12. 十六集义注
1十六品
12. Soḷasanipāto
2一、普那长老尼偈注释
1. Puṇṇātherīgāthāvaṇṇanā
1在十六品中，有“我曾运水……”等普那长老尼的偈颂。她亦于过去诸佛面前累积广大善行，于每一生、每一处生存状态中，不断积聚导向解脱的善法。在毗婆尸佛的时代，她投生于良善家庭。成年后，因具足善因而心生悚惧，便前往比丘尼处听闻正法，得净信后出家为尼。她戒行清净圆满，通达三藏，成为一位多闻、持法、善于说法者。如同在毗婆尸佛的教法中那样，她在尸弃佛、毗舍婆佛、拘留孙佛、拘那含佛以及迦叶佛的教法中亦出家，成为戒行具足的比丘尼，同样多闻、持法、善于说法。然而，由于慢心习气深重，她始终未能断除烦恼。正因以慢心为助缘所造之业，在此次佛陀出世时，她投生于给孤独长者家中一位女仆的腹中，名为普那。听闻《狮子吼经》的开示后，她证得入流果。后来，她调伏了一位执着以水净身的婆罗门，因此受到长者的敬重。长者便解除她的奴婢身份，使其成为自由人，并在征得她同意后送她出家。出家后，她精进修习观禅，不久便连同无碍解一起证得阿拉汉果。
Soḷasanipāte udahārī ahaṃ sītetiādikā puṇṇāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā hetusampannatāya sañjātasaṃvegā bhikkhunīnaṃ santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā laddhappasādā pabbajitvā parisuddhasīlā tīṇi piṭakāni uggahetvā bahussutā dhammadharā dhammakathikā ca ahosi. Yathā ca vipassissa bhagavato sāsane, evaṃ sikhissa vessabhussa kakusandhassa koṇāgamanassa kassapassa ca bhagavato sāsane pabbajitvā sīlasampannā bahussutā dhammadharā dhammakathikā ca ahosi. Mānadhātukattā pana kilese samucchindituṃ nāsakkhi. Mānopanissayavasena kammassa katattā imasmiṃ buddhuppāde anāthapiṇḍikassa seṭṭhino gharadāsiyā kucchimhi nibbatti, puṇṇātissā nāmaṃ ahosi. Sā sīhanādasuttantadesanāya (ma. ni. 1.146 ādayo) sotāpannā hutvā pacchā udakasuddhikaṃ brāhmaṇaṃ dametvā seṭṭhinā sambhāvitā hutvā tena bhujissabhāvaṃ pāpitā taṃ pabbajjaṃ anujānāpetvā pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.4.184-203) –
2在毗婆尸世尊、尸弃世尊与毗舍婆世尊的教法中；
‘‘Vipassino bhagavato, sikhino vessabhussa ca;
3在拘留孙牟尼、拘那含佛那样的如来的教法中；
Kakusandhassa munino, koṇāgamanatādino.
4又在迦叶佛陀的教法中，我皆出家修行之后；
‘‘Kassapassa ca buddhassa, pabbajitvāna sāsane;
5我是戒具足的比丘尼，聪慧而善护根门。
Bhikkhunī sīlasampannā, nipakā saṃvutindriyā.
6我多闻、持法，善于请教法义，
‘‘Bahussutā dhammadharā, dhammatthapaṭipucchikā;
7于法，我受持、听闻并亲近侍奉。
Uggahetā ca dhammānaṃ, sotā payirupāsitā.
8在胜者的教法中，我曾在众人之中说法。
‘‘Desentī janamajjhehaṃ, ahosiṃ jinasāsane;
9因其博学多闻，我视她为一位端正有德之人。
Bāhusaccena tenāhaṃ, pesalā abhimaññisaṃ.
10如今在最后一生，我生于最上之城——舍卫城。
‘‘Pacchime ca bhave dāni, sāvatthiyaṃ puruttame;
11我生于给孤独长者家中，是陶师女仆的女儿。
Anāthapiṇḍino gehe, jātāhaṃ kumbhadāsiyā.
