5. 曼嘎喇佛史义注
14. 憍陈如佛种姓经注
4. Koṇḍaññabuddhavaṃsavaṇṇanā
1据说，在燃灯佛世尊般涅槃之后，他的教法延续了十万年。后来，由于随佛修行的弟子们逐渐消失，他的教法也随之消失。此后又过了很久，过了一个阿僧祇劫，在一个劫中，出现了一位名为憍陈如的导师。而这位世尊用了十六阿僧祇又十万劫的时间，圆满了一切波罗蜜，使菩提智成熟，并处于类似韦桑答拉有身的生命状态中。他从那里死后，投生于兜率天宫，在那里住到寿命结束，向诸天许下承诺后，便从兜率天宫死去，在喜乐城的苏难达王家族中，投生于名为善生的王后母胎中，获得了结生。在他结生的刹那，也同样出现了如同《燃灯佛种姓经》中所说的三十二种瑞相。他由诸天守护，满十个月后从母胎出生，作为一切众生中最卓越者，面向北方，以七步的方式行走，视观一切方向后，发出如公牛般无畏的语言：‘我是世间的最上者，我是世间的最胜者，我是世间的最尊者，这是最后一次出生，现在不再有后有。’
Dīpaṅkare kira bhagavati parinibbute tassa sāsanaṃ vassasatasahassaṃ pavattittha. Atha buddhānubuddhānaṃ sāvakānaṃ antaradhānena sāsanampissa antaradhāyi. Athassa aparabhāge ekamasaṅkhyeyyamatikkamitvā ekasmiṃ kappe koṇḍañño nāma satthā udapādi. So pana bhagavā soḷasaasaṅkhyeyyaṃ kappānañca satasahassaṃ pāramiyo pūretvā bodhiñāṇaṃ paripācetvā vessantarattabhāvasadise attabhāve ṭhatvā tato cavitvā tusitapure nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā devatānaṃ paṭiññaṃ datvā tusitapurato cavitvā rammavatīnagare sunandassa nāma rañño kule sujātāya nāma deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi. Tassapi paṭisandhikkhaṇe dīpaṅkarabuddhavaṃse vuttappakārāni dvattiṃsa pāṭihāriyāni nibbattiṃsu. So devatāhi katārakkhasaṃvidhāno dasannaṃ māsānaṃ accayena mātukucchito nikkhamitvā sabbasattuttaro uttarābhimukho sattapadavītihārena gantvā sabbā ca disā viloketvā āsabhiṃ vācaṃ nicchāresi – ‘‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’ti (dī. ni. 2.31; ma. ni. 3.207).
2随后，在王子的命名日，人们给他取名时，便称他为「憍陈如」。因为这位世尊属于憍陈如种姓。据说他有三座宫殿：名叫罗摩、喜罗摩和庄严，都极其令人愉悦。在这些宫殿中，时常有三十万名擅长歌唱、舞蹈和演奏的舞女侍奉。他的正妃名叫如意妃，儿子名叫胜军。他就这样享乐居家生活长达一万年。
Tato kumārassa nāmakaraṇadivase nāmaṃ karontā ‘‘koṇḍañño’’ti nāmamakaṃsu. So hi bhagavā koṇḍaññagotto ahosi. Tassa kira tayo pāsādā ahesuṃ – rāma, surāma, subhanāmakā paramaramaṇīyā. Tesu tīṇi satasahassāni nāṭakitthīnaṃ naccagītavāditakusalānaṃ sabbakālaṃ paccupaṭṭhitāni ahesuṃ. Tassa rucidevī nāma aggamahesī ahosi. Vijitaseno nāmassa putto ahosi. So dasavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi.
3然而，当他见到衰老、疾病、死亡和出家者的种种相后，便乘坐骏马车出离，出家修行，行了十个月的苦行。当憍陈如王子出家时，有十亿人跟随他一同出家。他在众人的围绕下，行了十个月的苦行后，于毗舍佉月的满月之日，在苏难达村，从一位乳房饱满、名为耶输陀罗的富豪女那里，得到了她所供养的极为甘甜的蜜食。他受用之后，在果实、嫩叶和新芽点缀的沙罗树林里，度过了白天的时光。傍晚时分，他离开大众，拿着由苏难达活命者供养的八把草，右绕吉祥沙罗树三圈，面向东方，背对着菩提树，将草铺成五十八肘宽的草席，结跏趺坐，决意生起四支精进，摧破魔军之力。他在夜间的初夜分，令宿住随念智清净；中夜分，令天眼智清净；后夜分，则审视缘起。他从出入息的第四禅那出定后，便专注于五蕴，以生灭观的视角见到了五十种相，修习观智直到种姓智，证悟了四道智、四果智、四无碍解、四生类别智、五趣类别智、六不共智，并现证了圆满的一切佛陀功德。此时，他已意图圆满，就这样坐在菩提树下——
So pana jiṇṇabyādhimatapabbajite disvā ājaññarathena nikkhamitvā pabbajitvā dasa māse padhānacariyaṃ cari. Koṇḍaññakumāraṃ pana pabbajantaṃ dasa janakoṭiyo anupabbajiṃsu. So tehi parivuto dasa māse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya sunandagāme samasahitaghanapayodharāya yasodharāya nāma seṭṭhidhītāya dinnaṃ paramamadhuraṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā phalapallavaṅkurasamalaṅkate sālavane divāvihāraṃ vītināmetvā sāyanhasamaye gaṇaṃ pahāya sunandakājīvakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā sālakalyāṇirukkhaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā pubbadisābhāgaṃ oloketvā bodhirukkhaṃ piṭṭhito katvā aṭṭhapaṇṇāsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya mārabalaṃ vidhamitvā rattiyā paṭhamayāme pubbenivāsānussatiñāṇaṃ visodhetvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā pacchimayāme paccayākāraṃ sammasitvā ānāpānacatutthajjhānato vuṭṭhāya pañcasu khandhesu abhinivisitvā udayabbayavasena samapaññāsa lakkhaṇāni disvā yāva gotrabhuñāṇaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā cattāri maggañāṇāni cattāri ca phalañāṇāni catasso paṭisambhidā catuyoniparicchedakañāṇaṃ pañcagatiparicchedakañāṇaṃ cha asādhāraṇañāṇāni sakale ca buddhaguṇe paṭivijjhitvā paripuṇṇasaṅkappo bodhimūle nisinnova –
4‘我经历了多生的轮回，流转却毫无所得；
‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ;
5一直寻找造屋者，一再的投生确实是苦。
Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.
