3. 三集义注
1第三篇
3. Tikanipāto
2阿波拉萨玛长老尼偈颂注释
1. Aparāsāmātherīgāthāvaṇṇanā
1在三集篇中，以“二十五年”等开头的偈颂，属于另一位名为萨玛的长老尼。她过去也在诸佛处积累功德，在轮回各处流转中积聚善业，作为出离轮回的资粮。在毗婆尸佛的时代，她投生于紧那罗胎中，住在旃陀跋伽河的岸边。那时，她常与诸紧那罗一起，耽著游乐，四处游荡。有一天，为了在她心中种下善根种子，世尊来到那里，在河岸边经行。她见到世尊后，满心欢喜，采摘色拉腊花，来到世尊面前，顶礼佛足，用这些鲜花供养世尊。她因为这份福德业，在天人与人类之间流转。到了此佛陀出世之时，她投生在憍赏弥的一户良善人家。成年后，她成为娑摩婆提的同伴。在娑摩婆提去世时，她生起悚惧感，于是出家成为比丘尼。然而在二十五年中，她未能获得心的定境。在年迈之时，她得到善逝的教诫，修习观并使其增长，最终证得了具有无碍解的阿拉汉果。正如在《譬喻经》中所说：
Tikanipāte paṇṇavīsativassānītiādikā aparāya sāmāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī vipassissa bhagavato kāle candabhāgāya nadiyā tīre kinnarayoniyaṃ nibbatti. Sā tattha kinnarehi saddhiṃ kīḷāpasutā vicarati. Athekadivasaṃ satthā tassā kusalabījaropanatthaṃ tattha gantvā nadītīre caṅkami. Sā bhagavantaṃ disvā haṭṭhatuṭṭhā saḷalapupphāni ādāya satthu santikaṃ gantvā vanditvā tehi pupphehi bhagavantaṃ pūjesi. Sā tena puññakammena devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde kosambiyaṃ kulaghare nibbattitvā vayappattā sāmāvatiyā sahāyikā hutvā tassā matakāle saṃvegajātā pabbajitvā pañcavīsati vassāni cittasamādhānaṃ alabhitvā mahallikākāle sugatovādaṃ labhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.2.22-29) –
2“那时，在旃陀跋伽河畔，我是一位紧那罗女；我见到天中之天、人中之胜正在经行。
‘‘Candabhāgānadītīre, ahosiṃ kinnarī tadā;
3我见到天中之天、人中之胜正在经行。
Addasāhaṃ devadevaṃ, caṅkamantaṃ narāsabhaṃ.
4我采摘色拉腊花后，供养给最胜佛；
‘‘Ocinitvāna saḷalaṃ, buddhaseṭṭhassadāsahaṃ;
5大雄嗅闻了具有天界芬芳的色拉腊花。
Upasiṅghi mahāvīro, saḷalaṃ devagandhikaṃ.
6接受供养后，正自觉者、世间导毗婆尸佛，
‘‘Paṭiggahetvā sambuddho, vipassī lokanāyako;
7大雄一边看着我，一边嗅闻。
Upasiṅghi mahāvīro, pekkhamānāya me tadā.
8我合掌，礼敬两足者中的最胜者；
‘‘Añjaliṃ paggahetvāna, vanditvā dvipaduttamaṃ;
9净化了自己的心之后，我就登上了山。
Sakaṃ cittaṃ pasādetvā, tato pabbatamāruhiṃ.
10从第九十一劫以来，我在那时所供养的鲜花，
‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ pupphamadadiṃ tadā;
11我不曾知道恶趣，这是供养佛陀的果报。
Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ.
12“我的烦恼已被烧尽……（中略）……佛陀的教法已经完成。”
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
13证得阿拉汉果之后，她回顾自己的修行，发出这样的感兴语：
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –
39三十九。
39.
15自从我出家以来，已经过了二十五年，
‘‘Paṇṇavīsati vassāni, yato pabbajitāya me;
16在这段时间里，我都不曾得到心的平静。
Nābhijānāmi cittassa, samaṃ laddhaṃ kudācanaṃ.
40四十。
40.
18没有获得心的寂静，也无法掌控自己的心；
‘‘Aladdhā cetaso santiṃ, citte avasavattinī;
19那时我想起了胜利者的教法，便生起了悚惧感。
Tato saṃvegamāpādiṃ, saritvā jinasāsanaṃ.
41四十一。
41.
21由于我乐于不放逸，经历了许多苦法；
‘‘Bahūhi dukkhadhammehi, appamādaratāya me;
22我已证得了渴爱的灭尽，完成了佛陀的教法；
Taṇhakkhayo anuppatto, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;
23今天是我渴爱被枯竭后的第七个夜晚。
Ajja me sattamī ratti, yato taṇhā visositā’’ti. –
24她说了这些偈颂。（Imā gāthā abhāsi.）
Imā gāthā abhāsi.
25这里的“心的寂静”也就是“心的平息”，意思是指心寂止的道果定。
Tattha cittassa samanti cittassa vūpasamaṃ, cetosamathamaggaphalasamādhīti attho.
26“因此”是指，由于无法控制心的运作。“我生起了悚惧”指：在导师还在世时，都没能让出家该做的事达到圆满，以后又怎么可能达成呢？于是我便生起了敬畏、智慧上的怖畏。“忆念胜者之教”指回忆起像盲龟譬喻等导师的教诫之后。其余部分如前面所说。
Tatoti tasmā cittavasaṃ vattetuṃ asamatthabhāvato. Saṃvegamāpādinti satthari dharantepi pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pāpetuṃ asakkontī pacchā kathaṃ pāpayissāmīti saṃvegaṃ ñāṇutrāsaṃ āpajjiṃ. Saritvā jinasāsananti kāṇakacchapopamādisatthuovādaṃ (saṃ. ni. 5.1117; ma. ni. 3.252) anussaritvā. Sesaṃ vuttanayameva.
29阿波拉萨玛长老尼偈颂注释结束。
Aparāsāmātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
302. 郁多摩长老尼偈颂注释
2. Uttamātherīgāthāvaṇṇanā
27以“四次、五次……”等开始的，是郁多摩长老尼的偈颂。这位长老尼在过去诸佛时累积了功德，不断地在种种生命中积累成为解脱资粮的善法。在毗婆尸佛的时代，她出生在槃头摩帝城一个居士家中，成为家婢。成年后，她靠为主人们服务过活。那时，槃头摩国王在满月日持守布萨，上午做完布施后，午后便去听法。大众也像国王一样，在满月日受持布萨戒而修学。这时，那位婢女心想：“现在大王和大众都受持布萨戒而修行，我不如在布萨日也受持布萨戒而修行呢？”她就这样做了，守护了极为清净的布萨戒，死后投生到三十三天。从那以后，她一直辗转在善趣中流转，直到这次佛陀出世，她在舍卫城投生到一个长者家中。长大后，她在波吒左罗长老尼面前听闻佛法，随后出家，开始修习观。但她没能将观修到究竟。波吒左罗长老尼知道了她的心路后，给予她教诫。她依照这个教诫修行，证得了具足无碍解的阿拉汉果。因此在《譬喻》中说：
Catukkhattuṃ pañcakkhattuntiādikā uttamāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī vipassissa bhagavato kāle bandhumatīnagare aññatarassa kuṭumbikassa gehe gharadāsī hutvā nibbatti. Sā vayappattā attano ayyakānaṃ veyyāvaccaṃ karontī jīvati. Tena ca samayena bandhumarājā puṇṇamīdivase uposathiko hutvā purebhattaṃ dānāni datvā pacchābhattaṃ gantvā dhammaṃ suṇāti. Atha mahājanā yathā rājā paṭipajjati, tatheva puṇṇamīdivase uposathaṅgāni samādāya vattanti. Athassā dāsiyā etadahosi – ‘‘etarahi kho mahārājā mahājanā ca uposathaṅgāni samādāya vattanti, yaṃnūnāhaṃ uposathadivasesu uposathasīlaṃ samādāya vatteyya’’nti. Sā tathā karontī suparisuddhaṃ uposathasīlaṃ rakkhitvā tāvatiṃsesu nibbattā aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ seṭṭhikule nibbattitvā viññutaṃ patvā paṭācārāya theriyā santike dhammaṃ sutvā pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā taṃ matthakaṃ pāpetuṃ nāsakkhi. Paṭācārā therī tassā cittācāraṃ ñatvā ovādamadāsi. Sā tassā ovāde ṭhatvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.2.1-21) –
28“在槃头摩帝城中，有位名为槃头摩的刹帝利；
‘‘Nagare bandhumatiyā, bandhumā nāma khattiyo;
29在满月那一天，他守持了布萨。
Divase puṇṇamāya so, upavasi uposathaṃ.
30那时我是那里的一个陶师女奴。
‘‘Ahaṃ tena samayena, kumbhadāsī ahaṃ tahiṃ;
31看见连国王带着军队都来了，我那时这样想：
Disvā sarājakaṃ senaṃ, evāhaṃ cintayiṃ tadā.
32国王尚且舍弃了王位来守持布萨。
‘‘Rājāpi rajjaṃ chaḍḍetvā, upavasi uposathaṃ;
33那样的业必定会有果报，大众都生起了欢喜。
Saphalaṃ nūna taṃ kammaṃ, janakāyo pamodito.
34如理审察了恶趣和贫穷的过患之后，
‘‘Yoniso paccavekkhitvā, duggaccañca daliddataṃ;
35我让心欢喜起来后，守持了布萨。
Mānasaṃ sampahaṃsitvā, upavasiṃ uposathaṃ.
36我在正自觉者的教法中行了布萨之后，
‘‘Ahaṃ uposathaṃ katvā, sammāsambuddhasāsane;
37凭借这个善业，我往生到了三十三天。
Tena kammena sukatena, tāvatiṃsamagacchahaṃ.
38在那里，我由善行所生的宫殿高达一由旬。
‘‘Tattha me sukataṃ byamhaṃ, ubbhayojanamuggataṃ;
39宫殿以殊胜的尖顶屋为庄严，以大座椅为善饰。
Kūṭāgāravarūpetaṃ, mahāsanasubhūsitaṃ.
40十万天女始终侍奉在我身旁；
‘‘Accharā satasahassā, upatiṭṭhanti maṃ sadā;
41我超越其他一切天神，恒常闪耀光芒。
Aññe deve atikkamma, atirocāmi sabbadā.
42我曾为六十四位天王担任王后之位；
‘‘Catusaṭṭhidevarājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ;
43我曾为六十三位转轮王担任王后之位。
Tesaṭṭhicakkavattīnaṃ, mahesittamakārayiṃ.
44成为金色之身后，我在诸有中轮回流转；
‘‘Suvaṇṇavaṇṇā hutvāna, bhavesu saṃsarāmahaṃ;
45在一切处，我都是最殊胜的，这是布萨的果报。
Sabbattha pavarā homi, uposathassidaṃ phalaṃ.
46象车、马车、车乘与轿子，
‘‘Hatthiyānaṃ assayānaṃ, rathayānañca sīvikaṃ;
47这一切我都能获得，这是布萨的果报。
Labhāmi sabbamevetaṃ, uposathassidaṃ phalaṃ.