12我去打水时，见到一位吉祥的婆罗门；
‘‘Gatā udakahāriyaṃ, sotthiyaṃ dijamaddasaṃ;
13看见他冻得发抖，站在水中央，我便这样说道：
Sītaṭṭaṃ toyamajjhamhi, taṃ disvā idamabraviṃ.
14我是取水的女人，常于寒冷中步入水中；
‘‘Udahārī ahaṃ sīte, sadā udakamotariṃ;
15既畏惧主人的杖罚，又害怕言语的呵责。
Ayyānaṃ daṇḍabhayabhītā, vācādosabhayaṭṭitā.
16婆罗门，你因畏惧何人，而常入水中呢？
‘‘Kassa brāhmaṇa tvaṃ bhīto, sadā udakamotari;
17你四肢颤抖，深切感受着严寒。
Vedhamānehi gattehi, sītaṃ vedayase bhusaṃ.
18普尼卡女士，你明知我的处境，却还这样问我。
‘‘Jānantī vata maṃ bhoti, puṇṇike paripucchasi;
19行持善业，遮止已造之恶。
Karontaṃ kusalaṃ kammaṃ, rundhantaṃ katapāpakaṃ.
20不论是年长者还是年少者，凡造作恶业，
‘‘Yo ca vuḍḍho daharo vā, pāpakammaṃ pakubbati;
21即使通过水灌顶，他也能从恶业中解脱。
Dakābhisecanā sopi, pāpakammā pamuccati.
22我为那正在渡越之人，宣说了与法义契合的偈颂。
‘‘Uttarantassa akkhāsiṃ, dhammatthasaṃhitaṃ padaṃ;
23他听闻此法后，心生悚惧，出家证得阿拉汉。
Tañca sutvā sa saṃviggo, pabbajitvārahā ahu.
24当我出生于女奴家中时，正在补足那不满一百之数；
‘‘Pūrentī ūnakasataṃ, jātā dāsikule yato;
25因此，我名为「普那」（Puṇṇā），他们使我成为自由人。
Tato puṇṇāti nāmaṃ me, bhujissaṃ maṃ akaṃsu te.
26此后，征得那位长者许可，我便出家，过起了无家的生活；
‘‘Seṭṭhiṃ tatonujānetvā, pabbajiṃ anagāriyaṃ;
27不久之后，我便证得了阿拉汉果。
Na cireneva kālena, arahattamapāpuṇiṃ.
28我于种种神通得自在，具足天耳界；
‘‘Iddhīsu ca vasī homi, dibbāya sotadhātuyā;
29大牟尼，我于他心智亦得自在。
Cetopariyañāṇassa, vasī homi mahāmune.
30我知宿命，天眼已得清净；
‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;
31一切漏已尽灭，今更无后有。
Sabbāsavaparikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo.
32于义、法、辞及辩才，我之智慧无垢清净。
‘‘Atthadhammaniruttīsu, paṭibhāne tatheva ca;
33我之智慧无垢清净，全仗最胜佛陀之威力。
Ñāṇaṃ me vimalaṃ suddhaṃ, buddhaseṭṭhassa vāhasā.
34以修习得大慧，以听闻为多闻者；
‘‘Bhāvanāya mahāpaññā, suteneva sutāvinī;
35因慢而生于卑贱家族者，其业终不坏灭。
Mānena nīcakulajā, na hi kammaṃ vinassati.
36我的烦恼已烧尽……佛陀的教法已奉行。
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
37她证得阿拉汉果之后，回顾自己的修行经历，便以感兴之语说道：
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –
236二百三十六
236.
39我是一个提水的人，常在寒冷时入于水中。
‘‘Udahārī ahaṃ sīte, sadā udakamotariṃ;
40因为害怕尊长们的杖罚，也畏惧言语责备的恐怖。
Ayyānaṃ daṇḍabhayabhītā, vācādosabhayaṭṭitā.
237237
237.
42婆罗门，你因畏惧何人，而常入水中？
‘‘Kassa brāhmaṇa tvaṃ bhīto, sadā udakamotari;
43你四肢颤抖不止，感受着极为剧烈的寒冷。
Vedhamānehi gattehi, sītaṃ vedayase bhusaṃ.
238238
238.
