← 文献总目录

12. 十二集义注

s0508a2.att6 · 静态文献页 · 540 段 · 打开交互阅读器

1第十品
10. Dasakanipāto
2一、黑时长老偈注释
1. Kāḷudāyittheragāthāvaṇṇanā
1第十品中,以“炽燃”等偈颂开始的是具寿黑时长老的偈颂。他的出身是怎样的呢?这位长老也是在莲花上佛的时代,出生在汉沙瓦提城的一个家族中。他听闻世尊说法时,看见世尊将一位比丘安置为“令诸家生信者”中的第一人,便发愿并累积相应善业,希望将来也获得那个地位。
Dasakanipāte aṅgārinotiādikā āyasmato kāḷudāyittherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi padumuttarabuddhassa kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbatto satthu dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ kulappasādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā tajjaṃ abhinīhārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi.
2他尽一生行善,在天界和人界之间流转。当我们的菩萨在母胎中结生的那一天,他也在迦毗罗卫的一位大臣家中结生。因为他和菩萨同一天出生,就在那天,他被放在布襁褓中,被带去亲近菩萨。与菩萨同一天出生的还有:菩提树、罗睺罗母、四大宝藏、能骑的大象、马王、车匿、黑时——这七位被称为同生者。到了取名那天,由于他出生在全城欢庆的日子,便取名为“优陀夷”;但因肤色稍黑,便被称为“黑时”。他与菩萨一同玩耍,一同长大。
So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ bodhisattassa mātukucchiyaṃ paṭisandhiggahaṇadivase kapilavatthusmiṃyeva amaccagehe paṭisandhiṃ gaṇhi. Bodhisattena saddhiṃ ekadivasaṃyeva jātoti taṃdivasaṃyeva naṃ dukūlacumbaṭe nipajjāpetvā bodhisattassa upaṭṭhānaṃ nayiṃsu. Bodhisattena hi saddhiṃ bodhirukkho, rāhulamātā, cattāro nidhī, ārohaniyahatthī, assakaṇḍako, channo kāḷudāyīti ime satta ekadivasaṃyeva jātattā sahajātā nāma ahesuṃ. Athassa nāmaggahaṇadivase sakalanagarassa udaggacittadivase jātattā udāyītveva nāmaṃ akaṃsu, thokaṃ kāḷadhātukattā pana kāḷudāyīti paññāyittha. So bodhisattena saddhiṃ kumārakīḷaṃ kīḷanto vuddhiṃ agamāsi.
3后来,世间导师大出家之后,次第成就了一切知智,转起无上法轮,依止王舍城住在竹林精舍中。净饭大王听到这消息,便派遣一位大臣率领一千名随从,吩咐说:‘把我儿子带到这里来。’这位大臣在说法的时候去到世尊面前,站在大众的边缘,听了法之后,便和所有随从一起证得了阿拉汉果。于是世尊伸出手说:‘来吧,比丘们!’他们当下就拥有了由神通化现的钵和衣,看起来就像受戒六十年的长老。然而,从证得阿拉汉那一刻起,圣者们心态中立,所以并没有对十力转达国王的嘱托。国王心想:‘使者没有回来,也没有任何消息。’又派另一位大臣率领一千随从前往。那位大臣也落得同样的结果,国王再派下一位。就这样,他前后派了九位大臣、九千名随从,他们全都证得阿拉汉果之后,保持沉默。
Aparabhāge lokanāthe mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā anukkamena sabbaññutaṃ patvā pavattitavaradhammacakke rājagahaṃ upanissāya veḷuvane viharante suddhodanamahārājā taṃ pavattiṃ sutvā purisasahassaparivāraṃ ekaṃ amaccaṃ ‘‘puttaṃ me idhānehī’’ti pesesi. So dhammadesanāvelāya satthu santikaṃ gantvā parisapariyante ṭhito dhammaṃ sutvā sapariso arahattaṃ pāpuṇi. Atha ne satthā ‘‘etha, bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāreti. Sabbe taṅkhaṇaṃyeva iddhimayapattacīvaradharā vassasaṭṭhikattherā viya ahesuṃ. Arahattaṃ pattato paṭṭhāya pana ariyā majjhattāva honti, tasmā raññā pahitasāsanaṃ dasabalassa na kathesi. Rājā ‘‘neva gatabalakoṭṭhako āgacchati, na sāsanaṃ suyyatī’’ti aparampi amaccaṃ purisasahassena pesesi . Tasmimpi tathā paṭipanne aparanti evaṃ navahi amaccehi saddhiṃ nava purisasahassāni pesesi sabbe arahattaṃ patvā tuṇhī ahesuṃ.
4于是,国王思惟:‘这些人因为对我没有感情,没有人为了请十力来此而说一句话。然而,这位优陀夷和十力年纪相仿,曾是一起玩泥沙的伙伴,对我又有感情,我就派他去。’便召见他,说:‘孩子,你带领一千随从到王舍城去,把十力请来。’就这样派遣了他。优陀夷出发时说:‘大王,如果我能出家,我就能把世尊请来。’国王吩咐说:‘无论如何,要让我见到我的儿子。’于是他前往王舍城,在说法时,站在大众边缘,听了法后,连同随从都证得了阿拉汉果,并以‘来,比丘!’的方式获得了比丘身份。正如《譬喻经》所说:
Atha rājā cintesi – ‘‘ettakā janā mayi sinehābhāvena dasabalassa idhāgamanatthāya na kiñci kathayiṃsu, ayaṃ kho pana udāyī dasabalena samavayo sahapaṃsukīḷiko, mayi ca sinehavā, imaṃ pesessāmī’’ti taṃ pakkosāpetvā, ‘‘tāta, tvaṃ purisasahassaparivāro rājagahaṃ gantvā dasabalaṃ ānehī’’ti vatvā pesesi. So pana gacchanto ‘‘sacāhaṃ, deva, pabbajituṃ labhissāmi, evāhaṃ bhagavantaṃ idhānessāmī’’ti vatvā ‘‘yaṃ kiñci katvā mama puttaṃ dassehī’’ti vutto rājagahaṃ gantvā satthu dhammadesanāvelāya parisapariyante ṭhito dhammaṃ sutvā saparivāro arahattaṃ patvā ehibhikkhubhāve patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.4.48-63) –
5“对于莲花上佛,世间最上者、如来;
‘‘Padumuttarabuddhassa, lokajeṭṭhassa tādino;
6那时,他正踏上远路,四处游行。
Addhānaṃ paṭipannassa, carato cārikaṃ tadā.
7我手持盛开的莲花、青莲花与茉莉花;
‘‘Suphullaṃ padumaṃ gayha, uppalaṃ mallikañcahaṃ;
8我取来最上的食物,供养了导师。
Paramannaṃ gahetvāna, adāsiṃ satthuno ahaṃ.
9大雄受用了这最上、美好的食物。
‘‘Paribhuñji mahāvīro, paramannaṃ subhojanaṃ;
10他拿起那花,展示给众人。
Tañca pupphaṃ gahetvāna, janassa sampadassayi.
11世间中可爱、悦意、亲爱、从水而生的最上鲜花。
‘‘Iṭṭhaṃ kantaṃ piyaṃ loke, jalajaṃ pupphamuttamaṃ;
12那位给我花的人,做了极难行的事。
Sudukkaraṃ kataṃ tena, yo me pupphaṃ adāsidaṃ.
13那位供花给我、又施予我最上食物的人,
‘‘Yo pupphamabhiropesi, paramannañcadāsi me;
14我将称扬他,请听我来说。
Tamahaṃ kittayissāmi, suṇātha mama bhāsato.
15他将会成为天王十八次。
‘‘Dasa aṭṭha cakkhattuṃ so, devarajjaṃ karissati;
16青莲花、莲花、茉莉花,以及更加殊胜的花。
Uppalaṃ padumañcāpi, mallikañca taduttari.
17以他福德的果报,与天香融合,
‘‘Assa puññavipākena, dibbagandhasamāyutaṃ;
18在空中化作华盖,届时他将持着它。
Ākāse chadanaṃ katvā, dhārayissati tāvade.
19他将成为转轮王二十五次。
‘‘Pañcavīsatikkhattuñca , cakkavattī bhavissati;
20他将在人间执掌王权五百次,安住于大地。
Pathabyā rajjaṃ pañcasataṃ, vasudhaṃ āvasissati.
21在十万劫时,他将出生于奥咖咖家族。
‘‘Kappasatasahassamhi, okkākakulasambhavo;
22以乔达摩为姓,他将成为世间的导师。
Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.
23他全心投入自己的业,由白净之根所推动。
‘‘Sakakammābhiraddho so, sukkamūlena codito;
24他将成为令释迦族生起喜悦的人,成为亲族中的亲戚。
Sakyānaṃ nandijanano, ñātibandhu bhavissati.
25后来他出家了,同样是由白净之根所推动。
‘‘So pacchā pabbajitvāna, sukkamūlena codito;
26彻底了知一切漏,他将成为漏尽者而般涅槃。
Sabbāsave pariññāya, nibbāyissatināsavo.
27他证得了无碍解,所作已办,漏尽。
‘‘Paṭisambhidamanuppattaṃ, katakiccamanāsavaṃ;
28乔达摩——世间的亲戚,将会把他安置在最上的弟子之列。
Gotamo lokabandhu taṃ, etadagge ṭhapessati.
29他精勤策励自己,已得寂静,已无依著;
‘‘Padhānapahitatto so, upasanto nirūpadhi;
30他将名为优陀夷,成为导师的声闻弟子。
Udāyī nāma nāmena, hessati satthu sāvako.
31贪、嗔、痴、慢与贬损,皆已被摧毁;
‘‘Rāgo doso ca moho ca, māno makkho ca dhaṃsito;
32遍知一切漏后,我住于无漏之中。
Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo.
33而且我令正自觉者欢喜,我精进而有智慧;
‘‘Tosayiñcāpi sambuddhaṃ, ātāpī nipako ahaṃ;
34正自觉者对我生起净信后,便将我安置为此事中的上首。
Pasādito ca sambuddho, etadagge ṭhapesi maṃ.
35四无碍解……(省略)……已奉行佛陀的教法。
‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
36然而,证得阿拉汉果后,他这样思量:“现在还不是前往十力故乡城市的时候,要等到春季到来,树林繁花盛开,大地绿草如茵时,才是出发的时机。”如此等待时宜。当春季降临时,为了前往导师的故乡,他赞叹那条行程道路的殊胜——
Arahattaṃ pana patvā ‘‘na tāvāyaṃ dasabalassa kulanagaraṃ gantuṃ kālo, vasante pana upagate pupphitesu vanasaṇḍesu haritatiṇasañchannāya bhūmiyā gamanakālo bhavissatī’’ti kālaṃ paṭimānento vasante sampatte satthu kulanagaraṃ gantuṃ gamanamaggavaṇṇaṃ saṃvaṇṇento –
527五百二十七。
527.
38“大德,如今树木如炭火般赤红,它们为了结果实,已褪去了覆盖的叶子;”
‘‘Aṅgārino dāni dumā bhadante, phalesino chadanaṃ vippahāya;
39它们像火焰般闪耀,大雄啊,这正是分享法味者的时节。
Te accimantova pabhāsayanti, samayo mahāvīra bhāgīrasānaṃ.
528五百二十八。
528.
41那些盛开的树木令人愉悦,从四面八方、一切方向吹送芬芳;
‘‘Dumāni phullāni manoramāni, samantato sabbadisā pavanti;
42它们舍弃叶子,期盼着果实,英雄啊,现在正是从这里启程之时。
Pattaṃ pahāya phalamāsasānā, kālo ito pakkamanāya vīra.
529第五百二十九节。
529.
44既不太冷,也不太热,大德,气候舒适,是适宜旅行的时节;
‘‘Nevātisītaṃ na panātiuṇhaṃ, sukhā utu addhaniyā bhadante;
45让释迦族和拘利族人看见您,面朝后方,正在渡越罗希尼河。
Passantu taṃ sākiyā koḷiyā ca, pacchāmukhaṃ rohiniyaṃ tarantaṃ.
530第五百三十节。
530.
47怀着希望,人们耕种田地;怀着希望,播撒种子;
‘‘Āsāya kasate khettaṃ, bījaṃ āsāya vappati;
48怀着希望,商人们远渡大海,为获取财富;
Āsāya vāṇijā yanti, samuddaṃ dhanahārakā;
49无论我依靠哪一种希望而安住,愿我的那个希望都能圆满成就。
Yāya āsāya tiṭṭhāmi, sā me āsā samijjhatu.
531五百三十一。
531.
51人们一遍又一遍地播种种子,天王一遍又一遍地降下雨水;
‘‘Punappunañceva vapanti bījaṃ, punappunaṃ vassati devarājā;
52农夫们一遍又一遍地耕犁田地,谷物便一遍又一遍地回报这个国家。
Punappunaṃ khettaṃ kasanti kassakā, punappunaṃ dhaññamupeti raṭṭhaṃ.
532五百三十二。
532.
54乞求者们一次又一次地游方乞食,施主们一次又一次地给予布施;
‘‘Punappunaṃ yācanakā caranti, punappunaṃ dānapatī dadanti;
55施主们一次又一次地布施之后,便一次又一次地前往天界。
Punappunaṃ dānapatī daditvā, punappunaṃ saggamupenti ṭhānaṃ.
533五百三十三。
533.
57“勇士确实会回来经历七次转生,在那个家族中出生,成为广慧者;
‘‘Vīro have sattayugaṃ puneti, yasmiṃ kule jāyati bhūripañño;
58我认为帝释天是天神之王,因为你所生的牟尼,名字就叫作‘真实’。
Maññāmahaṃ sakkati devadevo, tayā hi jāto muni saccanāmo.
534五百三十四。
534.
60“大仙的父亲名叫净饭,而佛陀的母亲名叫摩耶;
‘‘Suddhodano nāma pitā mahesino, buddhassa mātā pana māyanāmā;
61那位在胎中怀养菩萨的女人,在身体死亡之后,在忉利天喜悦。
Yā bodhisattaṃ parihariya kucchinā, kāyassa bhedā tidivamhi modati.
535五百三十五。
535.
63那位乔达弥过世之后,从这一世死亡,就投生为具足天界妙欲的众生;
‘‘Sā gotamī kālakatā ito cutā, dibbehi kāmehi samaṅgibhūtā;
64她被那些天众们围绕着,正享受着五种妙欲之乐。
Sā modati kāmaguṇehi pañcahi, parivāritā devagaṇehi tehi.
536五百三十六。
536.
66“我是佛陀的儿子,佛陀是难胜者、辉煌者、无与伦比者、如如不动者;
‘‘Buddhassa puttomhi asayhasāhino, aṅgīrasassappaṭimassa tādino;
67帝释天啊,你就是我祖父,乔达摩圣者啊,依法来说,你就是我的尊者。”
Pitupitā mayhaṃ tuvaṃsi sakka, dhammena me gotama ayyakosī’’ti. –
68这些偈颂被诵出了。
Imā gāthā abhāsi.
69关于这里的‘如炭火’(aṅgārino):意思就是像炭火一样(指树木红色珊瑚色的花与嫩叶),因为这些花叶是他们的,所以称为‘有炭火的’,意思是被极其红艳的花和嫩叶所点缀,仿佛被一场炭火雨全面洒过一般。‘现在’(idāni):指在这个时刻。‘树’(dumā):即树木。关于‘尊者’(bhadante):是对“他临终是善的”(bhaddaṃ ante etassa)的称呼,省略了一个d音后这样说,意思是具备殊胜功德的人,而且在具备殊胜功德者之中,他是最顶级的导师。因此,‘尊者’是对导师的呼唤语。而且这是一个以e音结尾的个别表达,就像“于善作、于对治、于乐、于苦”等用法一样。但在这里应视为作呼唤的意义。因此说:‘尊者’是呼唤语。也有人说这个词是与‘吉祥’(bhadda)一词同义的另一词的后半部分。‘寻诸果者’(phalāni esanti):即‘探寻诸果的人们’(phalesino)。即使是对没有心识的东西,人们也会赋予它有生命的行动来描述,例如说“家族想要倒塌”一样,这里的意思是:他们已开始采果,正值获得果实、采摘果实的时节。‘舍弃了遮盖’(chadanaṃ vippahāya):指舍弃了旧叶,成为具足黄叶的状态——‘它们’(te)就是指那些树。‘像有光亮的东西一样照耀着’(accimantova pabhāsayanti):意思是像有灯焰的东西,或者像燃烧的火焰一样,照耀着一切方向。‘时节’(samayo):就是时间,后面隐含了“为了摄益”这类未说出的词。‘大雄’(mahāvīra):意为大勇者。‘尝味者’(bhāgī rasānaṃ):指分享法义之味等的人。这确实如法将(舍利弗)所说:“世尊是义味、法味的分享者……”等(《小部·阿耆多摩那婆问经释》2)。大雄、尝味者,这两个词也应当视为呼唤语。而在“bhāgīrathānaṃ”的读法中,则指一位名叫Bhagīratha的远古国王,由于释迦族是他的后裔,所以称为Bhāgīrathā,整句意思是“为了Bhāgīrathā族的利益”。
Tattha aṅgārinoti aṅgārāni viyāti aṅgārāni, rattapavāḷavaṇṇāni rukkhānaṃ pupphapallavāni, tāni etesaṃ santīti aṅgārino, atilohitakusumakisalayehi aṅgāravuṭṭhisaṃparikiṇṇā viyāti attho. Idānīti imasmiṃ kāle. Dumāti rukkhā. Bhadanteti, bhaddaṃ ante etassāti bhadanteti ekassa dakārassa lopaṃ katvā vuccati, guṇavisesayutto, guṇavisesayuttānañca aggabhūto satthā. Tasmā bhadanteti satthu ālapanaṃ. Paccattavacanañcetaṃ ekārantaṃ ‘‘sukaṭe paṭikamme sukhe dukkhepi ce’’tiādīsu viya. Idha pana sambodhanatthe daṭṭhabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘bhadanteti ālapana’’nti. ‘‘Bhaddasaddasamānatthaṃ padantarameka’’nti keci. Phalāni esantīti phalesino. Acetanepi hi sacetanakiriyamāropetvā voharanti, yathā kulaṃ patitukāmanti, phalāni gahetumāraddhā sampattiphalagahaṇakālāti attho. Chadanaṃ vippahāyāti purāṇapaṇṇāni pajahitvā sampannapaṇḍupalāsāti attho. Teti dumā. Accimantova pabhāsayantīti dīpasikhāvanto viya jalitaaggī viya vā obhāsayanti sabbā disāti adhippāyo. Samayoti kālo, ‘‘anuggahāyā’’ti vacanaseso. Mahāvīrāti mahāvikkanta. Bhāgī rasānanti attharasādīnaṃ bhāgī. Vuttañhetaṃ dhammasenāpatinā – ‘‘bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassā’’tiādi (cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 2). Mahāvīra, bhāgīti ca idampi dvayaṃ sambodhanavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Bhāgīrathānanti pana pāṭhe bhagīratho nāma ādirājā. Tabbaṃsajātatāya sākiyā bhāgīrathā, tesaṃ bhāgīrathānaṃ upakāratthanti adhippāyo.
70‘诸树’(dumāni):这是通过词性上的一种倒换来说的,意思就是树。‘从四面八方、一切方向吹送’(samantato sabbadisā pavanti):意思是那些树从全部的方位、向一切方向都盛开着花,正因如此盛开,所以才能把香味散放到一切方向去。‘期盼着’(āsamānā):意思是渴望、想要获取。这样,显示了路途上因树木的美丽而令人赏心悦目之后,现在以“不会太冷……”等来显示季节条件的圆满。‘舒适’(sukhā):意思是因为既不太冷、也不太热的本性,所以舒适宜人。‘适合旅途的时节’(utu addhaniyā):指适合长途行走的季节。‘愿他们看见您’(passantu taṃ):指释迦族和拘利族的人,‘面向背后渡过Rohinī河’(pacchāmukhaṃ rohiniyaṃ taranta)——有一条名叫Rohinī的河,在释迦族和拘利族区域的中间,从北方流向南方;而这条河的东边或南边,就是王舍城。因此,从王舍城出发前往迦毗罗卫,要渡过这条河的时候,会是面向背后背着的目的地而渡河(即脸不朝向迦毗罗卫的方向而渡)。所以这样说:“愿他们看见……您……渡河而去”。这是在恳请并激励世尊前往迦毗罗卫,说道:“愿释迦族和拘利族地方的人民,能够看见世尊您背向目的地,渡过名叫Rohinī的河。”
Dumānīti liṅgavipallāsena vuttaṃ, dumā rukkhāti attho. Samantato sabbadisā pavantīti, samantato sabbabhāgato sabbadisāsu ca phullāni, tathā phullattā eva sabbadisā pavanti gandhaṃ vissajjenti. Āsamānāti āsīsantā gahitukāmā. Evaṃ rukkhasobhāya gamanamaggassa rāmaṇeyyataṃ dassetvā idāni ‘‘nevātisīta’’ntiādinā utusampattiṃ dasseti. Sukhāti nātisītanātiuṇhabhāveneva sukhā iṭṭhā. Utu addhaniyāti addhānagamanayoggā utu. Passantu taṃ sākiyā koḷiyā ca, pacchāmukhaṃ rohiniyaṃ tarantanti rohinī nāma nadī sākiyakoḷiyajanapadānaṃ antare uttaradisato dakkhiṇamukhā sandati, rājagahaṃ cassā puratthimadakkhiṇāya disāya, tasmā rājagahato kapilavatthuṃ gantuṃ taṃ nadiṃ tarantā pacchāmukhā hutvā taranti. Tenāha ‘‘passantu taṃ…pe… taranta’’nti. ‘‘Bhagavantaṃ pacchāmukhaṃ rohiniṃ nāma nadiṃ atikkamantaṃ sākiyakoḷiyajanapadavāsino passantū’’ti kapilavatthugamanāya bhagavantaṃ āyācanto ussāheti.