6造屋者！如今你已被我看见了，你将不再建造房屋；
‘‘Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi;
7你所有的椽柱都已折断，屋梁也已被摧毁；
Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ;
8心到达了无为，证知了渴爱的灭尽。
Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā. (dha. pa. 153-154);
9“犹如被铁锤击打时，燃烧的火焰……”
‘‘Ayoghanahatasseva, jalato jātavedaso;
10渐次寂静的人，他的去向无法被了知。
Anupubbūpasantassa, yathā na ñāyate gati.
11“如此正确解脱的人，超越了欲望的束缚和暴流；”
‘‘Evaṃ sammā vimuttānaṃ, kāmabandhoghatārinaṃ;
12“对于证得了不动安乐的圣者，无法施设其趣向。”——《优陀那》80
Paññāpetuṃ gatī natthi, pattānaṃ acalaṃ sukha’’nti. (udā. 80) –
13这样发出优陀那之后，世尊在菩提树下，以果等至的安乐度过了七个七日。到了第八个七日，由于梵天的劝请，他思量：“我应该最先为谁说法呢？”在观察的时候，他见到了与自己一同出家的十亿比丘。他想：“这些善男子，积累善根，跟随我出家，与我一起修习苦行，并侍奉我。来吧，我应当最先为他们说法。”这样思量之后，他观察：“现在他们住在哪里？”看见他们住在离此十八由旬的阿伦达瓦提城的天林里。他便想：“我将去为他们说法。”取了钵与衣，就像一位大力士屈伸手臂那样，从菩提树下隐没，出现在了天林里。
Evaṃ udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ bodhimūleyeva phalasamāpattisukhena vītināmetvā aṭṭhame sattāhe brahmuno ajjhesanaṃ paṭicca – ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti (ma. ni. 1.284; 2.341; mahāva. 10) upadhārento attanā saddhiṃ pabbajitā dasa bhikkhukoṭiyo addasa. ‘‘Ime pana kulaputtā samupacitakusalamūlā maṃ pabbajantaṃ anupabbajitā mayā saddhiṃ padhānaṃ caritvā maṃ upaṭṭhahiṃsu, handāhaṃ imesaṃ sabbapaṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti evaṃ upadhāretvā – ‘‘idāni pana te kattha vasantī’’ti olokento – ‘‘ito aṭṭhārasayojanike arundhavatīnagare devavane viharantī’’ti disvā – ‘‘tesaṃ dhammaṃ desetuṃ gamissāmī’’ti pattacīvaramādāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva bodhimūle antarahito devavane pāturahosi.
14那时，那十亿比丘依止阿伦达瓦提城，住在天林中。那些比丘远远看见十力尊前来，心生净信，上前迎接，接过世尊的钵与衣，铺设法座，恭敬大师，礼拜世尊，然后围绕着世尊坐在一旁。在那里，憍陈如十力者被牟尼众围绕，坐在佛座上，犹如被三十三天众围绕的千眼帝释，又如居于无垢虚空中央的秋月轮，被群星围绕的满月一般，大放光明。然后，大师为他们宣说了所有诸佛所行持的、无上的、三相十二行相的《转法轮经》，使以十亿比丘为首的十万亿天人饮用了不死之法。因此，这样说：
Tasmiñca samaye tā dasa bhikkhukoṭiyo arundhavatīnagaraṃ upanissāya devavane viharanti. Te pana bhikkhū dasabalaṃ dūratova āgacchantaṃ disvā pasannamānasā paccuggantvā, bhagavato pattacīvaraṃ paṭiggahetvā, buddhāsanaṃ paññāpetvā, satthu gāravaṃ katvā, bhagavantaṃ vanditvā, parivāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Tatra koṇḍañño dasabalo munigaṇaparivuto buddhāsane nisinno tidasagaṇaparivuto dasasatanayano viya vimalagaganatalagato saradasamayarajanikaro viya tārāgaṇaparivuto puṇṇacando viya virocittha. Atha satthā tesaṃ sabbabuddhanisevitaṃ anuttaraṃ tiparivaṭṭaṃ dvādasākāraṃ dhammacakkappavattanasuttantaṃ kathetvā dasabhikkhukoṭippamukhā satasahassadevamanussakoṭiyo dhammāmataṃ pāyesi. Tena vuttaṃ –
1一。
1.
16继燃灯佛之后，有一位导师名叫憍陈如，
‘‘Dīpaṅkarassa aparena, koṇḍañño nāma nāyako;
17他具足无边的威光、无量的名声，不可测量，难以接近。
Anantatejo amitayaso, appameyyo durāsado.
2二。
2.
19他以忍辱如同大地，以戒行如同大海；
‘‘Dharaṇūpamo khamanena, sīlena sāgarūpamo;
20以定力犹如须弥山，以智慧犹如虚空。
Samādhinā merūpamo, ñāṇena gaganūpamo.
3三。
3.
22他宣说了根、力、觉支、道与谛；
‘‘Indriyabalabojjhaṅga-maggasaccappakāsanaṃ;
23这位佛陀总是为了一切有情的利益而说法。
Pakāsesi sadā buddho hitāya sabbapāṇinaṃ.