45普尼卡女士，您分明知道，却仍这样问我；
‘‘Jānantī vata maṃ bhoti, puṇṇike paripucchasi;
46我正是在行善业，在制止已造作之恶业。
Karontaṃ kusalaṃ kammaṃ, rundhantaṃ katapāpakaṃ.
239二百三十九。
239.
48“无论年长还是年轻，若造作恶业；”
‘‘Yo ca vuḍḍho daharo vā, pāpakammaṃ pakubbati;
49“以水沐浴，他也能从恶业中解脱。”
Dakābhisecanā sopi, pāpakammā pamuccati.
240二百四十。
240.
51是谁告诉你这个不知情的人？你这无知者！
‘‘Ko nu te idamakkhāsi, ajānantassa ajānako;
52“所谓水中沐浴，即能从恶业中解脱。”
‘Dakābhisecanā nāma, pāpakammā pamuccati’.
241二百四十一。
241.
54“如此，所有的蛙与龟，想必都能生天了吧；
‘‘Saggaṃ nūna gamissanti, sabbe maṇḍūkakacchapā;
55诸龙与鳄鱼，以及其余所有在水中活动的众生。”
Nāgā ca susumārā ca, ye caññe udake carā.
242二百四十二。
242.
57屠羊者、屠猪者、渔夫、捕鹿者，
‘‘Orabbhikā sūkarikā, macchikā migabandhakā;
58盗贼、行刑者，以及其余种种作恶之徒，
Corā ca vajjhaghātā ca, ye caññe pāpakammino;
59他们通过水浴，也能从恶业中解脱。
Dakābhisecanā tepi, pāpakammā pamuccare.
243二百四十三。
243.
61如果这些河流能为你冲走往昔所造的众多恶业，
‘‘Sace imā nadiyo te, pāpaṃ pubbe kataṃ vahuṃ;
62它们也不会为你带来福德，因此你是在圣道之外的人。
Puññampi mā vaheyyuṃ te, tena tvaṃ paribāhiro.
244二百四十四。
244.
64婆罗门，你因何畏惧，总是潜入水中？
‘‘Yassa brāhmaṇa tvaṃ bhīto, sadā udakamotari;
65你千万不要那般对待梵天，免得寒气伤及你的肌肤。
Tameva brahme mākāsi, mā te sītaṃ chaviṃ hane.
245二百四十五。
245.
67我本是行于邪道的人，请您引导我进入圣道。
‘‘Kummaggapaṭipannaṃ maṃ, ariyamaggaṃ samānayi;
68女士，这件布衣赠予您，用于水浴仪礼吧。
Dakābhisecanā bhoti, imaṃ sāṭaṃ dadāmi te.
246二百四十六。
246.
70这衣就归你吧，我并不要这衣。
‘‘Tuyheva sāṭako hotu, nāhamicchāmi sāṭakaṃ;
71如果你畏惧苦，如果你不喜欢苦。
Sace bhāyasi dukkhassa, sace te dukkhamappiyaṃ.
247二百四十七。
247.
73不要造作恶业，无论公开还是私下。
‘‘Mākāsi pāpakaṃ kammaṃ, āvi vā yadi vā raho;
74如果你将要造作恶业，或正在造作之中
Sace ca pāpakaṃ kammaṃ, karissasi karosi vā.
248二百四十八
248.
76纵使你逃离，也无法从苦中解脱
‘‘Na te dukkhā pamutyatthi, upeccāpi palāyato;
77若你畏惧痛苦，若痛苦于你而言是可爱的。
Sace bhāyasi dukkhassa, sace te dukkhamappiyaṃ.
249二百四十九。
249.
79皈依佛陀，皈依法，以及如来的僧伽；
‘‘Upehi saraṇaṃ buddhaṃ, dhammaṃ saṅghañca tādinaṃ;
80你当受持戒律，那将利益于你。
Samādiyāhi sīlāni, taṃ te atthāya hehiti.
250二百五十
250.
82我皈依佛陀、法，及那如来般的僧伽。
‘‘Upemi saraṇaṃ buddhaṃ, dhammaṃ saṅghañca tādinaṃ;
83我受持戒律，这将对我有所利益。
Samādiyāmi sīlāni, taṃ me atthāya hehiti.
251二百五十一。
251.