48金制的、银制的，以及水晶制的，
‘‘Soṇṇamayaṃ rūpimayaṃ, athopi phalikāmayaṃ;
49连同红宝石制成的，我全都获得。
Lohitaṅgamayañceva, sabbaṃ paṭilabhāmahaṃ.
50丝与毛毯，以及麻布与棉布；
‘‘Koseyyakambaliyāni, khomakappāsikāni ca;
51以及高价值的衣物，这一切我都能获得。
Mahagghāni ca vatthāni, sabbaṃ paṭilabhāmahaṃ.
52食物、饮料、嚼食，以及衣物和坐卧具；
‘‘Annaṃ pānaṃ khādanīyaṃ, vatthasenāsanāni ca;
53这一切都能获得，这就是「布萨」的果报。
Sabbametaṃ paṭilabhe, uposathassidaṃ phalaṃ.
54「胜妙的香」与花环，以及涂粉与涂油；
‘‘Varagandhañca mālañca, cuṇṇakañca vilepanaṃ;
55这一切都能获得，这就是「布萨」的果报。
Sabbametaṃ paṭilabhe, uposathassidaṃ phalaṃ.
56「尖顶屋」、楼阁，凉亭、豪宅与山洞；
‘‘Kūṭāgārañca pāsādaṃ, maṇḍapaṃ hammiyaṃ guhaṃ;
57这一切都能获得，这就是「布萨」的果报。
Sabbametaṃ paṭilabhe, uposathassidaṃ phalaṃ.
58从我出生七岁起，我便出家过无家生活；
‘‘Jātiyā sattavassāhaṃ, pabbajiṃ anagāriyaṃ;
59在未满半个月时，我就证得了阿拉汉果。
Aḍḍhamāse asampatte, arahattamapāpuṇiṃ.
60我的「烦恼」已被烧尽，一切「有」都已被拔除；
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā;
61「一切漏已灭尽」(Sabbāsavaparikkhīṇā)，如今不再有「后有」(natthi dāni punabbhavo)。
Sabbāsavaparikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo.
62「从九十一劫前」(Ekanavutito kappe)，我那时所造的业(yaṃ kammamakariṃ tadā)；
‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā;
63我不见「恶趣」(Duggatiṃ nābhijānāmi)，这是「布萨」的果报(uposathassidaṃ phalaṃ)。
Duggatiṃ nābhijānāmi, uposathassidaṃ phalaṃ.
64「我的烦恼已被烧毁」……「已作佛陀的教法」(kataṃ buddhassa sāsanaṃ)。
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
65然而，证得阿拉汉果后，他观察自己的修行，以感兴偈的方式说：
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –
42四十二。
42.
67四次、五次，我从精舍外出；
‘‘Catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ, vihārā upanikkhamiṃ;
68未获得心的寂静，心不调伏。
Aladdhā cetaso santiṃ, citte avasavattinī.
43四十三。
43.
70我去亲近那位比丘尼，她是我所信赖的人；
‘‘Sā bhikkhuniṃ upāgacchiṃ, yā me saddhāyikā ahu;
71她为我开示了法，即蕴、处、界。
Sā me dhammamadesesi, khandhāyatanadhātuyo.
44四十四。
44.
73听闻她的法后，依她所教导，
‘‘Tassā dhammaṃ suṇitvāna, yathā maṃ anusāsi sā;
74七日结跏趺坐，沉浸于喜乐中；
Sattāhaṃ ekapallaṅkena, nisīdiṃ pītisukhasamappitā;
75第八日伸展双足，破除了黑暗之蕴。
Aṭṭhamiyā pāde pasāresiṃ, tamokhandhaṃ padāliyā’’ti. –
76她宣说了这些偈颂。
Imā gāthā abhāsi.
77这里的‘我去亲近那位比丘尼，那位我所信受者’是指：那位我应当信受、所说可信的比丘尼，我去亲近、拜访她，也就是出于信对波吒左罗长老尼这样说。另有文本作‘她这位比丘尼前来，即是为我成就者’。意思就是：波吒左罗比丘尼出于慈悯来到我这里，她是我真实利益的成就者。‘那位为我教导法，即蕴、处、界’是指：这位波吒左罗长老尼通过分别显示蕴等而为我教导法，也就是开示：‘这五蕴、这十二处、这十八界。’如此，她通过分别显示蕴等而为我教导法。
Tattha sā bhikkhuniṃ upāgacchiṃ, yā me saddhāyikā ahūti yā mayā saddhātabbā saddheyyavacanā ahosi, taṃ bhikkhuniṃ sāhaṃ upagacchiṃ upasaṅkamiṃ, paṭācārātheriṃ saddhāya vadati. ‘‘Sā bhikkhunī upagacchi, yā me sādhayikā’’tipi pāṭho. Sā paṭācārā bhikkhunī anukampāya maṃ upagacchi, yā mayhaṃ sadatthassa sādhikāti attho. Sā me dhammamadesesi, khandhāyatanadhātuyoti sā paṭācārā therī ‘‘ime pañcakkhandhā, imāni dvādasāyatanāni, imā aṭṭhārasa dhātuyo’’ti khandhādike vibhajitvā dassentī mayhaṃ dhammaṃ desesi.
78‘在她那里听了法’是指：在这位获得无碍解的长老尼座下，听闻了以分别蕴等为前导、引入圣道之后所教导的微细观法。‘依她教导我的方式’是指：按照这位长老尼教导我、教诫我的方式去实践，将修行推到顶点后，便以结跏趺坐持续七日。怎样坐的呢？‘具足喜乐’是指：具足由禅那所生的喜乐。‘于第八日伸展双足，破除了痴蕴’是指：以最上的圣道彻底破除无一剩余的痴蕴之后，在第八天松开结跏趺座而伸展了双足。这正是她的无碍解智记说。
Tassādhammaṃ suṇitvānāti tassā paṭisambhidāppattāya theriyā santike khandhādivibhāgapubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ pāpetvā desitasaṇhasukhumavipassanādhammaṃ sutvā. Yathā maṃ anusāsi sāti sā therī yathā maṃ anusāsi ovadi, tathā paṭipajjantī paṭipattiṃ matthakaṃ pāpetvāpi sattāhaṃ ekapallaṅkena nisīdiṃ. Kathaṃ? Pītisukhasamappitāti jhānamayena pītisukhena samaṅgībhūtā. Aṭṭhamiyā pāde pasāresiṃ, tamokhandhaṃ padāliyāti anavasesaṃ mohakkhandhaṃ aggamaggena padāletvā aṭṭhame divase pallaṅkaṃ bhindantī pāde pasāresiṃ. Idameva cassā aññābyākaraṇaṃ ahosi.
83《优昙摩长老尼偈颂注》到此结束。
Uttamātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
84第三 另一位优昙摩长老尼偈颂注
3. Aparā uttamātherīgāthāvaṇṇanā
79‘这些七觉支’等偈颂，是另一位名叫优昙摩的长老尼所说。她同样在过去诸佛处作诸功德，在一次次生命中积累趋向远离的善业，在毘婆尸世尊的时代，生于槃头摩帝城，是一位良家婢女。有一天，她看见世尊的一位声闻弟子——一位诸漏尽者的长老正在托钵乞食，心生净信，便供养了三块团食。她藉由这个福业在天人与人之间流转，在此佛出世的时候，生于憍萨罗国某个大婆罗门富豪家。成年后，当世尊游化各地时，她在世尊座下听法，获得净信后出家，不久便连同无碍解证得了阿拉汉果。因此，《譬喻》中这样说（《长老尼譬喻》2.2.30-36）–
Ye ime satta bojjhaṅgātiādikā aparāya uttamāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī vipassissa bhagavato kāle bandhumatīnagare kuladāsī hutvā nibbatti. Sā ekadivasaṃ satthu sāvakaṃ ekaṃ khīṇāsavattheraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānasā tīṇi modakāni adāsi. Sā tena puññakammena devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde kosalajanapade aññatarasmiṃ brāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā viññutaṃ pattā janapadacārikaṃ carantassa satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā pabbajitvā nacirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.2.30-36) –
80“在槃头摩帝城中，我曾是陶师家的婢女；”
‘‘Nagare bandhumatiyā, kumbhadāsī ahosahaṃ;
81拿着我的那份食物，去打水的女子。
Mama bhāgaṃ gahetvāna, gacchaṃ udakahārikā.
82“在路上见到一位沙门，内心寂静、入定；”
‘‘Panthamhi samaṇaṃ disvā, santacittaṃ samāhitaṃ;
83我心怀净信与喜悦，供养了三个甜食。
Pasannacittā sumanā, modake tīṇidāsahaṃ.
84凭借着那份善妙的业，以及思与誓愿的力量，
‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;
85在九十一劫中，我从未堕入恶道（堕落）。
Ekanavutikappāni, vinipātaṃ na gacchahaṃ.
86成就了那善业之后，我享受了一切福报；
‘‘Sampatti taṃ karitvāna, sabbaṃ anubhaviṃ ahaṃ;
87布施了三个甜食后，我证得了不动的涅槃。
Modake tīṇi datvāna, pattāhaṃ acalaṃ padaṃ.
88我的烦恼已被全部烧尽……我已履行了佛陀的教法。
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
89证得阿拉汉果后，他省察自己的修行，以自说语这样说道：
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –
45四十五。
45.
91这七觉支，是证得涅槃的道路；
‘‘Ye ime satta bojjhaṅgā, maggā nibbānapattiyā;
92我所修习的这一切觉支，都正如佛陀所教导的那样。
Bhāvitā te mayā sabbe, yathā buddhena desitā.
46四十六。
46.
94我是空与无相的获得者，随心所欲；
‘‘Suññatassānimittassa, lābhinīhaṃ yadicchakaṃ;
95我是佛陀的亲生女儿，恒常乐于涅槃。
Orasā dhītā buddhassa, nibbānābhiratā sadā.
47四十七。
47.
97一切欲，不论天界还是人间，都已断除；
‘‘Sabbe kāmā samucchinnā, ye dibbā ye ca mānusā;
98轮回中的生已被灭尽，如今不再有后有了。
Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti. –
99她诵出了这些偈颂。
Imā gāthā abhāsi.
100其中，「我是空与无相的获得者，随心所欲」的意思是：我对于空等至和无相等至，想怎么获得就怎么获得。也就是说，无论何时、何处，我想入哪一种等至，就能在此时此地入那种等至而安住。事实上，即使对于任何名叫空、无愿等的道，其果也根据空等差别而有三种。但这位长老尼只入空等至和无相等至，因此说：「我是空与无相的获得者，随心所欲。」或者，这是依多数情况而说；还有人认为，这仅是个例子。
Tattha suññatassānimittassa, lābhinīhaṃ yadicchakanti suññatasamāpattiyā ca animittasamāpattiyā ca ahaṃ yadicchakaṃ lābhinī, tattha yaṃ yaṃ samāpajjituṃ icchāmi yattha yattha yadā yadā, taṃ taṃ tattha tattha tadā tadā samāpajjitvā viharāmīti attho. Yadipi hi suññatāppaṇihitādināmakassa yassa kassacipi maggassa suññatādibhedaṃ tividhampi phalaṃ sambhavati. Ayaṃ pana therī suññatānimittasamāpattiyova samāpajjati. Tena vuttaṃ – ‘‘suññatassānimittassa, lābhinīhaṃ yadicchaka’’nti. Yebhuyyavasena vā etaṃ vuttaṃ. Nidassanamattametanti apare.