4四。
4.
25在「世间导师」憍陈如佛转动法轮的时候，
‘‘Dhammacakkaṃ pavattente, koṇḍaññe lokanāyake;
26有百千亿众生，获得了初次对法的通达。
Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahū’’ti.
27这里面，「于燃灯佛之后」的意思是：在燃灯佛世尊的后期。「名为憍陈如」：是指依自己的种姓而获得的名称。「导师」：即引导者。「无边威光」：由于自身戒德、功德、智慧与福德的光芒，而具有无边的威光。下至阿鼻地狱，上至有顶，横向无边的世界之间，没有任何一个众生能正视他的面容而站立。因此说「无边威光」。「无量名声」：指有无量的眷属。因为那位世尊，在从成佛直到般涅槃时的十万年间，比丘僧团的数量根本无法确定一个界限。所以称为「无量名声」。也因为他有无量的功德被称扬，所以称为「无量名声」。「不可测量」：由于功德聚集在一起时，其数量是没办法去衡量的，所以称为不可测量。正如所记载的：
Tattha dīpaṅkarassa aparenāti dīpaṅkarassa satthuno aparabhāgeti attho. Koṇḍañño nāmāti attano gottavasena samadhigatanāmadheyyo. Nāyakoti vināyako. Anantatejoti attano sīlaguṇañāṇapuññatejena anantatejo. Heṭṭhato avīci upari bhavaggaṃ tiriyato anantā lokadhātuyo etthantare ekapuggalopi tassa mukhaṃ oloketvā ṭhātuṃ samattho nāma natthi. Tena vuttaṃ ‘‘anantatejo’’ti. Amitayasoti anantaparivāro. Tassa hi bhagavato vassasatasahassāni yāva parinibbānasamayaṃ etthantare bhikkhuparisāya gaṇanaparicchedo nāma nāhosi. Tasmā ‘‘amitayaso’’ti vuccati. Amitaguṇakittipi ‘‘amitayaso’’ti vuccati. Appameyyoti guṇagaṇaparimāṇavasena nappameyyoti appameyyo. Yathāha –
28「即使一位佛陀去称赞另一位佛陀的功德，穷尽一劫的时间不停地讲说；」
‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ, kappampi ce aññamabhāsamāno;
29「在这漫长的时间里，劫数会耗尽，但如来的功德绝不会耗尽。」 (dī. ni. aṭṭha. 1.304; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 2.425; udā. aṭṭha. 53; cariyā. aṭṭha. nidānakathā);
Khīyetha kappo ciradīghamantare, vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 2.425; udā. aṭṭha. 53; cariyā. aṭṭha. nidānakathā);
30因此，因为拥有不可测量、数量众多的功德，所以称为「不可测量」。「难以接近者」：指很难去靠近的，因为不能冒犯、接触地去接近他，所以是难以接近的，意思就是难以战胜他。
Tasmā appameyyaguṇagaṇattā ‘‘appameyyo’’ti vuccati. Durāsadoti durupasaṅkamanīyo, āsajja ghaṭṭetvā upasaṅkamitumasakkuṇeyyabhāvato durāsado, durabhibhavanīyoti attho.
31「如大地喻」：指跟大地一样。这是就「忍耐」来说的，因为在忍辱方面，他就像那厚达二十四万由旬的大地一样，不会因为遭遇得利、失利、好名声、坏名声等自然吹来的风而动摇，所以称为「如大地喻」。「以戒喻大海」：因为在守护戒律、不越过界限方面，他跟大海一样。正如经文所说：「比丘们，大海有它恒常的规律，从不越过堤岸。」 (a. ni. 8.19; cūḷava. 384; mi. pa. 6.2.10)
Dharaṇūpamoti dharaṇīsamo. Khamanenāti khantiyā, catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā mahāpathavī viya pakativātena lābhālābhaiṭṭhāniṭṭhādīhi akampanabhāvato ‘‘dharaṇūpamo’’ti vuccati. Sīlena sāgarūpamoti sīlasaṃvarena velānātikkamanabhāvena sāgarasamo. ‘‘Mahāsamuddo, bhikkhave, ṭhitadhammo velaṃ nātivattatī’’ti (a. ni. 8.19; cūḷava. 384; mi. pa. 6.2.10) hi vuttaṃ.
32「以定喻须弥」:因为没有任何能成为定的对立面的法所引发的动摇,所以用须弥山王来作比喻,意思是和须弥山王一样、等同;或者说,身体就像须弥山王那样极其坚固。「以慧喻虚空」:在这里,是以无边际的虚空来比喻世尊智慧的无边际。世尊曾说过四种无边际。正如所说:
Samādhinā merūpamoti samādhipaṭipakkhabhūtadhammajanitakampābhāvato merunā girivarena samo, sadisoti attho. Merugirivaro viya thiratarasarīroti vā. Ñāṇena gaganūpamoti ettha bhagavato ñāṇassa anantabhāvena anantākāsena upamā katā. Cattāri anantāni vuttāni bhagavatā. Yathāha –
33「有情聚、虚空、轮围，以及无边际的……」
‘‘Sattakāyo ca ākāso, cakkavāḷā canantakā;
34佛智是不可测量的,不能被这些人所了知。
Buddhañāṇaṃ appameyyaṃ, na sakkā ete vijānitu’’nti. (bu. vaṃ. 1.64);
35因此,这是以无边的虚空来作为无边的智慧的譬喻。
Tasmā anantassa ñāṇassa anantena ākāsena upamā katāti.