85从前我是婆罗门的亲族，如今我是真正的婆罗门；
‘‘Brahmabandhu pure āsiṃ, ajjamhi saccabrāhmaṇo;
86我具足三明，通达吠陀，是清净声闻，已行沐浴者。
Tevijjo vedasampanno, sottiyo camhi nhātako’’ti. –
87他诵出了这些偈颂。
Imā gāthā abhāsi.
88其中，「运水者」是指以水罐运水的人。「于寒时入水」：即使在寒冷时节，她也日日夜夜不断入水。每当女主人需要用水，她便入水；入水之后，取水供给——这是她的用意。「因畏女主人的杖罚而恐惧」：由于畏惧女主人的杖罚而感到害怕。「为语杖与过失之怖所困扰」：既害怕他人的恶语，又害怕犯错受责，因此备受折磨与逼迫，即便在寒冷中也只得入水。这便是整段话的关联含义。
Tattha udahārīti ghaṭena udakaṃ vāhikā. Sīte tadā udakamotarinti sītakālepi sabbadā rattindivaṃ udakaṃ otariṃ. Yadā yadā ayyakānaṃ udakena attho, tadā tadā udakaṃ pāvisiṃ, udakamotaritvā udakaṃ upanesinti adhippāyo. Ayyānaṃ daṇḍabhayabhītāti ayyakānaṃ daṇḍabhayena bhītā. Vācādosabhayaṭṭitāti vacīdaṇḍabhayena ceva dosabhayena ca aṭṭitā pīḷitā, sītepi udakamotarinti yojanā.
89又一日，女奴普那持水罐去水边汲水。在那里她看见一位为求水净的婆罗门，在起霜时节、酷寒之中，一大清早就走进水里，连头没入水中，诵着咒语，然后从水里起身，湿衣湿发，颤抖不止，牙齿打战。普那见此，心生悲悯，想令他舍弃那种恶见，便诵出这首偈子：“婆罗门！你因畏惧谁……” 偈的意思是：婆罗门！你是因为害怕谁？是因为什么样的怖畏，才这样常年累月，每天朝夕都进入水中？入水之后，你用剧烈颤抖、不住哆嗦的肢体，感受并承受着这极其强烈、难以忍受的寒苦？
Athekadivasaṃ puṇṇā dāsī ghaṭena udakaṃ ānetuṃ udakatitthaṃ gatā. Tattha addasa aññataraṃ brāhmaṇaṃ udakasuddhikaṃ himapātasamaye mahati sīte vattamāne pātova udakaṃ otaritvā sasīsaṃ nimujjitvā mante jappitvā udakato uṭṭhahitvā allavatthaṃ allakesaṃ pavedhantaṃ dantavīṇaṃ vādayamānaṃ. Taṃ disvā karuṇāya sañcoditamānasā tato naṃ diṭṭhigatā vivecetukāmā ‘‘kassa, brāhmaṇa, tvaṃ bhīto’’ti gāthamāha. Tattha kassa, brāhmaṇa, tvaṃ kuto ca nāma bhayahetuto bhīto hutvā sadāudakamotari sabbakālaṃ sāyaṃ pātaṃ udakaṃ otari. Otaritvā ca vedhamānehi kampamānehi gattehi sarīrāvayavehi sītaṃ vedayase bhusaṃ sītadukkhaṃ ativiya dussahaṃ paṭisaṃvedayasi paccanubhavasi.
90“女士，你分明是明知故问。”意思是：普那女士，你明明知道我正在通过这种入水的方式，行持能遮止、防护过去所累积恶业的善业，却还来故意问我。
Jānantī vata maṃ bhotīti, bhoti puṇṇike, tvaṃ taṃ upacitaṃ pāpakammaṃ rundhantaṃ nivāraṇasamatthaṃ kusalaṃ kammaṃ iminā udakorohanena karontaṃ maṃ jānantī vata paripucchasi.