101「那些天界的、那些人的」指属于天界和人界的所欲对象。这一切都因为我断除了对它们的欲贪，被我彻底铲除，成为不可受用的东西。正如经中所说：“贤友，漏尽比丘不可能像以前在家人那样去受用欲乐。”其余部分如之前所述。
Ye dibbā ye ca mānusāti ye devalokapariyāpannā ye ca manussalokapariyāpannā vatthukāmā, te sabbepi tappaṭibaddhachandarāgappahānena mayā sammadeva ucchinnā, aparibhogārahā katā . Vuttañhi – ‘‘abhabbo, āvuso, khīṇāsavo bhikkhu kāme paribhuñjituṃ. Seyyathāpi pubbe agāriyabhūto’’ti. Sesaṃ vuttanayameva.
108至此，后一部殊胜长老尼偈颂注释结束。
Aparā uttamātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
109第四：檀提迦长老尼偈颂注释
4. Dantikātherīgāthāvaṇṇanā
102「从日中住处出……」等是檀提迦长老尼的偈颂。她过去诸佛时也曾积累功德，在种种生命中累积导向涅槃的善行。在无佛出世的时代，她投生在旃陀跋伽河岸为紧那罗女。有一天，她和紧那罗们一起游玩漫步时，见到一棵树下有位辟支佛正为日中静坐而安坐。她见后心生净信，上前用沙罗花供养，礼拜后离去。凭借这一福业，她在天界和人间流转。在此佛陀出世时，她于舍卫城出生为憍萨罗王辅相婆罗门的女儿。成年后，在祇园精舍接受供养时获得信心，成为优婆夷，后来在大爱道座下出家。她住在王舍城时，有一天午后登上灵鹫峰，为日中静坐而坐。她看见一头象为了能让象兵登上象背而伸出脚，便以此作为所缘，增长观智，与无碍解一起证得阿拉汉果。在《譬喻经》中这样说——
Divāvihārā nikkhammātiādikā dantikāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī buddhasuññakāle candabhāgāya nadiyā tīre kinnarayoniyaṃ nibbatti. Sā ekadivasaṃ kinnarehi saddhiṃ kīḷantī vicaramānā addasa aññataraṃ paccekabuddhaṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisinnaṃ. Disvāna pasannamānasā upasaṅkamitvā sālapupphehi pūjaṃ katvā vanditvā pakkāmi. Sā tena puññakammena devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kosalarañño purohitabrāhmaṇassa gehe nibbattitvā viññutaṃ patvā jetavanapaṭiggahaṇe paṭiladdhasaddhā upāsikā hutvā pacchā mahāpajāpatigotamiyā santike pabbajitvā rājagahe vasamānā ekadivasaṃ pacchābhattaṃ gijjhakūṭaṃ abhiruhitvā divāvihāraṃ nisinnā hatthārohakassa abhiruhanatthāya pādaṃ pasārentaṃ hatthiṃ disvā tadeva ārammaṇaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.2.86-96) –
103「在旃陀跋伽河岸，那时我身为紧那罗女；
‘‘Candabhāgānadītīre , ahosiṃ kinnarī tadā;
104我见到离垢的觉者——自生者、未败者。
Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, sayambhuṃ aparājitaṃ.
105我心清净、充满喜悦，内心有所感受，恭敬地合掌；
‘‘Pasannacittā sumanā, vedajātā katañjalī;
106我手持沙罗花环，去供养那位自生者。
Sālamālaṃ gahetvāna, sayambhuṃ abhipūjayiṃ.
107凭借这善行，以及思和誓愿的力量，
‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;
108我舍弃了紧那罗的身体后，转生到了三十三天。
Jahitvā kinnarīdehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.
109我曾为三十六位天王做王后；
‘‘Chattiṃsadevarājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ;
110我心中所希求的，都随我所愿而实现。
Manasā patthitaṃ mayhaṃ, nibbattati yathicchitaṃ.
111我曾为十位转轮王做过王后；
‘‘Dasannaṃ cakkavattīnaṃ, mahesittamakārayiṃ;
112由于染着，我流转于种种生命状态之中。
Ocitattāva hutvāna, saṃsarāmi bhavesvahaṃ.
113我具足了善法，已经出家，过着无家的生活。
‘‘Kusalaṃ vijjate mayhaṃ, pabbajiṃ anagāriyaṃ;
114今天，我在释迦子（佛陀）的教法中，成为了一位应供者。
Pūjārahā ahaṃ ajja, sakyaputtassa sāsane.
115今天，我以清净的心，远离了心中的种种恶法。
‘‘Visuddhamanasā ajja, apetamanapāpikā;
116一切烦恼漏已经灭尽，现在不再有来生（后有）了。
Sabbāsavaparikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo.
117从九十四劫以前，我就曾供养佛陀。
‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ buddhamabhipūjayiṃ;
118我不曾经历过恶趣，这就是供养婆罗花鬘所得的果报。
Duggatiṃ nābhijānāmi, sālamālāyidaṃ phalaṃ.
119我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法，我已经遵行。
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
120证得阿拉汉果之后，她观察自己的修行，心中生起了喜悦与欢喜，以感叹的语气说道：
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā pītisomanassajātā udānavasena –
48四十八
48.
122我从日中住处出来，在灵鹫山上；
‘‘Divāvihārā nikkhamma, gijjhakūṭamhi pabbate;
123我看见一头象沐浴后从河里出来，站在河岸上。
Nāgaṃ ogāhamuttiṇṇaṃ, nadītīramhi addasaṃ.
49四十九
49.
125一个男子拿着象钩，请求说：‘伸出脚来’；
‘‘Puriso aṅkusamādāya, ‘dehi pāda’nti yācati;
126象伸出了脚，男子便骑上了象。
Nāgo pasārayī pādaṃ, puriso nāgamāruhi.
50五十
50.
128见到这头原本未调伏的象已被调伏，处于人的控制之下；
‘‘Disvā adantaṃ damitaṃ, manussānaṃ vasaṃ gataṃ;
129于是，我确实因为那头象而去了树林，让心进入禅定。—她诵出了这些偈颂。
Tato cittaṃ samādhesiṃ, khalu tāya vanaṃ gatā’’ti. – imā gāthā abhāsi;
130其中，「象沐浴后而出」：指象在河中浸浴后，从那里上来。也可以读作“ogayha muttiṇṇa”，这里的“m”音是连音字。「在河岸上我看见」：我在旃陀跋伽河的岸边看见了它。
Tattha nāgaṃ ogāhamuttiṇṇanti hatthināgaṃ nadiyaṃ ogāhaṃ katvā ogayha tato uttiṇṇaṃ. ‘‘Ogayha muttiṇṇa’’nti vā pāṭho. Ma-kāro padasandhikaro. Nadītīramhi addasanti candabhāgāya nadiyā tīre apassiṃ.
131为了说明它在做什么，所以说「男子」等。其中，「乞求说‘伸出脚’」：就是发出“伸出脚”的指令，为了登上象背而让象伸出脚，他给出一个信号。因为给出的是它熟悉的信号，所以在这里称为乞求。
Kiṃ karontanti cetaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘puriso’’tiādi. Tattha ‘dehi pāda’nti yācatīti ‘‘pādaṃ dehi’’iti piṭṭhiārohanatthaṃ pādaṃ pasāretuṃ saññaṃ deti, yathāparicitañhi saññaṃ dento idha yācatīti vutto.
132「见到未调伏者已被调伏」：指原本未调伏的象，如今被驯象师通过驯象的调教而变得调伏了。是怎样调伏的呢？「归入人的控制」：也就是，人们命令它做的任何事，它都看到并能照着做——应当这样理解。 「于是，我确实因为那头象而去了树林，让心进入禅定」：“khalu”是表示确定义的虚词。「于是」：在见到那头象之后。「因为那（象）」：以那头象的行为作为原因。「去了树林」：前往森林（阿兰若）。「让心进入禅定」：确实令心入定。是如何办到的呢？她心想：“就连这个属于畜生道的象，都能因驯象师的调伏而变得顺服；我作为一个生而为人的人，为什么不能因为调御丈夫、人天导师（佛陀）的调伏而让心得定呢？”于是生起悚惧感，增长观（维巴沙那），以最高道之定让我的心进入禅定，凭借着究竟的安止，彻底断尽了一切烦恼。
Disvā adantaṃ damitanti pakatiyā pubbe adantaṃ idāni hatthācariyena hatthisikkhāya damitadamathaṃ upagamitaṃ. Kīdisaṃ damitaṃ? Manussānaṃ vasaṃ gataṃ yaṃ yaṃ manussā āṇāpenti, taṃ taṃ disvāti yojanā. Tatocittaṃ samādhesiṃ, khalu tāya vanaṃ gatāti khalūti avadhāraṇatthe nipāto. Tato hatthidassanato pacchā, tāya hatthino kiriyāya hetubhūtāya, vanaṃ araññaṃ gatā cittaṃ samādhesiṃyeva. Kathaṃ? ‘‘Ayampi nāma tiracchānagato hatthī hatthidamakassa vasena damathaṃ gato, kasmā manussabhūtāya cittaṃ purisadamakassa satthu vasena damathaṃ na gamissatī’’ti saṃvegajātā vipassanaṃ vaḍḍhetvā aggamaggasamādhinā mama cittaṃ samādhesiṃ accantasamādhānena sabbaso kilese khepesinti attho.