36「开示根、力、觉支、道、谛」:由于涵盖了这些根、力、觉支、道、谛,也就一并涵盖了念处、正勤和神足。因此,以根等四类来讲说三十七菩提分法,意思就是开示、阐述了法。「为利益」,就是为利益之故。「转动法轮」,是指教说之智在转起之时。
Indriyabalabojjhaṅgamaggasaccappakāsananti etesaṃ indriyabalabojjhaṅgamaggasaccānaṃ gahaṇena satipaṭṭhānasammappadhāniddhipādāpi gahitāva honti. Tasmā indriyādīnaṃ catusaṅkhepānaṃ vasena sattattiṃsabodhipakkhiyadhammānaṃ pakāsanadhammaṃ pakāsesi, desesīti attho. Hitāyāti hitatthaṃ. Dhammacakkaṃpavattenteti desanāñāṇe pavattiyamāne.
37此后，在大会吉祥法会上，一万个轮围世界的天神们变现出微细之身，聚集在这一个轮围世界。据说，那里有一位天子向憍陈如十力尊询问关于吉祥的问题。世尊为他讲述了诸多吉祥。在那次集会中，有九千亿众生证得了阿拉汉果。至于入流者等有学果位的人数，则无法计算。因此，说：
Tato aparabhāge mahāmaṅgalasamāgame dasasu cakkavāḷasahassesu devatāyo sukhume attabhāve māpetvā imasmiññeva cakkavāḷe sannipatiṃsu. Tattha kira aññataro devaputto koṇḍaññadasabalaṃ maṅgalapañhaṃ pucchi. Tassa bhagavā maṅgalāni kathesi. Tattha navutikoṭisahassāni arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Sotāpannādīnaṃ gaṇanaparicchedo nāma nāhosi. Tena vuttaṃ –
5五.
5.
39「于世尊继续开示时,在天与人的集会中,」
‘‘Tato parampi desente, naramarūnaṃ samāgame;
40「有九千亿众生获得了第二次的证悟。」
Navutikoṭisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahū’’ti.
41「此后继续」是指在那之后。「开示时」是指世尊开示佛法的时候。「天与人」指的是人类和天神。还有，当世尊在虚空中为了折伏外道的傲慢而展现双神变、开示佛法时，有八千亿众生证得了阿拉汉果。而那些安立在三种果位上的人，数目多到无法计算。因此，这样说：
Tattha tato parampīti tato aparabhāgepi. Desenteti bhagavati dhammaṃ desente. Naramarūnanti narānañceva amarānañca, yadā pana bhagavā gaganatale titthiyamānamaddanaṃ yamakapāṭihāriyaṃ karonto dhammaṃ desesi tadā asītikoṭisahassāni arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tīsu phalesu patiṭṭhitā gaṇanapathaṃ vītivattā. Tena vuttaṃ –
6六。
6.
43「当他折伏外道、开示佛法的时候，」
‘‘Titthiye abhimaddanto, yadā dhammamadesayi;
44「有八千亿众生获得了第三次的证悟。」
Asītikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.
45此处应当把「那时」这个词代入来理解：当世尊开示佛法时，就在那时，有八千亿众生获得了法现观。
Tattha tadā-saddaṃ ānetvā attho daṭṭhabbo. Yadā bhagavā dhammaṃ desesi, tadā asītikoṭisahassānaṃ dhammābhisamayo ahūti.
46据说，憍陈如佛证得正等觉之后，第一年依止月城，住在月园。在那里，大婆罗门富豪苏钦陀罗的儿子——名叫跋陀的年轻人，和耶输陀罗婆罗门的儿子——名叫须跋陀的年轻人，在憍陈如佛面前听闻佛法，心生净信，于是和一万位年轻人一起，在其座下出家，证得了阿拉汉果。
Koṇḍañño kira satthā abhisambodhiṃ patvā paṭhamavassaṃ candavatīnagaraṃ upanissāya candārāme vihāsi. Tattha sucindharassa nāma brāhmaṇamahāsālassa putto bhaddamāṇavo nāma yasodharabrāhmaṇassa putto subhaddamāṇavo ca koṇḍaññassa buddhassa sammukhā dhammadesanaṃ sutvā pasannamānasā dasahi māṇavakasahassehi saddhiṃ tassa santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu.
47后来，在正月满月那一天，憍陈如佛被以须跋陀罗长老为首的十万俱胝比丘围绕，诵出了巴帝摩卡，这是第一次集会。在那之后，当憍陈如佛的儿子胜军证得阿拉汉果时，世尊在以他为首的千俱胝比丘中，诵出了巴帝摩卡，这是第二次集会。又过了一些时候，十力者佛陀在各地游行教化，度化了名叫优填王的国王以及他的九俱胝人民眷属，令他们出家。当优填王证得阿拉汉果时，世尊被以他为首的九十俱胝阿拉汉围绕，诵出了巴帝摩卡，这是第三次集会。因此，说：
Atha koṇḍañño satthā jeṭṭhamāsapuṇṇamāya subhaddattherappamukhena koṭisatasahassena parivuto pātimokkhamuddisi, so paṭhamo sannipāto ahosi. Tato aparabhāge koṇḍaññasatthuno putte vijitasene nāma arahattaṃ patte taṃpamukhassa koṭisahassassa majjhe bhagavā pātimokkhaṃ uddisi, so dutiyo sannipāto ahosi. Athāparena samayena dasabalo janapadacārikaṃ caranto udenarājānaṃ nāma navutikoṭijanaparivāraṃ pabbājesi saddhiṃ tāya parisāya. Tasmiṃ pana arahattaṃ patte taṃpamukhehi navutiyā arahantakoṭīhi bhagavā parivuto pātimokkhaṃ uddisi, so tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –
7七。
7.
49曾经有三次集会，是为憍陈如大仙的；
‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, koṇḍaññassa mahesino;
50那些是漏尽者、无垢者、心寂静者、如者。
Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.
8八。
8.
52第一次集会，有十万俱胝众；
‘‘Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo;
53第二次有一千俱胝，第三次是九十俱胝。
Dutiyo koṭisahassānaṃ, tatiyo navutikoṭina’’nti.
