjaṃ niyyādayāmi te.
48四十八
48.
191就在今天我就要出家，有谁能预知明天的死亡呢？
‘‘Ajjeva pabbajissāmi, ko jaññā maraṇaṃ suve;
192但愿我不要像一只愚痴的乌鸦那样，随逐于欲乐的掌控。
Māhaṃ kākova dummedho, kāmānaṃ vasamanvagaṃ.
49四十九。
49.
194六万辆战车，全都装备齐整，车上高高的旗帜迎风招展；
‘‘Saṭṭhi rathasahassāni, sannaddhā ussitaddhajā;
195另外还有豹皮与虎皮制成的座垫，用尽一切华美的装饰品来庄严地布置。
Dīpā athopi veyyagghā, sabbālaṅkārabhūsitā.
50五十。
50.
197由村长们驾驭着这些战车，他们手里拿着弓，身上穿着铠甲；
‘‘Ārūḷhā gāmaṇīyebhi, cāpahatthehi vammibhi;
198我的儿子啊，你就去治理吧，我将王位传让给你。
Te putta paṭipajjassu, rajjaṃ niyyādayāmi te.
51五十一。
51.
200今天我就出家，谁能预知明日之死？
‘‘Ajjeva pabbajissāmi, ko jaññā maraṇaṃ suve;
201愿我不像那愚痴的乌鸦，被欲望牵着走。
Māhaṃ kākova dummedho, kāmānaṃ vasamanvagaṃ.
52五十二。
52.
203六万头红母牛，与牛王雄牛相伴；
‘‘Saṭṭhi dhenusahassāni, rohaññā puṅgavūsabhā;
204孩子，你接受这些吧，我把王位传给你。
Tā putta paṭipajjassu, rajjaṃ niyyādayāmi te.
53五十三。
53.
206今天我就出家，谁能预知明日之死？
‘‘Ajjeva pabbajissāmi, ko jaññā maraṇaṃ suve;
207愿我不像那愚痴的乌鸦，被欲望牵着走。
Māhaṃ kākova dummedho, kāmānaṃ vasamanvagaṃ.
54五十四。
54.
209一万六千名女子，皆以一切庄严饰品装饰；
‘‘Soḷasitthisahassāni, sabbālaṅkārabhūsitā;
210她们穿着各色衣饰，佩戴着宝石耳环；
Vicitravatthābharaṇā, āmuttamaṇikuṇḍalā;
211孩子，你接受她们吧，我把王位传给你。
Tā putta paṭipajjassu, rajjaṃ niyyādayāmi te.
55五十五。
55.
213今天我就出家，谁能预知明日之死？
‘‘Ajjeva pabbajissāmi, ko jaññā maraṇaṃ suve;
214愿我不像那愚痴的乌鸦，被欲望牵着走。
Māhaṃ kākova dummedho, kāmānaṃ vasamanvagaṃ.
56五十六。
56.
216父亲啊，在我还小的时候，就听说我的母亲已经去世了。
‘‘Daharasseva me tāta, mātā matāti me sutaṃ;
217父亲啊，离开了您，我甚至很难活下去。
Tayā vinā ahaṃ tāta, jīvitumpi na ussahe.
57五十七。
57.
219就像林中的小象，跟在成年象的后面走，
‘‘Yathā āraññakaṃ nāgaṃ, poto anveti pacchato;
220穿行在山崖险谷中，无论平坦或崎岖。
Jessantaṃ giriduggesu, samesu visamesu ca.
58五十八。
58.
222我就这样拿着钵，跟在您身后走；
‘‘Evaṃ taṃ anugacchāmi, pattamādāya pacchato;
223我会容易奉养，不会成为您的负担。
Subharo te bhavissāmi, na te hessāmi dubbharo.
59五十九。
59.
225就像出海的商船，载着寻求财富的商人；
‘‘Yathā sāmuddikaṃ nāvaṃ, vāṇijānaṃ dhanesinaṃ;
226在那里，险难会攫取他们，商人可能遭遇灾难。
Vohāro tattha gaṇheyya, vāṇijā byasanī siyā.
60六十。
60.
228同样地，这个儿子是个不祥之子，是我的障碍；
‘‘Evamevāyaṃ puttakali, antarāyakaro mama;
229把这个男孩带到那增长欲乐的宫殿去吧。
Imaṃ kumāraṃ pāpetha, pāsādaṃ rativaḍḍhanaṃ.
61六十一。
61.
231那里有手戴金镯的女子，如同天女们围绕帝释天。
‘‘Tattha kambusahatthāyo, yathā sakkaṃva accharā;
232她们会在那里让他开心高兴，他也会和她们一起享受快乐。
Tā naṃ tattha ramessanti, tāhi ceso ramissati.
62六十二
62.
234然后，她们把王子带到了那增长欲乐的宫殿。
‘‘Tato kumāraṃ pāpesuṃ, pāsādaṃ rativaḍḍhanaṃ;
235姑娘们见到他，便对这位长寿、能增长国土的王子说：
Taṃ disvā avacuṃ kaññā, dīghāvuṃ raṭṭhavaḍḍhanaṃ.
63六十三
63.
237你是天神的乾闼婆，还是帝释天、城堡破坏者？
‘‘Devatānusi gandhabbo, adu sakko purindado;
238「你到底是谁？又是谁的儿子？我们怎样才能知道你这些情况呢？」
Ko vā tvaṃ kassa vā putto, kathaṃ jānemu taṃ mayaṃ.
64六十四
64.
240我不是天神，不是乾闼婆，也不是帝释天、城堡破坏者；
‘‘Namhi devo na gandhabbo, nāpi sakko purindado;
241我是迦尸王的儿子，名为长寿，能增长国土。
Kāsirañño ahaṃ putto, dīghāvu raṭṭhavaḍḍhano;
242请你们养育我，愿你们吉祥，我将成为你们的丈夫。
Mamaṃ bharatha bhaddaṃ vo, ahaṃ bhattā bhavāmi vo.
65六十五。
65.
244在那里，姑娘们对长寿、能增长国土的王子这样说：
‘‘Taṃ tattha avacuṃ kaññā, dīghāvuṃ raṭṭhavaḍḍhanaṃ;
245国王去了哪里？国王从这里去了何处？
Kuhiṃ rājā anuppatto, ito rājā kuhiṃ gato.
66六十六。
66.
247国王已越过泥沼，国王已立于干地；
‘‘Paṅkaṃ rājā atikkanto, thale rājā patiṭṭhito;
248已经走上没有荆棘、没有丛林的大道。
Akaṇḍakaṃ agahanaṃ, paṭipanno mahāpathaṃ.
67六十七
67.
250而我却已经走上了通往悲惨恶趣的道路，
‘‘Ahañca paṭipannosmi, maggaṃ duggatigāminaṃ;
251充满荆棘和丛林，那是通往悲惨恶趣的道路。
Sakaṇṭakaṃ sagahanaṃ, yena gacchanti duggatiṃ.
68六十八
68.
253欢迎您，大王，如同狮子回到山窟；
‘‘Tassa te svāgataṃ rāja, sīhasseva giribbajaṃ;
254请统治我们，大王，您是我们一切的主宰者。
Anusāsa mahārāja, tvaṃ no sabbāsamissaro’’ti.
255其中，“快”：因此，你们快快把他带来。“呼唤”：即说出“六十个村庄”等话语来呼喊。“一切庄严装饰”：那些象全都被头饰等种种庄严饰物所装饰。“金鞍覆身者”：身体被镶嵌黄金的鞍具所覆盖。“由向导率领”：对于象，指由驯象师带领。“良骏”：即能辨别该做与不该做之事者。“以种姓而言”：指属于信度种姓，出生在信度国、信度河岸边。“由向导率领”：对于马，指由驯马师带领。“持短矛与弓者”：手持短矛和弓这两种武器的人。“豹皮与虎皮”：以豹皮和虎皮为衣饰。“由向导率领”：对于车，指由车兵带领。“披甲者”：身穿铠甲的人。“红马”：红色毛色的马。“牛王雄牛”：指具有被称为‘牛王’的最胜雄牛。
Tattha khippanti tena hi naṃ sīghaṃ ānetha. Ālapīti ‘‘saṭṭhi gāmasahassānī’’tiādīni vadanto ālapi. Sabbālaṅkārabhūsitāti te nāgā sabbehi sīsūpagādīhi alaṅkārehi bhūsitā. Hemakappanavāsasāti suvaṇṇakhacitena kappanena paṭicchannasarīrā. Gāmaṇīyebhīti hatthācariyehi. Ājānīyāvāti kāraṇākāraṇavijānanakā va. Jātiyāti sindhavajātiyā sindhuraṭṭhe sindhunadītīre jātā. Gāmaṇīyebhīti assācariyehi. Illiyā cāpadhāribhīti illiyāvudhañca cāpāvudhañca dhārentehi. Dīpā athopi veyyagghāti dīpicammabyagghacammaparivārā. Gāmaṇīyebhīti rathikehi. Vammibhīti sannaddhavammehi. Rohaññāti rattavaṇṇā. Puṅgavūsabhāti usabhasaṅkhātena jeṭṭhakapuṅgavena samannāgatā.
256“当我年少时，父亲啊”：这时王子说：“父亲啊，听说在我还年少时母亲就去世了，我若离开您便活不下去了。”“幼儿”：指幼象。“游走”：即到处行走。“海中者”：指在海洋中航行的。“求财者”：指那些寻求财富的人们。“险难”：指种种险难，即往下拖拽的恶鱼，或水鬼，或漩涡。“在那里”：指在那片海中。“商人将遇灾祸”：那时那些商人就会遭遇灾难。也有读作“siyyuṃ”的。“不祥之子”：指不好的儿子，带来厄运的儿子。王子再不敢说什么了。于是国王命令大臣，说出“这个”等话。其中，“手戴金镯者”：“金”指黄金，意思是手被金饰庄严。“随意”：指随他们所愿而行。
Daharasseva me, tātāti atha naṃ kumāro, tāta, mama daharasseva sato mātā matā iti mayā sutaṃ, sohaṃ tayā vinā jīvituṃ na sakkhissāmīti āha. Pototi taruṇapotako. Jessantanti vicarantaṃ. Sāmuddikanti samudde vicarantaṃ. Dhanesinanti dhanaṃ pariyesantānaṃ. Vohāroti vicitravohāro heṭṭhākaḍḍhanako vāḷamaccho vā udakarakkhaso vā āvaṭṭo vā. Tatthāti tasmiṃ samudde. Vāṇijā byasanī siyāti atha te vāṇijā byasanappattā bhaveyyuṃ. ‘‘Siyyunti’’pi pāṭho . Puttakalīti puttalāmako puttakāḷakaṇṇī. Kumāro puna kiñci vattuṃ na visahi. Atha rājā amacce āṇāpento ‘‘ima’’ntiādimāha. Tattha kambusahatthāyoti kambusaṃ vuccati suvaṇṇaṃ, suvaṇṇābharaṇabhūsitahatthāyoti attho. Yathāti yathā icchanti, tathā karonti.
257这样说后，菩萨就在那里为他灌顶，然后送回城去。自己却独自出了园林，进入雪山，在适宜的地方搭建了一间叶屋，出家为仙人，以树林中的根和野果维持生活。大众则引导王子进入波罗奈城。王子右绕城市后，登上了宫殿。为了说明这个意思，导师说了“于是”等话。“少女们看到后说”：她们看到王子以大随从和祥瑞庄严的身份到来，那些舞女不知道“这是某某人”，便去说道：“你们奉养我吧”，意思是希望你们依从我。“泥沼”指贪欲等烦恼的泥沼。“干地”指出家。“无刺”指远离了贪欲之刺等。“无丛林”指没有那些烦恼的丛林。“大道”指已经踏上了导向天界与解脱的大道。“而”：他说，我从前走上那条错误的邪道，由此走向恶趣，现在我走的是正道。于是那些女子心想：“国王已经舍弃我们出家了，这位王子也对欲乐心生厌离的样子，如果我们不让他感到愉悦，他可能就会离家出家，我们应当做出使他欢喜的姿态。”然后她们欢喜他，说出结尾的偈颂。其中，“山窟”指幼狮所住的黄金洞窟，如同狮子王回来一般，你的到来是善来。“你为我们”：你就是我们所有人的主宰，主人。
Evaṃ vatvā mahāsatto tattheva taṃ abhisiñcāpetvā nagaraṃ pāhesi. Sayaṃ pana ekakova uyyānā nikkhamitvā himavantaṃ pavisitvā ramaṇīye bhūmibhāge paṇṇasālaṃ māpetvā isipabbajjaṃ pabbajitvā vanamūlaphalāhāro yāpesi. Mahājanopi kumāraṃ bārāṇasiṃ pavesesi. So nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā pāsādaṃ abhiruhi. Tamatthaṃ pakāsento satthā ‘‘tato’’tiādimāha. Taṃ disvā avacuṃ kaññāti taṃ mahantena parivārena sirisobhaggena āgataṃ disvā ‘‘asuko nāmeso’’ti ajānantiyova tā nāṭakitthiyo gantvā avocuṃ. Mamaṃ bharathāti mamaṃ icchatha. Paṅkanti rāgādikilesapaṅkaṃ. Thaleti pabbajjāya. Akaṇṭakanti rāgakaṇṭakādivirahitaṃ. Teheva gahanehi agahanaṃ. Mahāpathanti saggamokkhagāminaṃ mahāmaggaṃ paṭipanno. Yenāti yena micchāmaggena duggatiṃ gacchanti, taṃ ahaṃ paṭipannoti vadati. Tato tā cintesuṃ – ‘‘rājā tāva amhe pahāya pabbajito, ayampi kāmesu virattacittarūpo, sace naṃ nābhiramessāma, nikkhamitvā pabbajeyya, abhiramanākāramassa karissāmā’’ti. Atha naṃ abhinandantiyo osānagāthamāhaṃsu. Tattha giribbajanti sīhapotakānaṃ vasanaṭṭhānaṃ kañcanaguhaṃ kesarasīhassa āgataṃ viya tassa tava āgataṃ suāgataṃ. Tvaṃ noti tvaṃ sabbāsampi amhākaṃ issaro, sāmīti.