141丹提卡长老尼的偈颂注释到此结束。
Dantikātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
142第五篇：乌比利长老尼的偈颂注释
5. Ubbiritherīgāthāvaṇṇanā
133“女儿，吉梵蒂”等偈，属于乌比莉长老尼。她过去也在诸佛时累积了功德，在各种生存状态中累积着趋向解脱的善业。在莲花上佛的时代，她投生在汉舍卫城的一户人家中，成年后有一天，父母去别家参加喜庆宴会，她独自留在家中。临近中午的时候，她看到一位世尊的声闻弟子——一位诸漏已尽的长老，从家门附近经过，便想供养食物。她说：“大德，请进这里来。”长老进屋后，她用五体投地的礼拜方式顶礼长老，铺好毛毯等作为座位，请他坐下。长老坐在铺好的座位上。她取过钵，盛满了团食，放在长老的手中。长老做了随喜的祝福后，便离开了。她因为这份福德业，投生到三十三天，在那里度过全部天寿，享受了广大、殊胜的天界成就。从那里死后，她一直在善趣中流转。到了此佛出世的时代，她投生在舍卫城一户大富长者家中，得名为乌比莉，相貌极美，容貌出众，端庄优雅。成年后，憍萨罗王把她迎娶入宫。过了几年，她生下一个女儿，取名“吉梵蒂”。国王见到这个女儿，满心欢喜，便为乌比莉举行了灌顶。然而，这个女儿在能跑会跳、到处玩耍的年纪便夭折了。母亲每天前往安放女儿遗体的坟场，悲伤哭泣。有一天，她来到导师（佛陀）的跟前，顶礼之后稍坐片刻便离开了，然后站在阿致罗筏底河河边，为了女儿而悲叹。世尊看见了，就在香室中，以原来坐着的姿态显现出自身，问她：“你为什么这样悲痛哭泣？”她回答：“世尊，我因为我的女儿而悲痛哭泣。”世尊说：“在这座坟场里焚烧过的你的女儿，大约有八万四千位。你是为其中的哪一位在悲痛哭泣呢？”世尊为她一一指出了那些火葬的地点之后，便说了如下的半首偈颂：
Amma, jīvātiādikā ubbiriyā theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ pattā ekadivasaṃ mātāpitūsu maṅgalaṃ anubhavituṃ gehantaragatesu adutiyā sayaṃ gehe ohīnā upakaṭṭhāya velāya bhagavato sāvakaṃ ekaṃ khīṇāsavattheraṃ gehadvārasamīpena gacchantaṃ disvā bhikkhaṃ dātukāmā, ‘‘bhante, idha pavisathā’’ti vatvā there gehaṃ paviṭṭhe pañcapatiṭṭhitena theraṃ vanditvā gonakādīhi āsanaṃ paññāpetvā adāsi. Nisīdi thero paññatte āsane. Sā pattaṃ gahetvā piṇḍapātassa pūretvā therassa hatthe ṭhapesi. Thero anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sā tena puññakammena tāvatiṃsesu nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ uḷāradibbasampattiṃ anubhavitvā tato cutā sugatīsuyeva saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ gahapatimahāsālakule nibbattitvā ubbirīti laddhanāmā abhirūpā dassanīyā pāsādikā ahosi. Sā vayappattakāle kosalaraññā attano gehaṃ nītā, katipayasaṃvaccharātikkamena ekaṃ dhītaraṃ labhi. Tassā jīvantīti nāmaṃ akaṃsu . Rājā tassā dhītaraṃ disvā tuṭṭhamānaso ubbiriyā abhisekaṃ adāsi. Dhītā panassā ādhāvitvā paridhāvitvā vicaraṇakāle kālamakāsi. Mātā yattha tassā sarīranikkhepo kato, taṃ susānaṃ gantvā divase divase paridevati. Ekadivasaṃ satthu santikaṃ gantvā vanditvā thokaṃ nisīditvā gatā aciravatīnadiyā tīre ṭhatvā dhītaraṃ ārabbha paridevati. Taṃ disvā satthā gandhakuṭiyaṃ yathānisinnova attānaṃ dassetvā ‘‘kasmā vippalapasī’’ti pucchi. ‘‘Mama dhītaraṃ ārabbha vippalapāmi, bhagavā’’ti. ‘‘Imasmiṃ susāne jhāpitā tava dhītaro caturāsītisahassamattā, tāsaṃ katara sandhāya vippalapasī’’ti. Tāsaṃ taṃ taṃ āḷāhanaṭṭhānaṃ dassetvā –
5151.
51.
135“女儿啊，活女！你在林中啼哭，乌比莉啊，你应当认识你自己；
‘‘Amma jīvāti vanamhi kandasi, attānaṃ adhigaccha ubbiri;
136八万四千，全都名叫“活女”；
Cullāsītisahassāni, sabbā jīvasanāmikā;
137她们都在这个火葬场被焚烧，你是在为哪一位悲伤呢？”——世尊说了这半首偈颂。
Etamhāḷāhane daḍḍhā, tāsaṃ kamanusocasī’’ti. – saupaḍḍhagāthamāha;
138其中，“amma, jīvā”ti 这句是以母亲呼召的方式来唤女儿，也显示了她的啼哭状貌。“vanamhi kandasi” 指在树林中间悲叹哭泣。“attānaṃ adhigaccha ubbiri” 意思是，乌比莉啊，你应当先觉悟你自己，如实地了知。“cullāsītisahassāni” 就是八万四千。“sabbā jīvasanāmikā” 指所有这些都叫做“活女”，也就是同名。“etamhāḷāhane daḍḍhā” 表示正是在这个坟场被焚烧。“tāsaṃ kamanusocasi” 是说在这大约八万四千个名叫“活女”的人当中，你究竟为了哪一个而悲伤、产生忧悲？世尊这样说法后，她随着教说运用智慧，开始修观。借着世尊教说的巧妙和自身的因缘成就，让观在当下就如站立般增长，顺着道次第最终安住于最上的果位——阿拉汉果。因此在《譬喻经》中说：
Tattha, amma, jīvāti mātupacāranāmena dhītuyā ālapanaṃ, idañcassā vippalapanākāradassanaṃ. Vanamhi kandasīti vanamajjhe paridevasi. Attānaṃ adhigaccha ubbirīti ubbiri tava attānameva tāva bujjhassu yāthāvato jānāhi. Cullāsītisahassānīti caturāsītisahassāni. Sabbā jīvasanāmikāti tā sabbāpi jīvanti, yā samānanāmikā. Etamhāḷāhane daḍḍhāti etamhi susāne jhāpitā. Tāsaṃ kamanusocasīti tāsu jīvantīnāmāsu caturāsītisahassamattāsu kaṃ sandhāya tvaṃ anusocasi anusokaṃ āpajjasīti evaṃ satthārā dhamme desite desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā vipassanaṃ ārabhitvā satthu desanāvilāsena attano ca hetusampattiyā yathāṭhātāva vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā aggaphale arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.2.37-60) –
139在汉沙瓦提城，那时我还是个小女孩；
‘‘Nagare haṃsavatiyā, ahosiṃ bālikā tadā;
140我的母亲和父亲都去干活了。
Mātā ca me pitā ceva, kammantaṃ agamaṃsu te.
141正当正午太阳高照时，我看见一位沙门；
‘‘Majjhanhikamhi sūriye, addasaṃ samaṇaṃ ahaṃ;
142他正沿着街道走来，我就为他铺设了座位。
Vīthiyā anugacchantaṃ, āsanaṃ paññapesahaṃ.
143用羊毛毯和各种铺盖，把我的座位铺设好。
‘‘Gonakāvikatikāhi, paññapetvā mamāsanaṃ;
144我净心喜悦，说了这样的话。
Pasannacittā sumanā, idaṃ vacanamabraviṃ.
145大地炽热翻腾，太阳正当午间高悬；
‘‘Santattā kuthitā bhūmi, sūro majjhanhike ṭhito;
146风也不吹动，现在正是降雨之时。
Mālutā ca na vāyanti, kālo cevettha mehiti.
147大牟尼啊，为了您的缘故，这个座位已铺设完毕。
‘‘Paññattamāsanamidaṃ, tavatthāya mahāmuni;
148出于慈悯，请您坐在我的座位上。
Anukampaṃ upādāya, nisīda mama āsane.
149那位沙门，具足善调伏与纯净心，就在那里坐下了。
‘‘Nisīdi tattha samaṇo, sudanto suddhamānaso;
150我接过他的钵，按照自己的能力施赠了食物。
Tassa pattaṃ gahetvāna, yathārandhaṃ adāsahaṃ.
151凭借那善行、那思，以及誓愿，
‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;
152我舍弃了人的身体，投生到了三十三天。
Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.
153在那天界，我有一座善行所成的宫殿，它是由供养座位的善业所化成的；
‘‘Tattha me sukataṃ byamhaṃ, āsanena sunimmitaṃ;
154高六十由旬，宽三十由旬。
Saṭṭhiyojanamubbedhaṃ, tiṃsayojanavitthataṃ.
155有金所成的、宝所成的，以及水晶所成的；
‘‘Soṇṇamayā maṇimayā, athopi phalikāmayā;
156还有红宝石所成的，我的各种宝座。
Lohitaṅgamayā ceva, pallaṅkā vividhā mama.
157有棉布填充的、木制的以及彩绘的；
‘‘Tūlikāvikatikāhi, kaṭṭissacittakāhi ca;
158还有单面毛朝上的，我的这些床座铺设得极为舒适。
Uddhaekantalomī ca, pallaṅkā me susaṇṭhitā.
159每当我想出游时，伴随着欢笑与游戏，
‘‘Yadā icchāmi gamanaṃ, hāsakhiḍḍasamappitā;
160我与最殊胜的床座一同，随心所欲地前往想去的地方。
Saha pallaṅkaseṭṭhena, gacchāmi mama patthitaṃ.
161我曾成为八十位天神之王的王后；
‘‘Asītidevarājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ;
162我曾为七十位转轮王做王后。
Sattaticakkavattīnaṃ, mahesittamakārayiṃ.
163在种种生存境界中流转时，我获得了巨大的受用；
‘‘Bhavābhave saṃsarantī, mahābhogaṃ labhāmahaṃ;
164我的受用从不匮乏，这是「一坐食」（一天只坐下来吃一餐）的果报。
Bhoge me ūnatā natthi, ekāsanassidaṃ phalaṃ.
165我在两种生存状态中流转：天神界与人间；
‘‘Duve bhave saṃsarāmi, devatte atha mānuse;
166其他生存状态我未曾经历，这也是「一坐食」的果报。
Aññe bhave na jānāmi, ekāsanassidaṃ phalaṃ.
167我出生于两种家族：刹帝利与婆罗门；
‘‘Duve kule pajāyāmi, khattiye cāpi brāhmaṇe;
168我无论生在何处，都是高种姓出身，这是一坐食的果报。
Uccākulīnā sabbattha, ekāsanassidaṃ phalaṃ.
169我不懂得什么是忧，也就是那种让我的心焦灼的感受；
‘‘Domanassaṃ na jānāmi, cittasantāpanaṃ mama;
170我不曾知道什么叫容貌丑陋，这是一坐食的果报。
Vevaṇṇiyaṃ na jānāmi, ekāsanassidaṃ phalaṃ.
171许多乳母侍奉我，她们是驼背的、穿着破衣的；
‘‘Dhātiyo maṃ upaṭṭhanti, khujjā celāpikā bahū;
172我从一个膝盖传到另一个膝盖，这是一坐食的果报。
Aṅkena aṅkaṃ gacchāmi, ekāsanassidaṃ phalaṃ.
173有些人为我沐浴、喂我食物，另一些人则时常让我娱乐。
‘‘Aññā nhāpenti bhojenti, aññā ramenti maṃ sadā;
174还有些人为我涂抹香，这是一坐食的果报。
Aññā gandhaṃ vilimpanti, ekāsanassidaṃ phalaṃ.
175在亭阁、树下或空屋居住时，
‘‘Maṇḍape rukkhamūle vā, suññāgāre vasantiyā;
176了知我的心念后，床座便出现。
Mama saṅkappamaññāya, pallaṅko upatiṭṭhati.
177这是我的最后一个，最后的存在在转起；
‘‘Ayaṃ pacchimako mayhaṃ, carimo vattate bhavo;
178今天舍弃王位后，我出家为非家者。
Ajjāpi rajjaṃ chaḍḍetvā, pabbajiṃ anagāriyaṃ.
179从十万劫前，我那时所做的布施；
‘‘Satasahassito kappe, yaṃ dānamadadiṃ tadā;
180我不识恶趣，这是一坐食的果报。
Duggatiṃ nābhijānāmi, ekāsanassidaṃ phalaṃ.