54那时，据说我们的菩萨名叫胜伏者，成为转轮王，住在月城。据说他被无数最优秀的人围绕，不以棍棒、不用刀剑，依法治理着那片大地——那里有大洋作为住处，有须弥山和持双山，蕴藏无尽宝藏。那时，憍陈如佛也被十万俱胝漏尽者围绕，游行人间，渐渐到达了月城。
Tadā kira amhākaṃ bodhisatto vijitāvī nāma cakkavattī hutvā candavatīnagare paṭivasati. So kira anekanaravaraparivuto salilanidhinivasanaṃ sameruyugandharaṃ aparimitavasudharaṃ vasundharaṃ adaṇḍena asatthena dhammena paripāleti. Atha koṇḍañño buddhopi koṭisatasahassakhīṇāsavaparivuto janapadacārikaṃ caramāno anupubbena candavatīnagaraṃ sampāpuṇi.
55据说，那位胜伏王听到：‘正自觉者来到我们城市了！’便出城迎接，为世尊安排了住处，并邀请世尊与比丘僧团明天应供。第二天，他妥善备好饭食，向以佛陀为首、数量达十万俱胝的比丘僧团作了大布施。菩萨供养世尊后，在随喜结束时请求说：‘大德，为了摄受大众，请您在这里住三个月。’于是，在三个月里，他不间断地向以佛陀为首的比丘僧团作了无与伦比的大布施。
So vijitāvī kira rājā – ‘‘sammāsambuddho kira amhākaṃ nagaraṃ anuppatto’’ti sutvā paccuggantvā bhagavato vasanaṭṭhānaṃ saṃvidahitvā svātanāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena nimantetvā punadivase bhattavidhiṃ suṭṭhu paṭiyādetvā koṭisatasahassasaṅkhassa buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adāsi. Bodhisatto bhagavantaṃ bhojetvā anumodanāvasāne – ‘‘bhante, temāsaṃ mahājanasaṅgahaṃ karonto idheva vasathā’’ti yācitvā tayo māse nirantaraṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa asadisamahādānaṃ adāsi.
56于是，导师为那位菩萨授记，说：‘未来世，你将会成为一位名为乔达摩的佛陀。’并且为他说法。他听闻了导师的法语后，便舍弃王位，出家修行。他学习了三藏，生起了八种定境和五种神通，成为一位禅定功夫从不退失的人，死后往生于梵天界。所以，经文如此说道：
Atha satthā bodhisattaṃ – ‘‘anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti byākaritvā dhammamassa desesi. So satthu dhammakathaṃ sutvā rajjaṃ niyyātetvā pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā aṭṭha samāpattiyo pañca ca abhiññāyo uppādetvā aparihīnajjhāno brahmaloke nibbatti. Tena vuttaṃ –
9九。
9.
58在那个时候，我是一个名叫‘胜伏者’的刹帝利；
‘‘Ahaṃ tena samayena, vijitāvī nāma khattiyo;
59我以大海为边际，行使着主权。
Samuddaṃ antamantena, issariyaṃ vattayāmahaṃ.
10十。
10.
61对于那些为数十万俱胝、无垢的大仙们，
‘‘Koṭisatasahassānaṃ, vimalānaṃ mahesinaṃ;
62我用无上的饮食，与世间最上依怙一起，令他们满足。
Saha lokagganāthena, paramannena tappayiṃ.
11十一。
11.
64憍陈如佛，那位世间导师，也对我授记：
‘‘Sopi maṃ buddho byākāsi, koṇḍañño lokanāyako;
65在无量劫之后，他将成为世间的佛陀。
Aparimeyyito kappe, buddho loke bhavissati.
12十二。
12.
67他精勤修习，行持种种难行苦行，
‘‘Padhānaṃ padahitvāna, katvā dukkarakārikaṃ;
68在阿萨塔树下，他将成为正自觉者，彻底觉悟，名声广大。
Assatthamūle sambuddho, bujjhissati mahāyaso.
13十三。
13.
70他的生母将名为摩耶，
‘‘Imassa janikā mātā, māyā nāma bhavissati;
71父亲名为净饭，这位将是乔达摩。
Pitā suddhodano nāma, ayaṃ hessati gotamo.
14十四。
14.
73果利答与伍巴提沙，将成为最杰出的声闻弟子。
‘‘Kolito upatisso ca, aggā hessanti sāvakā;
74一位名叫阿难的侍者，将会侍奉那位胜利者。
Ānando nāmupaṭṭhāko, upaṭṭhissati taṃ jinaṃ.
15十五。
15.
76差摩与莲华色，将成为最杰出的女弟子；
‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, aggā hessanti sāvikā;
77那位世尊的觉悟树，被称为阿萨塔树。
Bodhi tassa bhagavato, assatthoti pavuccati.
16十六。
16.
79质多与手护，将成为最杰出的男侍者；
‘‘Citto ca hatthāḷavako, aggā hessantupaṭṭhakā;
80难陀母和优多罗，将成为最杰出的女侍者。
Nandamātā ca uttarā, aggā hessantupaṭṭhikā;
81那位享有盛誉的乔达摩佛陀，寿命将达到百岁。
Āyu vassasataṃ tassa, gotamassa yasassino.
17十七。
17.
83听到无等大仙的这番话之后，
‘‘Idaṃ sutvāna vacanaṃ, asamassa mahesino;
84人和天神都欢喜踊跃，他们说：“这确实是佛陀的种子啊！”
Āmoditā naramarū, buddhabījaṃ kira ayaṃ.
18十八。
18.
86欢呼的声音此起彼伏，大家鼓掌并且开怀欢笑。
‘‘Ukkuṭṭhisaddā vattanti, apphoṭenti hasanti ca;
87一万位天神们合掌礼敬。
Katañjalī namassanti, dasasahassidevatā.