91“这事在世间难道不是显而易见的吗？且听我对你说。”为了说明这个意思，他说出了“凡年长……”那首偈。偈的意思是：无论是年长的、年少的还是中年人，也无论是谁造作了杀生等种种恶业，乃至极其热衷于恶行，只要以水浇淋、沐浴，就能从那些恶业中彻底解脱，完全清净。
Nanu ayamattho loke pākaṭo eva. Kathāpi mayaṃ tuyhaṃ vadāmāti dassento ‘‘yo ca vuḍḍho’’ti gāthamāha. Tassattho – vuḍḍho vā daharo vā majjhimo vā yo koci hiṃsādibhedaṃ pāpakammaṃpakubbati ativiya karoti, sopi bhusaṃ pāpakammanirato dakābhisecanā sinānena tato pāpakammā pamuccati accantameva vimuccatīti.
92普那听她这样说，便回答了这番话。在这回答中，她问道：“是谁告诉你的？”她的意思是：对于一个不懂得业果、对业果完全无知的无闻凡夫，怎么会告诉你用水浇淋就能从恶业中解脱呢？究竟是谁告诉了你这种道理？说这种话的人既不可信，也不如法。她正是为了说明这一点。
Taṃ sutvā puṇṇikā tassa paṭivacanaṃ dentī ‘‘ko nu te’’tiādimāha. Tattha ko nu te idamakkhāsi, ajānantassaajānakoti kammavipākaṃ ajānantassa te sabbena sabbaṃ kammavipākaṃ ajānato ajānako aviddasu bālo udakābhisecanahetu pāpakammato pamuccatīti, idaṃ atthajātaṃ ko nu nāma akkhāsi, na so saddheyyavacano, nāpi cetaṃ yuttanti adhippāyo.
93为了进一步揭示这种说法的荒谬，她接着说道：“那想必青蛙、水蛇……都会生天吧……” 在这句话中，「水蛇」指的是维伽萨水兽；「鳄鱼」即指鳄鱼；「及其他水行众生」指的是所有以水为栖处的生物，如鱼、摩竭罗、或欢喜旋等。她的意思是：倘若用水沐浴便能从恶业中解脱，那么依此推论，这些水族众生想必也都能投生天界了。
Idānissa tameva yuttiabhāvaṃ vibhāventī ‘‘saggaṃ nūna gamissantī’’tiādimāha. Tattha nāgāti vijjhasā. Susumārāti kumbhīlā. Ye caññe udake carāti ye caññepi vārigocarā macchamakaranandiyāvattādayo ca, tepi saggaṃ nūna gamissanti devalokaṃ upapajjissanti maññe, udakābhisecanā pāpakammato mutti hoti ceti attho.
94接着她又指出：“屠羊者就是杀羊的人；屠猪者就是杀猪的人；渔夫就是捕鱼的人；捕鹿人就是猎师；刽子手就是那些奉命处决死囚的人。”以此来推论，如果用水沐浴确实能净除恶业，那么这些造作杀业的人也应当都能投生天界了。
Orabbhikāti urabbhaghātakā. Sūkarikāti sūkaraghātakā. Macchikāti kevaṭṭā. Migabandhakāti māgavikā. Vajjhaghātāti vajjhaghātakamme niyuttā.
95“乃至福也莫令漂流”的意思是：如果你先前所造的恶业，在阿致罗筏底等河中用水灌沐便能被冲走，那么你造的福业也同样会被这些河流漂走、冲去。如此一来，你便会与福业隔绝，因那福业而变得一无所有——认为这不合理，正是此句的用意所在。或者，如同沐浴者的福不会因水而流失，恶也同样不会因水而去除。为什么呢？因为沐浴并非生起恶业之因的对治法。能灭除某物的，才是它的对治法。犹如光明是黑暗的对治法，明是无明的对治法，而沐浴并非恶业的对治法。因此，这里应得出结论：“以水灌沐，不能从恶中解脱。”所以世尊说：