181我的烦恼已烧尽……已行佛陀的教法。
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
182住在「阿拉汉」果位上之后，她用偈颂将自己亲身证得的殊胜功德显示出来。
Arahatte pana patiṭṭhāya attanā adhigatavisesaṃ pakāsentī –
52五十二。
52.
184你确实为我拔除了箭，那难见且住于心者；
‘‘Abbahī tava me sallaṃ, duddasaṃ hadayassitaṃ;
185因为我被忧悲所征服，他为我驱散了因女儿而起的忧伤。
Yaṃ me sokaparetāya, dhītusokaṃ byapānudi.
53五十三。
53.
187今日我箭已拔，无渴爱而般涅槃；
‘‘Sājja abbūḷhasallāhaṃ, nicchātā parinibbutā;
188我归依佛、法与僧伽，牟尼。
Buddhaṃ dhammañca saṅghañca, upemi saraṇaṃ muni’’nti. –
189她诵出了这两首偈颂。
Imā dve gāthā abhāsi.
190在这里，「他确实拔除了我的箭，那难见且住于心者」（abbahī vata me sallaṃ, duddasaṃ hadayassitaṃ）意思是：对于尚未积集善业资粮的人来说，那如实而言极难看见、依止于我心的，因为能带来逼迫、极难拔除、从内部刺痛而获得「箭」这个名称的忧伤和渴爱，他确实拔除了，去除了。「因为我被忧悲所征服」（Yaṃ me sokaparetāyāti）意思是：正因为我被忧悲所征服时，他为我毫无剩余地驱除了基于女儿的忧伤，所以说「他确实拔除了我的箭」，这是文意上的关联。
Tattha abbahī vata me sallaṃ, duddasaṃ hadayassitanti anupacitakusalasambhārehi yāthāvato duddasaṃ mama cittasannissitaṃ pīḷājananato dunnīharaṇato anto tudanato ca ‘‘salla’’nti laddhanāmaṃ sokaṃ taṇhañca abbahī vata nīhari vata. Yaṃ me sokaparetāyāti yasmā sokena abhibhūtāya mayhaṃ dhītusokaṃ byapānudi anavasesato nīhari, tasmā abbahī vata me sallanti yojanā.
191「今日我箭已拔，无渴爱而般涅槃」：这里的「我」指现在这一刻的我，已经在一切层面上彻底拔除了渴爱之箭，正因如此，才称为「无渴爱」，也就是般涅槃了。「牟尼」：这是指证得一切知智的佛陀，也指由佛陀所教导的道、果、涅槃等分属九类的出世间法，以及安住于这些法中的、由八种圣者组成的「僧团」。因为这些无上之法能与之联结，又能彻底摧毁一切轮回之苦，所以称为「归依」「救护」「庇护」「真正的归宿」。而「我归依」的意思，就是我去亲近、去理解、去追随奉行。
Sājja abbūḷhasallāhanti sā ahaṃ ajja sabbaso uddhaṭataṇhāsallā tato eva nicchātā parinibbutā. Muninti sabbaññubuddhaṃ tadupadesitamaggaphalanibbānapabhedaṃ navavidhalokuttaradhammañca, tattha patiṭṭhitaṃ aṭṭhaariyapuggalasamūhasaṅkhātaṃ saṅghañca, anuttarehi tehi yojanato sakalavaṭṭadukkhavināsanato ca saraṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ parāyaṇanti, upemi upagacchāmi bujjhāmi sevāmi cāti attho.
202乌比里长老尼偈颂注释结束。
Ubbiritherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
2036. 输迦长老尼偈颂注释
6. Sukkātherīgāthāvaṇṇanā
192以「你们在王舍城对我做了什么？」等为开端的，是输迦长老尼的偈颂。她同样在过去诸佛那里累积过功德，在一次次的生命流转中，不断积攒着导向出离轮回的善法。在毗婆尸佛的时代，她出生于槃头摩帝城的一户良家，成年后，与一群近事女一起前往寺院，在导师座前听法，从而获得了信心，于是出家成为比丘尼。她成为一位多闻、能持守佛法、具足辩才的人。在那时，她行持梵行数千年之久，最后以凡夫之身寿尽命终，投生于兜率天。同样的，她也经历了尸弃佛的时代、毗舍婆佛的时代，如此，她在这三位正自觉者的教法中守护戒律，成为多闻且能持守佛法的人。之后，又在拘留孙佛、拘那含佛、迦叶佛的教法中出家，成为戒行清净、多闻的弘法者。
Kiṃme katā rājagahetiādikā sukkāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī vipassissa bhagavato kāle bandhumatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ pattā upāsikāhi saddhiṃ vihāraṃ gantvā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā pabbajitvā bahussutā dhammadharā paṭibhānavatī ahosi. Sā tattha bahūni vassasahassāni brahmacariyaṃ caritvā puthujjanakālakiriyameva katvā tusite nibbatti. Tathā sikhissa bhagavato, vessabhussa bhagavato kāleti evaṃ tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ sāsane sīlaṃ rakkhitvā bahussutā dhammadharā ahosi, tathā kakusandhassa, koṇāgamanassa, kassapassa ca bhagavato sāsane pabbajitvā visuddhasīlā bahussutā dhammakathikā ahosi.
193就这样，她在各个生命阶段积累了巨大的福德，只在善趣中流转轮回。到了现在这位佛陀出现于世的时候，她出生在王舍城一个富有的居士家庭，取名为输迦。成年之后，她在佛陀进入王舍城时生起了强烈的信心，成为一位近事女。后来，她听闻了法乐长老尼说法，内心生起了悚惧感，于是便在法乐长老尼座下出家。她精勤修习观禅，不久就证得了与无碍解一同生起的阿拉汉果。因此，《譬喻经》（《长老尼譬喻》2.4.111-142）中这样记载：
Evaṃ sā tattha tattha bahuṃ puññaṃ upacinitvā sugatīsuyeva saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde rājagahanagare gahapatimahāsālakule nibbatti, sukkātissā nāmaṃ ahosi. Sā viññutaṃ pattā satthu rājagahapavesane laddhappasādā upāsikā hutvā aparabhāge dhammadinnāya theriyā santike dhammaṃ sutvā sañjātasaṃvegā tassā eva santike pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī nacirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.4.111-142) –
194在距今九十一劫之前，出现了一位名叫毗婆尸的导师，
‘‘Ekanavutito kappe, vipassī nāma nāyako;
195他拥有美妙端严的相貌，是彻见一切法者。
Uppajji cārudassano, sabbadhammavipassako.
196那时，我出生在槃头摩帝城里的一个家庭中。
‘‘Tadāhaṃ bandhumatiyaṃ, jātā aññatare kule;
197听闻牟尼的法后，我便出家了。
Dhammaṃ sutvāna munino, pabbajiṃ anagāriyaṃ.
198她是多闻、持法、有辩才的人，同样地，
‘‘Bahussutā dhammadharā, paṭibhānavatī tathā;
199也是能讲各种法的说法者、胜利者教法的奉行者。
Vicittakathikā cāpi, jinasāsanakārikā.
200那时，我作了法谈，利益了众多的人们；
‘‘Tadā dhammakathaṃ katvā, hitāya janataṃ bahuṃ;
201从那里死后，我投生到了兜率天，成为有名声者。
Tato cutāhaṃ tusitaṃ, upapannā yasassinī.
202从今往三十一劫前，名为尸弃的胜利者，如顶髻一般出现；
‘‘Ekattiṃse ito kappe, sikhī viya sikhī jino;
203他以名声普照世间，作为最上善说者而出现。
Tapanto yasasā loke, uppajji vadataṃ varo.
204那时我也出家后，成为精通佛陀教法的人；
‘‘Tadāpi pabbajitvāna, buddhasāsanakovidā;
205阐明了胜利者的教语之后，我也从那里往生到了天界。
Jotetvā jinavākyāni, tatopi tidivaṃ gatā.
206就在第三十一劫时，出现了一位名叫毗舍婆的导师；
‘‘Ekattiṃseva kappamhi, vessabhū nāma nāyako;
207他作为大智者出现，那时我也是这样。
Uppajjittha mahāñāṇī, tadāpi ca tathevahaṃ.
208出家后成为持法者，我阐扬了胜利者的教法；
‘‘Pabbajitvā dhammadharā, jotayiṃ jinasāsanaṃ;
209到了可爱的天城后，我享受了大乐。
Gantvā marupuraṃ rammaṃ, anubhosiṃ mahāsukhaṃ.
210在这个贤劫，拘留孙是无上胜利者，
‘‘Imamhi bhaddake kappe, kakusandho jinuttamo;
211人中的归依处出现了，那时我也是这样。
Uppajji narasaraṇo, tadāpi ca tathevahaṃ.
212出家后，尽其一生阐明了牟尼的教法；
‘‘Pabbajitvā munimataṃ, jotayitvā yathāyukaṃ;
213从那里死后，我投生到天界，就像回到自己的家一样。
Tato cutāhaṃ tidivaṃ, agaṃ sabhavanaṃ yathā.
214就在这个劫里，拘那含导师。
‘‘Imasmiṃyeva kappamhi, koṇāgamananāyako;
215出现在世间，成为世间的归依，无烦恼，达到不死。
Uppajji lokasaraṇo, araṇo amataṅgato.
216那时我也出家，在那位如来的教法中。
‘‘Tadāpi pabbajitvāna, sāsane tassa tādino;
217我多闻持法，弘扬胜利者的教法。
Bahussutā dhammadharā, jotayiṃ jinasāsanaṃ.
218就在这个劫中，迦叶，最上的牟尼。
‘‘Imasmiṃyeva kappamhi, kassapo munimuttamo;
219出现在世间，成为世间的归依，无烦恼，度越死亡者。
Uppajji lokasaraṇo, araṇo maraṇantagū.
220在那位人中英雄的教法中，我也出家之后。
‘‘Tassāpi naravīrassa, pabbajitvāna sāsane;
221我彻底通晓了正法，在询问时自信无碍、善巧解答。
Pariyāpuṭasaddhammā, paripucchā visāradā.
222我戒行清净，具足惭耻，于三学精通；
‘‘Susīlā lajjinī ceva, tīsu sikkhāsu kovidā;
223我作了许多法谈，尽形寿，大牟尼啊。
Bahuṃ dhammakathaṃ katvā, yāvajīvaṃ mahāmune.
224以那业之果报与思之愿力，
‘‘Tena kammavipākena, cetanāpaṇidhīhi ca;
225舍弃了人的身体，我前往了忉利天。
Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.
226在最后的存在中，在群山环绕的最胜城，
‘‘Pacchime ca bhave dāni, giribbajapuruttame;
227我出生于一个繁荣的显贵家庭，拥有大财宝积聚。
Jātā seṭṭhikule phīte, mahāratanasañcaye.
228当世间导师被千比丘围绕时，
‘‘Yadā bhikkhusahassena, parivuto lokanāyako;
229他来到王舍城，由千眼所称赞。
Upāgami rājagahaṃ, sahassakkhena vaṇṇito.