258这样说完后，她们奏起了一切乐器，表演了种种歌舞。他的荣耀变得极大，他被这荣耀所陶醉而忘了父亲，依法治理王国后，随业而去。菩萨也修成禅那与神通，在寿命结束时往生梵天界。
Evañca pana vatvā sabbā tūriyāni paggaṇhiṃsu, nānappakārāni naccagītāni pavattiṃsu . Yaso mahā ahosi, so yasamadamatto pitaraṃ na sari, dhammena rajjaṃ kāretvā yathākammaṃ gato. Bodhisattopi jhānābhiññā nibbattetvā āyupariyosāne brahmalokūpago ahosi.
259导师作了这个法的开示后，说道：“比丘们，并非只有现在，过去如来也曾经出离，完成了伟大的出离。”随后这样总结本生故事：“那时，那位辟支佛般涅槃了，儿子是罗睺罗童子，其余在场的大众就是佛陀的随行众，而降敌国王就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi tathāgato mahābhinikkhamanaṃ nikkhantoyevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā paccekabuddho parinibbāyi, putto rāhulakumāro ahosi , sesaparisā buddhaparisā, arindamarājā pana ahameva ahosi’’nti.
261苏那迦本生注释（Soṇakajātakavaṇṇanā）第一。
Soṇakajātakavaṇṇanā paṭhamā.
260[530] 2. 桑基洽本生注释
[530] 2. Saṃkiccajātakavaṇṇanā
261“看见坐在那里的国王”——这是导师住在耆婆芒果园时，针对阿阇世杀父的业而说的。原来，阿阇世依靠提婆达多，听从他的话杀了父亲，在提婆达多分裂僧团结束、他的随众离散之后，阿阇世患了病，心想：“我要去向如来请求宽恕。”当他乘着轿舆前往舍卫城，在祇园门口听到提婆达多成为正自觉者的对立者而钻入地下、变成无间地狱的归宿者的事之后，便恐惧地想：“提婆达多成为正自觉者的对立者，钻入地下，成了无间地狱的归宿者，我也依靠他杀了持法、法王的父亲，我难道也会钻入地下吗？”他如此恐惧，对王权的荣华感受不到心的喜悦。他想：“我要小睡一会儿。”刚进入睡眠，他就像被按入九由旬深的大地里，被铁桩捶打一般，又像被群狗撕裂啃食一般，发出恐怖的叫声而惊醒。
Disvā nisinnaṃ rājānanti idaṃ satthā jīvakambavane viharanto ajātasattussa pitughātakammaṃ ārabbha kathesi. So hi devadattaṃ nissāya tassa vacanena pitaraṃ ghātāpetvā devadattassa saṅghabhedāvasāne bhinnaparisassa roge uppanne ‘‘tathāgataṃ khamāpessāmī’’ti mañcasivikāya sāvatthiṃ gacchantassa jetavanadvāre pathaviṃ paviṭṭhabhāvaṃ sutvā ‘‘devadatto sammāsambuddhassa paṭipakkho hutvā pathaviṃ pavisitvā avīciparāyaṇo jāto, mayāpi taṃ nissāya pitā dhammiko dhammarājā ghātito, ahampi nu kho pathaviṃ pavisissāmī’’ti bhīto rajjasiriyā cittassādaṃ na labhi, ‘‘thokaṃ niddāyissāmī’’ti niddaṃ upagatamattova navayojanabahalāyaṃ ayamahāpathaviyaṃ pātetvā ayasūlehi koṭṭiyamāno viya sunakhehi luñjitvā khajjamāno viya bheravaravena viravanto uṭṭhāti.
262后来有一天，在迦刺底迦月的斋日，阿阇世由众大臣围绕，观察自己的荣华，心想：“我父亲的荣华比这更大，像那样的法王，我竟依靠提婆达多把他杀了。”他这样想的时候，身上发起热恼，整个身体汗水淋漓。于是他又想：“谁能消除我的这种恐惧呢？除了十力之外没有别人了。”他知道这一点后，又想：“我对如来犯有大过，谁肯带我去拜见他呢？”思量之后，他发现除了耆婆再无其他人，便让人带耆婆来，设法前去。他发出感兴语说：“啊，这澄明的月夜真是怡人！”然后说：“今天我们该去亲近哪位沙门或婆罗门呢？”当富兰那的声闻等述说富兰那等人的功德时，他不采纳那些话，转而问耆婆。耆婆演说如来的功德，对他说：“请陛下亲近那位世尊吧！”他命令备好象车后，前往耆婆芒果园，走到如来面前，顶礼。如来对他作了亲切的问候，之后他询问现见的沙门果。他听闻了如来甘甜的沙门果法谈，在说法结束时表明自己已成为近事男，请求如来宽恕后离去。从此以后，他作布施、持戒，与如来保持亲近，听闻甘美的法谈，依凭善知识的亲近，畏惧得以消除，汗毛倒竖的惊恐也消失了，获得了心的喜悦，安乐于四种威仪之中。
Athekadivasaṃ komudiyā cātumāsiniyā amaccagaṇaparivuto attano yasaṃ oloketvā ‘‘mama pitu yaso ito mahantataro, tathārūpaṃ nāma ahaṃ dhammarājānaṃ devadattaṃ nissāya ghātesi’’nti cintesi. Tassevaṃ cintentasseva kāye ḍāho uppajji, sakalasarīraṃ sedatintaṃ ahosi. Tato ‘‘ko nu kho me imaṃ bhayaṃ vinodetuṃ sakkhissatī’’ti cintetvā ‘‘ṭhapetvā dasabalaṃ añño natthī’’ti ñatvā ‘‘ahaṃ tathāgatassa mahāparādho, ko nu kho maṃ netvā dassessatī’’ti cintento ‘‘na añño koci aññatra jīvakā’’ti sallakkhetvā tassa gahetvā gamanūpāyaṃ karonto ‘‘ramaṇīyā vata, bho, dosinā rattī’’ti udānaṃ udānetvā ‘‘kaṃ nu khvajja samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā payirupāseyyāmī’’ti vatvā pūraṇasāvakādīhi pūraṇādīnaṃ guṇe kathite tesaṃ vacanaṃ anādiyitvā jīvakaṃ paṭipucchitvā tena tathāgatassa guṇaṃ kathetvā ‘‘taṃ devo bhagavantaṃ payirupāsatū’’ti vutto hatthiyānāni kappāpetvā jīvakambavanaṃ gantvā tathāgataṃ upasaṅkamitvā vanditvā tathāgatena katapaṭisanthāro sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ pucchitvā tathāgatassa madhuraṃ sāmaññaphaladhammadesanaṃ (dī. ni. 1.150 ādayo) sutvā suttapariyosāne upāsakattaṃ paṭiveditvā tathāgataṃ khamāpetvā pakkāmi. So tato paṭṭhāya dānaṃ dento sīlaṃ rakkhanto tathāgatena saddhiṃ saṃsaggaṃ katvā madhuradhammakathaṃ suṇanto kalyāṇamittasaṃsaggena pahīnabhayo vigatalomahaṃso hutvā cittassādaṃ paṭilabhitvā sukhena cattāro iriyāpathe kappesi.
263有一天，在法堂里，大家提起了话头：‘诸位贤友，阿阇世造了杀父之业后，陷入了恐惧，依仗王权的荣华也得不到心的喜悦，在一切行住坐卧的姿态中都感受着痛苦；如今他亲近了如来，靠着与善知识的交往，恐惧已经消除，正安享着自在之乐呢。’导师来了之后，问道：‘诸比丘，你们现在聚在一起，是在谈论什么话题呢？’当被告知‘是在谈这些内容’后，导师说：‘诸比丘，不只是现在，过去他也曾造下杀父之业，依止我才得以安稳入睡。’说完，便讲起了过去的事情。
Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, ajātasattu pitughātakammaṃ katvā bhayappatto ahosi, rajjasiriṃ nissāya cittassādaṃ alabhanto sabbairiyāpathesu dukkhaṃ anubhoti, so dāni tathāgataṃ āgamma kalyāṇamittasaṃsaggena vigatabhayo issariyasukhaṃ anubhotī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa pitughātakammaṃ katvā maṃ nissāya sukhaṃ sayī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
264在过去，波罗奈由梵授王治理国家时，他得了一个儿子，取名为梵授王子。那时，菩萨在国师的家中结生，他一出生，大家便给他取名叫做‘桑基洽童子’。这两个孩子一同在王宫里长大，彼此成了要好的伙伴。成年后，他们一起去得叉尸罗，学遍了所有技艺之后，又回来了。那时，国王把副王之位给了自己的儿子，菩萨也就一直随侍在副王身边。有一天，副王见到父王去御花园游玩时那极为盛大的排场，便对它生起了贪欲，他心里盘算着：‘我的父亲就像我的兄弟一样，假如我等着看他去世，等到我年迈时才能得到王位，可到了那个时候，就算得到了王位，又有什么用呢？不如把父王杀掉，直接把王位夺过来。’于是他就把这个念头告诉了菩萨。菩萨劝阻他说：‘朋友，杀父之业实在太过重大，那是一条通往地狱的路，万万做不得，你可千万别这么干！’但副王还是一而再，再而三地对他提起这个计划。直到被菩萨坚决制止了三次之后，他便去找自己的亲信随从密谋，那些随从也答应了下来，并且开始谋划杀害国王的具体方法。菩萨得知这件事后，心想：‘我再也不能跟这些人共处了。’他连父母都没有辞别，就从首座城门直接离开了。他进入雪山，出家做了仙人，修成了禅那与神通，栖居在森林之中，以野果树根为食，安住于那里。
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatto rajjaṃ kārento brahmadattakumāraṃ nāma puttaṃ paṭilabhi. Tadā bodhisatto purohitassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi, jātassevassa ‘‘saṃkiccakumāro’’ti nāmaṃ kariṃsu. Te ubhopi rājanivesane ekatova vaḍḍhiṃsu. Aññamaññaṃ sahāyakā hutvā vayappattā takkasilaṃ gantvā sabbasippāni uggaṇhitvā paccāgamiṃsu. Atha rājā puttassa uparajjaṃ adāsi. Bodhisattopi uparājasseva santike ahosi. Athekadivasaṃ uparājā pitu uyyānakīḷaṃ gacchantassa mahantaṃ yasaṃ disvā tasmiṃ lobhaṃ uppādetvā ‘‘mayhaṃ pitā mama bhātikasadiso, sace etassa maraṇaṃ olokessāmi, mahallakakāle rajjaṃ labhissāmi, tadā laddhenapi rajjena ko attho, pitaraṃ māretvā rajjaṃ gaṇhissāmī’’ti cintetvā bodhisattassa tamatthaṃ ārocesi. Bodhisatto, ‘‘samma, pitughātakammaṃ nāma bhāriyaṃ, nirayamaggo, na sakkā etaṃ kātuṃ, mā karī’’ti paṭibāhi. So punappunampi kathetvā yāvatatiyaṃ tena paṭibāhito pādamūlikehi saddhiṃ mantesi. Tepi sampaṭicchitvā rañño māraṇūpāyaṃ vīmaṃsiṃsu. Bodhisatto taṃ pavattiṃ ñatvā ‘‘nāhaṃ etehi saddhiṃ ekato bhavissāmī’’ti mātāpitaro anāpucchitvāva aggadvārena nikkhamitvā himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññā nibbattetvā vanamūlaphalāhāro vihāsi.