19十九。
19.
89‘如果我们错过了这位世间之主的教法，’
‘‘Yadimassa lokanāthassa, virajjhissāma sāsanaṃ;
90在未来时，我们将会当面遇到他。
Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.
20二十。
20.
92‘就像人们渡河时，错过了常走的渡口；’
‘‘Yathā manussā nadiṃ tarantā, paṭititthaṃ virajjhiya;
93他们在下游找了一处渡口，渡过了这条大河。
Heṭṭhātitthe gahetvāna, uttaranti mahānadiṃ.
21二十一。
21.
95‘同样，我们大家如果错过了这位胜利者，’
‘‘Evameva mayaṃ sabbe, yadi muñcāmimaṃ jinaṃ;
96在未来时，我们会当面遇见他。
Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.
22二十二。
22.
98听了他的这番话后，我的信心更加增长了。
‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;
99为了实现那同样的目标，我把大王国献给了胜利者。
Tameva atthaṃ sādhento, mahārajjaṃ jine adaṃ;
100献出大王国之后，我便在他身边出家了。
Mahārajjaṃ daditvāna, pabbajiṃ tassa santike.
23二十三。
23.
102我学通了经、律，以及九分教的导师教法。
‘‘Suttantaṃ vinayaṃ cāpi, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ;
103通晓这一切后，我庄严了胜利者的教法。
Sabbaṃ pariyāpuṇitvāna, sobhayiṃ jinasāsanaṃ.
24二十四。
24.
105在那里，我安住不放逸，无论是在坐着的地方，还是在经行的地方；
‘‘Tatthappamatto viharanto, nisajjaṭṭhānacaṅkame;
106我到达了神通的最顶点之后，便往生到了梵天世界。
Abhiññāpāramiṃ gantvā, brahmalokamagañchaha’’nti.
107在这里，“我于那时”就是指我在那个时期。“名为胜伏者”是说：我曾经是一位叫这个名字的转轮圣王。“以大海为边际”这句话的意思是：把铁围山作为界限、作为边界，将一直安住到那里的大海作为边际，来行使我的自在统治。单凭这句话，意思还没完全说明白。
Tattha ahaṃ tena samayenāti ahaṃ tasmiṃ samaye. Vijitāvī nāmāti evaṃnāmako cakkavattirājā ahosiṃ. Samuddaṃ antamantenāti ettha cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ mariyādaṃ katvā ṭhitaṃ samuddaṃ antaṃ katvā issariyaṃ vattayāmīti attho. Ettāvatā na pākaṭaṃ hoti.
108据说，转轮王靠着轮宝的威力，让须弥山处在他的左侧，从大海的上方前往有八千由旬大的东毗提诃。到了那里，转轮王就给出教诫：『不应该杀生，不应该拿别人没给的东西，不应该在欲望上做不正当的事，不应该说虚诳的话，不应该喝谷物酒，应该按照自己所受用的方式来如法地进食。』这样教诫之后，那轮宝就腾空而起，进入东方的大海。当轮宝往海里进去的时候，大海水就像被压缩的波浪一样收缩退开，沉下去大约一由旬深，在大海里面的两侧，就像琉璃宝墙一样极其美丽地停住。就这样到达了东方大海所至之处后，那轮宝便返回。在它返回的时候，那些随从大众走在最前面，转轮王走在中间，轮宝走在最后。而那时，那退开的海水又好像炽燃的火焰不忍分离一般，拍击着轮宝轮缘的边际，直追到岸边。
Rājā kira cakkavattī cakkaratanānubhāvena vāmapassena sineruṃ katvā samuddassa uparibhāgena aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ pubbavidehaṃ gacchati. Tattha rājā cakkavattī – ‘‘pāṇo na hantabbo, adinnaṃ nādātabbaṃ, kāmesumicchā na caritabbā, musā na bhāsitabbā, majjaṃ na pātabbaṃ, yathābhuttañca bhuñjathā’’ti (dī. ni. 2.244; 3.85; ma. ni. 3.257) ovādaṃ deti. Evaṃ ovāde dinne taṃ cakkaratanaṃ vehāsaṃ abbhuggantvā puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhati. Yathā yathā ca taṃ ajjhogāhati, tathā tathā saṃkhittaūmivipphāraṃ hutvā ogacchamānaṃ mahāsamuddasalilaṃ yojanamattaṃ oggantvā antosamuddaṃ ubhosu passesu veḷuriyamaṇibhitti viya paramadassanīyaṃ hutvā tiṭṭhati, evaṃ puratthimasāgarapariyantaṃ gantvā taṃ cakkaratanaṃ paṭinivattati. Paṭinivattamāne ca tasmiṃ sā parisā aggato hoti, majjhe rājā cakkavattī ante cakkaratanaṃ hoti. Tampi jalaṃ jalantena viyogaṃ asahamānamiva nemimaṇḍalapariyantaṃ abhihanantameva tīramupagacchati.
109就这样，转轮王征服了以东方大海为边际的东毗提诃之后，又想征服以南方大海为边际的阎浮提，于是就沿着轮宝指示出来的道路，朝着南方大海出发了。他征服了那有一万由旬大的阎浮提之后，从南方大海登上岸，又为了去征服七千由旬大的西牛货洲，按前面说过的那种方式前去，同样以大海为边际征服了它之后，又从西方大海登岸；再为了去征服八千由旬大的北俱卢洲，也同样前去，同样以大海为边际征服了它之后，又从北方大海返回。到此为止，转轮王就获得了以大海为边际的大地的自在统治权。所以经文才说：『以大海为边际，我行使自在。』
Evaṃ rājā cakkavattī puratthimasamuddapariyantaṃ pubbavidehaṃ abhivijinitvā dakkhiṇasamuddapariyantaṃ jambudīpaṃ vijetukāmo cakkaratanadesitena maggena dakkhiṇasamuddābhimukho gacchati. Taṃ dasasahassayojanappamāṇaṃ jambudīpaṃ abhivijinitvā dakkhiṇasamuddato paccuttaritvā sattayojanasahassappamāṇaṃ aparagoyānaṃ vijetuṃ heṭṭhā vuttanayeneva gantvā tampi sāgarapariyantaṃ abhivijinitvā pacchimasamuddatopi uttaritvā aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ uttarakuruṃ vijetuṃ tatheva gantvā taṃ samuddapariyantaṃ katvā tatheva abhivijiya uttarasamuddatopi paccuttarati. Ettāvatā raññā cakkavattinā sāgarapariyantāya pathaviyā issariyaṃ adhigataṃ hoti. Tena vuttaṃ samuddaṃ antamantena, issariyaṃ vattayāmaha’’nti.