230调伏者与那些已被调伏的、古老的结发者们一起；解脱者与那些已解脱者们一起；
‘‘Danto dantehi saha purāṇajaṭilehi, vippamutto vippamuttehi;
231世尊以如殊胜金币般的金色，进入了王舍城。
Siṅgīnikkhasavaṇṇo, rājagahaṃ pāvisi bhagavā.
232见到了那位佛陀的威神力，并听闻了他那德行的积聚；
‘‘Disvā buddhānubhāvaṃ taṃ, sutvāva guṇasañcayaṃ;
233我对佛陀生起了心的净信之后，便尽我的能力去供养他。
Buddhe cittaṃ pasādetvā, pūjayiṃ taṃ yathābalaṃ.
234后来，在法乐比丘尼的座前，
‘‘Aparena ca kālena, dhammadinnāya santike;
235我舍弃了家庭生活，进入了无家的出家生活。
Agārā nikkhamitvāna, pabbajiṃ anagāriyaṃ.
236当头发被剃断时，我便将烦恼全部烧尽了。
‘‘Kesesu chijjamānesu, kilese jhāpayiṃ ahaṃ;
237我出家以后，经过了很长时间，学通了全部教法。
Uggahiṃ sāsanaṃ sabbaṃ, pabbajitvā cirenahaṃ.
238然后，在大众集会里，我教导了法；
‘‘Tato dhammamadesesiṃ, mahājanasamāgame;
239就在法被宣说的时候，发生了法现观。
Dhamme desiyamānamhi, dhammābhisamayo ahu.
240数以千计的有情知道这件事之后，都大为惊奇；
‘‘Nekapāṇasahassānaṃ, taṃ viditvātivimhito;
241我这夜叉绕行了山围城后，也生起了清净的信心。
Abhippasanno me yakkho, bhamitvāna giribbajaṃ.
242王舍城的人们究竟怎么了？他们就像饮了蜜而呆立的天女一样，
‘‘Kiṃme katā rājagahe manussā, madhuṃ pītāva acchare;
243不肯去亲近那位正在教导不死之道的白净者。
Ye sukkaṃ na upāsanti, desentiṃ amataṃ padaṃ.
244然而，这法是不可退转的，纯粹而富有活力的；
‘‘Tañca appaṭivānīyaṃ, asecanakamojavaṃ;
245具足智慧的人似乎在饮用，就像旅行的人饮用雨云的水一样。
Pivanti maññe sappaññā, valāhakamivaddhagū.
246我在神通上得到自在，也在天耳界上得到自在；
‘‘Iddhīsu ca vasī homi, dibbāya sotadhātuyā;
247大牟尼！我对于他心智也得到自在。
Cetopariyañāṇassa, vasī homi mahāmune.
248我了知宿住，天眼已经清净；
‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;
249一切漏已经灭尽，现在不再有后有。
Sabbāsavaparikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo.
250对于义、法、词、辩才——在这些方面也同样如此，
‘‘Atthadhammaniruttīsu, paṭibhāne tatheva ca;
251大雄！我的智慧，在你跟前生起。
Ñāṇaṃ mama mahāvīra, uppannaṃ tava santike.
252我的诸烦恼已经烧尽……（省略）……佛陀的教法已经完成。
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
253然而，她证得阿拉汉果之后，成为有五百比丘尼随从的大法说者。有一天，她在王舍城乞食，用完斋饭后，进入比丘尼精舍，为聚集的大众说法，就像压出蜜团让人饮下极甜的蜜，又像用甘露浇灌一样。大众对于她的说法都倾耳谛听，心不散乱，虔诚地听闻。那时，住在长老尼经行道尽头那棵树上的天神，对这次说法生起了净信，便进入王舍城，遍走一条条街道，经过一个个十字路口，显现长老尼的德行——
Arahattaṃ pana patvā pañcasatabhikkhuniparivārā mahādhammakathikā ahosi. Sā ekadivasaṃ rājagahe piṇḍāya caritvā katabhattakiccā bhikkhunupassayaṃ pavisitvā sannisinnāya mahatiyā parisāya madhubhaṇḍaṃ pīḷetvā sumadhuraṃ pāyentī viya amatena abhisiñcantī viya dhammaṃ deseti. Parisā cassā dhammakathaṃ ohitasotā avikkhittacittā sakkaccaṃ suṇāti. Tasmiṃ khaṇe theriyā caṅkamanakoṭiyaṃ rukkhe adhivatthā devatā dhammadesanāya pasannā rājagahaṃ pavisitvā rathiyāya rathiyaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ vicaritvā tassā guṇaṃ vibhāventī –
5454.
54.
255“王舍城的人们怎么了？就像喝了蜜酒一样呆立不动；
‘‘Kiṃme katā rājagahe manussā, madhuṃ pītāva acchare;
256那些不亲近宣说佛陀教法的白净者的人。”
Ye sukkaṃ na upāsanti, desentiṃ buddhasāsanaṃ.
5555.
55.
258“那不可退转、纯粹而富有活力的法；
‘‘Tañca appaṭivānīyaṃ, asecanakamojavaṃ;
259有智慧的人们仿佛在饮用，就像旅人饮用雨云降下的水。”
Pivanti maññe sappaññā, valāhakamivaddhagū’’ti. –
260他宣说了这两首偈颂。
Imā dve gāthā abhāsi.
261这里，“王舍城的人们怎么了？”的意思是：这些王舍城的人们究竟怎么了？他们在忙些什么事呢？“犹如饮了蜜酒一般茫然呆立”：就好比有人拿来了一坛蜜，喝下蜜酒之后变得昏醉，连头都抬不起来；同样地，这些人也因受到法想的熏染而变得昏昧，好像也抬不起头来，只是呆呆地站在那里。这就是它的意思。“那些不亲近宣说佛陀教法的白净者”：指的是那些不愿亲近、不肯恭敬侍奉如实宣说、阐明佛陀世尊教法的白净长老尼的人。而这些王舍城的人们究竟怎么了？——这就将前后文连接起来了。
Tattha kiṃme katā rājagahe manussāti ime rājagahe manussā kiṃ katā, kismiṃ nāma kicce byāvaṭā. Madhuṃ pītāva acchareti yathā bhaṇḍamadhuṃ gahetvā madhuṃ pītavanto visaññino hutvā sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkonti , evaṃ imepi dhammasaññāya visaññino hutvā maññe sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkonti, kevalaṃ acchantiyevāti attho. Ye sukkaṃ naupāsanti, desentiṃ buddhasāsananti buddhassa bhagavato sāsanaṃ yāthāvato desentiṃ pakāsentiṃ sukkaṃ theriṃ ye na upāsanti na payirupāsanti. Te ime rājagahe manussā kiṃ katāti yojanā.
262又，「那个不可退转的」(tañ ca appaṭivānīyaṃ)：这个法，能带来不退转的状态，是导向出离的；或者说，因为它特别殊胜，就像以悦耳之声令善听者无法抗拒那样，是不可移除的。它纯粹、不掺杂，本来就有巨大的法味，因此有滋养的力量。另有一处文本写作「药物」(osadha)，意思是指能够治疗轮回苦病之药。「有慧者们仿佛在饮用，如旅人饮用雨云之水」(pivanti maññe sappaññā, valāhakam ivaddhagū)：就像从雨云中流出的水，被行走在无水荒漠中的旅人饮用一样，那些有智慧的善士，仿佛在饮用那个法，犹如以饮用般的渴求来听闻。
Tañcaappaṭivānīyanti tañca pana dhammaṃ anivattitabhāvāvahaṃ niyyānikaṃ, abhikkantatāya vā yathā sotujanasavanamanoharabhāvena anapanīyaṃ, asecanakaṃ anāsittakaṃ pakatiyāva mahārasaṃ tato eva ojavantaṃ. ‘‘Osadha’’ntipi pāḷi. Vaṭṭadukkhabyādhitikicchāya osadhabhūtaṃ. Pivanti maññe sappaññā, valāhakamivaddhagūti valāhakantarato nikkhantaṃ udakaṃ nirudakakantāre pathagā viya taṃ dhammaṃ sappaññā paṇḍitapurisā pivanti maññe pivantā viya suṇanti.
263人们听闻了这个法之后，心里充满了净信，便来到长老尼跟前，恭恭敬敬地听闻了法。后来，长老尼在寿命即将结束、将要般涅槃的时候，为了充分开显教法确实是能导出生死轮回的，而授记了另一个（人），说了——
Manussā taṃ sutvā pasannamānasā theriyā santikaṃ upasaṅkamitvā sakkaccaṃ dhammaṃ suṇiṃsu. Aparabhāge theriyā āyupariyosāne parinibbānakāle sāsanassa niyyānikabhāvavibhāvanatthaṃ aññaṃ byākarontī –
56五十六。
56.
265“白净以白净诸法，离贪，得定；
‘‘Sukkā sukkehi dhammehi, vītarāgā samāhitā;
266持最后身，战胜了魔罗与魔军。”她说了这个偈颂。
Dhāreti antimaṃ dehaṃ, jetvā māraṃ savāhana’’nti. – imaṃ gāthaṃ abhāsi;
267这里，「Sukkā」指的是苏迦长老尼，她在此是以别人的口吻来指称自己。「以净法」(sukkehi dhammehi) 指的是以那些极清净的出世间法。「离欲者，得定者」(Vītarāgā samāhitā)：依靠最上道完全离了贪欲，以阿拉汉果的定力而安住。其余的内容，和前面解释过的道理一样。
Tattha sukkāti sukkātherī attānameva paraṃ viya dasseti. Sukkehi dhammehīti suparisuddhehi lokuttaradhammehi. Vītarāgā samāhitāti aggamaggena sabbaso vītarāgā arahattaphalasamādhinā samāhitā. Sesaṃ vuttanayameva.