265在菩萨离开之后，那位王子就杀了自己的父王，享受着极大的荣华。当他听说‘桑基洽童子出家做仙人了’的消息后，很多善男子也纷纷离家，到菩萨跟前出了家。菩萨被一大群仙人簇拥着，住在那里，所有这些仙人都成功修得了等至。再说那位国王，杀害了父亲之后，只是享受了很短时间的王权之乐，从那以后，他就一直活在恐惧里，内心得不到丝毫安乐，活像在地狱里遭受业报折磨一般。他忆念起菩萨，心里想：‘我的那位好朋友阻止我说“杀父的业极重，不要做”，但他虽然没能成功说服我接受他的话，却让自己清白无染地远走高飞了。如果当时他在这里，是不会让我去犯下这杀父大业的，而且也能帮我拔除这份恐惧。如今他到底住在什么地方呢？假如我能打听到他的住处，一定要把他礼请回来。不过，又有谁能告诉我他的住处呢？’从那以后，无论是在后宫还是在朝堂之上，他总是不停地赞叹菩萨的德行。
Rājakumāropi tasmiṃ gate pitaraṃ mārāpetvā mahantaṃ yasaṃ anubhavi. ‘‘Saṃkiccakumāro kira isipabbajjaṃ pabbajito’’ti sutvā bahū kulaputtā nikkhamitvā tassa santike pabbajiṃsu. So mahatā isigaṇena parivuto tattha vasi. Sabbepi samāpattilābhinoyeva. Rājāpi pitaraṃ māretvā appamattakaṃyeva kālaṃ rajjasukhaṃ anubhavitvā tato paṭṭhāya bhīto cittassādaṃ alabhanto niraye kammakaraṇappatto viya ahosi. So bodhisattaṃ anussaritvā ‘‘sahāyo me ‘pitughātakammaṃ bhāriyaṃ, mā karī’ti paṭisedhetvā maṃ attano kathaṃ gāhāpetuṃ asakkonto attānaṃ niddosaṃ katvā palāyi. Sace so idha abhavissa , na me pitughātakammaṃ kātuṃ adassa, idampi me bhayaṃ hareyya, kahaṃ nu kho so etarahi viharati. Sace tassa vasanaṭṭhānaṃ jāneyyaṃ, pakkosāpeyyaṃ, ko nu kho me tassa vasanaṭṭhānaṃ āroceyyā’’ti cintesi. So tato paṭṭhāya antepure ca rājasabhāyañca bodhisattasseva vaṇṇaṃ bhāsati.
266就这样，时光流转，菩萨心里想到：‘国王还惦记着我，我应该去那里为他说法，让他摆脱恐惧，然后再回来。’于是，他在雪山住了五十年之后，便由五百位苦行者围绕，从空中飞了过来，降落在名叫‘近林’的御花园里。着陆后，他就在仙众的围绕下，坐在一块平整的石板上。守园人看到了他，上前恭敬地询问：‘尊者，请问众仙的导师尊姓大名？’当听到‘名字叫做桑基洽智者’时，他自己也认出了菩萨，随即恳求道：‘尊者，在我去请国王来此的这段时间，请您务必留在这里，我们的国王非常渴望见到您。’说完，他便火速赶往王宫，把菩萨已经到来的消息禀告给了国王。国王随即前往菩萨的所在之处，奉上恰如其分的供养之后，提出了自己的困惑。为了阐明这其中的含义，导师说出了以下的偈颂——
Evaṃ addhāne gate bodhisatto ‘‘rājā maṃ sarati, mayā tattha gantvā tassa dhammaṃ desetvā taṃ nibbhayaṃ katvā āgantuṃ vaṭṭatī’’ti paṇṇāsa vassāni himavante vasitvā pañcasatatāpasaparivuto ākāsenāgantvā dāyapasse nāma uyyāne otaritvā isigaṇaparivuto silāpaṭṭe nisīdi. Uyyānapālo taṃ disvā ‘‘bhante, gaṇasatthā konāmo’’ti pucchitvā ‘‘saṃkiccapaṇḍito nāmā’’ti ca sutvā sayampi sañjānitvā ‘‘bhante, yāvāhaṃ rājānaṃ ānemi, tāva idheva hotha, amhākaṃ rājā tumhe daṭṭhukāmo’’ti vatvā vegena rājakulaṃ gantvā tassa āgatabhāvaṃ rañño ārocesi. Rājā tassa santikaṃ gantvā kattabbayuttakaṃ upahāraṃ katvā pañhaṃ pucchi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
69六十九
69.
268看见坐着的国王，梵授，车乘中的最胜者；
‘‘Disvā nisinnaṃ rājānaṃ, brahmadattaṃ rathesabhaṃ;
269当时，那位对他心怀怜悯的人，向他禀告了。
Athassa paṭivedesi, yassāsi anukampako.
70七十
70.
271这位桑基洽已经到达，他是众多仙人中备受敬重的一位；
‘‘Saṃkiccāyaṃ anuppatto, isīnaṃ sādhusammato;
272请你急速出迎，快去拜见大仙吧。
Taramānarūpo niyyāhi, khippaṃ passa mahesinaṃ.
71七十一。
71.
274于是国王急忙登上备好的战车；
‘‘Tato ca rājā taramāno, yuttamāruyha sandanaṃ;
275被朋友和大臣们围绕，这位车乘之最（或：车乘之尊）出发了。
Mittāmaccaparibyūḷho, agamāsi rathesabho.
72七十二。
72.
277放下了五样王权标志，这位迦尸国的繁荣者——
‘‘Nikkhippa pañca kakudhāni, kāsīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano;
278拂尘、头巾、剑、伞和鞋。
Vālabījanimuṇhīsaṃ, khaggaṃ chattañcupāhanaṃ.
73七十三。
73.
280国王从车上下来，把车篷放好；
‘‘Oruyha rājā yānamhā, ṭhapayitvā paṭicchadaṃ;
281他坐在林园的一边，走近桑基洽。
Āsīnaṃ dāyapassasmiṃ, saṃkiccamupasaṅkami.
74七十四。
74.
283国王走上前去，与那位仙人互相问候；
‘‘Upasaṅkamitvā so rājā, sammodi isinā saha;
284交谈过后，国王坐在一旁。
Taṃ kathaṃ vītisāretvā, ekamantaṃ upāvisi.
75七十五。
75.
286国王坐在一旁后，这时他认为是时候了。
‘‘Ekamantaṃ nisinnova, atha kālaṃ amaññatha;
287于是，他开始询问那些恶业：
Tato pāpāni kammāni, pucchituṃ paṭipajjatha.
76七十六。
76.
289“我要请教桑基洽仙人，他是众仙人中公认的善者；
‘‘Isiṃ pucchāma saṃkiccaṃ, isīnaṃ sādhusammataṃ;
290他坐在达耶帕萨园林，被仙众围绕。”
Āsīnaṃ dāyapassasmiṃ, isisaṅghapurakkhataṃ.
77七十七。
77.
292那些违犯法的人，死后会去往什么趣处？
‘‘Kaṃ gatiṃ pecca gacchanti, narā dhammāticārino;
293我已经违越了法，请对我这个询问者说明这件事。”
Aticiṇṇo mayā dhammo, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.
294在那里，“disvā”的意思是：比丘们，那个守园人看见国王坐在国王的会议厅里，于是向他报告；他说着“yassāsī”而告知，这就是其中的含义。“yassāsī”的意思：大王，你一直慈悯、心地柔软的那位，你经常称赞其种姓的那人，这个桑基洽在诸仙之中得到了善好的认可，已经来到了你的园林，坐在石板上，被仙众围绕，就像一尊金像那样坐着。“taramānarūpo”的意思：大王，出家者不会执著于家族或团体，他们随时都可能离开您而踏上旅途，因此，请您快点动身，赶紧出去看看吧！由于寻求大戒等功德，所以称为大仙。
Tattha disvāti, bhikkhave, so uyyānapālo rājānaṃ rājasabhāyaṃ nisinnaṃ disvā athassa paṭivedesi, ‘‘yassāsī’’ti vadanto ārocesīti attho. Yassāsīti, mahārāja, yassa tvaṃ anukampako muducitto ahosi, yassa abhiṇhaṃ vaṇṇaṃ payirudāhāsi, so ayaṃ saṃkicco isīnaṃ antare sādhu laddhakoti sammato anuppatto tava uyyāne silāpaṭṭe isigaṇaparivuto kañcanapaṭimā viya nisinno. Taramānarūpoti, mahārāja, pabbajitā nāma kule vā gaṇe vā alaggā tumhākaṃ gacchantānaññeva pakkameyyuṃ, tasmā taramānarūpo khippaṃ niyyāhi, mahantānaṃ sīlādiguṇānaṃ esitattā passa mahesinaṃ.
295“Tato”指的是：比丘们，那位国王听了他的话之后，紧接着就发生了下面这件事。“放下”（Nikkhippā）是指他放下了。据说，当他来到园林门口时，心中生起了这个念头：“出家人是值得恭敬尊重的，以掉举不庄重的姿态去见桑基洽苦行僧那样的修行者，是不合适的。”于是，他卸除了这五样国王的象征物：镶嵌宝石的、有摩尼宝交头的金柄拂尘，金制的头巾带，妥善收藏的吉祥剑，白色伞盖，以及金鞋。经文因此说“放下”。“Paṭicchada”是指他把那些国王象征物整理好，交到库房官员的手中。“Dāyapassasmiṃ”是指一个叫这个名字的园林。“Atha kālaṃ amaññathā”的意思是，那时他心里想：“现在，是时候了，该我提问问题了。”不过，在经文中用的是“yathākālaṃ”，意思是：他根据合适的时机来提问，所以称为“适时”。“Paṭipajjathā”就是指他这样去做了，他提问了。“Pecca”是指死亡之后，或者是“他世”的同义词，所以这个地方的意思就是“在他世”。“Mayā”这一句的意思是：大德，我是如此地违背了善行，犯下了杀害父亲的恶业。请您告诉我，杀害父亲的人会堕入哪一道？他们会在哪一处地狱里受苦受报？
Tatoti, bhikkhave, so rājā tassa vacanaṃ sutvā tato tassa vacanato anantarameva. Nikkhippāti nikkhipitvā tassa kira uyyānadvāraṃ patvāva etadahosi – ‘‘pabbajitā nāma garuṭṭhāniyā, saṃkiccatāpasassa santikaṃ uddhatavesena gantuṃ ayutta’’nti. So maṇicittasuvaṇṇadaṇḍaṃ vālabījaniṃ, kañcanamayaṃ uṇhīsapaṭṭaṃ, suparikkhittaṃ maṅgalakhaggaṃ, setacchattaṃ , sovaṇṇapādukāti imāni pañca rājakakudhabhaṇḍāni apanesi. Tena vuttaṃ ‘‘nikkhippā’’ti. Paṭicchadanti tameva rājakakudhabhaṇḍaṃ ṭhapayitvā bhaṇḍāgārikassa hatthe datvā. Dāyapassasminti evaṃnāmake uyyāne. Atha kālaṃ amaññathāti atha so idāni me pañhaṃ pucchituṃ kāloti jāni. Pāḷiyaṃ pana ‘‘yathākāla’’nti āgataṃ, tassa kālānurūpena pañhapucchanaṃ amaññathāti attho. Paṭipajjathāti paṭipajji. Peccāti paṭigantvā, paralokassa vā nāmetaṃ, tasmā paraloketi attho. Mayāti, bhante, mayā sucaritadhammo aticiṇṇo pitughātakammaṃ kataṃ, taṃ me akkhāhi, kaṃ gatiṃ pitughātakā gacchanti, katarasmiṃ niraye paccantīti pucchati.
296菩萨听了他的话之后，说：“既然如此，大王，您就听着吧。”然后便先给予了教诫。世尊阐明这层意思时，说道：
Taṃ sutvā bodhisatto ‘‘tena hi, mahārāja, suṇohī’’ti vatvā ovādaṃ tāva adāsi. Satthā tamatthaṃ pakāsento āha –
78七十八。
78.
298仙人桑基洽这样说道，对那位增长迦尸国的君王：
‘‘Isī avaca saṃkicco, kāsīnaṃ raṭṭhavaḍḍhanaṃ;
299“大王，您正坐在达耶帕萨园林，请听我说。
Āsīnaṃ dāyapassasmiṃ, mahārāja suṇohi me.
79七十九。
79.
301对于走在非道上的人，若有人教示他正道，
‘‘Uppathena vajantassa, yo maggamanusāsati;
302而他若能听从那个人的话，他的道上就不会有刺。
Tassa ce vacanaṃ kayirā, nāssa maggeyya kaṇṭako.
80八十。
80.
304对于行于非正法的人，若有人教示他法，
‘‘Adhammaṃ paṭipannassa, yo dhammamanusāsati;
305而他若能听从那个人的话，他就不会堕入恶趣。”
Tassa ce vacanaṃ kayirā, na so gaccheyya duggati’’nti.