Puññampi mā vaheyyunti imā aciravatiādayo nadiyo yathā tayā pubbe kataṃ pāpaṃ tattha udakābhisecanena sace vahuṃ nīhareyyuṃ, tathā tayā kataṃ puññampi imā nadiyo vaheyyuṃ pavāheyyuṃ. Tena tvaṃparibāhiroassa tathā sati tena puññakammena tvaṃ paribāhiro virahitova bhaveyyāti na cetaṃ yuttanti adhippāyo. Yathā vā udakena udakorohakassa puññapavāhanaṃ na hoti, evaṃ pāpapavāhanampi na hoti eva. Kasmā? Nhānassa pāpahetūnaṃ appaṭipakkhabhāvato. Yo yaṃ vināseti, so tassa paṭipakkho. Yathā āloko andhakārassa, vijjā ca avijjāya, na evaṃ nhānaṃ pāpassa. Tasmā niṭṭhamettha gantabbaṃ ‘‘na udakābhisecanā pāpato parimuttī’’ti. Tenāha bhagavā –
96并非以水而成为清净，纵有众人于此沐浴；
‘‘Na udakena sucī hoti, bahvettha nhāyatī jano;
97若人具足谛与法，他即是清净者，他即是婆罗门。”
Yamhi saccañca dhammo ca, so sucī so ca brāhmaṇo’’ti. (udā. 9; netti. 104);
98现在，为了开示‘若你想断除恶业，则当完全不作一切恶’，而说了此偈：‘婆罗门，凡所……’。其中，「婆罗门，正是那种恶，你莫作」意思是：婆罗门，你因害怕何种恶，那正是你不可作的恶。而在这般严寒的时节，入水沐浴只会折磨身体。因此他说：‘莫让寒冷伤害你的皮肤’，即：在这样寒冷的时候，不要让水灌沐所生起的寒冷损伤、刺痛你身体的皮肤。
Idāni yadi pāpaṃ pavāhetukāmosi, sabbena sabbaṃ pāpaṃ mā karohīti dassetuṃ ‘‘yassa, brāhmaṇā’’ti gāthamāha. Tattha tameva brahme mākāsīti yato pāpato tvaṃ bhīto, tameva pāpaṃ brahme, brāhmaṇa, tvaṃ mā akāsi. Udakorohanaṃ pana īdise sītakāle kevalaṃ sarīrameva bādhati . Tenāha – ‘‘mā te sītaṃ chaviṃ hane’’ti, īdise sītakāle udakābhisecanena jātasītaṃ tava sarīracchaviṃ mā haneyya mā bādhesīti attho.
99「执持邪道而行者」：指坚持‘由水灌沐而得清净’这种邪道邪见，并执持不放的我。「将圣道善为引导」：指将‘诸恶莫作，众善奉行’这条由佛陀等圣者所行的圣道，正确地引导、指示给我。因此，尊者啊，我欢喜地将此衣布作为供养，作为给老师的份额，赠予您，请尊者接受——这是此句的意思。
Kummaggapaṭipannaṃ manti ‘‘udakābhisecanena suddhi hotī’’ti imaṃ kummaggaṃ micchāgāhaṃ paṭipannaṃ paggayha ṭhitaṃ maṃ. Ariyamaggaṃ samānayīti ‘‘sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā’’ti (dī. ni. 2.90; dha. pa. 183; netti. 30, 116, 124; peṭako. 29) imaṃ buddhādīhi ariyehi gatamaggaṃ samānayi, sammadeva upanesi, tasmā bhoti imaṃ sāṭakaṃ tuṭṭhidānaṃ ācariyabhāgaṃ tuyhaṃ dadāmi, taṃ paṭiggaṇhāti attho.