280苏迦长老尼偈颂注释结束。
Sukkātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
281第七，悉罗长老尼的偈颂注释
7. Selātherīgāthāvaṇṇanā
268从“世间无出离”（Natthinissaraṇaṃ loke）等偈开始，是悉罗长老尼的偈颂。她也是在过去诸佛面前累积了菩提资粮，在多次轮回中积累能够转向解脱的善业，后来在汉沙瓦提城的一个良善家庭出生。成年后，父母把她嫁给一个同样种姓的良家子，和他一起过了数百年幸福的生活。丈夫去世后，她自己年岁渐高，步入老年，生起了对轮回的怖畏，于是寻求善法，时常从一座园林走到另一座园林，从一间寺院走到另一间寺院，心里想着：“我要到沙门婆罗门的近前去听法。”有一天，她来到世尊的菩提树前，心想：“如果佛陀世尊确实是无等、无等等、无人能及的无敌者，就请这棵菩提树为我示现神通吧。”这样想着，她便坐下。她刚一生起这个念头，菩提树立刻燃放光明，所有枝条都变成了纯金，照亮了四方。她见到这个神通，心中生起清净信心与极大的敬重，双手合掌高举到头顶，就在那里连续坐了七天七夜。第七天，她作了盛大的供养和恭敬。她借着这个善业功德在天界和人间流转，到了现在这位佛陀出世时，便投生在旷野国，成为旷野王的女儿，取名叫悉罗，又因为是旷野王的女儿，人们也称呼她为旷野女。悉罗成年后，正好遇到世尊调伏了旷野夜叉，把钵与衣交到夜叉手中，并随他一起进入旷野城。当时悉罗还是位少女，跟着国王一同来见世尊。听法之后，她生起了坚定的信心，成为近事女。后来，她再对世间生起厌离，便在比丘尼僧团中出家，完成了先前预备的修行之后，开始修习毗婆舍那观，观察诸行；由于她具备足够的资粮，智慧已经成熟，不久就证得了阿拉汉果。所以，在《譬喻》里（《长老尼譬喻》2.2.61-85）这样记载：
Natthinissaraṇaṃ loketiādikā selāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ pattā mātāpitūhi samānajātikassa kulaputtassa dinnā, tena saddhiṃ bahūni vassasatāni sukhasaṃvāsaṃ vasitvā tasmiṃ kālaṅkate sayampi addhagatā vayoanuppattā saṃvegajātā kiṃkusalagavesinī kālena kālaṃ ārāmena ārāmaṃ vihārena vihāraṃ anuvicarati ‘‘samaṇabrāhmaṇānaṃ santike dhammaṃ sossāmī’’ti. Sā ekadivasaṃ satthu bodhirukkhaṃ upasaṅkamitvā ‘‘yadi buddho bhagavā asamo asamasamo appaṭipuggalo, dassetu me ayaṃ bodhi pāṭihāriya’’nti nisīdi. Tassā tathā cittuppādasamanantarameva bodhi pajjali, sabbasovaṇṇamayā sākhā uṭṭhahiṃsu, sabbā disā virociṃsu. Sā taṃ pāṭihāriyaṃ disvā pasannamānasā garucittīkāraṃ upaṭṭhapetvā sirasi añjaliṃ paggayha sattarattindivaṃ tattheva nisīdi. Sattame divase uḷāraṃ pūjāsakkāraṃ akāsi. Sā tena puññakammena devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde āḷavīraṭṭhe āḷavikassa rañño dhītā hutvā nibbatti. Selātissā nāmaṃ ahosi. Āḷavikassa pana rañño dhītāti katvā āḷavikātipi naṃ voharanti. Sā viññutaṃ pattā satthari āḷavakaṃ dametvā tassa hatthe pattacīvaraṃ datvā tena saddhiṃ āḷavīnagaraṃ upagate dārikā hutvā raññā saddhiṃ satthu santikaṃ upagantvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā upāsikā ahosi. Sā aparabhāge sañjātasaṃvegā bhikkhunīsu pabbajitvā katapubbakiccā vipassanaṃ paṭṭhapetvā saṅkhāre sammasantī upanissayasampannattā paripakkañāṇā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.2.61-85) –
269“那时，在汉沙瓦提城，我是一个到处游走的人；
‘‘Nagare haṃsavatiyā, cārikī āsahaṃ tadā;
270为了寻求善法，我不断地从一座园林走到另一座园林。
Ārāmena ca ārāmaṃ, carāmi kusalatthikā.
271在一个黑半月的日子里，我见到了那棵无上的菩提树；
‘‘Kāḷapakkhamhi divase, addasaṃ bodhimuttamaṃ;
272在那里，我对菩提树生起了净信心，然后在树根处坐下。
Tattha cittaṃ pasādetvā, bodhimūle nisīdahaṃ.
273生起深深的敬重，双手合掌举到头顶；
‘‘Garucittaṃ upaṭṭhetvā, sire katvāna añjaliṃ;
274表达了喜悦之后，我当时这样想道。（未完）
Somanassaṃ pavedetvā, evaṃ cintesi tāvade.
275如果佛陀拥有无量功德，是无人能及的无敌者；
‘‘Yadi buddho amitaguṇo, asamappaṭipuggalo;
276愿他为我显现神通，愿这棵菩提树大放光明。
Dassetu pāṭihīraṃ me, bodhi obhāsatu ayaṃ.
277当我作意的时候，菩提树顿时光芒闪耀；
‘‘Saha āvajjite mayhaṃ, bodhi pajjali tāvade;
278一切都变成纯金所成，十方全都熠熠生辉。
Sabbasoṇṇamayā āsi, disā sabbā virocati.
279我在那里，就在菩提树下坐了七日七夜；
‘‘Sattarattindivaṃ tattha, bodhimūle nisīdahaṃ;
280到了第七天，我举行了灯供养。
Sattame divase patte, dīpapūjaṃ akāsahaṃ.
281环绕着座位，五盏灯在熊熊燃烧；
‘‘Āsanaṃ parivāretvā, pañcadīpāni pajjaluṃ;
282直到太阳升起的时候，我的灯依然在燃烧。
Yāva udeti sūriyo, dīpā me pajjaluṃ tadā.
283凭着这善行、思与誓愿，
‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;
284我舍弃人身之后，便往生到了三十三天。
Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.
285在那里，由我善行所感得的天宫，称为「五灯」（pañcadīpā）。
‘‘Tattha me sukataṃ byamhaṃ, pañcadīpāti vuccati;
286它高六十由旬，宽三十由旬。
Saṭṭhiyojanamubbedhaṃ, tiṃsayojanavitthataṃ.
287不可计数的灯，辉耀在我周围。
‘‘Asaṅkhiyāni dīpāni, parivāre jaliṃsu me;
288整座天宫，都被那灯光所照亮。
Yāvatā devabhavanaṃ, dīpālokena jotati.
289当我面朝一个方向坐下，想观看时，
‘‘Parammukhā nisīditvā, yadi icchāmi passituṃ;
290上方、下方以及四周，这一切我都能用眼看个分明。
Uddhaṃ adho ca tiriyaṃ, sabbaṃ passāmi cakkhunā.
291无论我期望看向哪里，想见到善逝或是悲惨境界，
‘‘Yāvatā abhikaṅkhāmi, daṭṭhuṃ sugataduggate;
292在那里，不管是树中还是山中，都没有任何障碍。
Tattha āvaraṇaṃ natthi, rukkhesu pabbatesu vā.
293我曾成就八十位天神王的大仙地位。
‘‘Asītidevarājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ;
294我曾成就百位转轮王的大仙地位。
Satānaṃ cakkavattīnaṃ, mahesittamakārayiṃ.
295无论我投生到哪里，是天神身还是人身，
‘‘Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi, devattaṃ atha mānusaṃ;
296一千二百五十盏灯（dīpa-sata-sahassāni）作为眷属（parivāre），在我周围燃烧。
Dīpasatasahassāni, parivāre jalanti me.
297我从天界死后，投生到了母胎里。
‘‘Devalokā cavitvāna, uppajjiṃ mātukucchiyaṃ;
298我虽住于母胎中，双眼却不曾闭合。
Mātukucchigatā santī, akkhi me na nimīlati.
299十万盏灯，具足福业之资具；
‘‘Dīpasatasahassāni, puññakammasamaṅgitā;
300在产房中燃烧，这就是五盏灯的果报。
Jalanti sūtikāgehe, pañcadīpānidaṃ phalaṃ.
301在最后一生到来时，我令心转向；
‘‘Pacchime bhave sampatte, mānasaṃ vinivattayiṃ;
302不老不死的清凉涅槃，我已经触证。
Ajarāmataṃ sītibhāvaṃ, nibbānaṃ phassayiṃ ahaṃ.
303我出生仅七岁，便证得阿拉汉果；
‘‘Jātiyā sattavassāhaṃ, arahattamapāpuṇiṃ;
304乔达摩佛陀了知我的德行后，为我授具足戒。
Upasampādayī buddho, guṇamaññāya gotamo.
305“住在遮棚、树下或空寂之处时；
‘‘Maṇḍape rukkhamūle vā, suññāgāre vasantiyā;
306那时她点燃灯，这就是五灯的果报。
Tadā pajjalate dīpaṃ, pañcadīpānidaṃ phalaṃ.
307我的天眼清净，我于定善巧；
‘‘Dibbacakkhuvisuddhaṃ me, samādhikusalā ahaṃ;
308已达神通彼岸，这就是五灯的果报。
Abhiññāpāramippattā, pañcadīpānidaṃ phalaṃ.
309一切圆满，所作已办，无漏；
‘‘Sabbavositavosānā, katakiccā anāsavā;
310五灯之大雄，具眼者，我礼敬双足。
Pañcadīpā mahāvīra, pāde vandāmi cakkhuma.
311从十万劫前，我供养灯那时；
‘‘Satasahassito kappe, yaṃ dīpamadadiṃ tadā;
312我不曾知恶趣，这就是五灯的果报。
Duggatiṃ nābhijānāmi, pañcadīpānidaṃ phalaṃ.
313我的烦恼已烧尽……乃至……已作佛的教法。
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
314然而，那位长老尼证得「阿拉汉果」（断尽一切烦恼的最高圣果）之后，住在「舍卫城」。有一天，她在「午后」（即过了正午）从舍卫城出来，为了作「日间的安住」（白天的静坐安住），进入「盲林」（安陀林），在其中一棵树下坐下。那时，「魔罗」想要破坏她的「远离」（身心寂静的舍离），就变成一个陌生的样子靠近她——
Arahattaṃ pana patvā therī sāvatthiyaṃ viharantī ekadivasaṃ pacchābhattaṃ sāvatthito nikkhamitvā divāvihāratthāya andhavanaṃ pavisitvā aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Atha naṃ māro vivekato vicchedetukāmo aññātakarūpena upagantvā –
57五十七
57.
316世间无出离，你以远离做什么？
‘‘Natthi nissaraṇaṃ loke, kiṃ vivekena kāhasi;
317你享受欲乐吧，以后不要后悔！
Bhuñjāhi kāmaratiyo, māhu pacchānutāpinī’’ti. – gāthamāha;
318它的意思是：在这个世间，无论怎么仔细推求，「出离」——也就是涅槃——其实并不存在。那只是那些沙门婆罗门随心所欲的宣称，纯属空话。既然如此，你借助远离又能做什么？你正值青春焕发的最好年华，靠这种身体上的远避又能怎样呢？反而应该去享用那些欲乐，也就是以事欲和烦恼欲为依托的嬉戏之乐，亲身去品味。为什么？就是别让自己将来后悔──意思是：‘我是为了那个目的修梵行，可涅槃根本不存在，所以我没能证得它，又错失了欲乐享受，我真是倒了大霉。’你不要做那种事后懊悔的人。
Tassattho – imasmiṃ loke sabbasamayesupi upaparikkhīyamānesu nissaraṇaṃ nibbānaṃ nāma natthi tesaṃ tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ chandaso paṭiññāyamānaṃ vohāramattamevetaṃ, tasmā kiṃ vivekena kāhasi evarūpe sampannapaṭhamavaye ṭhitā iminā kāyavivekena kiṃ karissasi? Atha kho bhuñjāhi kāmaratiyo vatthukāmakilesakāmasannissitā khiḍḍāratiyo paccanubhohi. Kasmā? Māhu pacchānutāpinī ‘‘yadatthaṃ brahmacariyaṃ carāmi, tadeva nibbānaṃ natthi, tenevetaṃ nādhigataṃ, kāmabhogā ca parihīnā, anattho vata mayha’’nti pacchā vippaṭisārinī mā ahosīti adhippāyo.