306在这里，“非道”是指被盗贼盘踞的道路。“教示正道”是指告知安稳之道。“他的道上就不会有刺”的意思是：那位遵行教诫的男子，他的面前不会见到强盗的刺。所说的“法”是指善行之法。“他不会”是指那位男子不会堕入地狱等种种悲惨的趣处。大王啊，非正法确实就像非道，善行法确实就像安稳之道。然而你先前对我说“我要杀了父王，自己当国王”，被我阻止，你却不肯听我的话，杀了父王，如今才为此忧愁。不听从智者教诫的人，就等于走上了盗贼之路，会遭遇巨大的灾难。
Tattha uppathenāti corehi pariyuṭṭhitamaggena. Maggamanusāsatīti khemamaggaṃ akkhāti. Nāssa maggeyya kaṇṭakoti tassa ovādakarassa purisassa mukhaṃ corakaṇṭako na passeyya. Yo dhammanti yo sucaritadhammaṃ. Na soti so puriso nirayādibhedaṃ duggatiṃ na gaccheyya. Uppathasadiso hi, mahārāja, adhammo, khemamaggasadiso sucaritadhammo, tvaṃ pana pubbe ‘‘pitaraṃ ghātetvā rājā homī’’ti mayhaṃ kathetvā mayā paṭibāhito mama vacanaṃ akatvā pitaraṃ ghātetvā idāni socasi, paṇḍitānaṃ ovādaṃ akaronto nāma coramaggapaṭipanno viya mahābyasanaṃ pāpuṇātīti.
307这样给了他教诫之后，继续进一步说法时，说道：
Evamassa ovādaṃ datvā upari dhammaṃ desento āha –
81八十一。
81.
309“大王，法是道，而非正法则是非道。
‘‘Dhammo patho mahārāja, adhammo pana uppatho;
310非正法把人带向地狱，法使人到达善趣。”
Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggatiṃ.
82八十二。
82.
312行非法的国王啊，那些过着不平坦生活的人，
‘‘Adhammacārino rāja, narā visamajīvino;
313他们死后会去往什么趣处——请您听我说，就在地狱里。
Yaṃ gatiṃ pecca gacchanti, niraye te suṇohi me.
83八十三。
83.
315等活、黑绳、众合，还有两个号叫，
‘‘Sañjīvo kāḷasutto ca, saṅghāto dve ca roruvā;
316接下来是另一个大号叫，以及焦热与大焦热。
Athāparo mahāvīci, tāpano ca patāpano.
84八十四。
84.
318就是这样，这八个地狱被说成极难超越；
‘‘Iccete aṭṭha nirayā, akkhātā duratikkamā;
319那里充斥着恶业者，每一个都各有十六种增盛地狱。
Ākiṇṇā luddakammehi, paccekā soḷasussadā.
85八十五。
85.
321被吝啬灼烧，非常可怕，充满火焰，极度恐怖；
‘‘Kadariyatāpanā ghorā, accimanto mahabbhayā;
322令人毛发竖立，可怖、让人畏惧、痛苦。
Lomahaṃsanarūpā ca, bhesmā paṭibhayā dukhā.
86八十六。
86.
324它有四角、四门，被精确地划分成各个部分并测量；
‘‘Catukkaṇṇā catudvārā, vibhattā bhāgaso mitā;
325四周被铁墙围绕，上面覆盖着铁。
Ayopākārapariyantā, ayasā paṭikujjitā.
87八十七。
87.
327它们的地面是铁制的，燃烧着，充满火焰；
‘‘Tesaṃ ayomayā bhūmi, jalitā tejasā yutā;
328四周一百由旬，火焰完全覆盖，一直遍布。
Samantā yojanasataṃ, phuṭā tiṭṭhanti sabbadā.
88八十八。
88.
330他们堕入地狱，脚上头下；
‘‘Ete patanti niraye, uddhaṃpādā avaṃsirā;
331他们是冒犯自制苦行者的人。
Isīnaṃ ativattāro, saññatānaṃ tapassinaṃ.
89八十九。
89.
333他们这些杀生者遭受煎熬，如同被剖开的鱼；
‘‘Te bhūnahuno paccanti, macchā bilakatā yathā;
334无数年间，这些作恶的人们。
Saṃvacchare asaṅkheyye, narā kibbisakārino.
90九十。
90.
336身体一直燃烧，里里外外全在烧。
‘‘Ḍayhamānena gattena, niccaṃ santarabāhiraṃ;
337想逃脱的人，找不到地狱的出口。
Nirayā nādhigacchanti, dvāraṃ nikkhamanesino.
91九十一。
91.
339他们向东边跑，然后又向西边跑；
‘‘Puratthimena dhāvanti, tato dhāvanti pacchato;
340他们也往北边跑，接着又往南边跑；
Uttarenapi dhāvanti, tato dhāvanti dakkhiṇaṃ;
341不管他们跑向哪一扇门，那扇门就立刻关上。
Yaṃ yañhi dvāraṃ gacchanti, taṃ tadeva pidhīyare.
92九十二。
92.
343经过许多千年，那些堕入地狱的人们；
‘‘Bahūni vassasahassāni, janā nirayagāmino;
344举起手臂哀哭着，遭遇了无尽的痛苦。
Bāhā paggayha kandanti, patvā dukkhaṃ anappakaṃ.
93九十三。
93.
346如同被激怒的毒蛇，充满威势，难以逾越；
‘‘Āsīvisaṃva kupitaṃ, tejassiṃ duratikkamaṃ;
347不应侵犯那些相貌良善、自我克制、修习苦行的人。
Na sādhurūpe āsīde, saññatānaṃ tapassinaṃ.
94九十四。
94.
349身量巨大、力大无比的弓箭手，名为阿周那，是凯卡迦之王；
‘‘Atikāyo mahissāso, ajjuno kekakādhipo;
350那个拥有千臂的家伙被斩断了，因为他侵犯了乔达摩仙人。
Sahassabāhu ucchinno, isimāsajja gotamaṃ.
95九十五。
95.
352丹达基王把尘土撒向清净无尘、身形消瘦的瓦洽仙人；
‘‘Arajaṃ rajasā vacchaṃ, kisaṃ avakiriya daṇḍakī;
353那位国王就像从根部砍断的棕榈树一样，归于非有。
Tālova mūlato chinno, sa rājā vibhavaṅgato.
96九十六。
96.
355摩阇伤害了有声望的摩登伽仙人的心，
‘‘Upahacca manaṃ majjho, mātaṅgasmiṃ yasassine;
356他连同所有眷属都被消灭，那里化成了一片森林。
Sapārisajjo ucchinno, majjhāraññaṃ tadā ahu.
97九十七。
97.
358安达卡维努诸人侵犯了黑岛衍那仙人之后；
‘‘Kaṇhadīpāyanāsajja, isiṃ andhakaveṇḍayo;
359他们用杵互相击杀之后，投生到了阎魔的裁决处。
Aññoññaṃ musalā hantvā, sampattā yamasādhanaṃ.
98九十八。
98.
361往昔，这个众生曾依于仙人，游行于空中。
‘‘Athāyaṃ isinā satto, antalikkhacaro pure;
362因为心意卑下，他钻入大地，只达到钵口边缘那么深。
Pāvekkhi pathaviṃ cecco, hīnatto pattapariyāyaṃ.
99九十九。
99.
364因此，智者不会赞叹随顺欲望而行。
‘‘Tasmā hi chandāgamanaṃ, nappasaṃsanti paṇḍitā;
365应以无嗔恚之心，说与真实相应的话语。
Aduṭṭhacitto bhāseyya, giraṃ saccūpasaṃhitaṃ.
100一百。
100.
367如果有人用染污的心，去注视具足明行的牟尼，
‘‘Manasā ce paduṭṭhena, yo naro pekkhate muniṃ;
368那么他将堕入下方地狱。
Vijjācaraṇasampannaṃ, gantā so nirayaṃ adho.
101一百零一。
101.
370那些辱骂长老且言行粗暴的人，
‘‘Ye vuḍḍhe paribhāsanti, pharusūpakkamā janā;
371他们将没有子孙，没有继承人，如同多罗树桩一般断绝。
Anapaccā adāyādā, tālavatthu bhavanti te.
102一百零二。
102.
373如果有人杀害已经完成应作之事的出家大仙，
‘‘Yo ca pabbajitaṃ hanti, katakiccaṃ mahesinaṃ;
374他将堕入黑绳地狱，在那里长久地受煎熬。
Sa kāḷasutte niraye, cirarattāya paccati.
103一百零三。
103.
376如果一位国王住于非法，那他便是破坏国土的野兽。
‘‘Yo ca rājā adhammaṭṭho, raṭṭhaviddhaṃsano mago;
377他折磨地方的人民后，死后便会在炎热地狱里受苦。
Tāpayitvā janapadaṃ, tāpane pecca paccati.
104一百零四。
104.
379在那地狱中，他将持续受苦百千天年。
‘‘So ca vassasahassāni, sataṃ dibbāni paccati;
380他被火焰群包围着，感受着痛苦的感受。
Accisaṅghapareto so, dukkhaṃ vedeti vedanaṃ.
105一百零五。
105.
382从他的身体中，那火顶髻散发出明亮的光辉。
‘‘Tassa aggisikhā kāyā, niccharanti pabhassarā;
383食火者的肢体、毛发和指甲，全都被烈火焚烧。
Tejobhakkhassa gattāni, lomehi ca nakhehi ca.
106一〇六
106.
385身体持续焚烧，内外同时受着煎熬，
‘‘Ḍayhamānena gattena, niccaṃ santarabāhiraṃ;
386被痛苦逼迫而放声吼叫，犹如被刺棒戳伤的大象。
Dukkhābhitunno nadati, nāgo tuttaṭṭito yathā.
107一〇七
107.
388无论谁因贪欲而杀害父亲，或因嗔怒而杀害下劣之人，
‘‘Yo lobhā pitaraṃ hanti, dosā vā purisādhamo;
389他都将在黑绳地狱中，长久地受着煎熬。
Sa kāḷasutte niraye, cirarattāya paccati.
108一〇八
108.
391这样一个人在铜锅里被煮透，煮熟后他们又用矛刺击那无皮的身体。
‘‘Sa tādiso paccati lohakumbhiyaṃ, pakkañca sattīhi hananti nittacaṃ;
392弄瞎他的眼，让他吃粪喝尿，再把这样的人沉进碱水里。
Andhaṃ karitvā muttakarīsabhakkhaṃ, khāre nimujjanti tathāvidhaṃ naraṃ.
109一百零九。
109.
394灼热沸腾的铜丸，以及被长久烈火烤得通红的铁犁；
‘‘Tattaṃ pakkuthitamayoguḷañca, dīghe ca phāle cirarattatāpite;
395狱卒们用捆绑的绳索拿起这些刑具，塞入罪人张开的嘴里。
Vikkhambhamādāya vibandharajjubhi, vivaṭe mukhe sampavisanti rakkhasā.
110一百一十。
110.
397母犬、输那、豺狼和秃鹫，还有铁嘴的乌鸦群等飞禽；
‘‘Sāmā ca soṇā sabalā ca gijjhā, kākolasaṅghā ca dijā ayomukhā;
398它们聚在一起啄食那挣扎的人，撕开他的舌头，啖食那带血的残肉。
Saṅgamma khādanti vipphandamānaṃ, jivhaṃ vibhajja vighāsaṃ salohitaṃ.
111此处为第一百一十一节注释。
111.
400罗刹们敲打着那个肢体破碎、被烧焦的人，四处游荡；
‘‘Taṃ daḍḍhatālaṃ paribhinnagattaṃ, nippothayantā anuvicaranti rakkhasā;
401确实，对这些受苦的人而言，他们的喜乐反而更为殊胜；他们就住在这种地狱之中；
Ratī hi tesaṃ dukhino panītare, etādisasmiṃ niraye vasanti;
402无论谁在此世间杀害父亲。
Ye keci loke idha pettighātino.
112此处为第一百一十二节注释。
112.
404儿子杀害母亲后，从此处前往阎魔的领域；
‘‘Putto ca mātaraṃ hantvā, ito gantvā yamakkhayaṃ;
405极度地遭受着痛苦，成为自己「业」的果报的承受者。
Bhusamāpajjate dukkhaṃ, attakammaphalūpago.
113此处为第一百一十三节注释。
113.
407力量极强的非人们，对那杀害了自己母亲的人，
‘‘Amanussā atibalā, hantāraṃ janayantiyā;
408用铁制的鬃刺，一遍又一遍地折磨他。
Ayomayehi vālehi, pīḷayanti punappunaṃ.
114114.
114.
410那是脓血，从自己身体里产生出来的血；
‘‘Tamassavaṃ sakā gattā, rudhiraṃ attasambhavaṃ;
411如同熔化的红铜一般，他们迫使杀母者喝下那炽热的液体。
Tambalohavilīnaṃva, tattaṃ pāyenti mattighaṃ.
115115.
115.
413令人厌恶的腐尸，恶臭的粪泥；
‘‘Jigucchaṃ kuṇapaṃ pūtiṃ, duggandhaṃ gūthakaddamaṃ;
414那湖呈脓血色，他潜入其中并站在里面。
Pubbalohitasaṅkāsaṃ, rahadamogayha tiṭṭhati.
116一百一十六。
116.
416那些身体巨大的铁嘴虫，就在那里，
‘‘Tamenaṃ kimayo tattha, atikāyā ayomukhā;
417撕裂他的皮肤，贪婪地啄食血肉。
Chaviṃ bhetvāna khādanti, saṃgiddhā maṃsalohite.
117一百一十七。
117.