71现在,为了用譬喻说明自己的愿望,他说出“因希望而耕”这则偈颂。「因希望而耕田」:农夫在耕田时,是怀着对果实的希望而耕。「因希望而播种」:耕完之后,播种者同样是怀着对果实的希望才播下种子、埋入土中。「因希望而经商」:携带财物的商人,怀着对财富的希望,为了渡海、前往各地,乘船在海上航行。如同我怀着某种希望而站立——即我怀着世尊您前往迦毗罗卫城的希望、祈愿而站在这里。愿我的这个希望得以实现。您们说“应当去迦毗罗卫”。在这里,由于这种“欲作的意欲”与“希望”相似,所以把它称为「希望」。
Idāni attano patthanaṃ upamāhi pakāsento ‘‘āsāya kasate’’ti gāthamāha. Āsāya kasate khettanti kassako kasanto khettaṃ phalāsāya kasati. Bījaṃ āsāya vappatīti kasitvā ca vapantena phalāsāya eva bījaṃ vappati nikkhipīyati. Āsāya vāṇijā yantīti dhanahārakā vāṇijā dhanāsāya samuddaṃ tarituṃ desaṃ upagantuṃ samuddaṃ nāvāya yanti gacchanti. Yāya āsāya tiṭṭhāmīti evaṃ ahampi yāya āsāya patthanāya bhagavā tumhākaṃ kapilapuragamanapatthanāya idha tiṭṭhāmi. Sā me āsā samijjhatu, tumhehi ‘‘kapilavatthu gantabba’’nti vadati, āsāya sadisatāya cettha kattukamyatāchandaṃ āsāti āha.
72为了通过赞叹行程等方式,说明一再请求的理由,于是说了“反复地……”等句子。它的意思是:假如播一次种不能有收获,农夫们就会反复地播第二次、第三次种。雨云天王也不是只下一次雨,而是反复地应时降雨。农夫们也不会只耕一次地,为了庄稼丰收,他们要让松土或泥浆变软,所以会反复地耕田。人们不只把谷物收集一次就觉得“这样够了”而满足,为了储存到仓库等地方,会反复地搬运稻谷等谷物,谷物运入国土,搬进去。
Gamanamaggasaṃvaṇṇanādinā anekavāraṃ yācanāya kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘punappuna’’ntiādi vuttaṃ. Tassattho – sakiṃ vuttamattena vappe asampajjamāne kassakā punappunaṃ dutiyampi tatiyampi bījaṃ vapanti. Pajjunno devarājāpi ekavārameva avassitvā punappunaṃ kālena kālaṃ vassati. Kassakāpi ekavārameva akasitvā sassasampattiatthaṃ paṃsuṃ kaddamaṃ vā muduṃ kātuṃ khettaṃ punappunaṃ kasanti. Ekavārameva dhaññaṃ saṅgahaṃ katvā ‘‘alamettāvatā’’ti aparitussanato koṭṭhāgārādīsu paṭisāmanavasena manussehi upanīyamānaṃ punappunaṃ sāliādidhaññaṃ raṭṭhaṃ upeti upagacchati.
73乞求者在乞求时,也是反复地游走各个家族去接近,不只去一次;而被求的施主们,也会反复地布施给他们,不只给一次。同样地,施主们反复布施应施之物,累积了布施所生的福德之后,也会屡次地、相继不断地升到天界,也就是通过结生的方式,往生到天界的处所。因此,我也是再三地乞求:‘世尊啊!请让我的心愿达到顶峰吧!’这就是内在的意旨。
Yācanakāpi yācantā punappunaṃ kulāni caranti upagacchanti, na ekavārameva, yācitā pana tesaṃ punappunaṃ dānapatī dadanti, na sakiṃyeva. Tathā pana deyyadhammaṃ punappunaṃ dānapatī daditvā dānamayaṃ puññaṃ upacinitvā punappunaṃ aparāparaṃ saggamupenti ṭhānaṃ paṭisandhivasena devalokaṃ upagacchanti. Tasmā ahampi punappunaṃ yācāmi bhagavā mayhaṃ manorathaṃ matthakaṃ pāpehīti adhippāyo.
74现在,为了显示自己为什么请导师前往迦毗罗卫,而说出“英雄确实……”这则偈颂。它的意思是:「英雄」指具足精进、有大勇、广慧、大智慧的人,他不管出生在哪个家族,在那里,他确实必定能以正行道来净化「七代」,也就是净化七代男系,直到第七代祖先的世代——这是世间的赞语,对其他人来说是最高的称颂。然而,世尊作为一切天中的最高天神、天中之天,以遮止恶、建立善,我推知,他更有能力净化超过这七代。为什么呢?因为由您这位导师,通过神圣的诞生,成就了牟尼性;或者说,作为牟尼,在了知自利、利他及此世他世的利益的意义上,得到了「牟尼」这个不虚的名称,或者由于具备默行而成为牟尼,正如“沙门、出家人、仙人”这名号不虚一样,您就是由此而诞生的。正因您是众生获得绝对利益的缘由,世尊啊,我们才请求您前往那里。这就是其含意。
Idāni yadatthaṃ satthāraṃ kapilavatthugamanaṃ yācati, taṃ dassetuṃ ‘‘vīro have’’tigāthamāha. Tassattho – vīro vīriyavā mahāvikkanto bhūripañño mahāpañño puriso yasmiṃ kule jāyati nibbattati, tattha have ekaṃsena sattayugaṃ sattapurisayugaṃ yāvasattamaṃ pitāmahayugaṃ sammāpaṭipattiyā puneti sodhetīti lokavādo ativādo aññesu. Bhagavā pana sabbesaṃ devānaṃ uttamadevatāya devadevo pāpanivāraṇena kalyāṇapatiṭṭhāpanena tato parampi sodhetuṃ sakkati sakkotīti maññāmi ahaṃ. Kasmā? Tayā hi jāto muni saccanāmo yasmā tayā satthārā ariyāya jātiyā jāto munibhāvo, muni vā samāno attahitaparahitānaṃ idhalokaparalokānañca munanaṭṭhena ‘‘munī’’ti avitathanāmo, monavā vā muni, ‘‘samaṇo pabbajito isī’’ti avitathanāmo tayā jāto. Tasmā sattānaṃ ekantahitapaṭilābhahetubhāvato bhagavā tava tattha gamanaṃ yācāmāti attho.
75现在,为了说明已提到的“七代”,先从父代说起,便说出“名为净饭……”等句子。「净饭」的意思是“他的生活所需、食物是清净的”。因为佛陀的父亲,基于其愿力的圆满,确实拥有极清净的身、语、意正行与极清净的生活。名为「摩耶」,由于她在族姓、容貌、戒行、仪则等各方面的成就,使得亲友及随从们会对她说“不要这样”,具有这种可被称为“摩耶”的品德,因此得到了这个名字。「珍爱执持」就是一直守护着。在「身体坏灭之后」,就是说当那个如含天神的世间所敬仰的自身躯体消亡了,往上。「于忉利天」,是指兜率天界。
Idāni ‘‘sattayuga’’nti vutte pituyugaṃ dassetuṃ ‘‘suddhodano nāmā’’tiādi vuttaṃ. Suddhaṃ odanaṃ jīvanaṃ etassāti suddhodano. Buddhapitā hi ekaṃsato suvisuddhakāyavacīmanosamācāro suvisuddhājīvo hoti tathā abhinīhārasampannattā. Māyanāmāti kularūpasīlācārādisampattiyā ñātimittādīhi ‘‘mā yāhī’’ti vattabbaguṇatāya ‘‘māyā’’ti laddhanāmā. Parihariyāti dhāretvā. Kāyassa bhedāti sadevakassa lokassa cetiyasadisassa attano kāyassa vināsato uddhaṃ. Tidivamhīti tusitadevaloke.
76「她」指的是摩耶天女。「乔达弥」是用姓氏来称呼她。「以诸天欲乐」是指属于兜率天宫的天界所依处欲乐。「具足」就是拥有。「以诸欲分」是指各个部分的欲乐;刚说完“以诸欲乐”,再说“以诸欲分”,这是为了表明她享受着各式各样的所依处欲乐。「被他们」是指她投生那个天群中的所有兜率天众,或者指那些欲分。而「具足并被围绕」这句话使用了阴性语态,是根据她前一世作为女性或天女的事实而说的,但她在天界投生时,是以男性状态投生的。
Sāti māyādevī. Gotamīti gottena taṃ kitteti. Dibbehi kāmehīti, tusitabhavanapariyāpannehi dibbehi vatthukāmehi. Samaṅgibhūtāti samannāgatā. Kāmaguṇehīti kāmakoṭṭhāsehi, ‘‘kāmehī’’ti vatvā puna ‘‘kāmaguṇehī’’ti vacanena anekabhāgehi vatthukāmehi paricāriyatīti dīpeti. Tehīti yasmiṃ devanikāye nibbatti, tehi tusitadevagaṇehi, tehi vā kāmaguṇehi. ‘‘Samaṅgibhūtā parivāritā’’ti ca itthiliṅganiddeso purimattabhāvasiddhaṃ itthibhāvaṃ, devatābhāvaṃ vā sandhāya kato, devūpapatti pana purisabhāveneva jātā.
77就这样,被长老如此请求后,世尊看到前往那里能使众多人获得殊胜的证悟,便由二万位诸漏尽者围绕着,从王舍城启程,以不赶路的游化方式,踏上了通往迦毗罗卫城的道路。长老则用神通先到了迦毗罗卫,立在国王前方的空中。国王见到前所未见的形貌,便问:‘你是谁?’长老回答道:‘如果您不认得先前那位被您派去世尊身边的大臣之子就是我,那么,就请您这样来认识吧。’说着便显现道:
Evaṃ therena yācito bhagavā tattha gamane bahūnaṃ visesādhigamaṃ disvā vīsatisahassa khīṇāsavaparivuto rājagahato aturitacārikāvasena kapilavatthugāmimaggaṃ paṭipajji. Thero iddhiyā kapilavatthuṃ gantvā rañño purato ākāse ṭhito adiṭṭhapubbaṃ vesaṃ disvā raññā ‘‘kosi tva’’nti pucchito, ‘‘sace amaccaputtaṃ tayā bhagavato santikaṃ pesitaṃ maṃ na jānāsi, evaṃ pana jānāhī’’ti dassento –
78“我是佛陀之子,那位难制伏者、等同辉煌者、如如不动者的儿子;
‘‘Buddhassa puttomhi asayhasāhino, aṅgīrasassappaṭimassa tādino;
79父中之父,你就是我的父亲啊,释迦!你依正法称我为乔达摩,你是祖父。
Pitupitā mayhaṃ tuvaṃsi sakka, dhammena me gotama ayyakosī’’ti. –
80他诵出了结尾之偈。
Osānagāthamāha.
81这里,「我是佛陀之子」指:因为从一切知佛的胸中出生,所以我是他的亲生之子。「能承担不可承担者」指:因为在正等觉之前,除了大菩萨之外,其他人无法承担、无法荷负那不可承担的全部菩萨资粮与大悲行,而他能承担、能荷负;而且在此之后,他能承担、能战胜他人无法承担、无法战胜的五魔;又因为通过了知潜在倾向、习性、志趣、胜解等的差别,能恰当地以现法利益、来世利益、究竟义利益,对众生施行那他人无法承担的名为教诫的佛陀事业,并且在那里是善作者,所以称为‘能承担不可承担者’。「辉煌者」是指具有被承认的戒等成就者。另有人说:‘是从肢体毛孔中放出光明者。’但有些人说:‘辉煌者’和‘悉达多’这两个名字是他的父亲所起的。「无匹者」指无可比拟者。「如如不动者」:因为成就了对可喜与不可喜都如如不动的特质,所以称为如如不动者。「父中之父,您即是我的父亲」:就圣生而言,你是我父正自觉者的父亲;按世间通称,你是我的父亲。‘释迦’是以族姓称呼国王。‘依正法’指:以自性而言,圣生与世间生二种出生的自性和合,所以以姓氏称国王为‘乔达摩’。‘您是祖父’指:您是祖父。在这里,长老宣说‘我是佛陀之子’等语,以此回答了那件事。
Tattha buddhassa puttomhīti, sabbaññubuddhassa ure jātatāya orasaputto amhi. Asayhasāhinoti, abhisambodhito pubbe ṭhapetvā mahābodhisattaṃ aññehi sahituṃ vahituṃ asakkuṇeyyattā asayhassa sakalassa bodhisambhārassa mahākāruṇikādhikārassa ca sahanato vahanato, tato parampi aññehi sahituṃ abhibhavituṃ asakkuṇeyyattā asayhānaṃ pañcannaṃ mārānaṃ sahanato abhibhavanato, āsayānusayacaritādhimuttiādivibhāgāvabodhanena yathārahaṃ veneyyānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi anusāsanīsaṅkhātassa aññehi asayhassa buddhakiccassa ca sahanato, tattha vā sādhukārībhāvato asayhasāhino. Aṅgīrasassāti aṅgīkatasīlādisampattikassa. ‘‘Aṅgamaṅgehi niccharaṇakaobhāsassā’’ti apare. Keci pana ‘‘aṅgīraso, siddhatthoti dve nāmāni pitarāyeva gahitānī’’ti vadanti. Appaṭimassāti anūpamassa. Iṭṭhāniṭṭhesu tādilakkhaṇappattiyā tādino. Pitupitā mayhaṃ tuvaṃsīti ariyajātivasena mayhaṃ pitu sammāsambuddhassa lokavohārena tvaṃ pitā asi. Sakkāti jātivasena rājānaṃ ālapati. Dhammenāti sabhāvena ariyajāti lokiyajātīti dvinnaṃ jātīnaṃ sabhāvasamodhānena gotamāti rājānaṃ gottena ālapati. Ayyakosīti pitāmaho asi. Ettha ca ‘‘buddhassa puttomhī’’tiādiṃ vadanto thero aññaṃ byākāsi.
82这样表明了自己的身份后,欢喜踊跃的国王便请他坐在极为珍贵的坐榻上,并为他装满钵中各种美味食物。这时他示现要离开的样子。当被问道:‘你们为什么想走?请用食吧。’他回答:‘我要到导师跟前才吃。’‘导师在哪里呢?’‘被二万比丘众围绕,为了见你们,已走上路途的导师。’‘你们享用这团食吧,在我的儿子到达此城之前,你们就从这里带团食给他。’长老做完食事后,为国王和大众说法。在导师到来之前,他先使整个王宫对三宝生起深信。他令所有正在观看的人,将那为导师携带的满盛食物的钵放到空中,自己亦升入虚空,将团食带到世尊手中奉上。世尊便享用那团食。导师日行一由旬,如此走了六十由旬的路程,他每天都从王宫带食物供养导师。于是世尊说:‘他令我的父王整个宫殿生起净信。’将他安置在令在家众净信者的第一位置。
Evaṃ pana attānaṃ jānāpetvā haṭṭhatuṭṭhena raññā mahārahe pallaṅke nisīdāpetvā attano paṭiyāditassa nānaggarasassa bhojanassa pattaṃ pūretvā dinne gamanākāraṃ dasseti. ‘‘Kasmā gantukāmattha, bhuñjathā’’ti ca vutte, ‘‘satthu santikaṃ gantvā bhuñjissāmī’’ti. ‘‘Kahaṃ pana satthā’’ti? ‘‘Vīsatisahassabhikkhuparivāro tumhākaṃ dassanatthāya maggaṃ paṭipanno’’ti. ‘‘Tumhe imaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā yāva mama putto imaṃ nagaraṃ sampāpuṇāti, tāvassa itova piṇḍapātaṃ harathā’’ti. Thero bhattakiccaṃ katvā rañño parisāya ca dhammaṃ kathetvā satthu āgamanato puretarameva sakalaṃ rājanivesanaṃ ratanattaye abhippasannaṃ karonto sabbesaṃ passantānaṃyeva satthu āharitabbabhattapuṇṇaṃ pattaṃ ākāse vissajjetvā sayampi vehāsaṃ abbhuggantvā piṇḍapātaṃ upanetvā satthu hatthe ṭhapesi. Satthā taṃ piṇḍapātaṃ paribhuñji. Evaṃ saṭṭhiyojanaṃ maggaṃ divase divase yojanaṃ gacchantassa satthu rājagehatova bhattaṃ āharitvā adāsi. Atha naṃ bhagavā ‘‘mayhaṃ pitu mahārājassa sakalanivesanaṃ pasādesī’’ti kulappasādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.
85《黑优陀夷长老偈注释》结束。
Kāḷudāyittheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
86二、独住长老偈注释
2. Ekavihāriyattheragāthāvaṇṇanā
83「在前方或后方…」这些偈颂,是具寿独住长老所说。他是如何出现的呢?他在过去诸佛处累积了善业,在种种生命中积集功德。在迦叶十力者的教法时代,他出生在一个良善家庭,长大成人后,亲近导师听闻法义,生起净信,然后出家。进入森林后,他修习远离而居。
Puratopacchato vātiādikā āyasmato ekavihāriyattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto kassapadasabalassa kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā araññaṃ pavisitvā vivekavāsaṃ vasi.
84他以此善业,在一佛间隙中流转于天、人之间。在此佛陀出现之世,于世尊般涅槃后,他投生为法阿育王的幼弟。据说,阿育大王在导师般涅槃二百多年后的第十八年,取得全阎浮提的统一王权灌顶后,立其幼弟帝须王子为副王,并用一种善巧方便使他对教法生起净信。有一天,他出外打猎,在森林中见到臾那迦大法护长老乘着名为取子棋的象,持着娑罗树枝,受着扇拂而坐。见后生起净信,心想:‘啊,愿我也能像这位大长老一样出家,住在森林中。’长老知道了他的心念,就在他眼前升入空中,站在阿首咖园的池塘明澈的水上,将下衣和郁多罗僧衣挂在空中,开始沐浴。王子见到长老的神通后,深生净信,从森林回来,到王宫告诉国王:‘我要出家了。’国王种种劝请,不能打消他出家的想法。于是他成为居士,希求出家之乐,说道:
So tena puññakammena ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde bhagavati parinibbute dhammāsokarañño kaniṭṭhabhātā hutvā nibbatti. Asokamahārājā kira satthu parinibbānato dvinnaṃ vassasatānaṃ upari aṭṭhārasame vasse sakalajambudīpe ekarajjābhisekaṃ patvā attano kaniṭṭhaṃ tissakumāraṃ oparajje ṭhapetvā ekena upāyena taṃ sāsane abhippasannaṃ akāsi. So ekadivasaṃ migavaṃ gato araññe yonakamahādhammarakkhitattheraṃ hatthināgena sālasākhaṃ gahetvā bījiyamānaṃ nisinnaṃ disvā sañjātapasādo ‘‘aho vatāhampi ayaṃ mahāthero viya pabbajitvā araññe vihareyya’’nti cintesi. Thero tassa cittācāraṃ ñatvā tassa passantasseva ākāsaṃ abbhuggantvā asokārāme pokkharaṇiyā abhijjamāne udake ṭhatvā cīvarañca uttarāsaṅgañca ākāse olaggetvā nhāyituṃ ārabhi. Kumāro therassa ānubhāvaṃ disvā abhippasanno araññato nivattitvā rājagehaṃ gantvā ‘‘pabbajissāmī’’ti rañño ārocesi. Rājā taṃ anekappakāraṃ yācitvā pabbajjādhippāyaṃ nivattetuṃ nāsakkhi. So upāsako hutvā pabbajjāsukhaṃ patthento –
537五百三十七。
537.