110「百千俱胝」就是指百千俱胝的数量。这就是经文本身的字句。「无垢者」是指诸漏尽者。「与世间最上导者一起」的意思是：与具备十力的世尊一起的百千俱胝无垢者。「以最上食」就是用最殊胜美妙的饮食。「我令满足」的意思是：我用饮食供养，使他们得到了满足。「从不可计量的劫以来」意思是：从那时开始计算，超过了百千劫，再超过三个阿僧祇劫，来到一个贤劫当中。
Koṭisatasahassānanti koṭisatasahassāni. Ayameva vā pāṭho. Vimalānanti khīṇāsavānaṃ. Saha lokagganāthenāti saddhiṃ dasabalena koṭisatasahassānanti attho. Paramannenāti paṇītena annena. Tappayinti tappesiṃ. Aparimeyyito kappeti ito paṭṭhāya satasahassakappādhikāni tīṇi asaṅkhyeyyāni atikkamitvā ekasmiṃ bhaddakappeti attho.
111「精勤」就是指精进。「成就彼义」的意思，就是去圆满、去成就、去完成那导向成佛之事的布施波罗蜜。「大王位」就是指转轮王的王位。「于胜者」是对世尊而言，这里应当理解为与格或依格。「我给与」就是我施舍了。「如是成就此义」，这句话要跟前面的内容联系起来看。有些人读作『将大王位奉献于世尊』。「施舍后」就是舍弃、布施出去之后。「经」指的是经藏。「律」指的是律藏。「九分教」是指契经、应颂等九种分类的教法。「我庄严了佛陀的教法」的意思是：我以教理通达与修证成就，去作了美好地装饰。「于彼」就是在那个世尊的教法当中。「不放逸」就是具备正念、不放逸。「我往生梵天世界」就是：我，到达了梵天界。
Padhānanti vīriyaṃ. Tameva atthaṃ sādhentoti tameva buddhakārakamatthaṃ dānapāramiṃ pūrento sādhento nipphādentoti attho. Mahārajjanti cakkavattirajjaṃ. Jineti bhagavati, sampadānatthe vā bhummaṃ daṭṭhabbaṃ. Adanti adāsiṃ. Evamatthaṃ sādhentoti iminā sambandho daṭṭhabbo. ‘‘Mahārajjaṃ jine dadi’’nti paṭhanti keci. Daditvānāti cajitvā. Suttantanti suttantapiṭakaṃ. Vinayanti vinayapiṭakaṃ. Navaṅganti suttageyyādinavaṅgaṃ. Sobhayiṃ jinasāsananti āgamādhigamehi lokiyehi samalaṅkariṃ. Tatthāti tassa bhagavato sāsane. Appamattoti satisampanno. Brahmalokamagañchahanti brahmalokaṃ agañchiṃ ahaṃ.
112这位憍陈如佛的都城名叫兰玛瓦提，父亲是苏难达王，母亲是善生王后。他的两位上首弟子是跋陀和须跋陀，侍者名叫阿那律，两位上首女弟子是蒂莎和伍巴提沙。他的菩提树是莎罗迦利亚尼树，佛身高达八十八肘，住世寿命十万岁。他的王后名为光妃，儿子名叫胜军，近侍国王名叫月。据说他住在月苑里。因此偈颂中说：
Imassa pana koṇḍaññabuddhassa rammavatī nāma nagaraṃ ahosi, sunando nāma rājā pitā, sujātā nāma devī mātā, bhaddo ca subhaddo ca dve aggasāvakā, anuruddho nāmupaṭṭhāko, tissā ca upatissā ca dve aggasāvikā, sālakalyāṇirukkho bodhi, aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ sarīraṃ , vassasatasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi, tassa rucidevī nāma aggamahesī ahosi, vijitaseno nāmassa putto, cando nāmupaṭṭhāko rājā. Candārāme kira vasīti. Tena vuttaṃ –
25二十五。
25.
114都城名叫兰玛瓦提，刹帝利王名叫苏难达；
‘‘Nagaraṃ rammavatī nāma, sunando nāma khattiyo;
115憍陈如大仙的生母是善生女。
Sujātā nāma janikā, koṇḍaññassa mahesino.
30三十。
30.
117跋陀和须跋陀，成为他的上首弟子；
‘‘Bhaddo ceva subhaddo ca, ahesuṃ aggasāvakā;
118阿那律是他的侍者，服侍憍陈如大仙。
Anuruddho nāmupaṭṭhāko, koṇḍaññassa mahesino.
31三十一。
31.
120提舍和伍巴提沙，是上首女弟子；
‘‘Tissā ca upatissā ca, ahesuṃ aggasāvikā;
121憍陈如大仙的菩提树，是一棵吉祥的莎罗迦利亚尼树。
Sālakalyāṇiko bodhi, koṇḍaññassa mahesino.
33三十三。
33.
123大牟尼身高八十八肘，极为高耸；
‘‘So aṭṭhāsīti hatthāni, accuggato mahāmuni;
124他光明照耀，如同星王月亮一般，也像正午的太阳。
Sobhate uḷurājāva, sūriyo majjhanhike yathā.