419他堕入那地狱，深陷百人深的地方；
‘‘So ca taṃ nirayaṃ patto, nimuggo sataporisaṃ;
420腐尸的臭风吹遍四周百由旬。
Pūtikaṃ kuṇapaṃ vāti, samantā satayojanaṃ.
118一百一十八。
118.
422即使是有眼睛的人，眼睛也会被那气味毁掉；
‘‘Cakkhumāpi hi cakkhūhi, tena gandhena jīyati;
423梵授啊，杀母者会遭受这样的痛苦。
Etādisaṃ brahmadatta, mātugho labhate dukhaṃ.
119一百一十九。
119.
425沿着那锋利难越的刀轮行走，
‘‘Khuradhāramanukkamma, tikkhaṃ durabhisambhavaṃ;
426堕胎者们坠入险恶的韦答拉尼河。
Patanti gabbhapātiyo, duggaṃ vetaraṇiṃ nadiṃ.
120一百二十。
120.
428铁制的辛婆利树，长着十六指长的刺；
‘‘Ayomayā simbaliyo, soḷasaṅgulakaṇṭakā;
429他们从两边攀附，那是难渡的韦答拉尼河。
Ubhato abhilambanti, duggaṃ vetaraṇiṃ nadiṃ.
121一百二十一。
121.
431那些有火焰者站立着，如火堆一样，远远望去就像一大堆正在燃烧的火。
‘‘Te accimanto tiṭṭhanti, aggikkhandhāva ārakā;
432他们被火神所燃烧，火焰向上一由旬高升。
Ādittā jātavedena, uddhaṃ yojanamuggatā.
122一百二十二。
122.
434这些众生走向地狱，那炽热的尖刺地狱。
‘‘Ete vajanti niraye, tatte tikhiṇakaṇṭake;
435这里指的是邪淫的妇女，以及与他人妻子通奸的男子。
Nāriyo ca aticārā, narā ca paradāragū.
123一百二十三。
123.
437他们头朝下坠落，翻滚、被击碎分散。
‘‘Te patanti adhokkhandhā, vivattā vihatā puthū;
438他们躺卧着，肢体被刺穿，长久地、始终地醒着。
Sayanti vinividdhaṅgā, dīghaṃ jagganti sabbadā.
124一百二十四。
124.
440然后，在夜晚结束时，那巨大如山般的
‘‘Tato ratyā vivasāne, mahatiṃ pabbatūpamaṃ;
441他们坠入铜釜，也就是炽热的火水。
Lohakumbhiṃ pavajjanti, tattaṃ aggisamūdakaṃ.
125一百二十五。
125.
443如此，在白天与夜晚，那些无戒者被愚痴所覆盖；
‘‘Evaṃ divā ca ratto ca, dussīlā mohapārutā;
444他们承受自己的业，即自己从前所作的恶行。
Anubhonti sakaṃ kammaṃ, pubbe dukkaṭamattano.
126一百二十六。
126.
446凡是用钱财买来的妻子，若轻慢丈夫，
‘‘Yā ca bhariyā dhanakkītā, sāmikaṃ atimaññati;
447或轻慢婆婆，或轻慢公公，又或是轻慢年长的或小姑子。
Sassuṃ vā sasuraṃ vāpi, jeṭṭhaṃ vāpi nanandaraṃ.
127一百二十七。
127.
449对于这样的她，狱卒用钩子把她的舌尖连同舌根一起向外拉出；
‘‘Tassā vaṅkena jivhaggaṃ, nibbahanti sabandhanaṃ;
450她在自己身上看见那条舌头大约有一寻长，且爬满了蛆虫。
Sa byāmamattaṃ kiminaṃ, jivhaṃ passati attani;
451她无法让人明白（自己的痛苦），死后堕入灼热地狱被焚烧。
Viññāpetuṃ na sakkoti, tāpane pecca paccati.
128一百二十八。
128.
453「屠羊者」（orabbhikā）、「屠猪者」（sūkarikā）、「捕鱼人」（macchikā）以及「猎鹿人」（migabandhakā），
‘‘Orabbhikā sūkarikā, macchikā migabandhakā;
454还有盗贼、屠牛者、猎人，以及那些对恶行加以称赞的人。
Corā goghātakā luddā, avaṇṇe vaṇṇakārakā.
129129.
129.
456他们被枪矛、铁锤、剑和箭攻击，
‘‘Sattīhi lohakūṭehi, nettiṃsehi usūhi ca;
457在被击打后，头朝下堕入碱河之中。
Haññamānā khāranadiṃ, papatanti avaṃsirā.
130130.
130.
459在傍晚与清晨，行欺诈之人被铁锤击打；
‘‘Sāyaṃ pāto kūṭakārī, ayokūṭehi haññati;
460然后，他们自己吐出的恶臭之物，却常被他人食用。
Tato vantaṃ durattānaṃ, paresaṃ bhuñjare sadā.
131131.
131.
462乌鸦、苍鹭、秃鹫，以及铁嘴乌鸦，
‘‘Dhaṅkā bheraṇḍakā gijjhā, kākolā ca ayomukhā;
463吞食那挣扎的造恶业之人。
Vipphandamānaṃ khādanti, naraṃ kibbisakārakaṃ.
132一百三十二。
132.
465那些用兽类杀害兽类，或用鸟类杀害鸟类的人；
‘‘Ye migena migaṃ hanti, pakkhiṃ vā pana pakkhinā;
466他们是不善者，被尘垢覆盖，将去往地狱的增盛处。
Asanto rajasā channā, gantā te nirayussada’’nti.
467在此，“法道”即十善业道法，是安稳、无怖畏的善趣之道。“非法营生者”指以非法手段谋生的人。“他们在地狱中”：我讲述这些人所转生的地狱。“听我说”：大士虽被国王问及弑父者所转生的地狱，但最初并未显示那个地狱，而是为了显示八个大地狱和十六个附属地狱才这样说。是何原因呢？因为若最初就显示那个地狱，国王会心脏爆裂而当场死亡。然而，在见到众生于这些地狱中受报后，他会随所见而生起这样的想法：“像我一样，还有许多其他造恶者，我也将在他们中间受报。”由此获得内心的支撑，便会恢复健康。因此，大士在显示那些地狱时，先以神力将大地分成两半，然后才显示。
Tattha dhammo pathoti dasakusalakammapathadhammo khemo appaṭibhayo sugatimaggo. Visamajīvinoti adhammena kappitajīvikā. Niraye teti te etesaṃ nibbattaniraye kathemi. Suṇohi meti mahāsatto raññā pitughātakānaṃ nibbattanirayaṃ pucchitopi pathamaṃ taṃ adassetvā aṭṭha mahāniraye soḷasa ca ussadaniraye dassetuṃ evamāha. Kiṃkāraṇā? Paṭhamañhi tasmiṃ dassiyamāne rājā phalitena hadayena tattheva mareyya, imesu pana nirayesu paccamānasatte disvā diṭṭhānugatiko hutvā ‘‘ahaṃ viya aññepi bahū pāpakammino atthi, ahaṃ etesaṃ antare paccissāmī’’ti sañjātupatthambho arogo bhavissatīti te pana niraye dassento mahāsatto paṭhamaṃ iddhibalena pathaviṃ dvidhā katvā pacchā dassesi.
468这些地狱名称的词义如下：“等活地狱”——在那里，地狱卒们拿着燃烧的各种武器，将地狱众生切成碎片，切成一片一片，但他们又在此反复复苏，故称等活。“黑绳地狱”——地狱卒们反复吼叫、咆哮，拿着燃烧的各种武器，在燃烧的铁地上不断追逐、打击地狱众生；待他们倒在燃烧的地上后，便投下燃烧的黑绳，拿起燃烧的斧头，自己发出狂吼，以巨大而洪亮的八种声音呼啸着，将众生切削成八片、十六片，故称黑绳。“众合地狱”——有大燃烧的铁山在那里碾碎众生。据说在那里，先将众生插入燃烧的铁地中，铁地有九由旬之大，一直没至其腰部，使其动弹不得。然后，从东方生起一座燃烧的铁山，如霹雳般呼啸而来，如同在石砧上碾磨芝麻籽一样碾过这些众生，然后停在西方；从西方生起的铁山也同样碾过，然后停在东方。接着，两座山从两边同时聚拢，像榨压甘蔗段一样挤压众生。就这样，他们在此遭受许多百千年的痛苦。
Tesaṃ vacanattho – nirayapālehi pajjalitāni nānāvudhāni gahetvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinnā hīraṃ hīraṃ katā nerayikasattā punappunaṃ sañjīvanti etthāti sañjīvo. Nirayapālā punappunaṃ nadantā vaggantā pajjalitāni nānāvudhāni gahetvā jalitāya lohapathaviyaṃ nerayike satte aparāparaṃ anubandhitvā paharitvā jalitapathaviyaṃ patite jalitakāḷasuttaṃ pātetvā jalitapharasuṃ gahetvā sayaṃ unnadantā mahantena aṭṭassarena viravante aṭṭhaṃse soḷasaṃse karontā ettha tacchantīti kāḷasutto. Mahantā jalitaayapabbatā ghātenti etthāti saṅghāto. Tattha kira satte navayojanāya jalitāya ayapathaviyā yāva kaṭito pavesetvā niccale karonti. Atha puratthimato jalito ayapabbato samuṭṭhāya asani viya viravanto āgantvā te satte saṇhakaraṇiyaṃ tile pisanto viya gantvā pacchimadisāya tiṭṭhati, pacchimadisato samuṭṭhitopi tatheva gantvā puratthimadisāya tiṭṭhati. Dve pana ekato samāgantvā ucchuyante ucchukhaṇḍāni viya pīḷenti. Evaṃ tattha bahūni vassasatasahassāni dukkhaṃ anubhonti.
469两个「嚎叫地狱」，是指火焰嚎叫地狱和烟嚎叫地狱。其中，火焰嚎叫地狱充满了持续一整劫的红热铁网；烟嚎叫地狱则充满了辛辣的浓烟。在那些地狱里，在火焰嚎叫地狱受报的众生，火焰从他们九个疮口进入，焚烧身体；在烟嚎叫地狱受报的众生，辛辣的浓烟从九个疮口进入，像蒸粉末一样蒸煮他们的身体。在两种情形下，受报的众生都发出巨大的呼啸声，因此两者都被称作「嚎叫」。所谓「无间地狱」，是因为在那里，火焰没有波浪般的间隙，或者受报众生没有间隙，又或者痛苦没有间隙；大的无间地狱就叫「大无间地狱」。在那里，从东面墙壁等生起的火焰，会撞到西面等墙壁上，这些火焰穿透墙壁后，又能向前延伸一百由旬。从下方生起的火焰撞到上方，从上方的又撞到下方。如此，在那里火焰确实没有所谓的波浪间隙。而它内部方圆一百由旬的范围，就像一个装满了乳汁藤种子的筒一样，被众生毫无间隙地填满了。那些以四种威仪受报的众生，没有尺寸大小之分，也不会互相妨碍，各自待在自己的位置上受报。如此，在那里众生没有所谓的间隙。又比如在舌端放七滴蜜，因为第七滴是红铜液，由于它持续燃烧的力量极强，以致其他六滴蜜都不明显了；同样地，在那里由于持续燃烧的力量极强，其余六种不善异熟舍受也变得不明显，唯有苦无间地显现。如此，在那里痛苦没有所谓的间隙。而这个大地狱连同墙壁，横宽三百一十八由旬，周长九百五十四由旬，连同附属地狱一共有一万由旬。应该这样来了解它的巨大程度。
Dve ca roruvāti jālaroruvo, dhūmaroruvo cāti dve. Tattha jālaroruvo kappena saṇṭhitāhi rattalohajālāhi puṇṇo, dhūmaroruvo khāradhūmena puṇṇo. Tesu jālaroruve paccantānaṃ navahi vaṇṇamukhehi jālā pavisitvā sarīraṃ dahanti, dhūmaroruve paccantānaṃ navahi vaṇamukhehi khāradhūmo pavisitvā piṭṭhaṃ viya sarīraṃ sedeti. Ubhayatthapi paccantā sattā mahāviravaṃ viravantīti dvepi ‘‘roruvā’’ti vuttā. Jālānaṃ vā paccanasattānaṃ vā tesaṃ dukkhassa vā vīci antaraṃ natthi etthāti avīci, mahanto avīci mahāvīci. Tattha hi puratthimādīhi bhittīhi jālā uṭṭhahitvā pacchimādīsu paṭihaññati, tā ca bhittiyo vinivijjhitvā purato yojanasataṃ gaṇhāti. Heṭṭhā uṭṭhitā jālā upari paṭihaññati, upari uṭṭhitā heṭṭhā paṭihaññati. Evaṃ tāvettha jālānaṃ vīci nāma natthi. Tassa pana anto yojanasataṃ ṭhānaṃ khīravallipiṭṭhassa pūritanāḷi viya sattehi nirantaraṃ pūritaṃ catūhi iriyāpathehi paccantānaṃ sattānaṃ pamāṇaṃ natthi, na ca aññamaññaṃ byābādhenti, sakaṭṭhāneyeva paccanti. Evamettha sattānaṃ vīci nāma natthi. Yathā pana jivhagge cha madhubindūni sattamassa tambalohabinduno anudahanabalavatāya abbohārikāni honti, tathā tattha anudahanabalavatāya sesā cha akusalavipākupekkhā abbohārikā honti, dukkhameva nirantaraṃ paññāyati. Evamettha dukkhassa vīci nāma natthi. Svāyaṃ saha bhittīhi vikkhambhato aṭṭhārasādhikatiyojanasato, āvaṭṭato pana catupaṇṇāsādhikanavayojanasato, saha ussadehi dasa yojanasahassāni. Evamassa mahantatā veditabbā.