86“无论是前方还是后方,如果也没有其他人存在;
‘‘Purato pacchato vāpi, aparo ce na vijjati;
87独自一人住在林中,真是极为安乐。”
Atīva phāsu bhavati, ekassa vasato vane.
538五百三十八。
538.
89“那么,我就独自前往被佛陀称赞的阿兰若;
‘‘Handa eko gamissāmi, araññaṃ buddhavaṇṇitaṃ;
90那是独居精勤比丘的安乐之处。
Phāsu ekavihārissa, pahitattassa bhikkhuno.
539第五百三十九节。
539.
92这个能让修行者生起喜乐、可爱迷人,又常有醉象出没的地方,
‘‘Yogī-pītikaraṃ rammaṃ, mattakuñjarasevitaṃ;
93我将独自一人,迅速进入那座森林。
Eko atthavasī khippaṃ, pavisissāmi kānanaṃ.
540第五百四十节。
540.
95在鲜花盛开、清凉的森林中,在清凉的山窟里;
‘‘Supupphite sītavane, sītale girikandare;
96洗净肢体后,我将独自「经行」:来回行走。
Gattāni parisiñcitvā, caṅkamissāmi ekako.
541第五百四十一节。
541.
98独自一人,没有同伴,在可爱宜人的大森林中;
‘‘Ekākiyo adutiyo, ramaṇīye mahāvane;
99什么时候,我作为所作已办的「漏尽者」——断尽一切烦恼的人,能在这里安住呢?
Kadāhaṃ viharissāmi, katakicco anāsavo.
542第五百四十二节。
542.
101对于这样希望修行的我,愿这个心愿能够成就。
‘‘Evaṃ me kattukāmassa, adhippāyo samijjhatu;
102我必将自己成就这件事,他人无法替他人去做。
Sādhayissāmahaṃyeva, nāñño aññassa kārako’’ti. –
103他诵出了这六首偈颂。
Imā cha gāthā abhāsi.
104在这里,「前或后」(purato pacchato vā)是指在自己的前面或后面——由于“或”字表示可选择——如果在前面、后面或旁边都没有其他任何人,就会有极其、极其安乐的心中之乐。「独居」(ekavihārī)指独自一人、没有同伴的状态。「住在森林中」(vane vasato):由于长期熟习的远离志向,他的心被牵引着,他日日夜夜对那被大众围绕而住时的杂居生活感到厌离,并且认为远离之乐更为殊胜,从而说出这句话。
Tattha purato pacchato vāti attano purato vā pacchato vā, vā-saddassa vikappatthattā passato vā aparo añño jano na vijjati ce, atīva ativiya phāsu cittasukhaṃ bhavati. Ekavihārībhāvena ekassa asahāyassa. Vane vasatoti ciraparicitena vivekajjhāsayena ākaḍḍhiyamānahadayo so rattindivaṃ mahājanaparivutassa vasato saṅgaṇikavihāraṃ nibbindanto vivekasukhañca bahuṃ maññanto vadati.
105“Handā”是一个表达决断的不变词,以此说明现在即将进行的前往森林之行已经决定了。“我将独自去”(eko gamissāmī)的意思是:如同“居士,如来们乐于空寂之处”(《小部》306)等教导所说的,诸佛所称赞的森林,我独自、无伴地前往,以居住为目的而进入那里。因为对于独居者,在站立等活动中由于无伴状态而独居,对于心已转向涅槃、志向坚定、正在修学增上戒等三学的比丘来说,森林意味着安乐、可意、带来快乐——这是这里要表达的含义。
Handāti vossaggatthe nipāto, tena idāni karīyamānassa araññagamanassa nicchitabhāvamāha. Eko gamissāmīti ‘‘suññāgāre kho, gahapati, tathāgatā abhiramantī’’tiādivacanato (cūḷava. 306) buddhehi vaṇṇitaṃ pasaṭṭhaṃ araññaṃ eko asahāyo gamissāmi vāsādhippāyena upagacchāmi. Yasmā ekavihārissa ṭhānādīsu asahāyabhāvena ekavihārissa nibbānaṃ paṭipesitacittatāya pahitattassa adhisīlasikkhādikā tisso sikkhā sikkhato bhikkhuno araññaṃ phāsu iṭṭhaṃ sukhāvahanti attho.
106「为瑜伽行者带来喜悦的」(yogī-pītikaraṃ):对于那些以修习而正确精勤的瑜伽行者们,它通过少声音等状态带来禅那与观的喜悦等,所以称为“为瑜伽行者带来喜悦的”。由于没有不相应的所缘,并且适合隐居,所以是「令人愉悦的」(rammaṃ)。「被醉象所行走的」(mattakuñjarasevitaṃ)意思是:被狂醉的象王所游行的处所。这也是为了说明由于是广大的森林,所以有了人的远离。「随义而住」(atthavasī):这里的“义”是指沙门法。他心想:“如何才能让我成就那个呢?”而致力于此。
Yogī-pītikaranti yogīnaṃ bhāvanāya yuttappayuttānaṃ appasaddādibhāvena jhānavipassanādipītiṃ āvahanato yogī-pītikaraṃ. Visabhāgārammaṇābhāvena paṭisallānasāruppatāya rammaṃ. Mattakuñjarasevitanti mattavaravāraṇavicaritaṃ, imināpi brahāraññabhāvena janavivekaṃyeva dasseti. Atthavasīti idha atthoti samaṇadhammo adhippeto. ‘‘Kathaṃ nu kho so me bhaveyyā’’ti tassa vasaṃ gato.
107「花盛开」(supupphite)意思是:花朵盛开得很美。「清凉林」(sītavane)意思是:因为具足了荫凉与水,所以清凉的树林。这两者都只是为了说明它的令人愉悦。「山间洞穴」(girikandare)是指在山里面的洞穴。由于水,而被切割出的低洼处,叫做山洞。在那样清凉的山洞里,驱散了暑热,浇淋冲洗完自己的肢体,沐浴后,我将独自经行——这显示出一种在任何地方都不依赖他人的生活方式。
Supupphiteti suṭṭhu pupphite. Sītavaneti chāyūdakasampattiyā sīte vane. Ubhayenapi tassa ramaṇīyataṃyeva vibhāveti. Girikandareti girīnaṃ abbhantare kandare. Kanti hi udakaṃ, tena dāritaṃ ninnaṭṭhānaṃ kandaraṃ nāma. Tādise sītale girikandare ghammaparitāpaṃ vinodetvā attano gattāni parisiñcitvā nhāyitvā caṅkamissāmi ekakoti katthaci anāyattavuttitaṃ dasseti.
108「独自」(ekākiya)意思是:独自一人,没有同伴。「无第二者」(adutiya)意思是:没有那个被称为贪爱的第二者。因为贪爱对于一个人来说,从来不会离开,所以被称为“第二者”。因此世尊这样说:“以贪爱为第二者的男子,长时流转生死。”(《如是语》15,105)
Ekākiyoti ekākī asahāyo. Adutiyoti taṇhāsaṅkhātadutiyābhāvena adutiyo. Taṇhā hi purisassa sabbadā avijahanaṭṭhena dutiyā nāma. Tenāha bhagavā – ‘‘taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhāna saṃsara’’nti (itivu. 15, 105).
109「像我这样想要做这件事的人」(evaṃ me kattukāmassā),就是指以“那么我将独自去”等方式,前往阿兰若后,自己想要致力于修习的我。「愿我的意愿成就」(adhippāyo samijjhatu),即:“什么时候我能安住,所作已办,成为无漏者?”这样生起的心愿,愿它实现,达到圆满。又因为阿拉汉果的证得,并不是单靠祈愿就能成功,也不是由别人所应达成的,所以他说:“我将自己成就,他人不能替他人成就。”
Evaṃ me kattukāmassāti ‘‘handa eko gamissāmī’’tiādinā vuttavidhinā araññaṃ gantvā bhāvanābhiyogaṃ kattukāmassa me. Adhippāyo samijjhatūti ‘‘kadāhaṃ viharissāmi, katakicco anāsavo’’ti evaṃ pavatto manoratho ijjhatu siddhiṃ pāpuṇātu. Arahattappatti ca yasmā na āyācanamattena sijjhati, nāpi aññena sādhetabbā, tasmā āha ‘‘sādhayissāmahaṃyeva, nāñño aññassa kārako’’ti.
110国王知道王子出家的决心已定,于是把通往阿首咖园的道路装饰起来,让王子佩戴着各种庄严饰品,在大军和巨大王威的陪护下,前往精舍。王子到了精勤屋,在大法护长老座前出家,有数百人跟随他出家。国王的外甥、僧伽蜜多的丈夫阿耆梵志也跟随他出家。他出家后,欢喜踊跃,宣告自己将要做的事:
Evaṃ uparājassa pabbajjāya daḷhanicchayataṃ ñatvā rājā asokārāmagamanīyaṃ maggaṃ alaṅkārāpetvā kumāraṃ sabbālaṅkāravibhūsitaṃ mahatiyā senāya mahaccarājānubhāvena vihāraṃ nesi. Kumāro padhānagharaṃ gantvā mahādhammarakkhitattherassa santike pabbaji, anekasatā manussā taṃ anupabbajiṃsu. Rañño bhāgineyyo saṅghamittāya sāmiko aggibrahmāpi tameva anupabbaji. So pabbajitvā haṭṭhatuṭṭho attanā kātabbaṃ pakāsento –
543543.
543.
112“我将系上这铠甲,进入森林;
‘‘Esa bandhāmi sannāhaṃ, pavisissāmi kānanaṃ;
113不达到漏尽,我就不从那里出来。”
Na tato nikkhamissāmi, appatto āsavakkhayaṃ.
544544.
544.
115“当清凉而芬芳的香风吹拂之时,
‘‘Mālute upavāyante, sīte surabhigandhike;
116我坐在山顶上,将破除无明。”
Avijjaṃ dālayissāmi, nisinno nagamuddhani.
545545.
545.
118“林间鲜花遍布,岩窟必定清凉;
‘‘Vane kusumasañchanne, pabbhāre nūna sītale;
119以解脱之乐而快乐,我将在山间享受安乐。”
Vimuttisukhena sukhito, ramissāmi giribbaje’’ti. –
120他诵出了这三首偈颂。
Tisso gāthā abhāsi.
121其中,「esa bandhāmi sannāhaṃ」(我系此铠甲)的意思是:我系上这称为精进的铠甲,对于身体和生命无所顾惜,用精进铠甲来武装自己。这是说:如同一位勇士,当敌人出现时,想战胜敌人,就舍弃其他事务,通过披甲等方式备战,走上战场,若不战胜敌人就不从那里返回;同样地,我为了战胜烦恼敌,不顾燃烧的头和衣服,系上四正勤的精进铠甲,若不战胜烦恼,绝不放弃与战胜烦恼相应的远离处。因此他说:「pavisissāmi kānanaṃ na tato nikkhamissāmi, appatto āsavakkhayaṃ」(我将进入山林,未达漏尽就不从那里出来。)
Tattha esa bandhāmi sannāhanti esāhaṃ vīriyasaṅkhātaṃ sannāhaṃ bandhāmi, kāye ca jīvite ca nirapekkho vīriyasannāhena sannayhāmi. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma sūro puriso paccatthike paccupaṭṭhite taṃ jetukāmo aññaṃ kiccaṃ pahāya kavacapaṭimuccanādinā yuddhāya sannayhati, yuddhabhūmiñca gantvā paccatthike ajetvā tato na nivattati, evamahampi kilesapaccatthike jetuṃ ādittampi sīsaṃ celañca ajjhupekkhitvā catubbidhasammappadhānavīriyasannāhaṃ sannayhāmi, kilese ajetvā kilesavijayayoggaṃ vivekaṭṭhānaṃ na vissajjemīti. Tena vuttaṃ ‘‘pavisissāmi kānanaṃ na tato nikkhamissāmi, appatto āsavakkhaya’’nti.
122通过“Mālute upavāyante”(当清凉之风……)等语句,说明了阿兰若处作为修行业处的适宜性,并与“ramissāmi nūna giribbaje”(我当享乐于山间)相连接。他说:“我将在山间快乐地安住”,这是在设想未来、说明未来的意思。其余内容容易理解。
‘‘Mālute upavāyante’’tiādinā araññaṭṭhānassa kammaṭṭhānabhāvanāyogyataṃ vadati, ramissāmi nūna giribbajeti yojanā. Pabbataparikkhepe abhiramissāmi maññeti anāgatatthaṃ parikappento vadati. Sesaṃ suviññeyyameva.
123长老这样说了之后,进入山林,修习沙门法,与戒师一起前往迦陵伽国。在那里,他的脚上患了皮肤病。一位医生看见后说:“尊者,请找一些酥油,我来治疗。”长老没有去找酥油,只是修观。病情加重了,医生看到长老对此不关心,就自己去寻找酥油,治好了长老。长老康复后,不久就证得了阿拉汉果。因此在《譬喻经》(apa. thera 2.44.1-12)中说:
Evaṃ vatvā thero araññaṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ karonto upajjhāyena saddhiṃ kaliṅgaraṭṭhaṃ agamāsi. Tatthassa pāde cammikābādho uppajji, taṃ disvā eko vejjo ‘‘sappiṃ, bhante, pariyesatha, tikicchissāmi na’’nti āha. Thero sappipariyesanaṃ akatvā vipassanāya eva kammaṃ karoti, rogo vaḍḍhati, vejjo therassa tattha appossukkataṃ disvā sayameva sappiṃ pariyesitvā theraṃ arogaṃ akāsi. So arogo hutvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.44.1-12) –
124“在此贤劫,有位梵天亲族、大名闻者;
‘‘Imamhi bhaddake kappe, brahmabandhu mahāyaso;
125他以‘迦叶’为姓,是宣说者中最尊贵者。
Kassapo nāma gottena, uppajji vadataṃ varo.
126他无戏论、无所依,心与虚空等同;
‘‘Nippapañco nirālambo, ākāsasamamānaso;
127他多修空、如如不动,乐于无相、具足自在。
Suññatābahulo tādī, animittarato vasī.
128他心无执着、已无烦恼,不混迹于家族与群众;
‘‘Asaṅgacitto nikleso, asaṃsaṭṭho kule gaṇe;
129他是大悲者、勇者,善巧教诫方便。
Mahākāruṇiko vīro, vinayopāyakovido.
130他致力于利他之事,调伏含天神的世间;
‘‘Uyyutto parakiccesu, vinayanto sadevake;
131他宣说通往涅槃之道,那是使泥沼干涸的归趣。
Nibbānagamanaṃ maggaṃ, gatiṃ paṅkavisosanaṃ.
132那是不死、上妙滋味,能遮止老死;
‘‘Amataṃ paramassādaṃ, jarāmaccunivāraṇaṃ;
133那位度脱世间者,坐在大众的中央。
Mahāparisamajjhe so, nisinno lokatārako.
134如来这位依怙,发出如迦陵频伽鸟般的美妙音声,具足梵音;
‘‘Karavīkaruto nātho, brahmaghoso tathāgato;
135他将那些迷失而没有导师的人,从巨大的苦难中救拔出来。
Uddharanto mahāduggā, vippanaṭṭhe anāyake.
136当他宣说无垢的法时,我见到了这位世间导师;
‘‘Desento virajaṃ dhammaṃ, diṭṭho me lokanāyako;
137我听闻他的法之后,就出家过起了无家的生活。
Tassa dhammaṃ suṇitvāna, pabbajiṃ anagāriyaṃ.
138出家以后,那时我一直在思惟胜利者的教法;
‘‘Pabbajitvā tadāpāhaṃ, cintento jinasāsanaṃ;
139我独自住在令人愉悦的山林中,因为人际交往而备受折磨。
Ekakova vane ramme, vasiṃ saṃsaggapīḷito.
140身体的远离成为了我的因,
‘‘Sakkāyavūpakāso me, hetubhūto mamābhavī;
141对于看见了交往之恐怖的我来说,这是心远离的原因。
Manaso vūpakāsassa, saṃsaggabhayadassino.
142我的烦恼已被烧尽……我已经完成了佛陀的教法。”
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
143然而,当他证得阿拉汉果之后,长老就住在那里。那时,国王以俱胝财富的布施,建造了一座名为薄句迦山的精舍,并请长老住在那里。当长老住在那里的般涅槃时刻——
Arahattaṃ pana patvā there tattha viharante rājā koṭidhanapariccāgena bhojakagirivihāraṃ nāma kāretvā theraṃ tattha vāsesi. So tattha viharanto parinibbānakāle –
546546.
546.
145“我是志向圆满者,就像十五日的月亮;
‘‘Sohaṃ paripuṇṇasaṅkappo, cando pannaraso yathā;
146我已经完全灭尽一切漏,现在不再有后有。”
Sabbāsavaparikkhīṇo, natthi dāni punabbhavo’’ti. –
147他诵出了结尾的偈颂。这首偈颂的意义是浅显易懂的。而这就是那位长老的证悟表白。
Osānagāthamāha. Sā uttānatthāva. Tadeva ca therassa aññābyākaraṇaṃ ahosīti.
152《独住长老偈颂注》结束。
Ekavihāriyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
153大劫宾那长老偈颂注
3. Mahākappinattheragāthāvaṇṇanā
148以“当来之事预先观见者”等开头的这些偈颂,是尊者大劫宾那长老的。他的来历是怎样的呢?据说,在莲花上佛时代,他出生于汉沙瓦提城一个良家,成年之后,一次在导师跟前听法时,看见导师将一位比丘立为比丘教诫者之首,于是便做了相应的功德,并祈愿能获得那样的位次。
Anāgataṃyo paṭikacca passatītiādikā āyasmato mahākappinattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare kulaghare nibbattitvā viññutaṃ patto satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ bhikkhuovādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā tajjaṃ adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi.
149他在那一生中终生行善,之后便在天界与人界中流转。到了迦叶正自觉者时代,他出生于波罗奈的一个良家,成年后成为一千名男子的首领,并建造了一座由一千间小屋围绕的大寺院。所有人都终生行善,以那位居士为首,带着妻儿命终生到天界,在一尊佛的间隔期间,于天界和人界中流转。他们当中的首领,在我们的导师出世之前,早先在一个名叫鸡城的边地城市中出生于王宫,给他取名为迦宾那。其余人则在同一个城市中出生于大臣家庭。迦宾那王子在父亲去世后,撑开王伞登基,成为名叫大劫宾那王。他因为仰慕学问,一大早就从四座城门派出使者,吩咐说:‘你们一旦看到有多闻的人,就马上返回向我报告。’
So tattha yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto kassapasammāsambuddhakāle bārāṇasiyaṃ kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto purisasahassagaṇajeṭṭhako hutvā gabbhasahassapaṭimaṇḍitaṃ mahantaṃ pariveṇaṃ kārāpesi. Te sabbepi janā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā taṃ upāsakaṃ jeṭṭhakaṃ katvā saputtadārā devaloke nibbattitvā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsariṃsu. Tesu gaṇajeṭṭhako amhākaṃ satthu nibbattito puretarameva paccantadese kukkuṭanāmake nagare rājagehe nibbatti, tassa kappinoti nāmaṃ ahosi. Sesapurisā tasmiṃyeva nagare amaccakule nibbattiṃsu. Kappinakumāro pitu accayena chattaṃ ussāpetvā mahākappinarājā nāma jāto. So sutavittakatāya pātova catūhi dvārehi sīghaṃ dūte pesesi – ‘‘yattha bahussute passatha, tato nivattitvā mayhaṃ ārocethā’’ti.