319听了这话，长老尼心想：“这个魔罗真是愚蠢，竟然否定我亲证的涅槃，还劝我沉醉于欲乐，他根本不知道我是诸漏尽者。好，我要让他知道这一点，并且斥责他。”于是──
Taṃ sutvā therī ‘‘bālo vatāyaṃ māro, yo mama paccakkhabhūtaṃ nibbānaṃ paṭikkhipati. Kāmesu ca maṃ pavāreti, mama khīṇāsavabhāvaṃ na jānāti. Handa naṃ taṃ jānāpetvā tajjessāmī’’ti cintetvā –
58五十八
58.
321诸欲如矛与刺，是对诸蕴的切割；
‘‘Sattisūlūpamā kāmā, khandhāsaṃ adhikuṭṭanā;
322你所说的欲乐，如今对我来说是不乐。
Yaṃ tvaṃ kāmaratiṃ brūsi, aratī dāni sā mama.
59五十九。
59.
324一切处的喜乐已被摧毁，黑暗之蕴已被打破；
‘‘Sabbattha vihatā nandī, tamokkhandho padālito;
325波旬，你当如此了知：你已被击败，死魔！
Evaṃ jānāhi pāpima, nihato tvamasi antakā’’ti. – imaṃ gāthādvayamāha;
326其中，「诸欲如矛与刺」是指：所谓的欲，对于被它们所掌控的有情来说，由于能刺穿他们，所以应被看作如同锋利的矛，如同刺。「蕴」指取蕴。「它们的」是指属于那些取蕴的。「切割」指切割所依的处所，也就是极度痛苦的处境之义。因为那些取蕴就如同残酷的刑罚，有情执取了它们，就会因诸欲而遭受割裂与毁坏。「你所说的欲乐，如今对我来说只是不乐」：波旬，你所说的应当好乐、应当耽着的欲乐，如今对我来说，它的本质就是不乐，就如同粪便，我从中得不到任何好处。
Tattha sattisūlūpamā kāmāti kāmā nāma yena adhiṭṭhitā, tassa sattassa vinivijjhanato nisitasatti viya sūlaṃ viya ca daṭṭhabbā. Khandhāti upādānakkhandhā. Āsanti tesaṃ. Adhikuṭṭanāti chindanādhiṭṭhānā, accādānaṭṭhānanti attho. Yato khandhe accādāya sattā kāmehi chejjabhejjaṃ pāpuṇanti. Yaṃ tvaṃ kāmaratiṃ brūsi, arati dāni sā mamāti, pāpima, tvaṃ yaṃ kāmaratiṃ ramitabbaṃ sevitabbaṃ katvā vadasi, sā dāni mama niratijātikattā mīḷhasadisā, na tāya mama koci attho atthīti.
327在这里，用“一切处的喜乐已被摧毁”等语句说明理由。其中，「你当如此了知」的意思是：你应当了知我是“已彻底断尽渴爱与无明之人”。因此，死魔、行径低劣的魔罗，由于我具有力、能摧破你、已超越一切境界的缘故，你已被我击败、摧伏；而我，不应是被你所迫害的。这就是它的含义。
Tattha kāraṇamāha ‘‘sabbattha vihatā nandī’’tiādinā. Tattha evaṃ jānāhīti ‘‘sabbaso pahīnataṇhāvijjā’’ti maṃ jānāhi, tato eva balavidhamanavisayātikkamanehi antaka lāmakācāra, māra, tvaṃ mayā nihato bādhito asi, na panāhaṃ tayā bādhitabbāti attho.
328这样，魔罗受到长老尼的恐吓，就在那里消失了。长老尼则以果等至的快乐在盲林中度过白天，傍晚时回到自己的住处。
Evaṃ theriyā māro santajjito tatthevantaradhāyi. Therīpi phalasamāpattisukhena andhavane divasabhāgaṃ vītināmetvā sāyanhe vasanaṭṭhānameva gatā.
343塞拉长老尼偈注释完毕。
Selātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
3448. 苏摩长老尼偈注释
8. Somātherīgāthāvaṇṇanā
329「那由仙人们所应证得……」等开头的，是苏摩长老尼的偈颂。她也是在过去的诸佛那里累积了功德，在轮回中的每一处生命里，不断积累以涅槃为依托的善业。在尸弃世尊的时代，她投生在一个刹帝利大富豪家族，成年后成为阿卢那王的王后——所有这些过去世的经历，都和无畏长老尼的故事相似。至于现在世的经历：这位长老尼在诸天和人间到处流转，到了这一世佛陀出现的时候，她投生为王舍城频婆娑罗王的国师之女。她名叫「苏摩」。成年后，她对进入王舍城的世尊生起了信心，成为一位女居士。后来生起了悚惧感，便在比丘尼僧团中出家，履行了作为新学比丘尼应做的预备修行后，专修观禅。不久，她便连同无碍解一起，证得了阿拉汉果。因此，在《譬喻经》(比丘尼譬喻 2.1.71, 80-90) 中这样说：
Yaṃtaṃ isīhi pattabbantiādikā somāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī sikhissa bhagavato kāle khattiyamahāsālakule nibbattitvā viññutaṃ patvā aruṇarañño aggamahesī ahosīti sabbaṃ atītavatthu abhayattheriyā vatthusadisaṃ. Paccuppannavatthu pana ayaṃ therī tattha tattha devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde rājagahe bimbisārassa rañño purohitassa dhītā hutvā nibbatti. Tassā somāti nāmaṃ ahosi. Sā viññutaṃ pattā satthu rājagahapavesane paṭiladdhasaddhā upāsikā hutvā aparabhāge sañjātasaṃvegā bhikkhunīsu pabbajitvā katapubbakiccā vipassanāya kammaṃ karontī na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.1.71, 80-90) –
330“在阿卢那跋提城，有一位名叫阿卢那的刹帝利王；
‘‘Nagare aruṇavatiyā, aruṇo nāma khattiyo;
331我是那位国王的王后，我调御应调御者。
Tassa rañño ahuṃ bhariyā, vāritaṃ vārayāmahaṃ.
332「乃至」：……已经完成了在佛陀教法中所应做的事。”
‘‘Yāvatā…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –
333所有这些内容都与无畏长老尼的《譬喻经》故事相似。
Sabbaṃ abhayattheriyā apadānasadisaṃ.
334当她证得阿拉汉果后，便以解脱之乐住在舍卫城。有一天，为了白天休息，她进入盲林，在一棵树下坐着。这时，魔罗想要破坏她的远离独处，便以常人看不见的形态靠近她，站在虚空之中，说了下面这个偈颂：
Arahattaṃ pana patvā vimuttisukhena sāvatthiyaṃ viharantī ekadivasaṃ divāvihāratthāya andhavanaṃ pavisitvā aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Atha naṃ māro vivekato vicchedetukāmo adissamānurūpo upagantvā ākāse ṭhatvā –
60六十。
60.
336“那个被仙人们所证得的、难以达到的境界，
‘‘Yaṃ taṃ isīhi pattabbaṃ, ṭhānaṃ durabhisambhavaṃ;
337说了下面的偈颂：「那两指之智，是没办法被女人证得的。」
Na taṃ dvaṅgulapaññāya, sakkā pappotumitthiyā’’ti. – imaṃ gāthamāha;
338这句偈颂的意思是：以寻求戒蕴等法义而得名为「仙人」的佛陀等大智慧者，他们所证得、所达到的那个目标，对其他人来说是极难获得、极难成就的。而那个名为「阿拉汉果」、作为最上安稳之所的境界，绝不是单靠「两指之智」——也就是那种下劣的、肤浅的智慧——的女人所能达到的。为什么这么说呢？因为女人们从七八岁开始，就总在煮饭。她们把米倒进沸腾的水里，却弄不清楚「饭这样就算熟了」。她们得在米煮得滚开时，用勺子把米捞出来，再用两根手指捏一下，这才知道熟了没有。正是这个缘故，才说她们只有「两指之智」。
Tassattho – sīlakkhandhādīnaṃ esanaṭṭhena ‘‘isī’’ti laddhanāmehi buddhādīhi mahāpaññehi pattabbaṃ, taṃ aññehi pana durabhisambhavaṃ dunnipphādanīyaṃ. Yaṃ taṃ arahattasaṅkhātaṃ paramassāsaṭṭhānaṃ, na taṃ dvaṅgulapaññāya nihīnapaññāya itthiyā pāpuṇituṃ sakkā. Itthiyo hi sattaṭṭhavassakālato paṭṭhāya sabbakālaṃ odanaṃ pacantiyo pakkuthite udake taṇḍule pakkhipitvā ‘‘ettāvatā odanaṃ pakka’’nti na jānanti, pakkuthiyamāne pana taṇḍule dabbiyā uddharitvā dvīhi aṅgulīhi pīḷetvā jānanti, tasmā dvaṅgulipaññāyāti vuttā.
339听完了这番话，长老尼为了呵斥魔罗，便说道——
Taṃ sutvā therī māraṃ apasādentī –
61六十一
61.
341「是个女人身，这又能碍着什么呢？当心已经很好地安定、专注于一处时；
‘‘Itthibhāvo no kiṃ kayirā, cittamhi susamāhite;
342当智慧正在运作时，对于正确地观照法的人，
Ñāṇamhi vattamānamhi, sammā dhammaṃ vipassato.
62六十二
62.
344于一切处，欢喜已被摧毁，黑暗之蕴已被打破；
‘‘Sabbattha vihatā nandī, tamokkhandho padālito;
345那么，你应知道，魔罗！你已被击败了，死神！
Evaṃ jānāhi pāpima, nihato tvamasi antakā’’ti. –
346她说了另外两首偈颂。
Itarā dve gāthā abhāsi.
347其中，「女性状态能做什么？」意思是：女人（mātugāma）的身份对我们能做什么？对证得阿拉汉果能造成什么障碍？「当心已极善定」：当心通过最高道定而极其安定。「当智在运作」：当那阿拉汉道智正在运行时。「正确地观法」：以遍知等方式正确地观照四谛法。这里的要义是：魔罗啊，不论是女人还是男子，一旦证得最高道，阿拉汉果就在手中。
Tattha itthibhāvo no kiṃ kayirāti mātugāmabhāvo amhākaṃ kiṃ kareyya, arahattappattiyā kīdisaṃ vibandhaṃ uppādeyya. Cittamhi susamāhiteti citte aggamaggasamādhinā suṭṭhu samāhite. Ñāṇamhi vattamānamhīti tato arahattamaggañāṇe pavattamāne. Sammā dhammaṃ vipassatoti catusaccadhammaṃ pariññādividhinā sammadeva passato. Ayañhettha saṅkhepo – pāpima, itthī vā hotu puriso vā, aggamagge adhigate arahattaṃ hatthagatamevāti.
348现在，她直接展示自己已证得的境界，说了「一切欢喜已被摧毁」这首偈颂。它的含义已如前所说。
Idāni tassa attanā adhigatabhāvaṃ ujukameva dassentī ‘‘sabbattha vihatā nandī’’ti gāthamāha. Sā vuttatthāyeva.
365须摩长老尼偈颂的注释到此结束。
Somātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
366三偈集的注释到此结束。
Tikanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.