470让不能动弹的众生燃烧，所以称为「热狱」。极度地燃烧，所以称为「大热狱」。在那里，先说热狱，他们让众生坐在如棕榈树干般大小的燃烧铁桩上。接着，下方的大地燃烧，铁桩燃烧，众生也在燃烧。这样，这个地狱就让不能动弹的众生燃烧。而在另一个大热狱里，地狱卒先用燃烧的武器打击在那里转生的众生，然后驱赶他们爬上燃烧的铁山。当他们在山顶站立的时候，以业为缘的风吹打过来。他们无法站稳，便头下脚上地坠落下去。这时，下方从铁地中升起许多燃烧的铁桩。他们用自己的头去撞击这些铁桩，身体被贯穿在铁桩上，燃烧着承受果报。如此，这个地狱是极度地燃烧。
Niccale satte tapatīti tāpano. Ativiya tāpetīti patāpano. Tattha tāpanasmiṃ tāva satte tālakkhandhappamāṇe jalitaayasūle nisīdāpenti. Tato heṭṭhā pathavī jalati, sūlāni jalanti, sattā jalanti. Evaṃ so nirayo niccale satte tapati. Itarasmiṃ pana nibbattasatte jalantehi āvudhehi paharitvā jalitaṃ ayapabbataṃ āropenti. Tesaṃ pabbatamatthake ṭhitakāle kammapaccayo vāto paharati. Te tattha saṇṭhātuṃ asakkontā uddhaṃpādā adhosirā patanti. Atha heṭṭhā ayapathavito jalitāni ayasūlāni uṭṭhahanti. Te tāni matthakeneva paharitvā tesu vinividdhasarīrā jalantā paccanti. Evamesa ativiya tāpetīti.
471然而，菩萨在显示这些地狱时，首先展示「等活地狱」，在那里看见受苦的地狱众生后，当大众生起极大的恐惧时，他便让它消失；然后又将大地裂为两半，显示「黑绳地狱」，在那里也看见受苦的众生后，当大众生起极大的恐惧时，他也将它消失。就这样依次展示。接着，他召唤国王，说道：‘大王，您看见在这八大地狱中受苦的众生后，应当修习不放逸。’之后，为了讲述这些大地狱本身的情况，他开示了‘这些’等语。
其中，「已说」：指已由我为你讲说，也是古代诸师所说。「遍满」：意思是充满。「各有十六近边地狱」：指这些地狱的每一个，在四座门中，每一座门各有四个、四个，也就是各有十六个近边地狱。这样，总计有一百二十八座近边地狱和八座大地狱，共一百三十六座地狱。「为吝啬者之煎熬」：指所有这些地狱都是对吝啬之人的煎熬。因为痛苦剧烈，所以「可怖」。因为有业所生的火焰，所以「具焰」。因为恐惧巨大，所以是「大恐怖」。仅仅见到或仅仅听到，便令毛发竖立，因此是「能令毛发竖立者」。因为令人怖畏，所以「可怕」。因为能生恐惧，所以「可怖畏」。因为没有快乐，所以是「苦」。「四方形」：指所有地狱都像四角的箱子。「区划」：指以有四扇门而作划分。「部分度量」：指依据门路，将其分作区块来进行度量。「以铁覆盖」：指所有地狱都以一个九由旬大的铁盖覆盖着。「遍满而住」：指所有这些地狱都遍布如此范围而存在着。
Bodhisatto pana ete niraye dassento paṭhamaṃ sañjīvaṃ dassetvā tattha paccante nerayikasatte disvā mahājanassa mahābhaye uppanne taṃ antaradhāpetvā puna pathaviṃ dvidhā katvā kāḷasuttaṃ dassesi, tatthapi paccamāne satte disvā mahājanassa mahābhaye uppanne tampi antaradhāpesīti evaṃ paṭipāṭiyā dassesi. Tato rājānaṃ āmantetvā, ‘‘mahārāja, tayā imesu aṭṭhasu mahānirayesu paccamāne satte disvā appamādaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā puna tesaññeva mahānirayānaṃ kiccaṃ kathetuṃ ‘‘iccete’’tiādimāha. Tattha akkhātāti mayā ca tuyhaṃ kathitā, porāṇakehi ca kathitāyeva. Ākiṇṇāti paripuṇṇā. Paccekā soḷasussadāti etesaṃ nirayānaṃ ekekassa catūsu dvāresu ekekasmiṃ cattāro cattāro katvā soḷasa soḷasa ussadanirayāti sabbepi sataṃ aṭṭhavīsati ca ussadanirayā aṭṭha ca mahānirayāti chattiṃsanirayasataṃ. Kadariyatāpanāti sabbete kadariyānaṃ tāpanā. Balavadukkhatāya ghorā. Kammanibbattānaṃ accīnaṃ atthitāya accimanto. Bhayassa mahantatāya mahabbhayā. Diṭṭhamattā vā sutamattā vā lomāni haṃsantīti lomahaṃsanarūpā ca. Bhīsanatāya bhesmā. Bhayajananatāya paṭibhayā. Sukhābhāvena dukhā. Catukkaṇṇāti sabbepi caturassamañjūsasadisā. Vibhattāti catudvāravasena vibhattā. Bhāgaso mitāti dvāravīthīnaṃ vasena koṭṭhāse ṭhapetvā mitā. Ayasā paṭikujjitāti sabbepi navayojanikena ayakapālena paṭicchannā. Phuṭā tiṭṭhantīti sabbepi ettakaṃ ṭhānaṃ anupharitvā tiṭṭhanti.
472「足上头下」（Uddhaṃpādā avaṃsirā）：这是针对那些在各地狱中如此辗转反复、再三堕落的众生而说的。「违越而说者」（Ativattāro）：指以粗恶语（pharusavācāhi）违犯、中伤他人的人。据说在大地狱（mahānirayesu）中，大多是对如法的（dhammika）沙门（samaṇa）与婆罗门（brāhmaṇa）犯下过失的人在那里受苦，所以这样讲。「彼等为断增长者」（Te bhūnahuno）：指那些违越仙人的人，由于毁坏了自己的增长，而像被切成块的鱼一样受煎熬。「不可计数」（asaṅkheyye）：指无法计算。「造重罪者」（kibbisakārinoti）：指造作粗恶之业的人。「求生脱者」（Nikkhamanesinoti）：指即使他们寻找、寻求出离地狱，也无法到达出离之门。「从东方」（puratthimenā）：当那个门打开时，他们就朝那个方向奔去，那时他们身上的表皮等都被烧灼。当他们到达门边时，那扇门就关闭了，而西门（pacchimadvāraṃ）看起来却像是敞开的。这个法则适用于所有方向。
「不应亲近貌似善者」（Na sādhurūpeti）：意思是不应以粗恶语或身业去冒犯、接近那些像毒蛇一样表面善良的仙人。为什么呢？因为冒犯了具足正念的苦行者（tapassīnaṃ），就必将在八大地狱中领受大苦。
Uddhaṃpādā avaṃsirāti evaṃ tesu tesu nirayesu samparivattitvā punappunaṃ patamāne sandhāyāha. Ativattāroti pharusavācāhi atikkamitvā vattāro. Mahānirayesu kira yebhuyyena dhammikasamaṇabrāhmaṇesu katāparādhāva paccanti, tasmā evamāha. Te bhūnahunoti te isīnaṃ ativattāro attano vuḍḍhiyā hatattā bhūnahuno koṭṭhāsakatā macchā viya paccanti. Asaṅkheyyeti gaṇetuṃ asakkuṇeyye. Kibbisakārinoti dāruṇakammakārino. Nikkhamanesinoti nirayā nikkhamanaṃ esantāpi gavesantāpi nikkhamanadvāraṃ nādhigacchanti. Puratthimenāti yadā taṃ dvāraṃ apārutaṃ hoti, atha tadabhimukhā dhāvanti, tesaṃ tattha chaviādīni jhāyanti. Dvārasamīpaṃ pattānañca tesaṃ taṃ pidhīyati, pacchimadvāraṃ apārutaṃ viya khāyati. Esa nayo sabbattha. Na sādhurūpeti vuttappakāraṃ sappaṃ viya sādhurūpe isayo na āsīde, na pharusavacanena kāyakammena vā ghaṭṭento upagaccheyya. Kiṃkāraṇā? Saññatānaṃ tapassīnaṃ āsāditattā aṭṭhasu mahānirayesu mahādukkhassa anubhavitabbattā.
473现在，为了显示哪些国王冒犯了这样的仙人而遭受那种痛苦，他开始说「身形巨大」（atikāyo）等语。
其中，「身形巨大」（atikāyo）：指具足力量的大身躯。「大弓术师」（Mahissāsoti）：指大弓箭手（mahādhanuggaho）。「凯迦王」（Kekakādhipoti）：指凯迦国的国王（kekaraṭṭhādhipati）。「千臂」（Sahassabāhūti）：指凭借五百弓箭手组成的一千手臂，能够拉开常需千臂之力才能拉开的强弓，因此称为千臂。「具财富已灭」（Vibhavaṅgato）：指已经归于消亡（vināsaṃ）。详细故事（Vatthūni）在《獐子本生》（sarabhaṅgajātake）里有叙述。
「损害自心」（Upahacca mananti）：指染污了自己的心。「对摩登伽仙人」（Mātaṅgasminti）：指对摩登伽智者（mātaṅgapaṇḍite）。故事在《摩登伽本生》（mātaṅgajātake）中有说明。
「冒犯黑提婆延那者」（Kaṇhadīpāyanāsajjāti）：指冒犯了黑提婆延那（Kaṇhadīpāyanaṃ）。「阎魔治罚处」（Yamasādhananti）：指地狱卒王（nirayapālakarañño）行使命令的地方。故事在《加塔智者本生》（ghaṭapaṇḍitajātake）中有详述。
「因仙人」（Isināti）：指因黄褐色（Kapila）苦行者（tāpasena）。「进入」（Pāvekkhīti）：指进入。「窃提耶」（Ceccoti）：指窃提耶王（cetiyarājā）。「下劣之身」（Hīnattoti）：指困穷（parihīna）之身，丧失了神通。「临终之际」（Pattapariyāyanti）：指到了临终（maraṇakālaṃ）之时。故事在《塔庙本生》（cetiyajātake）中有说明。
Idāni ye rājāno tathārūpe āsādetvā taṃ dukkhaṃ pattā, te dassetuṃ ‘‘atikāyo’’tiādimāha. Tattha atikāyoti balasampanno mahākāyo. Mahissāsoti mahādhanuggaho. Kekakādhipoti kekakaraṭṭhādhipati. Sahassabāhūti pañcahi dhanuggahasatehi bāhusahassena āropetabbaṃ dhanuṃ āropanasamatthatāya sahassabāhu. Vibhavaṅgatoti vināsaṃ patto. Vatthūni pana sarabhaṅgajātake (jā. 2.17.50 ādayo) vitthāritāni. Upahacca mananti attano cittaṃ padūsetvā. Mātaṅgasminti mātaṅgapaṇḍite. Vatthu mātaṅgajātake (jā. 1.15.1 ādayo) vaṇṇitaṃ. Kaṇhadīpāyanāsajjāti kaṇhadīpāyanaṃ āsajja. Yamasādhananti nirayapālakarañño āṇāpavattaṭṭhānaṃ. Vatthu ghaṭapaṇḍitajātake (jā. 1.10.165 ādayo) vitthāritaṃ . Isināti kapilatāpasena. Pāvekkhīti paviṭṭho. Ceccoti cetiyarājā. Hīnattoti parihīnattabhāvo antarahitaiddhi. Pattapariyāyanti pariyāyaṃ maraṇakālaṃ patvā. Vatthu cetiyajātake (jā. 1.8.45 ādayo) kathitaṃ.