150而就在那时,我们的导师出现于世间,依止舍卫城而住。那时,舍卫城的商人们带着舍卫城的货物,前往那座王城,安放好货物后,心想‘我们要去见国王’,便手捧礼品让人向国王通报。国王召见他们,他们献上礼品,礼敬后在一旁站立。国王问道:‘你们从哪里来?’‘从舍卫城来,大王。’‘你们的国家粮食充足吗?国王是否依法而治?’‘是的,大王。’‘你们那里现在流行什么样的法?’‘大王,那不可用不净的口来讲说。’国王便叫人用金瓶供水。他们漱口之后,面向十力者合掌说道:‘大王,在我们的地方,出现了一种名为佛宝的宝物。’国王仅仅听到‘佛’这个字,全身便涌起遍满的喜悦。他于是说:‘你们再说说佛,诸位。’‘大王,我们是在说佛。’这样再三地重复后,国王对‘佛’这个字生起了净信,心想‘“佛”这个字实在无量’,便布施了十万钱,然后再问道:‘再讲别的。’‘大王,世间出现了名叫法宝的宝物。’国王听了,同样又布施了十万钱,又问:‘再讲别的。’‘大王,出现了名叫僧宝的宝物。’国王听了,仍然再布施了十万钱,然后宣布:‘我要去世尊那里出家。’当下就从王城出发。大臣们也同样出发。他与一千名大臣一同来到恒河岸,做了真实决意:‘如果那位导师是真正的正自觉者,就让这些马匹连蹄上的一毫毛都不被沾湿。’就这样从水面上渡过了水满满的恒河。接着又用同样的方式渡过另一条半由旬宽的河,到达第三条名叫旃陀跋伽的大河,同样凭借那真实之力渡了过去。
Tena ca samayena amhākaṃ satthā loke uppajjitvā sāvatthiṃ upanissāya viharati. Tasmiṃ kāle sāvatthivāsino vāṇijā sāvatthiyaṃ uṭṭhānakabhaṇḍaṃ gahetvā taṃ nagaraṃ gantvā bhaṇḍaṃ paṭisāmetvā ‘‘rājānaṃ passissāmā’’ti paṇṇākārahatthā rañño ārocāpesuṃ. Te rājā pakkosāpetvā niyyāditapaṇṇākāre vanditvā ṭhite ‘‘kuto āgatatthā’’ti pucchi. ‘‘Sāvatthito, devā’’ti. ‘‘Kacci vo raṭṭhaṃ subhikkhaṃ, dhammiko rājā’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Kīdiso dhammo tumhākaṃ dese idāni pavattatī’’ti? ‘‘Taṃ, deva, na sakkā ucchiṭṭhamukhehi kathetu’’nti. Rājā suvaṇṇabhiṅgārena udakaṃ dāpesi. Te mukhaṃ vikkhāletvā dasabalābhimukhā añjaliṃ paggahetvā, ‘‘deva, amhākaṃ dese buddharatanaṃ nāma uppanna’’nti āhaṃsu. Rañño ‘‘buddho’’ti vacane sutamatteyeva sakalasarīraṃ pharamānā pīti uppajji. Tato ‘‘buddhoti, tātā, vadethā’’ti āha. ‘‘Buddhoti, deva, vadāmā’’ti. Evaṃ tikkhattuṃ vadāpetvā ‘‘buddhoti padaṃ aparimāṇa’’nti tasmiṃyeva pade pasanno satasahassaṃ datvā ‘‘aparaṃ vadethā’’ti pucchi. ‘‘Deva, loke dhammaratanaṃ nāma uppanna’’nti. Tampi sutvā tatheva satasahassaṃ datvā ‘‘aparaṃ vadethā’’ti pucchi. ‘‘Deva, saṅgharatanaṃ nāma uppanna’’nti. Tampi sutvā tatheva satasahassaṃ datvā ‘‘buddhassa bhagavato santike pabbajissāmī’’ti tatova nikkhami. Amaccāpi tatheva nikkhamiṃsu. So amaccasahassena saddhiṃ gaṅgātīraṃ patvā ‘‘sace satthā sammāsambuddho, imesaṃ assānaṃ khuramattampi mā temetū’’ti saccādhiṭṭhānaṃ katvā udakapiṭṭheneva pūraṃ gaṅgānadiṃ atikkamitvā aparampi aḍḍhayojanavitthāraṃ nadiṃ tatheva atikkamitvā tatiyaṃ candabhāgaṃ nāma mahānadiṃ patvā tampi tāya eva saccakiriyāya atikkami.
151那一天,导师也在破晓时,从大悲定中出定,观察世间,看见:‘今天大劫宾那将放下三百由旬的王国,由一千大臣围绕,前来我面前出家。’于是心想:‘我应当去迎接他们。’他清早整理好身体,由比丘僧团围绕,在舍卫城托钵,午后托钵返回后,便亲自从空中前往,在旃陀跋伽河岸、他们即将上岸的渡口对面,在一棵大榕树下跏趺而坐,放出六色佛光。他们从那渡口上岸,看见四处流动的佛光,又见到世尊,便想:‘我们正是为这位导师而来,这一定就是他了。’仅凭一见便得出定论,从远见之处就躬身行礼,做出最上的礼敬,走向世尊。国王双手握住世尊的双脚踝,向导师礼敬,然后与一千大臣一同坐在一边。导师为他们说法,在开示结束时,国王和他的随众一同证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻》中这么说(《长老譬喻》2.54.66-107)——
Satthāpi taṃdivasaṃ paccūsasamayaṃyeva mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento ‘‘ajja mahākappino tiyojanasatikaṃ rajjaṃ pahāya amaccasahassaparivāro mama santike pabbajituṃ āgamissatī’’ti disvā ‘‘mayā tesaṃ paccuggamanaṃ kātuṃ yutta’’nti pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā bhikkhusaṅghaparivuto sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto sayameva ākāsena gantvā candabhāgāya nadiyā tīre tesaṃ uttaraṇatitthassābhimukhaṭṭhāne mahānigrodhamūle pallaṅkena nisinno chabbaṇṇabuddharasmiyo vissajjesi. Te tena titthena uttarantā buddharasmiyo ito cito ca vidhāvantiyo olokento bhagavantaṃ disvā ‘‘yaṃ satthāraṃ uddissa mayaṃ āgatā, addhā so eso’’ti dassaneneva niṭṭhaṃ gantvā diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya onamitvā paramanipaccākāraṃ karontā bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu. Rājā bhagavato gopphakesu gahetvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi saddhiṃ amaccasahassena. Satthā tesaṃ dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne saddhiṃ parisāya arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.54.66-107) –
152名为莲花上佛的胜者,已达一切法彼岸者;
‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbadhammāna pāragū;
153在无云的空中升起,犹如秋日晴空中的太阳。
Udito ajaṭākāse, ravīva saradambare.
154他以言语的光明唤醒那些应受度化的莲花。
‘‘Vacanābhāya bodheti, veneyyapadumāni so;
155导师以智慧光芒使烦恼泥沼干涸。
Kilesapaṅkaṃ soseti, matiraṃsīhi nāyako.
156他摧毁外道的声望,就像太阳让萤火虫的光芒消失;
‘‘Titthiyānaṃ yase hanti, khajjotābhā yathā ravi;
157他阐明谛的光明,如同太阳展示宝物。
Saccatthābhaṃ pakāseti, ratanaṃva divākaro.
158他是诸功德的来源,恰如大海是诸宝的来源;
‘‘Guṇānaṃ āyatibhūto, ratanānaṃva sāgaro;
159他如同雨云,以法云滋润众生。
Pajjunnoriva bhūtāni, dhammameghena vassati.
160那时,我是一个说书人,住在名叫天鹅的城中;
‘‘Akkhadasso tadā āsiṃ, nagare haṃsasavhaye;
161我前往后,从名为‘水生最优者’那里听闻了法。
Upecca dhammamassosiṃ, jalajuttamanāmino.
162他是比丘们的教导者,是所作已办的声闻弟子;
‘‘Ovādakassa bhikkhūnaṃ, sāvakassa katāvino;
163他阐明那位声闻的德行,让我的心感到满足。
Guṇaṃ pakāsayantassa, tappayantassa me manaṃ.
164听到后,我欢喜心悦,邀请了如来;
‘‘Sutvā patīto sumano, nimantetvā tathāgataṃ;
165让弟子们用完餐后,我便发愿祈求那个地位。
Sasissaṃ bhojayitvāna, taṃ ṭhānamabhipatthayiṃ.
166那时,他如同天鹅一般,发出如天鹅鼓音般的音声;
‘‘Tadā haṃsasamabhāgo, haṃsadundubhinissano;
167你们看看这位大臣,他精通判决,善于裁断。
Passathetaṃ mahāmattaṃ, vinicchayavisāradaṃ.
168他俯伏在我足下,毛发竖立,身毛都竖起来了;
‘‘Patitaṃ pādamūle me, samuggatatanūruhaṃ;
169肤色如云,肩膀丰满,眼和面庞清净澄澈。
Jīmūtavaṇṇaṃ pīṇaṃsaṃ, pasannanayanānanaṃ.
170拥有广大随从,堪与国王匹配,享有大名声;
‘‘Parivārena mahatā, rājayuttaṃ mahāyasaṃ;
171这位已造善业的人,带着喜悦的心,期盼那样的地位。
Eso katāvino ṭhānaṃ, pattheti muditāsayo.
172以此合掌礼敬,以此布施,以及以此誓愿的力量。
‘‘Iminā paṇipātena, cāgena paṇidhīhi ca;
173在百劫、千劫之中,不会投生到悲惨的恶趣。
Kappasatasahassāni, nupapajjati duggatiṃ.
174在天神当中,享有天神的荣华;在人当中,获得伟大的地位。
‘‘Devesu devasobhaggaṃ, manussesu mahantataṃ;
175体验完剩余的生命之后,将会证得涅槃。
Anubhotvāna sesena, nibbānaṃ pāpuṇissati.
176从十万劫前,出生于奥咖咖家族。
‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo;
177以乔达摩为姓,将成为世间的导师。
Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.
178他是那位世尊法上的继承者,是他的嫡子,由法所化生。
‘‘Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito;
179有一位名叫劫宾那的人,他将会成为导师的声闻弟子。
Kappino nāma nāmena, hessati satthu sāvako.
180于是,我在胜利者的教法中做了种种善行之后,
‘‘Tatohaṃ sukataṃ kāraṃ, katvāna jinasāsane;
181舍弃了人身,我往生到了兜率天。
Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tusitaṃ agamāsahaṃ.
182在天神和人类的诸多王国中,我一直不断地进行教诫之后,
‘‘Devamānusarajjāni, sataso anusāsiya;
183在波罗奈城附近,我出生于肯尼亚族。
Bārāṇasiyamāsanne, jāto keṇiyajātiyaṃ.
184我拥有一千名眷属,并与我的妻子在一起。
‘‘Sahassaparivārena, sapajāpatiko ahaṃ;
185我侍奉过五百位辟支佛。
Pañcapaccekabuddhānaṃ, satāni samupaṭṭhahiṃ.
186我供养饮食长达三个月之后,还布施了三衣。
‘‘Temāsaṃ bhojayitvāna, pacchādamha ticīvaraṃ;
187从那里死后,我们都转生到了忉利天。
Tato cutā mayaṃ sabbe, ahumha tidasūpagā.
188从那里死后,我们又都获得了人身。
‘‘Puno sabbe manussattaṃ, agamimha tato cutā;
189我们过去出生在雪山附近的鸡城。
Kukkuṭamhi pure jātā, himavantassa passato.
190我名为劫宾那,是具有大名声的王子。
‘‘Kappino nāmahaṃ āsiṃ, rājaputto mahāyaso;
191其余的人出生在大臣家族,作为我的眷属侍奉我。
Sesāmaccakule jātā, mameva parivārayuṃ.
192我获得了大君王的快乐,圆满具足了一切欲乐。
‘‘Mahārajjasukhaṃ patto, sabbakāmasamiddhimā;
193我从商人们那里听说了佛陀出世。
Vāṇijehi samakkhātaṃ, buddhuppādamahaṃ suṇiṃ.
194佛陀在世间出现,是无与伦比、独一无二的补特伽罗。
‘‘Buddho loke samuppanno, asamo ekapuggalo;
195他宣扬正法,那是不死、最上的安乐。
So pakāseti saddhammaṃ, amataṃ sukhamuttamaṃ.
196他的弟子善于调御,也善于解脱,已无漏;
‘‘Suyuttā tassa sissā ca, sumuttā ca anāsavā;
197听闻了他们那些善妙的言教后,我便尊敬了商人们。
Sutvā nesaṃ suvacanaṃ, sakkaritvāna vāṇije.
198我和大臣们舍弃王位,出家作为佛陀的信徒。
‘‘Pahāya rajjaṃ sāmacco, nikkhamiṃ buddhamāmako;
199看见大河水面宽阔,水满到了岸边。
Nadiṃ disvā mahācandaṃ, pūritaṃ samatittikaṃ.
200没有立足的地方,没有可以抓的依靠,难以渡过,水流又急速。
‘‘Appatiṭṭhaṃ anālambaṃ, duttaraṃ sīghavāhiniṃ;
201“我忆念起佛陀的德行,便安稳地渡了过去。”
Guṇaṃ saritvā buddhassa, sotthinā samatikkamiṃ.
202如果佛陀——那位到达世间边际的明智者——已渡越了有流,
‘‘Bhavasotaṃ sace buddho, tiṇṇo lokantagū vidū;
203凭借这真实的话语,愿我的行程顺利达成。
Etena saccavajjena, gamanaṃ me samijjhatu.
204如果寂静之道是道路,解脱是究竟的快乐;
‘‘Yadi santigamo maggo, mokkho caccantikaṃ sukhaṃ;
205凭借这真实语的力量,愿我此行得以成就。
Etena saccavajjena, gamanaṃ me samijjhatu.
206如果僧伽是已渡过沙漠旷野的无上功德田,
‘‘Saṅgho ce tiṇṇakantāro, puññakkhetto anuttaro;
207凭借这真实语的力量,愿我此行得以成就。
Etena saccavajjena, gamanaṃ me samijjhatu.
208当真实誓言被发出来时,水从道路上退去;
‘‘Saha kate saccavare, maggā apagataṃ jalaṃ;
209从此安乐地渡过,在令人愉悦的河岸上。
Tato sukhena uttiṇṇo, nadītīre manorame.
210我看见了坐着的佛陀,如同正在升起的太阳;
‘‘Nisinnaṃ addasaṃ buddhaṃ, udentaṃva pabhaṅkaraṃ;
211闪耀得像一座金山,又像一棵光明照耀的灯树。
Jalantaṃ hemaselaṃva, dīparukkhaṃva jotitaṃ.
212就像月亮被群星环绕,被声闻弟子们簇拥着;
‘‘Sasiṃva tārāsahitaṃ, sāvakehi purakkhataṃ;
213就像婆娑婆降下雨水,洒下开示的云朵。
Vāsavaṃ viya vassantaṃ, desanājaladantaraṃ.
214顶礼之后,我和同伴退到了一旁。
‘‘Vanditvāna sahāmacco, ekamantamupāvisiṃ;
215于是,佛陀知道了我们的意乐后,为我们教导了法。
Tato no āsayaṃ ñatvā, buddho dhammamadesayi.
216听闻了无垢法后,我们便对胜利者说:
‘‘Sutvāna dhammaṃ vimalaṃ, avocumha mayaṃ jinaṃ;
217请度化我们吧,大雄!我们已经对有、生命存在的状态生起了厌离。
Pabbājehi mahāvīra, nibbindāmha mayaṃ bhave.
218比丘们,这个善说的法,就是为了让你们彻底终止痛苦。
‘‘Svakkhāto bhikkhave dhammo, dukkhantakaraṇāya vo;
219修习梵行吧!最胜牟尼如此说。
Caratha brahmacariyaṃ, iccāha munisattamo.
220就在话语落下的同时,我们全体都成为了穿着比丘装的人。
‘‘Saha vācāya sabbepi, bhikkhuvesadharā mayaṃ;
221我们成为了具足戒者,并且在教法中成为入流者。
Ahumha upasampannā, sotāpannā ca sāsane.
222于是,导师前往祇园之后,便教诲了我们。
‘‘Tato jetavanaṃ gantvā, anusāsi vināyako;
223领受胜利者的教诲之后,我得以亲证阿拉汉果。
Anusiṭṭho jinenāhaṃ, arahattamapāpuṇiṃ.
224那时,我教导了千位比丘。
‘‘Tato bhikkhusahassāni, anusāsimahaṃ tadā;
225那些奉行我教诫者,他们也全都成为漏尽者。
Mamānusāsanakarā, tepi āsuṃ anāsavā.
226胜利者对我的此项功德甚为欢喜,便将我安立为最上。
‘‘Jino tasmiṃ guṇe tuṭṭho, etadagge ṭhapesi maṃ;
227教诫比丘中劫宾那为最上,这句话是在大众中宣说的。
Bhikkhuovādakānaggo, kappinoti mahājane.
228我所造的业,即使历经十万倍的增长,它的果报现在都向我显现了;
‘‘Satasahasse kataṃ kammaṃ, phalaṃ dassesi me idha;
229我像飞箭一样迅速获得解脱,焚烧了自己的烦恼。
Pamutto saravegova, kilese jhāpayiṃ mama.
230我的烦恼已经被焚烧……佛陀的教法我已经践行。
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
231证得阿拉汉果后,他们全都向导师请求出家。导师对他们说:“来吧,比丘们!”仅凭这句话,他们就完成了出家并获得了具足戒。导师带领着那一千位比丘,从空中前往祇园。有一天,世尊问劫宾那长老的弟子比丘们:“各位比丘,劫宾那为比丘们说法吗?”“世尊,他不说法。他少事少业,乐于安住现法之乐,连一句教诫都不给。”世尊把长老叫来问:“劫宾那,听说你连教诫都不给弟子们,这是真的吗?”“是真的,世尊。”“婆罗门,不要这样做。从今天起,要对前来的人说法。”“好的,大德。”长老恭敬地领受了世尊的教诲,仅凭一次教诫,就让一千位沙门安立在阿拉汉果。因此,世尊在依次安排自己的声闻长老弟子们的位次时,把他放在了教诫比丘中的最上首位。又有一天,长老在教诫比丘尼时说道:
Arahattaṃ patvā pana te sabbeva satthāraṃ pabbajjaṃ yāciṃsu. Satthā te ‘‘etha, bhikkhavo’’ti āha. Sā eva tesaṃ pabbajjā upasampadā ca ahosi. Satthā taṃ bhikkhusahassaṃ ādāya ākāsena jetavanaṃ agamāsi. Athekadivasaṃ bhagavā tassantevāsike bhikkhū āha – ‘‘kacci, bhikkhave, kappino bhikkhūnaṃ dhammaṃ desetī’’ti? ‘‘Na, bhagavā, deseti . Appossukko diṭṭhadhammasukhavihāramanuyutto viharati, ovādamattampi na detī’’ti. Satthā theraṃ pakkosāpetvā – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, kappina, antevāsikānaṃ ovādamattampi na desī’’ti? ‘‘Saccaṃ, bhagavā’’ti. ‘‘Brāhmaṇa, mā evaṃ kari, ajja paṭṭhāya upagatānaṃ dhammaṃ desehī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti thero satthu vacanaṃ sirasā sampaṭicchitvā ekovādeneva samaṇasahassaṃ arahatte patiṭṭhāpesi. Tena naṃ satthā paṭipāṭiyā attano sāvake there ṭhānantare ṭhapento bhikkhuovādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Athekadivasaṃ thero bhikkhuniyo ovadanto –
547547.
547.
233谁能预先洞察未来,清楚看见利益与不利益这两方面;
‘‘Anāgataṃ yo paṭikacca passati, hitañca atthaṃ ahitañca taṃ dvayaṃ;
234当这样如实地观察时,无论怀有敌意的人还是友善的人,都找不到他的任何过失。
Viddesino tassa hitesino vā, randhaṃ na passanti samekkhamānā.
548548.
548.
236如果有谁圆满、善巧地修习了入出息念,
‘‘Ānāpānasatī yassa, paripuṇṇā subhāvitā;
237依照佛陀所教导的那样,一步一步地熟悉、掌握。
Anupubbaṃ paricitā, yathā buddhena desitā;
238他就会如同月天子从云层中脱身而出,照亮这个世间。
Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā.
549549.
549.
240真的,我的心是白的,是无量的,并且得到了完善的修习;
‘‘Odātaṃ vata me cittaṃ, appamāṇaṃ subhāvitaṃ;
241它被彻底看透、牢牢提起,并且能够照耀一切方向。
Nibbiddhaṃ paggahītañca, sabbā obhāsate disā.
550550.
550.
243有智慧的人即使财富耗尽,也照样能安立于生命。
‘‘Jīvate vāpi sappañño, api vittaparikkhayo;
244由于没有智慧,即使拥有财富的人,也不能算真正活着。
Paññāya ca alābhena, vittavāpi na jīvati.
551551.
551.
246慧是听闻的决断者,也是称誉与名声的增长者。
‘‘Paññā sutavinicchinī, paññā kittisilokavaddhanī;
247在这世间,具足慧的人即使处在诸苦当中,也能体会到诸乐。
Paññāsahito naro idha, api dukkhesu sukhāni vindati.
552552.
552.
249今日的法并非今日才有,稀有也并非特别奇妙;
‘‘Nāyaṃ ajjatano dhammo, nacchero napi abbhuto;
250因为有生有死之处,那里又有什么稀有可言呢。
Yattha jāyetha mīyetha, tattha kiṃ viya abbhutaṃ.