100她拒绝了他，为他开示法义，令他安住于皈依与戒中。先说道：‘衣布仍归你所有，我不需要衣布’，继而说‘若你怖畏苦……’等语。其意为：如果你怖畏一切堕恶趣者以及在善趣中因不安、毁坏等种种差别之苦，若这些对你而言是不可爱、不如意的，那么无论是公开地，在他人可见处不加隐覆，以身或语造作杀生等，还是秘密地，不为人知地隐藏起来，仅于意门生起贪欲等，乃至极微细、极低劣的恶业，你都莫作、莫造。然而，若你将来造作此恶，或现在正造作，心中想：‘往来于地狱等四恶趣及人间的苦报，不会追随着四处奔逃的我’，即便你怀着这样的想法趋向它，刻意逃避，你也无法从那恶之果报中解脱、脱离。当趣向、时间等诸缘和合聚集时，它必定会成熟。另有一种读法为‘uppaccā’，意为跃起、跳起。如此，通过不作恶而显示离苦之后，现在再以修福来显示这一道理，因此继续说道：‘若你怖畏……’等语。此处，「如来」指于所见等诸法中达到平等状态者；又如应当看待过去的正自觉者那样，也应当同样看待。
Sā taṃ paṭikkhipitvā dhammaṃ kathetvā saraṇesu sīlesu ca patiṭṭhāpetuṃ ‘‘tuyheva sāṭako hotu, nāhamicchāmi sāṭaka’’nti vatvā ‘‘sace bhāyasi dukkhassā’’tiādimāha. Tassattho – yadi tuvaṃ sakalāpāyike sugatiyañca aphāsukatādobhaggatādibhedā dukkhā bhāyasi. Yadi te taṃ appiyaṃ na iṭṭhaṃ. Āvi vā paresaṃ pākaṭabhāvena appaṭicchannaṃ katvā kāyena vācāya pāṇātipātādivasena vā yadi vā raho apākaṭabhāvena paṭicchannaṃ katvā manodvāreyeva abhijjhādivasena vā aṇumattampi pāpakaṃ lāmakaṃ kammaṃ mākāsi mā kari. Atha pana taṃ pāpakammaṃ āyatiṃ karissasi, etarahi karosi vā, ‘‘nirayādīsu catūsu apāyesu manussesu ca tassa phalabhūtaṃ dukkhaṃ ito etto vā palāyante mayi nānubandhissatī’’ti adhippāyena upecca sañcicca palāyatopi te tato pāpato mutti mokkhā natthi, gatikālādipaccayantarasamavāye sati vipaccate evāti attho. ‘‘Uppaccā’’ti vā pāṭho, uppatitvāti attho. Evaṃ pāpassa akaraṇena dukkhābhāvaṃ dassetvā idāni puññassa karaṇenapi taṃ dassetuṃ ‘‘sace bhāyasī’’tiādi vuttaṃ. Tattha tādinanti diṭṭhādīsu tādibhāvappattaṃ. Yathā vā purimakā sammāsambuddhā passitabbā, tathā passitabbato tādi, taṃ buddhaṃ saraṇaṃ upehīti yojanā. Dhammasaṅghesupi eseva nayo. Tādīnaṃ varabuddhānaṃ dhammaṃ, aṭṭhannaṃ ariyapuggalānaṃ saṅghaṃ samūhanti yojanā. Tanti saraṇagamanaṃ sīlānaṃ samādānañca. Hehitīti bhavissati.
101那位婆罗门于皈依与戒中安住之后，后来在世尊座前听法，生起信心，出家精进努力，不久便证得三明。他回顾自己的修行成就，发出感叹而诵出此偈：“婆罗门之属……”
So brāhmaṇo saraṇesu sīlesu ca patiṭṭhāya aparabhāge satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā ghaṭento vāyamanto na cirasseva tevijjo hutvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānento ‘‘brahmabandhū’’ti gāthamāha.
102其义为：往昔我仅因生于婆罗门族而被称为“婆罗门之属”；又仅因研习《伊卢吠陀》等而被称为“三明者”“吠陀成就者”“圣典师”与“沐净者”。而今，由于彻底舍断诸恶，我是真正的婆罗门、究竟义上的婆罗门；由于证得三明，我是三明者；由于具足名为“道智”之明，我是吠陀成就者；由于吐尽一切恶，我是沐净者。此中，无论那位婆罗门所诵之偈，还是后来长老尼自别之偈，最终皆成为长老尼的偈颂。
Tassattho – ahaṃ pubbe brāhmaṇakule uppattimattena brahmabandhu nāmāsiṃ. Tathā irubbedādīnaṃ ajjhenādimattena tevijjo vedasampanno sottiyo nhātako ca nāmāsiṃ. Idāni sabbaso bāhitapāpatāya saccabrāhmaṇo paramatthabrāhmaṇo, vijjattayādhigamena tevijjo, maggañāṇasaṅkhātena vedena samannāgatattā vedasampanno, nittharasabbapāpatāya nhātako ca amhīti. Ettha ca brāhmaṇena vuttagāthāpi attanā vuttagāthāpi pacchā theriyā paccekaṃ bhāsitāti sabbā theriyā gāthā eva jātāti.
105《芬那长老尼偈注释》结束。
Puṇṇātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
106《十六偈集注释》结束。
Soḷasanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.