34三十四。
34.
126他的寿命正好是十万岁；
‘‘Vassasatasahassāni, āyu vijjati tāvade;
127在他住世的这段漫长岁月里，他度化了无数众生。
Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.
35三十五。
35.
129「由清净的漏尽者们」：因为大地遍布着那些已断尽烦恼、清净无染的漏尽者，「大地变得庄严」。意思是，整个大地因为这些圣者的存在而显得格外庄严美丽。
‘‘Khīṇāsavehi vimalehi, vicittā āsi medanī;
130「正如天空被群星庄严，如是，它显得庄严」：就像夜晚的天空被无数星辰点缀而变得璀璨美丽一样，这座大地也因为漏尽者们的存在而显得如此庄严。
Yathā hi gaganamuḷūbhi, evaṃ so upasobhatha.
36三十六。
36.
132「那些龙象也是不可计量的」：这些被称为“龙象”的圣者们，其功德与智慧无法用数量衡量。「不动摇的」：他们在面对世间八法时内心毫不动摇。「难以接近的」：他们因为德行与定力极高，一般人难以靠近，或者说烦恼无法侵入他们。
‘‘Tepi nāgā appameyyā, asaṅkhobhā durāsadā;
133「展示了如同闪电一样后，那些大名声者寂灭了」：他们曾以神通或智慧短暂示现，就像一道闪电瞬间照亮世间；示现之后，这些拥有广大声名的胜利者们便进入了般涅槃，彻底寂灭。
Vijjupātaṃva dassetvā, nibbutā te mahāyasā.
37三十七。
37.
135「而那胜利者无可比拟的神力」：这位胜利者（佛陀）所拥有的神通力，是任何人都无法相比的。「以及被智所修习的定」：同时，他的定力也是由圆满的智慧充分修习培育而成的。
‘‘Sā ca atuliyā jinassa iddhi, ñāṇaparibhāvito ca samādhi;
136那一切消失，一切「行」岂不是虚妄的吗？
Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā’’ti.
137其中，sālakalyāṇikā 指 sālakalyāṇi 树，它只在佛陀时代和转轮王时代出现，其他时候不出现。据说它一天之内就能长成。‘被无垢的漏尽者（庄严），大地变得多彩’：这大地由漏尽者们以同一袈裟之光而庄严，变得多彩、极为美丽。‘正如’是表示譬喻含义的助词。‘uḷūbhi’意为‘以星宿’，即：如同被星宿、群星庄严的苍穹那样，这大地由漏尽者们庄严而闪耀——这是其含义。
Tattha sālakalyāṇikoti sālakalyāṇirukkho, so buddhakāle ceva cakkavattikāle ca nibbattati, nāññadā. So ekāheneva uṭṭhāti kira. Khīṇāsavehi vimalehi, vicittā āsi medanīti ayaṃ medanī khīṇāsavehi ekakāsāvapajjotā vicittā paramadassanīyā ahosi. Yathāhīti opammatthe nipāto. Uḷūbhīti nakkhattehi, tārāgaṇehi gaganatalaṃ viya khīṇāsavehi vicittā ayaṃ medanī sobhitthāti attho.
138‘Asaṅkhobhā’：不被八世间法所动摇，不变异。‘Vijjupātaṃva dassetvā’：展示了如同闪电之后；另有一异读作‘vijjuppātaṃvā’。据说在憍陈如佛的时代，那些般涅槃的比丘们腾空至七棵棕榈树的高度，如同穿入乌云缝隙的闪电藤蔓，从四周放射光芒，进入火界定之后，像无执取的火焰那样般涅槃了。因此说‘展示了如同闪电之后’。‘Atuliyā’：无可比拟，无相似者。‘Ñāṇaparibhāvito’：被智慧所增长。剩下的偈颂，依前面已说的方法，其义自明。
Asaṅkhobhāti aṭṭhahi lokadhammehi akkhobhā avikārā. Vijjupātaṃva dassetvāti vijjupātaṃ viya dassayitvā, ‘‘vijjuppātaṃvā’’tipi pāṭho. Koṇḍaññabuddhassa kira kāle parinibbāyamānā bhikkhū sattatālappamāṇamākāsamabbhuggantvā asitajaladharavivaragatā vijjulatā viya samantato vijjotamānā tejodhātuṃ samāpajjitvā nirupādānā dahanā viya parinibbāyiṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘vijjupātaṃva dassetvā’’ti. Atuliyāti atulyā asadisā. Ñāṇaparibhāvitoti ñāṇena vaḍḍhito. Sesagāthā heṭṭhā vuttanayattā uttānā evāti.
139名为憍陈如的「正自觉者」，在令人愉悦的月园中；
‘‘Koṇḍañño nāma sambuddho, candārāme manorame;
140他般涅槃后，所建造的塔庙有七由旬大。
Nibbāyi cetiyo tassa, sattayojaniko kato.
141然而那位导师的舍利并没有散开。
‘‘Na heva dhātuyo tassa, satthuno, vikiriṃsu tā;
142它们稳固地凝聚成一个整体，就像金像一样。
Ṭhitā ekaghanā hutvā, suvaṇṇapaṭimā viya’’.
143全阎浮提的人们聚集起来，建成了七由旬大、由七宝所造的塔；他们用雌黄和雄黄作泥，用油和酥油作水，完成了这座塔。
Sakalajambudīpavāsino manussā samāgantvā sattayojanikaṃ sattaratanamayaṃ haritālamanosilāya mattikākiccaṃ telasappīhi udakakiccaṃ katvā niṭṭhāpesunti.
145《憍陈如佛种姓》的注释至此结束。
Koṇḍaññabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.
146第二部佛种姓结束。
Niṭṭhito dutiyo buddhavaṃso.