553553.
553.
252对于已经出生的,死亡紧随生命而来,这是确定无疑的;
‘‘Anantarañhi jātassa, jīvitā maraṇaṃ dhuvaṃ;
253凡是出生者,在这里都会一一死去;有情的法就是如此。
Jātā jātā marantīdha, evaṃ dhammā hi pāṇino.
554554.
554.
255这并非为了已死者的利益,也就是不是为了活命而依赖他人;
‘‘Na hetadatthāya matassa hoti, yaṃ jīvitatthaṃ paraporisānaṃ;
256对死者悲泣,既不是名誉,也不是世间利益,也不被沙门婆罗门所称叹。
Matamhi ruṇṇaṃ na yaso na lokyaṃ, na vaṇṇitaṃ samaṇabrāhmaṇehi.
555555.
555.
258因为这样,「眼」和「身」会受损,容貌、力气和智慧都会衰退;
‘‘Cakkhuṃ sarīraṃ upahanti tena, nihīyati vaṇṇabalaṃ matī ca;
259对他而言,幸灾乐祸的人就是敌人,想利益他的人也不能给他带来快乐。
Ānandino tassa disā bhavanti, hitesino nāssa sukhī bhavanti.
556五百五十六。
556.
261因此,在家居住时,应当希望与有智慧的人以及多闻的人共住。
‘‘Tasmā hi iccheyya kule vasante, medhāvino ceva bahussute ca;
262因为他们凭借智慧的财富履行应做之事,就像乘船渡过涨满的河流。
Yesañhi paññāvibhavena kiccaṃ, taranti nāvāya nadiṃva puṇṇa’’nti. –
263他说了这几首偈颂。
Imā gāthā abhāsi.
264其中,「anāgata」指尚未到来、尚未发生,这是它的含义。「paṭikacca」正好就是“事先”。「passati」是看、观察。「attha」指应做之事、利益。「taṃ dvaya」指利益与非利益两者。「viddesino」指敌人。「hitesino」指朋友。「randha」指过失、漏洞。「samekkhamānā」指四处探寻。这么说:凡是一个人,能以慧眼像我一样,事先观察、审视、思择自己未来尚未到来的、能带来利益、带来非利益以及利益与非利益两者的事情,对于这样的人,敌人抱着伤害的意图,或者朋友抱着利益的意图,四处寻找他的过失,却找不到。这样的有智慧的人,过着没有漏洞的生活。因此,你们也应当成为那样的人。
Tattha anāgatanti na āgataṃ, avindanti, attho. Paṭikaccāti putetaraṃyeva. Passatīti oloketi. Atthanti kiccaṃ. Taṃ dvayanti hitāhitaṃ. Viddesinoti amittā. Hitesinoti mittā. Randhanti chiddaṃ. Samekkhamānāti gavesantā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo puggalo attano hitāvahaṃ ahitāvahaṃ tadubhayañca atthaṃ kiccaṃ anāgataṃ asampattaṃ puretaraṃyeva paññācakkhunā ahaṃ viya passati vīmaṃsati vicāreti, tassa amittā vā ahitajjhāsayena mittā vā hitajjhāsayena randhaṃ gavesantā na passanti, tādiso paññavā puggalo acchiddavutti, tasmā tumhehi tathārūpehi bhavitabbanti.
265现在,为了显示入出息念修习的功德并把它们组织起来,诵出第二首偈颂:「ānāpānasatī yassā…」。其中,「āna」就是吸入,「apāna」就是呼出。以吸入和呼出的相为所缘的念就是「ānāpānasati」(入出息念)。这里以“念”为标示,意指与它相应的定修习。所谓「yassa」(若谁),指的是某位瑜伽行者。「paripuṇṇā subhāvitā」(圆满善修习):通过圆满四念处的十六行相而完全圆满,通过圆满七觉支与明解脱而善加修习、增长。「anupubbaṃ paricitā」(次第熟习),就是如世尊所教导的——“他正念地吸入……”等,按照这样的次第,循序渐进地熟悉、练习、修习。「so maṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā」(他照耀此世间,如月脱离云):这位瑜伽行者,就像月亮脱离了云等随烦恼,用月光照耀这个空间世间一样,他脱离了无明等随烦恼,用智慧之光,普照与自身相续、他身相续相关的行世间,令其显发。所以,意思是:你们应当修习入出息念。
Idāni ānāpānasatibhāvanāya guṇaṃ dassento tattha tāni yojetuṃ ‘‘ānāpānasatī yassā’’ti dutiyaṃ gāthamāha. Tattha ānanti assāso. Apānanti passāso. Assāsapassāsanimittārammaṇā sati ānāpānasati. Satisīsena cettha taṃsampayuttasamādhibhāvanā adhippetā. Yassāti, yassa yogino. Paripuṇṇā subhāvitāti catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ soḷasannañca ākārānaṃ pāripūriyā sabbaso puṇṇā sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ vijjāvimuttīnañca pāripūriyā suṭṭhu bhāvitā vaḍḍhitā. Anupubbaṃ paricitā, yathā buddhena desitāti ‘‘so satova assasatī’’tiādinā (dī. ni. 2.374; ma. ni. 1.107) yathā bhagavatā desitā, tathā anupubbaṃ anukkamena paricitā āsevitā bhāvitā. Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimāti so yogāvacaro yathā abbhādiupakkilesā vimutto cando candālokena imaṃ okāsalokaṃ pabhāseti, evaṃ avijjādiupakkilesavimutto ñāṇālokena attasantānapatitaṃ parasantānapatitañca saṅkhāralokaṃ pabhāseti pakāseti. Tasmā tumhehi ānāpānasatibhāvanā bhāvetabbāti adhippāyo.
266现在,为了以自己为例,显示致力于修习的成果,诵出第三首偈颂:「odātaṃ vata me cittaṃ…」。它的意思是:因为去除了盖的垢染,我的内心确实洁白、清净。由于有限量的贪等已被断除,无量的涅槃已被现证,经过这样的修习,内心成为无量且善加修习。由此,四圣谛被透彻证悟;同时,心从整个染污的方面超脱出来,又因为对过去等各方的疑惑已经超越,于一切法中远离了迷乱,所以能在苦等各面和过去等各方面放光照耀。因此,他也指出:你们也应当这样修心。
Idāni attānaṃ nidassanaṃ katvā bhāvanābhiyogassa saphalataṃ dassento ‘‘odātaṃ vata me citta’’nti tatiyaṃ gāthamāha. Tassattho – nīvaraṇamalavigamato odātaṃ suddhaṃ vata mama cittaṃ. Yathā pamāṇakarā rāgādayo pahīnā, appamāṇañca nibbānaṃ paccakkhaṃ kataṃ ahosi, tathā bhāvitattā appamāṇaṃ subhāvitaṃ, tato eva catusaccaṃ nibbiddhaṃ paṭivijjhitaṃ, sakalasaṃkilesapakkhato paggahitañca hutvā dukkhādikā pubbantādikā ca disā obhāsate tattha vitiṇṇakaṅkhattā sabbadhammesu vigatasammohattā ca. Tasmā tumhehipi evaṃ cittaṃ bhāvetabbanti dasseti.
267这里诵出第四偈:“有慧者虽无财也能活……”[jīvate vāpi sappañño],是为了显示:就像修习所得的慧能净化心垢等,对人有大利益一样,其他慧也同样如此。意思是说:即使财富已经耗尽,有慧的人还是能随遇而安,用无过的生计来生活。对他来说,这样的生活才真正叫作活着。所以世尊说:“以慧为生活的人,他的生活被认为是最胜的。”劣慧的人因为得不到慧,会错失现法利益与来世利益,即使富有,也不算是活着;由于遭受指责等,他虽生犹死;或者因为不善巧方便,把所得到的财富都失掉了,甚至无法维持生命。因此,你们这些不放逸的人,应当成就守护慧——这就是其中的义涵。
Yathā bhāvanāmayā paññā cittamalavisodhanādinā purisassa bahupakārā, evaṃ itarāpīti dassento ‘‘jīvate vāpi sappañño’’ti catutthagāthamāha. Tassattho – parikkhīṇadhanopi sappaññajātiko itarītarasantosena santuṭṭho anavajjāya jīvikāya jīvatiyeva. Tassa hi jīvitaṃ jīvitaṃ nāma. Tenāha bhagavā – ‘‘paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti (saṃ. ni. 1.73, 246; su. ni. 184). Dummedhapuggalo pana paññāya alābhena diṭṭhadhammikaṃ samparāyikañca atthaṃ virādhento vittavāpi na jīvati, garahādippattiyā jīvanto nāma na tassa hoti, anupāyaññutāya vā yathādhigataṃ dhanaṃ nāsento jīvitampi sandhāretuṃ na sakkotiyeva, tasmā pārihāriyapaññāpi tumhehi appamattehi sampādetabbāti adhippāyo.
268现在,为了显示慧的功德,诵出第五偈:“慧能判定所闻,增长称扬与名声,具慧者虽在众苦中,也能获得诸乐……”[paññā sutavinicchinī]。其中,“慧能判定所闻”[paññā sutavinicchinī]:这个“慧”就是能判定所闻的东西,它能根据所听到的、进入耳中的义理,产生判别,说“这是不善的、这是善的、这是有过失的、这是无过失的”等等。“增长称扬与名声”[kittisilokavaddhanī]:慧能增长当面称赞的“称扬”和广泛流传的“名声”,因为只有具慧的人才会受到智者的赞叹。“具慧者”[paññāsahito]:指的是具备守护慧与观慧的人。“虽在众苦中,也能获得诸乐”[api dukkhesu sukhāni vindati]:在纯然是苦的蕴、处、界等当中,由于正确地修习道行、如实了知它们的自性,也能获得没有染着的快乐。
Idāni paññāya ānisaṃse dassetuṃ ‘‘paññā sutavinicchinī’’ti pañcamaṃ gāthamāha. Tattha paññā sutavinicchinīti paññā nāmesā sutassa vinicchayinī, yathāsute sotapathamāgate atthe ‘‘ayaṃ akusalo, ayaṃ kusalo, ayaṃ sāvajjo, ayaṃ anavajjo’’tiādinā vinicchayajananī. Kittisilokavaddhanīti kittiyā sammukhā pasaṃsāya silokassa patthaṭayasabhāvassa vaddhanī, paññavatoyeva hi kittiādayo viññūnaṃ pāsaṃsabhāvato. Paññāsahitoti pārihāriyapaññāya, vipassanāpaññāya ca yutto. Api dukkhesu sukhāni vindatīti ekantadukkhasabhāvesu khandhāyatanādīsu sammāpaṭipattiyā yathābhūtasabhāvāvabodhena nirāmisānipi sukhāni paṭilabhati.
269现在,为了讲述与比丘尼们的无常性相关的、能带来坚固心的法,他诵出了剩余的偈颂:“此法非今日始有……”[nāyaṃ ajjatano dhammo]等。其中,简要的意思如下:有情生灭的本质——这个法,并非今日才有、刚刚才来,因为它持续不断地发生,所以并不稀奇;因为并非前所未有,所以也并不稀有。因此,在哪里出生、在哪里死去,在那个世间,有情如果生了,就必定会死。这又有什么可稀奇的呢?因为死是自性——刹那间的死并不需要任何原因。因为就在出生之后,从生命的角度看,死是必定的;在出生之后,从生命的角度看,死是必然的;已生起的诸蕴必定会坏灭。然而,在这个世间,所谓“他活着”的世俗言说,由于依赖于那种执取的种种因缘,并非绝对不变。正因为如此,所以说“生者在此处死去,诸有情的法性即是如此”,意思是,有情的自然本性就是:已生者会死去。这就指出了生与死紧密相连的本质。
Idāni tāsaṃ bhikkhunīnaṃ aniccatāpaṭisaṃyuttaṃ dhīrabhāvāvahaṃ dhammaṃ kathento ‘‘nāyaṃ ajjatano dhammo’’tiādinā sesagāthā abhāsi. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – yvāyaṃ sattānaṃ jāyanamīyanasabhāvo, ayaṃ dhammo ajjatano adhunāgato na hoti, abhiṇhapavattikatāya na acchariyo, abbhutapubbatābhāvato nāpi abbhuto. Tasmā yattha jāyetha mīyetha, yasmiṃ loke satto jāyeyya, so ekaṃsena mīyetha, tattha kiṃ viya? Kiṃ nāma abbhutaṃ siyā? Sabhāvikattā maraṇassa – na hi khaṇikamaraṇassa kiñci kāraṇaṃ atthi. Yato anantarañhi jātassa, jīvitā maraṇaṃ dhuvaṃ jātassa jātisamanantaraṃ jīvitato maraṇaṃ ekantikaṃ uppannānaṃ khandhānaṃ ekaṃsena bhijjanato. Yo panettha jīvatīti lokavohāro, so tadupādānassa anekapaccayāyattatāya anekantiko, yasmā etadevaṃ, tasmā jātā marantīdha, evaṃdhammā hi pāṇinoti ayaṃ sattānaṃ pakati, yadidaṃ jātānaṃ maraṇanti jātiyā maraṇānubandhanataṃ āha.
270现在,因为在那些比丘尼当中,有人内心被忧伤所束缚,为了去除她们的忧伤,而这样说:“‘这不是为了死者的利益……’”。其中,“这不是为了死者的利益”[na hetadatthāya matassa hoti]:那些为了死者而流的哭泣,无论是为了延续他的生命意义,还是作为生命的表征,对于其他人、其他补特伽罗,这哭泣首先对那死者、对那有情的存活意义来说,一点利益都没有。而对于那些哭泣的人,他们针对已故的人、针对那已故补特伽罗的相在哭泣,这不会带来任何称誉,不会带来世间或出世间的称誉,也不会带来清净。“不为沙门婆罗门所称叹”[Na vaṇṇitaṃ samaṇabrāhmaṇehīti]:也不会被智者所称赞,反而会被智者责备。这就是它的含义。
Idāni yasmā tāsu bhikkhunīsu kāci sokabandhitacittāpi atthi, tasmā tāsaṃ sokavinodanaṃ kātuṃ ‘‘na hetadatthāyātiādi vuttaṃ. Tattha na hetadatthāya matassa hotīti yaṃ matassa jīvitatthaṃ jīvitanimittaṃ paraporisānaṃ parapuggalānaṃ ruṇṇaṃ, etaṃ tassa matassa sattassa jīvitatthaṃ tāva tiṭṭhatu, kassacipi atthāya na hoti, ye pana rudanti, tesampi matamhi matapuggalanimittaṃ ruṇṇaṃ, na yaso na lokyaṃ yasāvahaṃ visuddhāvahañca na hoti . Na vaṇṇitaṃ samaṇabrāhmaṇehīti viññuppasaṭṭhampi na hoti, atha kho viññugarahitamevāti attho.
271现在,为了表明并不只是那些哭泣的人有过失,还有其他过失,诵出“损害眼与身体……”[cakkhuṃ sarīraṃ upahantī]这一偈,然后为了预防忧伤等没有利益的事,劝导她们亲近善知识,诵出最后的偈颂:“因此……”[tasmā]等。其中,“因此”[tasmā]:因为哭泣会损伤、伤害哭泣之人的眼睛和身体,由于那哭泣,容貌、力量和慧都会衰减、退失;对于那哭泣的人,怨敌会变得欢乐、喜悦、满足;而关心他利益的朋友们则会痛苦、忧伤。因此,对于那些拥有法与智慧、具备多闻的有智慧者,应希望他们成为家里的常客,与他们亲近。他们的[智慧]:就像凭借船只渡过满满的大河一样,善男子们借助那些有智慧者、多闻者、智者的慧富与慧力,来度脱自己的义务,到达彼岸。这就是与“希望住在家里的人”相连的解释。
Na kevalameteva ye rudato ādīnavā, atha kho imepīti dassento ‘‘cakkhuṃ sarīraṃ upahantī’’ti gāthaṃ vatvā tato paraṃ sokādianatthapaṭibāhanatthaṃ kalyāṇamittapayirupāsanāyaṃ tā niyojento ‘‘tasmā’’tiādinā osānagāthamāha. Tattha tasmāti yasmā ruṇṇaṃ rudantassa puggalassa cakkhuṃ sarīrañca upahanti vibādhati, tena ruṇṇena vaṇṇo balaṃ mati ca nihīyati parihāyati, tassa rudantassa puggalassa disā sapattā ānandino pamodavanto pītivanto bhavanti. Hitesino mittā dukkhī dukkhitā bhavanti tasmā dhammojapaññāya samannāgatattā medhāvino diṭṭhadhammikādiatthasannissitassa bāhusaccassa pāripūriyā bahussute, attano kule vasante iccheyya pāṭikaṅkheyya kulūpake kareyya. Yesanti yesaṃ medhāvīnaṃ bahussutānaṃ paṇḍitānaṃ paññāvibhavena paññābalena yathā mahoghassa puṇṇaṃ nadiṃ nāvāya taranti, evaṃ kulaputtā attano atthakiccaṃ taranti pāraṃ pāpuṇanti. Te iccheyya kule vasanteti yojanā.
272这样,长老为那些比丘尼们说法后,就打发她们离开了。她们遵循长老的教导,去除忧伤,如理行道,圆满了自利。
Evaṃ thero tāsaṃ bhikkhunīnaṃ dhammaṃ kathetvā vissajjesi. Tā therassa ovāde ṭhatvā sokaṃ vinodetvā yoniso paṭipajjantiyo sadatthaṃ paripūresuṃ.
279大劫宾那长老偈颂注疏结束。
Mahākappinattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
2804. 周利槃陀伽长老偈颂注疏
4. Cūḷapanthakattheragāthāvaṇṇanā
273以「迟钝」(dandhā)等开头的,是具寿周利槃陀伽长老的偈颂。它的起因是什么?其中当依事缘来叙述的内容,都已经在《八聚》的摩诃槃陀伽事(《长老偈注·八聚·摩诃槃陀伽长老偈解说》)里说过了。而此处有一个特别之处——摩诃槃陀伽长老证得阿拉汉果后,在享受最上果乐的期间,心里想着:“到底要怎样,才能也让周利槃陀伽安住于这种快乐中呢?”于是他去拜见自己的祖父、富商财主,说道:“大财主,如果您允许的话,我想让周利槃陀伽出家。”“请让他出家吧,尊者。”长老便让他出家了。他安住在十戒中后,在兄长身边——
Dandhāmayhaṃ gatītiādikā āyasmato cūḷapanthakattherassa gāthā. Kā uppatti? Yadettha aṭṭhuppattivasena vattabbaṃ, taṃ aṭṭhakanipāte mahāpanthakavatthusmiṃ (theragā. aṭṭha. 2.mahāpanthakattheragāthāvaṇṇanā) vuttameva. Ayaṃ pana viseso – mahāpanthakatthero arahattaṃ patvā aggaphalasukhena vītināmento cintesi – ‘‘kathaṃ nu kho sakkā cūḷapanthakampi imasmiṃ sukhe patiṭṭhapetu’’nti? So attano ayyakaṃ dhanaseṭṭhiṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘sace, mahāseṭṭhi, anujānātha , ahaṃ cūḷapanthakaṃ pabbājeyya’’nti. ‘‘Pabbājetha, bhante’’ti. Thero taṃ pabbājesi. So dasasu sīlesu patiṭṭhito bhātu santike –
274“就像红睡莲,那芬芳的莲花,在清晨盛开时,芬芳不散离;”
‘‘Padumaṃ yathā kokanadaṃ sugandhaṃ, pāto siyā phullamavītagandhaṃ;
275“请看那辉煌者,光耀显赫,犹如炽热的太阳,照耀在空中。”(《相应部》1.123;《增支部》5.195)——
Aṅgīrasaṃ passa virocamānaṃ, tapantamādiccamivantalikkhe’’ti. (saṃ. ni. 1.123; a. ni. 5.195) –
276他记这首偈颂,花了四个月还是记不住,记下来的词句在心里也留不住。于是摩诃槃陀伽对他说:“槃陀伽,你在这教法中没有能力,四个月连一首偈颂都记不住。而出家应尽的本分,你又怎么能做到圆满呢?你离开这里吧!”他被长老驱赶之后,站在门房旁边哭泣。
Gāthaṃ uggaṇhanto catūhi māsehi gahetuṃ nāsakkhi, gahitagahitaṃ padaṃ hadaye na tiṭṭhati. Atha naṃ mahāpanthako āha – ‘‘panthaka, tvaṃ imasmiṃ sāsane abhabbo, catūhi māsehi ekagāthampi gahetuṃ na sakkosi. Pabbajitakiccaṃ pana tvaṃ kathaṃ matthakaṃ pāpessasi? Nikkhama ito’’ti. So therena paṇāmito dvārakoṭṭhakasamīpe rodamāno aṭṭhāsi.