474「因此啊」（Tasmāhīti）：由于被心所控制而违犯仙人（isi）后，会在八大地狱中受苦，因此啊。「从欲而行」（Chandāgamananti）：指依从欲望等四种（catubbidha）不应行处而行。「以嗔恚心」（Paduṭṭhenāti）：指以愤怒之心。「彼赴下界地狱」（Gantā so nirayaṃ adhoti）：指他由于那导向下界之业，必定走向下界地狱。而在原典里写作「赴近边地狱」（nirayussada），意思是前往近边地狱（ussadanirayaṃ）。「于尊长」（Vuḍḍhe）：指年龄上的长者和功德上的长者。「无后嗣」（Anapaccāti）：意思是即便在来生，也得不到子嗣或继承人。「如塔拉树桩」（Tālavatthūti）：指在现世（diṭṭhadhammepi）如同被砍断根的塔拉树（tāla）一样遭到大毁灭后，又堕入地狱。「凡杀出家者」（Yo ca pabbajitaṃ hantīti）：指若有愚人杀害沙门（samaṇaṃ）。「长时」（cirarattāyāti）：指很长的时间。
Tasmāhīti yasmā cittavasiko hutvā isīsu aparajjhitvā aṭṭhasu mahānirayesu paccati, tasmā hi. Chandāgamananti chandādicatubbidhampi agatigamanaṃ. Paduṭṭhenāti kuddhena. Gantā so nirayaṃ adhoti so tena adhogamaniyena kammena adhonirayameva gacchati. Pāḷiyaṃ pana ‘‘nirayussada’’nti likhitaṃ, tassa ussadanirayaṃ gacchatīti attho. Vuḍḍheti vayovuḍḍhe ca guṇavuḍḍhe ca. Anapaccāti bhavantarepi apaccaṃ vā dāyādaṃ vā na labhantīti attho. Tālavatthūti diṭṭhadhammepi chinnamūlatālo viya mahāvināsaṃ patvā niraye nibbattanti. Yo ca pabbajitaṃ hantīti yo bālajano samaṇaṃ hanati. Cirarattāyāti ciraṃ kālaṃ.
475大士这样子显示了迫害仙人者受苦的地狱后，为了显示不如法（adhammika）的国王们受苦的地狱，开始说「若有人」（Yo cā）等语。
其中，「颠覆国土者」（raṭṭhaviddhaṃsanoti）：指随从欲望等而行，颠覆国家的人。「为火焰群所遍」（accisaṅghaparetoti）：指被火焰群包围。「食火者」（Tejobhakkhassāti）：指吞食火焰本身的人。「肢体」（gattānīti）：指在那长达三牛呼（tigāvute）的身体上的所有大肢小节。「连同毛发与爪」（Lomehi ca nakhehi cāti）：指连同这些一起，整个身体都变成了一团火焰。「如被刺象般哭号」（Tuttaṭṭīto）：指如同被刺棒折磨的大象那样，由于被刺而无法动弹，接着悲泣号叫。
Evaṃ mahāsatto isiviheṭhakānaṃ paccananiraye dassetvā upari adhammikarājūnaṃ paccananiraye dassento ‘‘yo cā’’tiādimāha. Tattha raṭṭhaviddhaṃsanoti chandādivasena gantvā raṭṭhassa viddhaṃsano. Accisaṅghaparetoti accisamūhaparikkhitto. Tejobhakkhassāti aggimeva khādantassa. Gattānīti tigāvute sarīre sabbaṅgapaccaṅgāni. Lomehi ca nakhehi cāti etehi saddhiṃ sabbāni ekajālāni honti. Tuttaṭṭītoti āneñjakāraṇaṃ kāriyamāno tuttehi viddho nāgo yathā nadati.
476大士这样显示了非法国王们各自的地狱之后，现在为了显示弑父者等各自的地狱，而说“若人因贪……”等语。其中，“因贪”：指因对名声、财富的贪欲。“或因嗔”：指因嗔恨心。“剥皮”：在铁锅中烹煮许多千年后，取出那具三牛呼长的身体，剥去皮，丢在燃烧的铁地上，用锋利的铁桩刺入，捣成粉末。“弄瞎后”：大王，地狱卒将那个弑父者仰面扔在燃烧的铁地上，用燃烧的铁桩击碎他的眼睛，令他失明，然后往他嘴里灌入滚烫的屎尿，把他像稻草垫那样反复翻转，再浸入历一劫而存在的碱水铁水中。“还有炽热沸腾的铁丸”：之后，又强迫他吞食沸腾的粪泥和燃烧的铁丸。然而，那人看见这些东西被拿来时，闭上嘴。于是狱卒用长而久经烧灼、正在燃烧的矛，撬开他的口，撑开，投入绑着绳子的铁钩，拉出他的舌头，在那张开的嘴里，把那铁丸滚入、塞进去。“罗刹”：指地狱卒。
Evaṃ mahāsatto adhammikarājūnaṃ paccananiraye dassetvā idāni pitughātakādīnaṃ paccananiraye dassetuṃ ‘‘yo lobhā’’tiādimāha. Tattha lobhāti yasadhanalobhena. Dosā vāti duṭṭhacittatāya vā. Nittacanti lohakumbhiyaṃ bahūni vasasahassāni pakkaṃ nīharitvā tigāvutamassa sarīraṃ nittacaṃ katvā jalitāya lohapathaviyaṃ pātetvā tiṇhehi ayasūlehi koṭṭetvā cuṇavicuṇṇaṃ karonti. Andhaṃ karitvāti, mahārāja, taṃ pitughātakaṃ nirayapālā jalitalohapathaviyaṃ uttānaṃ pātetvā jalitehi ayasūlehi akkhīni bhinditvā andhaṃ karitvā mukhe uṇhaṃ muttakarīsaṃ pakkhipitvā palālapīṭhaṃ viya naṃ parivattetvā kappena saṇṭhite khāre lohaudake nimujjāpenti. Tattaṃ pakkuthitamayoguḷañcāti puna pakkuthitaṃ gūthakalalañceva jalitaayoguḷañca khādāpenti. So pana taṃ āhariyamānaṃ disvā mukhaṃ pidheti. Athassa dīghe ciratāpite jalamāne phāle ādāya mukhaṃ vikkhambhetvā vivaritvā rajjubaddhaṃ ayabalisaṃ khipitvā jivhaṃ nīharitvā tasmiṃ vivaṭe mukhe taṃ ayoguḷaṃ sampavisanti pakkhipanti. Rakkhasāti nirayapālā.
477“黑褐之犬”：大王，地狱卒用钩子拉出那个弑父者的舌头，用铁钉把舌头钉在地上的时候，黑褐色的、有杂色毛的狗，铁喙的秃鹫，以及鸦群和其他种种鸟类，便聚集过来。它们仿佛用武器切割一般，把舌头分割成像乌鸦爪印那样的碎片，然后吞噬那些还在颤动、带着血的食团，犹如享用众生一样。这就是所谓的吞食。“彼如被焚烧的塔拉树”：指那个弑父者就像燃烧的塔拉树，身体正在燃烧。“肢体破坏”：指身体各处都已破碎。“捶击”：指用燃烧的铁锤击打。“彼等以此为乐”：指那些地狱卒以此为快乐、为游戏。“而其他众生更为受苦”：指其余的地狱众生则更为痛苦。“弑父者们”：指弑父者。这样，国王见到这些弑父者受苦的地狱后，变得惊恐颤抖。
Sāmā cāti, mahārāja, tassa pitughātakassa jivhaṃ balisena nikkaḍḍhitvā ayasaṅkūhi pathaviyaṃ nīhataṃ jivhaṃ sāmā soṇā sabalavaṇṇā sunakhā ca lohatuṇḍā gijjhā ca kākolasaṅghā ca aññe ca nānappakārā sakuṇā samāgantvā āvudhehi chindantā viya vibhajja kākapadākārena koṭṭhāse katvā vipphandamānaṃ salohitaṃ vighāsaṃ khādantā viya satte bhakkhayantīti attho. Taṃ daḍḍhatālanti taṃ pitughātakaṃ jhāyamānatālaṃ viya jalitasarīraṃ. Paribhinnagattanti tattha tattha paribhinnagattaṃ. Nippothayantāti jalitehi ayamuggarehi paharantā. Ratī hi tesanti tesaṃ nirayapālānaṃ sā rati kīḷā hoti. Dukhino panītareti itare pana nerayikasattā dukkhitā honti. Pettighātinoti pitughātakā. Iti imaṃ pitughātakānaṃ paccananirayaṃ disvā rājā bhītatasito ahosi.
478然后，大士安慰了他，接着显示弑母者们各自的地狱。“阎魔之所”：指阎魔的住所，也就是地狱。“自业果所生”：指由自己的业果所导致。“非人”：指地狱卒。“对杀母者”：指对弑母者。“以马毛绳”：指用阎魔的马毛绳捆绑后，用铁轮碾压。“对他”：指对那个弑母者。“灌饮”：当他被碾压时，血就流出来，灌满铁钵。然后狱卒将他从轮中取出，他的身体立刻恢复原状。他们让他仰卧在地，灌饮沸腾的、如同融化铜汁一样滚烫的血。“沉浸而住”：指用铁轮碾压他许多千年后，把他投入可厌、恶臭、令人作呕的巨大粪泥坑中，他沉入这坑中，待在那里。“身量极大”：指身体有单槽船那么大。“铁口”：指嘴巴像铁针。“破皮入骨”：从皮肤开始，一直到骨头都破开，吸食骨髓。“执着”：指贪婪、迷恋。不仅只是吞食，他们还从下路进入，从口等出路出来；从左胁进入，从右胁出来。他们把整个身体弄得千疮百孔。那人在那里遭受极度痛苦，哀嚎着受苦。“而他”：指那个弑母者堕入了那百仞深的地狱，头朝下沉没下去，那具尸体在周围百由旬的范围内都腐烂发臭。“杀母者”：指弑母者。
Atha naṃ mahāsatto samassāsetvā mātughātakānaṃ paccananirayaṃ dassesi. Yamakkhayanti yamanivesanaṃ, nirayanti attho. Attakammaphalūpagoti attano kammaphalena upagato. Amanussāti nirayapālā. Hantāraṃ janayantiyāti mātughātakaṃ. Vālehīti ayamakacivālehi veṭhetvā ayayantena pīḷayanti. Tanti taṃ mātughātakaṃ. Pāyentīti tassa pīḷiyamānassa ruhiraṃ gaḷitvā ayakapallaṃ pūreti. Atha naṃ yantato nīharanti, tāvadevassa sarīraṃ pākatikaṃ hoti. Taṃ pathaviyaṃ uttānaṃ nipajjāpetvā vilīnaṃ tambalohaṃ viya pakkuthitaṃ lohitaṃ pāyenti. Ogayha tiṭṭhatīti taṃ bahūni vassasahassāni ayayantehi pīḷetvā jegucche duggandhe paṭikūle mahante gūthakalalaāvāṭe khipanti, so taṃ rahadaṃ ogayha ogāhitvā tiṭṭhati. Atikāyāti ekadoṇikanāvappamāṇasarīrā. Ayomukhāti ayasūcimukhā. Chaviṃ bhetvānāti chavimādiṃ katvā yāva aṭṭhimpi bhetvā aṭṭhimiñjampi khādanti. Saṃgiddhāti gadhitā mucchitā. Na kevalañca khādanteva, adhomaggādīhi pana pavisitvā mukhādīhi nikkhamanti, vāmapassādīhi pavisitvā dakkhiṇapassādīhi nikkhamanti, sakalampi sarīraṃ chiddāvachiddaṃ karonti, so tattha atidukkhapareto viravanto paccati. So cāti so mātughātako ca taṃ sataporisaṃ nirayaṃ patto sasīsako nimuggova hoti, tañca kuṇapaṃ samantā yojanasataṃ pūtikaṃ hutvā vāyati. Mātughoti mātughātako.
479这样，大士展示了弑母者各自的地狱之后，接着为了显示堕胎者各自的地狱，而说偈颂。“超越刀锋地狱后”：指越过了刀锋地狱之后。据说在这个地狱里，地狱卒把巨大的刀刃朝上铺在地上，那些为了堕胎而喝下锐利堕胎药的堕胎女人们，就被燃烧的武器抽打着追赶。她们在锋利的刀刃上被切成一块一块，接着又一遍遍地站起身来，踏过那难以度越的刀锋地狱。她们越过这里之后，仍被地狱卒追逼着，掉进了那条难以行走、难以度过、崎岖险恶的韦答拉尼河。这里的业力作用，将在《尼弥王本生》中显现。
Evaṃ mahāsatto mātughātakānaṃ paccananirayaṃ dassetvā puna gabbhapātakānaṃ paccananirayaṃ dassento gāthamāha. Khuradhāramanukkammāti khuradhāranirayaṃ atikkamitvā. Tattha kira nirayapālā mahantamahante khure upari dhāre katvā santharanti, tato yāhi gabbhapātanakharabhesajjāni pivitvā gabbhā pātitā, tā gabbhapātiniyo itthiyo jalitehi āvudhehi pothentā anubandhanti, tā tikhiṇakhuradhārāsu khaṇḍākhaṇḍikā hutvā punappunaṃ uṭṭhāya taṃ durabhisambhavaṃ khuradhāranirayaṃ akkamantiyo atikkamitvā nirayapālehi anubaddhā duggaṃ duratikkamaṃ visamaṃ vetaraṇiṃ nadiṃ patanti. Tattha kammakāraṇaṃ nimijātake (jā. 2.22.421 ādayo) āvi bhavissati.