277那时,世尊正住在耆婆的芒果园中。于是耆婆派了一个人,说:“去邀请世尊与五百位比丘一同应供。”而那时,具寿摩诃槃陀伽正是分派食物者。他被告知:“尊者,请您为五百位比丘接受供养。”他却说:“除了周利槃陀伽之外,其余的我接受。”周利槃陀伽听到这话以后,陷入了更深的忧恼。世尊知道了他内心的苦楚,心想:“周利槃陀伽会凭着我所施设的方便而觉悟的。”于是就在离他不远的地方显现自身,问他:“槃陀伽,你为什么哭呢?”他回答:“世尊,兄长把我赶走了。”世尊说:“槃陀伽,不要忧虑。在我的教法中,你的出家是成立的。来,拿着这个,在心里作意‘除垢、除垢’吧。”说完,世尊便用神通变化出一块干净的布片,交给了他。他接过世尊给的布片,一边用手来回擦拭,一边念着“除垢、除垢”,坐了下来。在他擦拭的时候,那块布片就变脏了;再继续擦拭,就变得像擦锅布一样。由于他的智慧已经成熟,便这样思惟:“这块布片原本是清净的,只是因为依着这个执受的身体,才变得污秽、改变了。因此,它是无常的;正如这块布一样,心也是如此。”于是他确立了坏灭随观,就在那同一个所缘上,证得了诸禅那,然后以禅那为基础确立了观,最后证得了与无碍解一同生起的阿拉汉果。正如在《譬喻》(《譬喻·长老》1.2.35-54)中所说的——
Tena ca samayena satthā jīvakambavane viharati. Atha jīvako purisaṃ pesesi, ‘‘pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ satthāraṃ nimantehī’’ti. Tena ca samayena āyasmā mahāpanthako bhattuddesako hoti. So ‘‘pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ bhikkhaṃ paṭicchatha, bhante’’ti vutto ‘‘cūḷapanthakaṃ ṭhapetvā sesānaṃ paṭicchāmī’’ti āha. Taṃ sutvā cūḷapanthako bhiyyosomattāya domanassappatto ahosi. Satthā tassa cittakkhedaṃ ñatvā, ‘‘cūḷapanthako mayā katena upāyena bujjhissatī’’ti tassa avidūre ṭhāne attānaṃ dassetvā ‘‘kiṃ, panthaka, rodasī’’ti pucchi. ‘‘Bhātā maṃ, bhante, paṇāmetī’’ti āha. ‘‘Panthaka, mā cintayi, mama sāsane tuyhaṃ pabbajjā, ehi, imaṃ gahetvā ‘rajoharaṇaṃ, rajoharaṇa’nti manasi karohī’’ti iddhiyā suddhaṃ coḷakkhaṇḍaṃ abhisaṅkharitvā adāsi. So satthārā dinnaṃ coḷakkhaṇḍaṃ ‘‘rajoharaṇaṃ, rajoharaṇa’’nti hatthena parimajjanto nisīdi. Tassa taṃ parimajjantassa kiliṭṭhadhātukaṃ jātaṃ, puna parimajjantassa ukkhaliparipuñchanasadisaṃ jātaṃ. So ñāṇassa paripakkattā evaṃ cintesi – ‘‘idaṃ coḷakkhaṇḍaṃ pakatiyā parisuddhaṃ, imaṃ upādiṇṇakasarīraṃ nissāya kiliṭṭhaṃ aññathā jātaṃ, tasmā aniccaṃ yathāpetaṃ, evaṃ cittampī’’ti khayavayaṃ paṭṭhapetvā tasmiṃyeva nimitte jhānāni nibbattetvā jhānapādakaṃ vipassanaṃ paṭṭhapetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.2.35-54) –
278“有位名为莲华上的胜者,是供养的接受者;
‘‘Padumuttaro nāma jino, āhutīnaṃ paṭiggaho;
279“那时,他远离群体,独自住在雪山中。”
Gaṇamhā vūpakaṭṭho so, himavante vasī tadā.
280“那个时候,我也住在雪山的一间茅草屋里;”
‘‘Ahampi himavantamhi, vasāmi assame tadā;
281那时,我前去亲近刚来的大雄、世间导师。
Acirāgataṃ mahāvīraṃ, upesiṃ lokanāyakaṃ.
282我手持花伞,走向人雄。
‘‘Pupphacchattaṃ gahetvāna, upagacchiṃ narāsabhaṃ;
283当他进入定时,我制造了障碍。
Samādhiṃ samāpajjantaṃ, antarāyamakāsahaṃ.
284我以双手举起「花伞」,把它奉献了出去。
‘‘Ubho hatthehi paggayha, pupphacchattaṃ adāsahaṃ;
285世尊莲花上佛、大牟尼接受了它。
Paṭiggahesi bhagavā, padumuttaro mahāmuni.
286所有欢喜满足的天神们,前往雪山。
‘‘Sabbe devā attamanā, himavantaṃ upenti te;
287他们发出善哉之声,说道:‘具眼者将会随喜。’
Sādhukāraṃ pavattesuṃ, anumodissati cakkhumā.
288这样说了之后,那些天神们前往最上人那里。
‘‘Idaṃ vatvāna te devā, upagacchuṃ naruttamaṃ;
289他去到了那位在空中持着殊胜莲花伞的最上人那里。
Ākāse dhārayantassa, padumacchattamuttamaṃ.
290苦行者曾举起百叶伞,把它给了我。
‘‘Satapattachattaṃ paggayha, adāsi tāpaso mama;
291我将宣说这件事,请听我说。
Tamahaṃ kittayissāmi, suṇātha mama bhāsato.
292他将在二十五个劫中统治天界,享有天王之位。
‘‘Pañcavīsatikappāni, devarajjaṃ karissati;
293他将三十四次成为转轮王。
Catuttiṃsatikkhattuñca, cakkavattī bhavissati.
294无论他轮回流转到哪个生处,无论是天神还是人;
‘‘Yaṃ yaṃ yoniṃ saṃsarati, devattaṃ atha mānusaṃ;
295他将持有一朵在露天安立的莲花。
Abbhokāse patiṭṭhantaṃ, padumaṃ dhārayissati.
296在十万劫时,他将出生于奥咖咖家族;
‘‘Kappasatasahassamhi , okkākakulasambhavo;
297乔达摩是依族姓而称;他将在世间成为导师。
Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.
298当圣教被彰显时,他将获得人身;
‘‘Pakāsite pāvacane, manussattaṃ labhissati;
299在那意所成身中,他将成为最上者。
Manomayamhi kāyamhi, uttamo so bhavissati.
300将会有两位兄弟,两人都名为盘荼迦;
‘‘Dve bhātaro bhavissanti, ubhopi panthakavhayā;
301体证了最上的义之后,他们将令教法光耀。
Anubhotvā uttamatthaṃ, jotayissanti sāsanaṃ.
302我年满十八岁时,舍离居家而出家。
‘‘Sohaṃ aṭṭhārasavasso, pabbajiṃ anagāriyaṃ;
303在释迦子的教法里,我未曾获得殊胜的证悟。
Visesāhaṃ na vindāmi, sakyaputtassa sāsane.
304从前我的步伐缓慢,曾受轻蔑;
‘‘Dandhā mayhaṃ gatī āsi, paribhūto pure ahuṃ;
305兄弟把我打发回去,说道:“现在回你自己的家去吧。”
Bhātā ca maṃ paṇāmesi, gaccha dāni sakaṃ gharaṃ.
306我被遣回之后,就在僧园的门房边,
‘‘Sohaṃ paṇāmito santo, saṅghārāmassa koṭṭhake;
307心中忧愁,站在那里,渴望着沙门的生活。
Dummano tattha aṭṭhāsiṃ, sāmaññasmiṃ apekkhavā.
308世尊来到这里,抚摸着我的头;
‘‘Bhagavā tattha āgacchi, sīsaṃ mayhaṃ parāmasi;
309拉着我的手臂,把我带进僧园。
Bāhāya maṃ gahetvāna, saṅghārāmaṃ pavesayi.
310导师出于慈悯,给了我一块擦脚布;
‘‘Anukampāya me satthā, adāsi pādapuñchaniṃ;
311说道:“你就这样清净地专注吧”,我便在一旁专注起来。
Evaṃ suddhaṃ adhiṭṭhehi, ekamantamadhiṭṭhahaṃ.
312我用双手拿起那块布,心中忆念起了红睡莲;
‘‘Hatthehi tamahaṃ gayha, sariṃ kokanadaṃ ahaṃ;
313在那里,我的心从诸漏中解脱,我证得了阿拉汉果。
Tattha cittaṃ vimucci me, arahattaṃ apāpuṇiṃ.
314对于意所成身,我在一切处都达到了彼岸。
‘‘Manomayesu kāyesu, sabbattha pāramiṃ gato;
315遍知一切漏后,我安住于无漏。
Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo.
316我证得四无碍解……完成了佛陀的教法。
‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
317借由阿拉汉道,他通达了三藏和五神通。世尊与差一位就满五百的比丘们同行,来到耆婆的住所,在铺设好的座位上坐下。而周利槃陀伽由于自己的食物未被接受,所以没有去。耆婆开始施粥,世尊用手遮住钵。被问‘大德,为何不接受?’时,世尊说:‘耆婆,寺院里还有一位比丘。’耆婆便派了一个人,说:‘去,到寺院把那位坐在那里的尊者请来。’那时,周利槃陀伽尊者运用容貌和动作,变出了一千位彼此各不相同的比丘,坐在那里。那人见到寺院里比丘众多,便回去告诉耆婆:‘这寺院里的比丘僧团比这里的比丘僧团还多,我不知道哪位才是该请来的尊者。’耆婆问世尊:‘大德,坐在寺院的那位比丘叫什么名字?’世尊说:‘名叫周利槃陀伽,耆婆。’耆婆便说:‘再去,问清楚哪一位是周利槃陀伽,然后把他带来。’那人到寺院问:‘大德,哪一位是周利槃陀伽?’一千位比丘同时开口:‘我是周利槃陀伽’‘我是周利槃陀伽’。那人又回来将情况禀告耆婆。耆婆因为已通达真理,心里明白:‘这位尊者想必有大神通’,便说:‘再去,你进去后就对那位最先开口的尊者说“导师召唤您”,然后抓住他的袈裟角。’那人到寺院照此办理,那些化现的比丘立刻消失,他便带着长老一同回来。
Arahattamaggenevassa tepiṭakaṃ pañcābhiññā ca āgamiṃsu. Satthā ekena ūnehi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ gantvā jīvakassa nivesane paññatte āsane nisīdi. Cūḷapanthako pana attano bhikkhāya appaṭicchitattā eva na gato. Jīvako yāguṃ dātuṃ ārabhi, satthā pattaṃ hatthena pidahi. ‘‘Kasmā, bhante, na gaṇhathā’’ti vutte – ‘‘vihāre eko bhikkhu atthi, jīvakā’’ti. So purisaṃ pahiṇi, ‘‘gaccha, bhaṇe, vihāre nisinnaṃ ayyaṃ gahetvā ehī’’ti. Cūḷapanthakattheropi rūpena kiriyāya ca ekampi ekena asadisaṃ bhikkhusahassaṃ nimminitvā nisīdi. So puriso vihāre bhikkhūnaṃ bahubhāvaṃ disvā gantvā jīvakassa kathesi – ‘‘imasmā bhikkhusaṅghā vihāre bhikkhusaṅgho bahutaro, pakkositabbaṃ ayyaṃ na jānāmī’’ti. Jīvako satthāraṃ paṭipucchi – ‘‘konāmo, bhante, vihāre nisinno bhikkhū’’ti? ‘‘Cūḷapanthako nāma, jīvakā’’ti. ‘‘Gaccha , bhaṇe, ‘cūḷapanthako nāma kataro’ti pucchitvā taṃ ānehī’’ti. So vihāraṃ gantvā ‘‘cūḷapanthako nāma kataro, bhante’’ti pucchi. ‘‘Ahaṃ cūḷapanthako’’,‘‘ahaṃ cūḷapanthako’’ti ekapahāreneva bhikkhusahassampi kathesi. So punāgantvā taṃ pavattiṃ jīvakassa ārocesi. Jīvako paṭividdhasaccattā ‘‘iddhimā maññe, ayyo’’ti nayato ñatvā ‘‘gaccha, bhaṇe, paṭhamaṃ kathanakamayyameva ‘tumhe satthā pakkosatī’ti vatvā cīvarakaṇṇe gaṇhā’’ti āha. So vihāraṃ gantvā tathā akāsi, tāvadeva nimmitabhikkhū antaradhāyiṃsu. So theraṃ gahetvā agamāsi.
318那时,世尊接受了粥和种种硬食等。拥有十力的世尊用完斋饭回到寺院后,法堂里有人议论说:‘啊,诸佛的威神之力!一个人用了四个月都记不住一首偈颂,竟然在短短一瞬间变得如此具有大神力。’世尊听到那些比丘的谈论,便来到法堂,坐在佛座上,问道:‘比丘们,你们在谈论什么?’他们回答:‘大德,我们正在说这件事。’于是世尊说:‘比丘们,周利槃陀伽如今依靠我的教诫,得到了出世间的遗产,而在过去世,他得到的是世间的遗产。’应他们的请求,世尊讲述了《小商主本生经》。后来,世尊在圣众围绕下坐在法座上,将周利槃陀伽列为变化意所成身比丘中的第一,以及善转他人心比丘中的第一。再后来,有比丘问他:‘像你这样反应迟钝的人,是怎么通达诸谛的?’于是,他从被兄长驱逐说起,讲述了自己的修行经历——
Satthā tasmiṃ khaṇe yāguñca khajjakādibhedañca paṭiggaṇhi. Dasabale bhattakiccaṃ katvā vihāraṃ gate dhammasabhāyaṃ kathā udapādi – ‘‘aho buddhānaṃ ānubhāvo, yatra hi nāma cattāro māse ekagāthaṃ gahetuṃ asakkontampi lahukena khaṇeneva evaṃ mahiddhikaṃ akaṃsū’’ti. Satthā tesaṃ bhikkhūnaṃ kathāsallāpaṃ sutvā āgantvā buddhāsane nisajja, ‘‘kiṃ vadetha, bhikkhave’’ti pucchitvā, ‘‘imaṃ nāma, bhante’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, cūḷapanthakena idāni mayhaṃ ovāde ṭhatvā lokuttaradāyajjaṃ laddhaṃ, pubbe pana lokiyadāyajja’’nti vatvā tehi yācito cūḷaseṭṭhijātakaṃ (jā. 1.1.4) kathesi. Aparabhāge taṃ satthā ariyagaṇaparivuto dhammāsane nisinno manomayaṃ kāyaṃ abhinimminantānaṃ bhikkhūnaṃ cetovivaṭṭakusalānañca aggaṭṭhāne ṭhapesi. So aparena samayena bhikkhūhi ‘‘tathā dandhadhātukena kathaṃ tayā saccāni paṭividdhānī’’ti puṭṭho bhātu paṇāmanato paṭṭhāya attano paṭipattiṃ pakāsento –
557五百五十七。
557.
320我过去智慧迟钝,曾受人轻蔑;
‘‘Dandhā mayhaṃ gatī āsi, paribhūto pure ahaṃ;
321兄长把我赶走,对我说:‘你现在回家去吧。’
Bhātā ca maṃ paṇāmesi, gaccha dāni tuvaṃ gharaṃ.
558五百五十八
558.
323我被赶出来后,来到僧园的门口,
‘‘Sohaṃ paṇāmito santo, saṅghārāmassa koṭṭhake;
324心里很忧伤,站在那儿,一心只想求教法。
Dummano tattha aṭṭhāsiṃ, sāsanasmiṃ apekkhavā.
559五百五十九
559.
326世尊来到那里,抚摩我的头;
‘‘Bhagavā tattha āgacchi, sīsaṃ mayhaṃ parāmasi;
327抓住我的手臂,把我领进了僧园。
Bāhāya maṃ gahetvāna, saṅghārāmaṃ pavesayi.
560五百六十
560.
329出于慈悯,我的导师给了我一块擦脚布;
‘‘Anukampāya me satthā, pādāsi pādapuñchaniṃ;
330你应决意此为清净布,并善加决意于一面。
Etaṃ suddhaṃ adhiṭṭhehi, ekamantaṃ svadhiṭṭhitaṃ.
561五百六十一。
561.
332我听了他的话之后,便乐于安住在教法中;
‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, vihāsiṃ sāsane rato;
333为了证得最上的义理,我修习定;
Samādhiṃ paṭipādesiṃ, uttamatthassa pattiyā.
562五百六十二。
562.
335我了知宿住,天眼已得清净;
‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;
336三明都已证得,佛陀的教法已经完成。
Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.
563第563偈。
563.
338般陀变化出自身的一千个化身,
‘‘Sahassakkhattumattānaṃ, nimminitvāna panthako;
339坐在可爱的芒果林里,直到告知时间。
Nisīdambavane ramme, yāva kālappavedanā.
564第564偈。
564.
341那时,我的导师派来了一名使者,告知时间;
‘‘Tato me satthā pāhesi, dūtaṃ kālappavedakaṃ;
342当被告知时宜已到,我便从空中飞了过去。
Paveditamhi kālamhi, vehāsādupasaṅkamiṃ.
565第565偈。
565.
344顶礼导师的双足后,我坐于一旁;
‘‘Vanditvā satthuno pāde, ekamantaṃ nisīdahaṃ;
345导师知道我坐定后,便接受了供养。
Nisinnaṃ maṃ viditvāna, attha satthā paṭiggahi.
566第五百六十六偈。
566.
347‘作为一切世间的供养对象,应供之物的接受者;
‘‘Āyāgo sabbalokassa, āhutīnaṃ paṭiggaho;
348作为人们的福德福田,您接受了那布施(dakkhiṇa)’。”——
Puññakkhettaṃ manussānaṃ, paṭiggaṇhittha dakkhiṇa’’nti. –
349(周利般陀伽)诵出了这些偈颂(gāthā)。
Imā gāthā abhāsi.
350在这里,「dandhā」(迟钝)意思是「mandā」(迟缓),指因为在四个月内无法掌握一首四句偈颂,能力薄弱(dubbalā)。「Gatī」(所趣)指「ñāṇagati」(智慧的所趣)。「Āsīti」指「ahosi」(是、有)。「Paribhūto」(被轻蔑)指正是因为「muṭṭhassati asampajāno」(失念、不正知)而受到鄙视。「Pure」(以前)指往昔还是凡夫(puthujjana)的时候。「Bhātā cā」(且兄弟)中的「ca-saddo」(且字)表示聚合义,不单是被轻蔑而已,而且兄弟(bhātā)也驱逐我,说:“周利般陀伽,你是劣慧者,我猜想你是无因的,因此你没有能力使出家应作之事达到顶峰,不配受此教法,现在回到你祖父的家去吧。”他这样将我赶走。「Bhātā」(兄弟)指被兄弟(bhātarā)。
Tattha dandhāti, mandā, catuppadikaṃ gāthaṃ catūhi māsehi gahetuṃ asamatthabhāvena dubbalā. Gatīti ñāṇagati. Āsīti, ahosi. Paribhūtoti, tato eva ‘‘muṭṭhassati asampajāno’’ti hīḷito. Pureti, pubbe puthujjanakāle. Bhātā cāti samuccayattho ca-saddo, na kevalaṃ paribhūtova, atha kho bhātāpi maṃ paṇāmesi, ‘‘panthaka, tvaṃ duppañño ahetuko maññe, tasmā pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pāpetuṃ asamattho , na imassa sāsanassa anucchaviko, gaccha dāni tuyhaṃ ayyakaghara’’nti nikkaḍḍhesi. Bhātāti, bhātarā.
351「Koṭṭhake」(在门房)指在门房(dvārakoṭṭhaka)的附近。「Dummano」(忧恼)指心怀忧恼。「Sāsanasmiṃ apekkhavā」(对教法怀有期待)指对正自觉者的教法有所顾念,不想舍戒还俗。
Koṭṭhaketi, dvārakoṭṭhakasamīpe. Dummanoti, domanassito. Sāsanasmiṃ apekkhavāti, sammāsambuddhassa sāsane sāpekkho avibbhamitukāmo.
352「Bhagavā tattha āgacchī」(世尊来到了那里)指世尊的心被大悲所策动,为了摄受我,来到了我站立的地方。来了之后,就安慰我说:“周利般陀伽,我是你的导师,不是摩诃周利般陀伽,你是为了我的缘故而出家的。”他用那以网纹为饰、柔软、细嫩、可爱、修长、美妙的手指所庄严的、绽放着莲花般光辉、带有轮相的手掌心,抚摩我的头,表明“从今往后,你就是我的孩子了”,就这样抚摩着我的头。「Bāhāya maṃ gahetvāna」(握住我的手臂后)指,他用自己散发着栴檀香气的手握住我的手臂,问道“你为什么站在这里?”然后把我带进了寺院内部。「Pādāsipādapuñchaniṃ」(他给了擦脚布)指,他将一块布作成擦脚布后给予了我,意思是:“你应当作意‘这是除尘之物’。”如此给予。有些版本读作「Adāsī」(他给了)和「pādapuñchaniṃ」(擦脚布)。然而有一些人说:“「pādapuñchani」作为擦脚布是指他给了一块擦脚布片。”那是不合理的,因为那块布片是以神力化现后给予的。「Etaṃ suddhaṃ adhiṭṭhehi, ekamantaṃ svadhiṭṭhitanti」(你要专注于此净物,善加专注于此一边)指,对于这块纯净的布片,用“除尘之物,除尘之物”这样的作意,让心得等持而善加专注,然后坐在一边,也就是远离愦闹的地方,在香室门前,你应当这样去专注它,也就是让心如此等持之后,让这种状态持续转起。
Bhagavā tattha āgacchīti, mahākaruṇāsañcoditamānaso maṃ anuggaṇhanto bhagavā yatthāhaṃ ṭhito, tattha āgacchi. Āgantvā ca, ‘‘panthaka, ahaṃ te satthā, na mahāpanthako, maṃ uddissa tava pabbajjā’’ti samassāsento sīsaṃ mayhaṃ parāmasi jālābandhanamudutalunapīṇavarāyataṅgulisamupasobhitena vikasitapadumasassirīkena cakkaṅkitena hatthatalena ‘‘idāniyeva mama putto bhavissatī’’ti dīpento mayhaṃ sīsaṃ parāmasi. Bāhāya maṃ gahetvānāti, ‘‘kasmā tvaṃ, idha tiṭṭhasī’’ti candanagandhagandhinā attano hatthena maṃ bhuje gahetvā antosaṅghārāmaṃ pavesesi. Pādāsipādapuñchaninti pādapuñchaniṃ katvā pādāsi ‘‘rajoharaṇanti manasi karohī’’ti adāsīti attho. ‘‘Adāsī’’ti ‘‘pādapuñchani’’nti ca paṭhanti. Keci pana ‘‘pādapuñchani’’nti pādapuñchanacoḷakkhaṇḍaṃ pādāsī’’ti vadanti. Tadayuttaṃ iddhiyā abhisaṅkharitvā coḷakkhaṇḍassa dinnattā. Etaṃ suddhaṃ adhiṭṭhehi, ekamantaṃ svadhiṭṭhitanti, etaṃ suddhaṃ coḷakkhaṇḍaṃ ‘‘rajoharaṇaṃ, rajoharaṇa’’nti manasikārena svadhiṭṭhitaṃ katvā ekamantaṃ ekamante vivitte gandhakuṭipamukhe nisinno adhiṭṭhehi tathā cittaṃ samāhitaṃ katvā pavattehi.
353关于「Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā」(我听闻彼语)这句,意思是:我听闻了那位世尊的话语和教导之后,在那种教法和教诫中感到喜悦、满足,依所教导的方式去修行。在依教奉行的过程中,我修习了定,为了证得最高义。所谓「最高义」指的就是阿拉汉果;为了证得它,先靠修习遍作而证得色界禅那,再以禅那为基础建立观,依次第证得最殊胜的道定——这就是那处经文的含义。这里的「定」,是从近行定开始一直到第四道定,都以定的通称来总括;而最殊胜的果定,则通过「最高义」来涵盖。这位具寿对定特别善巧,所以经文说「我成就了定」。由于定的善巧,这位具寿被称为「心解脱善巧者」;而大路的槃陀伽长老因观的善巧,被称为「想解脱善巧者」。论师们这样分别:这其中,有人在定的相上善巧,有人在观的相上善巧;有人深入于定,有人深入于观;有人善于以支来略摄,有人善于以所缘来略摄;有人善于辨别支,有人善于辨别所缘。再者,周利槃陀伽长老因特别通达四种色界禅那,所以被说为心解脱善巧者;大路的槃陀伽长老因特别通达四种无色界禅那,被说为想解脱善巧者。或者可以这么说:前者证得色界禅那后,从禅支出起而证阿拉汉果,所以是心解脱善巧者;后者证得无色界禅那后,从禅支出起而证阿拉汉果,所以是想解脱善巧者。一般而言,在化现意所成身时,其他人能化现三、四个,不能化现很多,而且化现出来的身形都一模一样,做着同一种动作。然而这位长老仅仅一次作意,就化现出上千位沙门,而且那些身形彼此都不相同,也不做同一的动作。因此,在能化现意所成身的弟子中,他堪称第一。
Tassāhaṃ vacanaṃ sutvāti, tassa bhagavato vacanaṃ ovādaṃ ahaṃ sutvā tasmiṃ sāsane ovāde rato abhirato hutvā vihāsiṃ yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjiṃ. Paṭipajjanto ca samādhiṃ paṭipādesiṃ, uttamatthassa pattiyāti, uttamattho nāma arahattaṃ, tassa adhigamāya kasiṇaparikammavasena rūpajjhānāni nibbattetvā jhānapādakaṃ vipassanaṃ paṭṭhapetvā maggapaṭipāṭiyā aggamaggasamādhiṃ sampādesinti attho. Ettha hi samādhīti upacārasamādhito paṭṭhāya yāva catutthamaggasamādhi, tāva samādhisāmaññena gahito, aggaphalasamādhi pana uttamatthaggahaṇena, sātisayaṃ cevāyaṃ samādhikusalo, tasmā ‘‘samādhiṃ paṭipādesi’’nti āha. Samādhikusalatāya hi ayamāyasmā cetovivaṭṭakusalo nāma jāto, mahāpanthakatthero pana vipassanākusalatāya saññāvivaṭṭakusalo nāma. Eko cettha samādhilakkhaṇe cheko, eko vipassanālakkhaṇe, eko samādhigāḷho, eko vipassanāgāḷho eko aṅgasaṃkhitte cheko, eko ārammaṇasaṃkhitte, eko aṅgavavatthāne, eko ārammaṇavavatthāneti vaṇṇenti. Apica cūḷapanthakatthero sātisayaṃ catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ lābhitāya cetovivaṭṭakusalo vutto, mahāpanthakatthero sātisayaṃ catunnaṃ arūpāvacarajjhānānaṃ lābhitāya saññāvivaṭṭakusalo. Paṭhamo vā rūpāvacarajjhānalābhī hutvā jhānaṅgehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattoti cetovivaṭṭakusalo, itaro arūpāvacarajjhānalābhī hutvā jhānaṅgehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattoti saññāvivaṭṭakusalo. Manomayaṃ pana kāyaṃ nibbattento aññe tayo vā cattāro vā nibbattanti, na bahuke, ekasadiseyeva ca katvā nibbattenti, ekavidhameva kammaṃ kurumāne. Ayaṃ pana thero ekāvajjanena samaṇasahassaṃ māpesi, dvepi na kāyena ekasadise akāsi, na ekavidhaṃ kammaṃ kurumāne. Tasmā manomayaṃ kāyaṃ abhinimminantānaṃ aggo nāma jāto.
354接下来,为了表明自己所证得的殊胜,他说:「我知宿住……天眼清净……」等。这位长老实际上是六通具足的人,但他为了显示那种对证得漏尽智最有帮助的神通,所以在说了「我知宿住,天眼清净」之后,又说「证得了三明」。因为宿住智、随业趣智和未来分智,对于修观的行者特别有帮助,其他的神通则不是这样。
Idāni attano adhigatavisesaṃ dassetuṃ ‘‘pubbenivāsaṃ jānāmī’’tiādimāha. Kāmañcāyaṃ thero chaḷabhiñño, yā pana abhiññā āsavakkhayañāṇādhigamassa bahūpakārā, taṃ dassanatthaṃ ‘‘pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhita’’nti vatvā ‘‘tisso vijjā anuppattā’’ti vuttaṃ. Pubbenivāsayathākammupagaanāgataṃsañāṇāni hi vipassanācārassa bahūpakārāni, na tathā itarañāṇāni.
355「Sahassakkhattuṃ」意思是「千」。有人说是指「一千次」。但长老是仅凭一次作意便化现出一千个意所成身,而不是依靠次数。而且这些意所成身彼此都不相像,做着各种不同的动作。有人问:「声闻弟子也能有这样的神通变化吗?」并非所有弟子都能,只有这位长老因愿力圆满才做到;正因如此,他以此特质被安立为最上。 「Panthako nisīdi(周利槃陀伽坐下了)」是长老用第三人称来指称自己。 「Ambavane」指在芒果园,也就是耆婆建造的寺院。 「Vehāsādupasaṅkamiṃ」中,「vehāsā」是工具格用作从格,意思是「通过空中」;「d」是音便连接词。 「Atha」是指在我坐下之后。 「Paṭiggahī」指接受了净水。 「Āyāgo sabbalokassa」意为:对于包含天神在内的一切世间,由于他是最上的应供者,所以成为应当用布施品来供奉的对象。 「Āhutīnaṃ paṭiggaho」意为:由于能使供养产生巨大果报,所以是供养的接受者。 「Paṭiggaṇhittha dakkhiṇaṃ」指接受了耆婆所献的粥、干粮等供养。
Sahassakkhattunti sahassaṃ. ‘‘Sahassavāra’’nti keci vadanti. Ekāvajjanena pana thero sahasse manomaye kāye nimmini, na vārena. Te ca kho aññamaññamasadise vividhañca kammaṃ karonte. ‘‘Kiṃ pana sāvakānampi evarūpaṃ iddhinimmānaṃ sambhavatī’’ti? Na sambhavati sabbesaṃ, abhinīhārasampattiyā pana ayameva thero evamakāsi, tathā hesa iminā aṅgena etadagge ṭhapito. Panthako nisīdīti attānameva paraṃ viya vadati. Ambavaneti, ambavane jīvakena katavihāre. Vehāsādupasaṅkaminti vehāsāti karaṇe nissakkavacanaṃ, vehāsenāti attho, da-kāro padasandhikaro. Athāti, mama nisajjāya pacchā. Paṭiggahīti dakkhiṇodakaṃ paṭiggaṇhi. Āyāgo sabbalokassāti, sabbassa sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyatāya deyyadhammaṃ ānetvā yajitabbaṭṭhānabhūto. Āhutīnaṃ paṭiggahoti, mahāphalabhāvakaraṇena dakkhiṇāhutīnaṃ paṭiggaṇhako. Paṭiggaṇhittha dakkhiṇanti jīvakena upanītaṃ yāgukhajjādibhedaṃ dakkhiṇaṃ paṭiggahesi.
356那时,世尊用完餐,吩咐具寿周利槃陀伽说:「作随喜吧!」他由于证得无碍解,像抓住须弥山去搅动大海一样,激荡三藏佛语,把握导师的意趣,而作了随喜。然而,这位具寿虽然具备资粮,却被那样一小片业障布所障碍,以至于用了四个月也没能记住一首四句偈。导师观察到他圆满的资粮后,便随顺他过去所行,引导他如理作意。事实正是这样:当时世尊坐在耆婆的住处,便知道:「周利槃陀伽的心已经等持,观已经走上正轨。」于是虽仍坐在那里,却示现自身,对他开示:「槃陀伽,如果说这块布脏污、沾满尘垢,但除此之外,在圣者的律法中,另有一种杂染,那才是尘垢。」这样显示之后——
Atha kho bhagavā katabhattakicco āyasmantaṃ cūḷapanthakaṃ āṇāpesi – ‘‘anumodanaṃ karohī’’ti. So sineruṃ gahetvā mahāsamuddaṃ manthento viya pabhinnapaṭisambhidāppattatāya tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ saṅkhobhento satthu ajjhāsayaṃ gaṇhanto anumodanaṃ akāsi. Tathā upanissayasampannopi cāyamāyasmā tathārūpāya kammapilotikāya paribādhito catuppadikaṃ gāthaṃ catūhipi māsehi gahetuṃ nāsakkhi. Taṃ panassa upanissayasampattiṃ oloketvā satthā pubbacariyānurūpaṃ yonisomanasikāre niyojesi. Tathā hi bhagavā tadā jīvakassa nivesane nisinno eva ‘‘cūḷapanthakassa cittaṃ samāhitaṃ, vīthipaṭipannā vipassanā’’ti ñatvā yathānisinnova attānaṃ dassetvā, ‘‘panthaka, yadipāyaṃ pilotikā saṃkiliṭṭhā rajānukiṇṇā, ito pana añño eva ariyassa vinaye saṃkileso rajo cāti dassento –
357「贪就是垢,而不是通常所说的微尘,『垢』正是贪的别名。」
‘‘Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati, rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;
358「比丘们舍弃这种垢,安住在离垢者的教法中。」
Etaṃ rajaṃ vippajahitvā bhikkhavo, viharanti te vītarajassa sāsane.
359「瞋就是垢……安住在离垢者的教法中。」
‘‘Doso rajo…pe… sāsane.
360「痴就是垢……安住在离垢者的教法中。」
‘‘Moho rajo…pe… vītarajassa sāsane’’ti. –
361他诵出了这三首阐明真相的偈颂。偈颂结束时,周利槃陀伽便证得了以神通和无碍解为庄严的阿拉汉果。
Imā tisso obhāsagāthā abhāsi. Gāthāpariyosāne cūḷapanthako abhiññāpaṭisambhidāparivāraṃ arahattaṃ pāpuṇīti.
370周利槃陀伽长老偈的注释,至此结束。
Cūḷapanthakattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
3715. 迦巴长老偈颂的注释
5. Kappattheragāthāvaṇṇanā
362「具足种种家族污垢」等偈颂,是尊者迦巴长老的偈颂。其出自什么因缘?这位长老在过去诸佛时,也曾累积善行功德,在无量生中不断积集福业。后来在悉达多佛住世的时候,他出生于一个极其富有的家庭。父亲去世后,他长大成人,用种种色彩缤纷、离诸染著的布料,各式各样的装饰品,各种摩尼宝珠,以及许多花鬘和花环等,庄严了一棵名为如意树的树,用这如意树去供养佛陀的塔。凭借这一善业,他在天与人之间流转。到了现在这尊佛陀出世之时,他于摩揭陀国,出生在曼达利咖王族。父亲去世后,他登上王位,极度纵情于欲乐,深深沉迷其中而度过时光。世尊从大悲定中出定后,观察世间,在智慧之网中看见了他这明显的状况,便开始思量:「这会发展成什么样呢?」当世尊了知:「这个人如果在我的教法中,听闻不净的论说后,将会对欲乐心生厌离,然后出家,最终证得阿拉汉果。」便从空中去到他面前,说了(以下的偈颂):
Nānākulamalasampuṇṇotiādikā āyasmato kappattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle vibhavasampanne kule nibbattitvā pitu accayena viññutaṃ patto nānāvirāgavaṇṇavicittehi vatthehi anekavidhehi ābharaṇehi nānāvidhehi maṇiratanehi bahuvidhehi pupphadāmamālādīhi ca kapparukkhaṃ nāma alaṅkaritvā tena satthu thūpaṃ pūjesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe maṇḍalikarājakule nibbattitvā pitu accayena rajje patiṭṭhito kāmesu ativiya ratto giddho hutvā viharati. Taṃ satthā mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento ñāṇajāle paññāyamānaṃ disvā, ‘‘kiṃ nu kho bhavissatī’’ti āvajjento, ‘‘esa mama santike asubhakathaṃ sutvā kāmesu virattacitto hutvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti ñatvā ākāsena tattha gantvā –
567567.
567.
364这个身体,汇集了种种家族的污垢,本身就是个大粪坑所出生;如同一个发酵成熟的污水池,是一个巨大的痈疮,一道巨大的伤口。
‘‘Nānākulamalasampuṇṇo , mahāukkārasambhavo;
365内部充满了脓与血,被粪便池紧压着;这个身体常常流出不净,永远在渗漏着腐臭的水。
Candanikaṃva paripakkaṃ, mahāgaṇḍo mahāvaṇo.
568五百六十八。
568.
367这个身体由六十条筋腱相连捆绑,上面涂抹了肉和脂肪;外面裹着皮肤做的铠甲,其实它只是个腐烂的东西,没有任何真实意义。
‘‘Pubbaruhirasampuṇṇo, gūthakūpena gāḷhito;
368身体由骨骸堆积而成,筋就像线绳一样系缚着;因为种种组成部分的聚合,才假立了「身威仪」这个名称。
Āpopaggharaṇo kāyo, sadā sandati pūtikaṃ.
569569
569.
370由六十根筋腱相互联结,外面涂裹着一层肉;
‘‘Saṭṭhikaṇḍarasambandho, maṃsalepanalepito;
371再被一层皮囊包裹着,这具恶臭的身体实在毫无意义。
Cammakañcukasannaddho, pūtikāyo niratthako.
570570
570.
373由众多骨头聚合构造而成,再用筋腱像线一样绑缚着;
‘‘Aṭṭhisaṅghātaghaṭito, nhārusuttanibandhano;
374由于这么多部分组合在一起,就形成了所谓的「威仪」(行、住、坐、卧等姿态)。
Nekesaṃ saṃgatībhāvā, kappeti iriyāpathaṃ.
571五百七十一。
571.
376所谓「坚固地趋向死亡」,是指坚定不移地走向死亡;所谓「在死神面前」,是指已经处于死亡之主——「死神」的控制之下。
‘‘Dhuvappayāto maraṇāya, maccurājassa santike;
377就在此地弃舍这具身体之后,那个人便随其欲乐而行——也就是跟着自己的欲望和喜好到处流转。
Idheva chaḍḍayitvāna, yenakāmaṅgamo naro.
572五百七十二。
572.
379这个身体被无明——也就是不了知四圣谛的愚痴——所覆盖,又被四种结——四种坚固的系缚——所捆绑。
‘‘Avijjāya nivuto kāyo, catuganthena ganthito;
380这个身体沉没于瀑流——陷在欲、有、见、无明这四种烦恼的洪流当中,又被随眠之网——那些潜伏在深处的烦恼——所笼罩。
Oghasaṃsīdano kāyo, anusayājālamotthato.
573五百七十三。
573.
382心与五盖——五种障碍禅定、遮蔽内心的烦恼——相应结合,又被寻思——那些粗重的、不断涌起的念头——所驱使。
‘‘Pañcanīvaraṇe yutto, vitakkena samappito;
383被渴爱的根本跟随着,被痴的覆盖遮蔽着。
Taṇhāmūlenānugato, mohacchādanachādito.
574五百七十四。
574.
385这个身体就这样运转着,受业的机器操控;
‘‘Evāyaṃ vattate kāyo, kammayantena yantito;
386成就与坏灭最终都归于坏灭,别离这种存在状态也会灭去。
Sampatti ca vipatyantā, nānābhāvo vipajjati.
575五百七十五。
575.
388那些把这个身体执取为「我所有」的,是又瞎又蠢的凡夫;
‘‘Yemaṃ kāyaṃ mamāyanti, andhabālā puthujjanā;
389他们不断扩充这座恐怖的坟场,执取后有。
Vaḍḍhenti kaṭasiṃ ghoraṃ, ādiyanti punabbhavaṃ.
576五百七十六。
576.
391那些舍弃这个身体的人,如同丢弃一条沾满粪便的蛇;
‘‘Yemaṃ kāyaṃ vivajjenti, gūthalittaṃva pannagaṃ;
392吐出有的根源之后,无漏者将会般涅槃。
Bhavamūlaṃ vamitvāna, parinibbissantināsavā’’ti. –
393通过这些偈颂,他为他说了不净说。他在导师面前,听闻了以多种方式揭示过患、如实显示身体本质的不净说之后,对自己的身体感到厌恶、羞愧、嫌恶,内心受到触动,礼敬导师后,请求说:「大德,愿我能在世尊跟前出家!」导师便命令站在近旁的一位比丘说:「去吧,比丘,度此人出家、授予具足戒后带他回来。」那位比丘传授给他「皮五法」业处后,度他出了家。他就在剃头的当下,连同无碍解一起证得了阿拉汉果。因此,在《行藏》中这样说道:
Imāhi gāthāhi tassa asubhakathaṃ kathesi. So satthu sammukhā anekākāravokāraṃ yāthāvato sarīrasabhāvavibhāvanaṃ asubhakathaṃ sutvā sakena kāyena aṭṭīyamāno harāyamāno jigucchamāno saṃviggahadayo satthāraṃ vanditvā, ‘‘labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajja’’nti pabbajjaṃ yāci. Satthā samīpe ṭhitamaññataraṃ bhikkhuṃ āṇāpesi – ‘‘gaccha, bhikkhu, imaṃ pabbājetvā upasampādetvā ānehī’’ti. So taṃ tacapañcakakammaṭṭhānaṃ datvā pabbājesi. So khuraggeyeva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. tera 1.4.102-107) –
394在悉达多世尊、最殊胜塔的面前,
‘‘Siddhatthassa bhagavato, thūpaseṭṭhassa sammukhā;
395我系上各种染色的布之后,树立了一棵劫树。
Vicittadusse lagetvā, kapparukkhaṃ ṭhapesahaṃ.