480这样，大士显示了堕胎者们的地狱之后，为了显示那些邪淫者与不贞女人堕落受苦之处，即针刺木棉树地狱，而说「铁制的」等。其中，「两边垂下」是指在灰河两岸，那些木棉树的枝条垂下。「他们带着火焰」是指那些身体燃烧的众生，带着火焰站在那儿。「一由旬」是指他们的身体长三牛呼，但加上身上冒起的火焰，总高度可达一由旬。「他们爬上去」是指那些邪淫的众生被种种武器抽打，爬上这些木棉树地狱。「他们坠落」是指他们在树枝上附着燃烧许多千年之后，又被地狱卒用武器打击，身体翻转颠倒，头朝下坠落。「众多」指很多。「肢体被洞穿」是指当他们坠落时，下方铁地面上竖起桩子，贯穿他们的头顶，再从他们身下穿出。他们就这样身体被桩子刺穿，长时间躺着。「长时间」是说他们连在梦中都得不到睡眠，一直清醒着。「在夜尽时」是指经过漫漫长夜，过了很久之后。「堕入」是指他们被地狱卒丢进六十由旬大、燃烧着、装满了沸腾铜浆的铁锅里，在里面受苦。「破戒的人」就是指犯邪淫的人。
Evaṃ gabbhapātinīnaṃ nirayaṃ dassetvā mahāsatto yattha paradārikā ca aticāriniyo ca patantā paccanti, taṃ kaṇṭakasimbalinirayaṃ dassento ‘‘ayomayā’’tiādimāha. Tattha ubhato abhilambantīti vetaraṇiyā ubhosu tīresu tāsaṃ simbalīnaṃ sākhā olambanti. Te accimantoti te pajjalitasarīrā sattā accimanto hutvā tiṭṭhanti. Yojananti tigāvutaṃ tesaṃ sarīraṃ, tato uṭṭhitajālāya pana saddhiṃ yojanaubbedhā honti. Ete vajantīti te paradārikā sattā nānāvidhehi āvudhehi koṭṭiyamānā ete simbaliniraye abhiruhanti. Te patantīti te bahūni vassasahassāni rukkhaviṭapesu laggā jhāyitvā puna nirayapālehi āvudhehi vihatā vivattā hutvā parivattitvā adhosīsakā patanti. Puthūti bahū. Vinividdhaṅgāti tesaṃ tato patanakāle heṭṭhā ayapathavito sūlāni uṭṭhahitvā tesaṃ matthakaṃ paṭicchanti, tāni tesaṃ adhomaggena nikkhamanti, te evaṃ sūlesu viddhasarīrā cirarattā sayanti. Dīghanti supinepi niddaṃ alabhantā dīgharattaṃ jaggantīti attho. Ratyā vivasāneti rattīnaṃ accayena, cirakālātikkamenāti attho . Pavajjantīti saṭṭhiyojanikaṃ jalitaṃ lohakumbhiṃ kappena saṇṭhitaṃ jalitatambaloharasapuṇṇaṃ lohakumbhiṃ nirayapālehi khittā paccanti. Dussīlāti paradārikā.
481这样，大士显示了邪淫者与不贞女人所坠入的木棉树地狱之后，接下来为了阐明那些不履行侍奉丈夫、侍奉公婆等义务的女人受苦的地方，说出了「那女人」等。其中，「轻慢」是指不履行《畏怖本生》中所说的侍奉丈夫的义务，反而越轨地轻慢对方。「长兄」指丈夫的哥哥。「小姑」指丈夫的姐妹。因为对这些人中的任何一位，没有做到诸如手足按摩、洗浴、提供食物等种种义务，对他们不存有惭有愧，她就称为「轻慢」，这样的人也会在地狱里受生。「用钩子」是说：因为这女人没有尽到侍奉丈夫等义务，丈夫等人责骂她之后，她投生到地狱，被按倒在铜地上，狱卒用铁桩撬开她的嘴，用钩子勾出舌尖，并用绳索捆绑拖拽。「带满虫子」是指充满虫子。意思是这样的——大王，那个地狱众生看到自己的舌头被这样扯出来后，大约有一寻长，在被武器抽打过的每一处地方，都生满了大碗那么大的虫子。「无法表达」是想向地狱卒乞求，却说不出任何话。「在焦热地狱」是说她在那里受苦许多千年之后，还要在焦热大地狱里继续受苦。
Evaṃ mahāsatto paradārikaaticārikānaṃ paccanasimbalinirayaṃ dassetvā ito paraṃ sāmikavattasassusasuravattādīni apūrentīnaṃ paccanaṭṭhānaṃ pakāsento ‘‘yā cā’’tiādimāha. Tattha atimaññatīti bhisajātake (jā. 1.14.78 ādayo) vuttaṃ sāmikavattaṃ akarontī atikkamitvā maññati. Jeṭṭhaṃ vāti sāmikassa jeṭṭhabhātaraṃ. Nanandaranti sāmikassa bhaginiṃ. Etesampi hi aññatarassa hatthapādapiṭṭhiparikammanhāpanabhojanādibhedaṃ vattaṃ apūrentī tesu hirottappaṃ anupaṭṭhapentī te atimaññati nāma, sāpi niraye nibbatti. Vaṅkenāti tassā sāmikavattādīnaṃ aparipūrikāya sāmikādayo akkositvā paribhāsitvā niraye nibbattāya lohapathaviyaṃ nipajjāpetvā ayasaṅkunā mukhaṃ vivaritvā balisena jivhaggaṃ nibbahanti, rajjubandhanena sabandhanaṃ kaḍḍhanti. Kiminanti kimibharitaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, so nerayikasatto evaṃ nikkaḍḍhitaṃ attano byāmena byāmamattaṃ jivhaṃ āvudhehi koṭṭitakoṭṭitaṭṭhāne sañjātehi mahādoṇippamāṇehi kimīhi bharitaṃ passati. Viññāpetuṃ na sakkotīti nirayapāle yācitukāmopi kiñci vattuṃ na sakkoti. Tāpaneti evaṃ sā tattha bahūni vassasahassāni paccitvā puna tāpanamahāniraye paccati.
482这样，大士显示了不履行侍奉丈夫、侍奉公婆等义务的女人所坠入的地狱之后，现在为了显示屠猪者等所坠入的地狱，说出了「屠羊者」等词。其中，「在无德之处称扬有德」是指离间语的人。「灰河」是说这些屠羊者等被刀剑等武器击杀，掉进灰河，这是它的意思。其余的关于屠羊者等受苦的地方，将在《尼弥王本生》中显现。「造瓦屋的」这话是针对那些作不公正判决的人，以及用假秤等弄虚作假的人说的。其中，作不公判决的人、制造伪证的人、抬高物价的人所坠入的地狱，都将在《尼弥王本生》中显现。「呕吐物」即吐出来的东西。「恶身」指悲惨的有身。意思是这样的——大王，那些恶身的众生头被铁锤击碎时呕吐，然后那些呕吐物被放在烧得炽红的铁盘上，塞进他们当中一些人的嘴里，因此，他们被称为吃别人呕吐物的人。「Bheraṇḍakā」指豺狼。「挣扎」是说被按得脸朝下趴着，舌头被扯出来，四处摆动挣扎。「用鹿」指用诱猎物的鹿。「用鸟」也是类似的情况。「他们去那」指他们去到那地方。「近边地狱」即大地狱附近的小地狱。不过在圣典里写的是「往下堕地狱」。而这个地狱的情形，将在《尼弥王本生》中显现。
Evaṃ mahāsatto sāmikavattasassusasuravattādīni apūrentīnaṃ paccananirayaṃ dassetvā idāni sūkarikādīnaṃ paccananiraye dassento ‘‘orabbhikā’’tiādimāha . Tattha avaṇṇe vaṇṇakārakāti pesuññakārakā. Khāranadinti ete orabbhikādayo etehi sattiādīhi haññamānā vetaraṇiṃ nadiṃ patantīti attho. Sesāni orabbhikādīnaṃ paccanaṭṭhānāni nimijātake āvi bhavissanti. Kuṭakārīti kūṭavinicchayassa ceva tulākūṭādīnañca kārake sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tattha kūṭavinicchayakūṭaṭṭakārakakūṭaagghāpanikānaṃ paccananirayā nimijātake āvi bhavissanti. Vantanti vamitakaṃ. Durattānanti duggatattabhāvānaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, te durattabhāvā sattā ayakūṭehi matthake bhijjamāne vamanti, tato taṃ vantaṃ jalitaayakapallehi tesu ekaccānaṃ mukhe khipanti , iti te paresaṃ vantaṃ bhuñjanti nāma. Bheraṇḍakāti siṅgālā. Vipphandamānanti adhomukhaṃ nipajjāpitaṃ nikkaḍḍhitajivhaṃ ito cito ca vipphandamānaṃ. Migenāti okacārakamigena. Pakkhināti tathārūpeneva. Gantā teti gantāro te. Nirayussadanti ussadanirayaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘nirayaṃ adho’’ti likhitaṃ. Ayaṃ pana nirayo nimijātake āvi bhavissatīti.
483这样，大士展示了这么多地狱之后，现在为了揭示天界，向国王展示天界，说道：
Iti mahāsatto ettake niraye dassetvā idāni devalokavivaraṇaṃ katvā rañño devaloke dassento āha –
133一百三十三。
133.
485「那些寂静的人向上而行，凭借在此所造的善业；
‘‘Santo ca uddhaṃ gacchanti, suciṇṇenidha kammunā;
486请你看善业的果报：与帝释天及梵天众在一起的天人们。」
Suciṇṇassa phalaṃ passa, saindā devā sabrahmakā.
134一百三十四。
134.
488“因此，大王，我这样说：治理国家的人应行持正法；
‘‘Taṃ taṃ brūmi mahārāja, dhammaṃ raṭṭhapatī cara;
489大王啊，你应该这样行持正法，这样你的善行在以后就不会让你懊悔。”
Tathā rāja carāhi dhammaṃ, yathā taṃ suciṇṇaṃ nānutappeyya pacchā’’ti.
490其中，「寂静者」指通过身等而寂静者。「向上」指天界。「与帝释天」指在各处与诸帝释天在一起。大士为了让他看到四大王天等的诸天，说道：“大王，请看四大王天的诸天，请看四大天王，请看三十三天，请看帝释天。”就这样让他看到了所有与帝释天和梵天相关的诸天，并且显示：“这也是善行的果报，这也是果报。”“因此我这样说”：因此我说那件事。「法」指：从今以后，舍弃杀生等五种怨业，修习布施等福德。「如同善行，之后你将不会懊悔」：意思是，如同那布施等福德业是善行，由于它能遮盖因杀父之业而产生的懊悔，所以你不再懊悔；你应当这样去行善，多多积累福德——这就是它的含义。
Tattha santoti kāyādīhi upasantā. Uddhanti devalokaṃ. Saindāti tattha tattha indehi saddhiṃ. Mahāsatto hissa cātumahārājādike deve dassento, ‘‘mahārāja, cātumahārājike deve passa, cattāro mahārājāno passa, tāvatiṃse passa, sakkaṃ passā’’ti evaṃ sabbepi saindake sabrahmake ca deve dassento ‘‘idampi suciṇṇassa phalaṃ idampi phala’’nti dassesi. Taṃ taṃ brūmīti tasmā taṃ bhaṇāmi. Dhammanti ito paṭṭhāya pāṇātipātādīni pañca verāni pahāya dānādīni puññāni karohīti. Yathā taṃ suciṇṇaṃ nānutappeyyāti yathā taṃ dānādipuññakammaṃ suciṇṇaṃ pitughātakammapaccayaṃ vippaṭisāraṃ paṭicchādetuṃ samatthatāya taṃ nānutappeyya, tathā taṃ suciṇṇaṃ cara, bahuṃ puññaṃ karohīti attho.
491他听了菩萨的说法后，从那时起获得了安稳。菩萨则在那里住了一段时间后，回到了自己的住处。
So mahāsattassa dhammakathaṃ sutvā tato paṭṭhāya assāsaṃ paṭilabhi. Bodhisatto pana kiñci kālaṃ tattha vasitvā attano vasanaṭṭhānaññeva gato.
492世尊讲完这个法义开示之后，说：“比丘们，不但是现在，以前他也曾经被我这样安慰过。”接着把本生故事归纳为：“那时的国王是阿阇世，仙人僧团是佛陀的弟子众，而散基洽智者就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa mayā assāsitoyevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘tadā rājā ajātasattu ahosi, isigaṇo buddhaparisā, saṃkiccapaṇḍito pana ahameva ahosi’’nti.
495《散基洽本生》注释 第二。
Saṃkiccajātakavaṇṇanā dutiyā.
493本生摄颂——
Jātakuddānaṃ –
494接下来，在《六十集》里，请听我讲述。
Atha saṭṭhinipātamhi, suṇātha mama bhāsitaṃ;
495这部殊胜的经典称为「本生」，也叫作「首那迦阿林达马」。
Jātakasavhayano pavaro, soṇakaarindamasavhayano;
496同样地，还有《优多罗提萨巴》《基洽》《瓦拉》等。
Tathā vuttarathesabhakiccavaroti.
500以上是《六十集》的注释。
Saṭṭhinipātavaṇṇanā niṭṭhitā.