396无论我出生在哪种生趣——是天神还是人;
‘‘Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi, devattaṃ atha mānusaṃ;
397那棵劫树都装饰着我的门,矗立在那里。
Sobhayanto mama dvāraṃ, kapparukkho patiṭṭhati.
398我与大众,以及所有依赖我的人;
‘‘Ahañca parisā ceva, ye keci mamavassitā;
399从那里取来布料之后,我们就一直穿着它。
Tamhā dussaṃ gahetvāna, nivāsema mayaṃ sadā.
400自从九十四劫前,我所栽种的那棵树;
‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ rukkhaṃ ṭhapayiṃ ahaṃ;
401我不曾经历恶趣,这是劫树的果报。
Duggatiṃ nābhijānāmi, kapparukkhassidaṃ phalaṃ.
402从今以后的第七劫,有八位刹帝利名叫须阇罗(Suceḷā)。
‘‘Ito ca sattame kappe, suceḷā aṭṭha khattiyā;
403他们具足七宝,是拥有大威力的转轮王。
Sattaratanasampannā, cakkavattī mahabbalā.
404四无碍解……(省略)……完成了佛陀的教法。
‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
405证得阿拉汉果之后,这位获得具足戒的比丘,来到导师(佛陀)面前,顶礼后坐在一边,宣告自己的证悟,便说出了那些偈颂。因此,那些偈颂便称为《长老偈》。
Arahattaṃ pana patvā laddhūpasampado satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisinno aññaṃ byākaronto tā eva gāthā abhāsi. Teneva tā theragāthā nāma jātā.
406其中,「充满种种家系污秽」:是指由各种家族、各种类型的污秽所充满,也就是充满了头发、体毛等种种不净的部分。「大粪坑所生」:乌迦罗(ukkāra)是指粪坑。母亲在孕育期间,她的子宫就像经过长时间发酵而成的粪坑,所以这里把子宫称为「大粪坑」。这个子宫是出生之处,所以叫做「大粪坑所生」。「如粪池」:粪池(candanika)是指丢弃残羹剩饭、经血、胎垢等的地方,有的深度齐膝,里面充满了不净物,就是这个意思。「已成熟的」:指已经完全成熟、陈旧的。接下来的描述,是为了说明这个身体就像:在旃陀罗村门口,热季时下起大颗雨滴,雨水冲起粪便、尿液、骨头、皮肤、筋腱碎片、唾液、鼻涕等种种腐尸,搅和成污泥浊水;过了几天,孳生蛆虫,群聚蠕动;被烈日曝晒而沸腾,上面冒出泡沫和气泡;颜色变得极深黑,恶臭无比,卑鄙可厌;这样的粪坑,既不适合靠近,也不忍目睹。这身体也正是如此。「大疮肿」:这个身体恒常是苦的根源,不断流出不净物,而且由于受生、老、死的作用,其本性就是膨胀、成熟和破裂,因此像一个大疮肿,所以称为「大疮肿」。「大疮口」:因为全身处处都伴随着痛苦的感受,像疮肿一样能容纳诸疮,并流出不净物,如同一个巨大的疮,所以称为「大疮口」。「因粪坑而漏出」:意思是从粪坑里漏出来,或者被粪便所充满。也有另一种文本作「亦从粪坑漏出」,意思是从粪坑中流出来。「此身是流出水界之身,恒常流出腐臭」:这身体具有不断流出水界(液体)的性质,而且它流出的是胆汁、痰液、汗液、尿液等腐臭不净的东西,从来不会流出洁净之物。这就是它的含义。
Tattha nānākulamalasampuṇṇoti, nānākulehi nānābhāgehi malehi sampuṇṇo, kesalomādinānāvidhaasucikoṭṭhāsabharitoti attho. Mahāukkārasambhavoti, ukkāro vuccati vaccakūpaṃ. Yattakavayā mātā, tattakaṃ kālaṃ kārapariseditavaccakūpasadisatāya mātu kucchi idha ‘‘mahāukkāro’’ti adhippeto. So kucchi sambhavo uppattiṭṭhānaṃ etassāti mahāukkārasambhavo. Candanikaṃvāti candanikaṃ nāma ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ chaḍḍanaṭṭhānaṃ, yaṃ jaṇṇumattaṃ asucibharitampi hoti, tādisanti attho. Paripakkanti, pariṇataṃ purāṇaṃ. Tena yathā caṇḍālagāmadvāre nidāghasamaye thullaphusitake deve vassante udakena samupabyūḷhamuttakarīsaaṭṭhicammanhārukhaṇḍakheḷasiṅghāṇikādinānākuṇapabharitaṃ kaddamodakāluḷitaṃ katipayadivasātikkamena saṃjāta kimikulākulaṃ sūriyātapasantāpakuthitaṃ upari pheṇapubbuḷakāni muñcantaṃ abhinīlavaṇṇaṃ paramaduggandhaṃ jegucchaṃ candanikāvāṭaṃ neva upagantuṃ, na daṭṭhuṃ araharūpaṃ hutvā tiṭṭhati, tathārūpoyaṃ kāyoti dasseti. Sadā dukkhatāmūlayogato asucipaggharaṇato uppādajarāmaraṇehi uddhumāyanaparipaccanabhijjanasabhāvattā ca mahanto gaṇḍo viyāti mahāgaṇḍo. Sabbatthakameva dukkhavedanānubaddhattā gaṇḍānaṃ sahanato asucivissandanato ca mahanto vaṇo viyāti mahāvaṇo gūthakūpena gāḷitoti, vaccakūpena vacceneva vā bharito. ‘‘Gūthakūpanigāḷhito’’tipi pāḷi, vaccakūpato nikkhantoti attho. Āpopaggharaṇo kāyo, sadā sandati pūtikanti, ayaṃ kāyo āpodhātuyā sadā paggharaṇasīlo, tañca kho pittasemhasedamuttādikaṃ pūtikaṃ asuciṃyeva sandati, na kadāci sucinti attho.
407「筋腱六十相连」指:从脖子的上部开始,在身体的前后左右各个侧面,各缠绕着五条筋腱,加起来一共二十条;在双手和双脚的前后两侧,各缠绕着五条筋腱,加起来一共四十条。这样总共六十条大筋腱,把身体完全缠绕捆绑住,所以称为「筋腱六十相连」。「涂以肉膏」指:涂上了一层叫做“肉”的膏脂,也就是涂满了九百片新鲜肉。「披以皮外套」指:被一层叫做“皮”的外套完全覆盖、包裹和限定。「腐臭之身」指:这个身体遍满腐臭的气味。「无益」指:毫无用处。别的有情的身体,比如皮等,还可能有些用途,但人的身体却不是这样。「由骨架构造而成」指:由三百多块骨头聚合构架而成。「由筋线结缚」指:被九百条像线一样的筋联结绑缚住。「由多种聚集」指:由四大界、命根、吸入呼出的气息、识等各种因素的聚合关联,就像纺线与桩杵的组合,也像机关一样,就这样表现出行走、站立、坐、卧等种种威仪。
Saṭṭhikaṇḍarasambandhoti , gīvāya uparimabhāgato paṭṭhāya sarīraṃ vinaddhamānā sarīrassa purimapacchimadakkhiṇavāmapassesu paccekaṃ pañca pañca katvā vīsati, hatthapāde vinaddhamānā tesaṃ purimapacchimapassesu pañca pañca katvā cattālīsāti saṭṭhiyā kaṇḍarehi mahānhārūhi sabbaso baddho vinaddhoti saṭṭhikaṇḍarasambandho. Maṃsalepanalepitoti, maṃsasaṅkhātena lepanena litto, navamaṃsapesisatānulittoti attho. Cammakañcukasannaddhoti, cammasaṅkhātena kañcukena sabbaso onaddho pariyonaddho paricchinno. Pūtikāyoti, sabbaso pūtigandhiko kāyo. Niratthakoti, nippayojano. Aññesañhi pāṇīnaṃ kāyo cammādiviniyogena siyā sappayojano, na tathā manussakāyoti. Aṭṭhisaṅghātaghaṭitoti, atirekatisatānaṃ aṭṭhīnaṃ saṅghātena ghaṭito sambandho. Nhārusuttanibandhanoti, suttasadisehi navahi nhārusatehi nibandhito. Nekesaṃ saṃgatībhāvāti, catumahābhūtajīvitindriyaassāsapassāsaviññāṇādīnaṃ samavāyasambandhena suttamerakasamavāyena yantaṃ viya ṭhānādiiriyāpathaṃ kappeti.
408「恒常走向死亡」指:一直朝着死亡的方向前进,从结生的那一刹那开始,就已经在走向死亡了。因此,它就停留在死王、死亡的近旁。「即于此地弃舍后」指:就在这个世间把这个身体抛弃以后,那个有情就随心所欲地到别的地方去了。这正是在说明“这个身体终将被舍离而去”,所以不应对它生起贪著。
Dhuvappayāto maraṇāyāti, maraṇassa atthāya ekantagamano, nibbattito paṭṭhāya maraṇaṃ pati pavatto. Tato eva maccurājassa maraṇassa santike ṭhito. Idheva chaḍḍayitvānāti, imasmiṃyeva loke kāyaṃ chaḍḍetvā, yathārucitaṭṭhānagāmī ayaṃ satto, tasmā ‘‘pahāya gamanīyo ayaṃ kāyo’’ti evampi saṅgo na kātabboti dasseti.
409「被无明所覆蔽」指:被无明盖所遮蔽,被盖住了过患。要不是这样,谁会对这个身体产生贪著呢?这就是其中的要义。「四结缚」指:被贪欲身结等四种结缚所系缚,就像被绑住那样紧紧地捆着。「沉没于暴流」指:因为具有暴流的性质,所以在欲暴流、有暴流、见暴流、无明暴流这四种暴流中沉没下去。「被随眠网所笼罩」指:由于烦恼还没有断除,它们在生命相续中一直随逐、潜伏,因此称为随眠,也就是欲贪等随眠。被这些随眠所编织成的网覆盖并征服,所以说「被随眠网所笼罩」。这里的m是连音字,为了让偈颂读起来顺畅,所以拉长了发音。「与五盖相合」指:与爱欲等五种盖结合在一起、倾向它们,因此称为「与五盖相合」;这里的处格是具格的用法。
Avijjāya nivutoti, avijjānīvaraṇena nivuto paṭicchāditādīnavo, aññathā ko ettha saṅgaṃ janeyyāti adhippāyo. Catuganthenāti, abhijjhākāyaganthādinā catubbidhena ganthena ganthito, ganthaniyabhāvena vinaddhito. Oghasaṃsīdanoti, oghaniyabhāvena kāmoghādīsu catūsu oghesu saṃsīdanako. Appahīnabhāvena santāne anu anu sentīti anusayā, kāmarāgādayo anusayā. Tesaṃ jālena otthato abhibhūtoti anusayājālamotthato. Makāro padasandhikaro, gāthāsukhatthaṃ dīghaṃ katvā vuttaṃ. Kāmacchandādinā pañcavidhena nīvaraṇena yutto adhimuttoti pañcanīvaraṇe yutto, karaṇatthe bhummavacanaṃ.
410「被寻所拥抱」指:被爱欲寻思等邪寻思所拥抱、依附,所以说「被寻所拥抱」。「被渴爱之根所追随」指:被那叫作渴爱的、有的根本所跟随。「被痴的遮蔽所覆盖」指:被名为迷乱的障碍所缠裹覆盖。所有这些都是针对有识的业生身而说的。有识的自身,正像经文里所引用的那样:“比丘们,如来的身体在断除了有的连结后安住,这个身体以及外在的名色……”等,这就叫作身。这个身就这样运作着——从前面所说的“充满各种家系污秽”一直到“被无明所覆蔽”所描述的那些方式,这个身就这样运作。它在运作的时候,被业的机器所驱动:由善行和恶行组成的、名为业的机器所推动、搅动。而且,它就像无法到达安稳之处一样,在善趣与恶趣中流转轮转。“成就终归衰败”指:这里任何成就,都以衰败收场。一切青春以老迈为终点,一切健康以疾病为终点,一切生命以死亡为终点,一切聚会以分离为终点。因此说「种种存在灭坏」。「种种存在」就是指分离、离别,它有时从离别者的角度,有时从所离别对象的角度,以各式各样的方式发生、被体验到。
Kāmavitakkādinā micchāvitakkena samappito samassitoti vitakkena samappito. Taṇhāmūlenānugatoti, taṇhāsaṅkhātena bhavamūlena anubaddho. Mohacchādanachāditoti, sammohasaṅkhātena āvaraṇena paliguṇṭhito. Sabbametaṃ saviññāṇakaṃ karajakāyaṃ sandhāya vadati. Saviññāṇako hi attabhāvo ‘‘ucchinnabhavanettiko, bhikkhave, tathāgatassa kāyo tiṭṭhati, ayañceva kāyo bahiddhā ca nāmarūpa’’ntiādīsu (dī. ni. 1.1.147) kāyoti vuccati, evāyaṃ vattate kāyoti evaṃ ‘‘nānākulamalasampuṇṇo’’tiādinā ‘‘avijjāya nivuto’’tiādinā ca vuttappakārena ayaṃ kāyo vattati, vattanto ca kammayantena sukatadukkaṭena kammasaṅkhātena yantena yantito saṅghaṭito. Yathā vā khemantaṃ gantuṃ na sakkoti, tathā saṅkhobhito sugatiduggatīsu vattati paribbhamati. Sampatti ca vipatyantāti yā ettha sampatti, sā vipattipariyosānā. Sabbañhi yobbanaṃ jarāpariyosānaṃ, sabbaṃ ārogyaṃ byādhipariyosānaṃ, sabbaṃ jīvitaṃ maraṇapariyosānaṃ, sabbo samāgamo viyogapariyosāno. Tenāha ‘‘nānābhāvo vipajjatī’’ti. Nānābhāvoti, vinābhāvo vippayogo, so kadāci vippayuñjakassa vasena, kadāci vippayuñjitabbassa vasenāti vividhaṃ pajjati pāpuṇīyati.
411那些执此身为“我”者:那些愚痴的凡夫,把这样不净、无常、不坚固、是苦、没有实质的身体,执取为“这是我的”,而生起欲贪。他们由于生等诸苦,以及地狱等恶道,使得那智者所不喜欢的、叫作尸林的极其恐怖可怕的轮回,一次又一次地增长着生与死等。所以说:“他们执取后有”。
Yemaṃ kāyaṃ mamāyantīti ye andhabālā puthujjanā evaṃ asubhaṃ aniccaṃ adhuvaṃ dukkhaṃ asāraṃ imaṃ kāyaṃ ‘‘mama ida’’nti gaṇhantā mamāyanti chandarāgaṃ uppādenti, te jātiādīhi nirayādīhi ca ghoraṃ bhayānakaṃ apaṇḍitehi abhiramitabbato kaṭasisaṅkhātaṃ saṃsāraṃ punappunaṃ jananamaraṇādīhi vaḍḍhenti, tenāha ‘‘ādiyanti punabbhava’’nti.
412那些远离此身者,如同远离涂满粪便的蛇:譬如一个喜欢安乐、想要活命的人,看到掉在粪坑里的毒蛇,或者因为觉得它令人厌恶,或者因为知道它有危险,就会远离它,不去亲近。同样地,那些有智慧的善男子,由于这个身体不净,把它当作令人厌恶的,由于无常等,把它看作有危险的,因此远离它,通过断除欲贪而舍弃这个身体。他们吐弃、抛开了有的根本——无明与有爱,彻底断除之后,从一切烦恼中完全解脱,依有余依涅槃界或无余依涅槃界而般涅槃。
Yemaṃ kāyaṃ vivajjenti, gūthalittaṃva pannaganti yathā nāma puriso sukhakāmo jīvitukāmo gūthagataṃ āsīvisaṃ disvā jigucchaniyatāya vā sappaṭibhayatāya vā vivajjeti na allīyati, evamevaṃ ye paṇḍitā kulaputtā asucibhāvena jegucchaṃ aniccādibhāvena sappaṭibhayaṃ imaṃ kāyaṃ vivajjenti chandarāgappahānena pajahanti. Te bhavamūlaṃ avijjaṃ bhavataṇhañca vamitvā chaḍḍetvā accantameva pahāya tato eva sabbaso anāsavā saupādisesāya anupādisesāya ca nibbānadhātuyā parinibbāyissantīti.
423羯波长老偈的注释结束。
Kappattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
4246. 瓦甘答子优波先那长老偈注释
6. Vaṅgantaputtaupasenattheragāthāvaṇṇanā
413“远离、无喧闹音……”等偈颂,是尊者优波先那长老所说。它的由来是怎样的呢?据说,这位长老在莲花上佛的时代,出生于汉沙瓦提城的良家。成年后,他去到佛陀跟前听法,看见导师把一位比丘安立在「一切善见」(各方面都清净悦意)者中第一的位置上,便对导师做了侍奉服务之事,并发愿将来得到那个阶位。他尽其一生行持善法,在天界和人世间流转,直到现在这尊佛出世时,出生于那罗迦村,入路帕沙利婆罗门女的母胎,取名优波先那。他长大后掌握了三部吠陀,在导师跟前听法而获得净信,于是出家并受了具足戒。戒腊满一年时,他心想“我要增长圣胎”,于是让一位善男子在自己面前受具足戒,然后随他一起前往导师那里。导师听说这位新比丘成了他的同住比丘之后,责备他说:“愚人!你这么快就转向杂务俗事了!”(《大品》75)他心想:“现在我虽然因为随众的事被导师责备,但将来我也一定能因为随众而得到导师的赞扬。”于是他精进修习观,不久便证得了阿拉汉果。这正如《譬喻》中〈长老譬喻1.2.86-96〉所说:
Vivittaṃappanigghosantiādikā āyasmato upasenattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā vayappatto satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ suṇamāno satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ samantapāsādikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā satthu adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde nālakagāme rūpasārībrāhmaṇiyā kucchimhi nibbatti, upasenotissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto tayo vede uggahetvā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā upasampadāya ekavassiko ‘‘ariyagabbhaṃ vaḍḍhemī’’ti ekaṃ kulaputtaṃ attano santike upasampādetvā tena saddhiṃ satthu santikaṃ gato. Satthārā cassa tassa avassikassa bhikkhuno saddhivihārikabhāvaṃ sutvā, ‘‘atilahuṃ kho tvaṃ, moghapurisa, bāhullāya āvatto’’ti (mahāva. 75) garahito. ‘‘Idānāhaṃ yadipi parisaṃ nissāya satthārā garahito, parisaṃyeva pana nissāya satthu pāsaṃsopi bhavissāmī’’ti vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.2.86-96) –
414“我走向莲花上佛世尊,这位世间最上的人牛王,
‘‘Padumuttaraṃ bhagavantaṃ, lokajeṭṭhaṃ narāsabhaṃ;
415当他坐在山窟中时,我走近了这位无上人。
Pabbhāramhi nisīdantaṃ, upagacchiṃ naruttamaṃ.
416“我看见咖尼咖拉花,那时便从蒂端摘下,
‘‘Kaṇikārapupphaṃ disvā, vaṇṭe chetvānahaṃ tadā;
417把它装饰在伞盖之上,捧献给了佛陀。
Alaṅkaritvā chattamhi, buddhassa abhiropayiṃ.
418“我还供养了团食,以及最上美味之食,
‘‘Piṇḍapātañca pādāsiṃ, paramannaṃ subhojanaṃ;
419在第九日,我按佛陀的教导供给了八位沙门食物。
Buddhena navame tattha, samaṇe aṭṭha bhojayiṃ.
420大雄、自生者、无上士随喜赞叹了我。
‘‘Anumodi mahāvīro, sayambhū aggapuggalo;
421以此布施伞的功德,以及供养最上饮食的功德。
Iminā chattadānena, paramannapavecchanā.
422由于那种清净的信心,你将享有幸福成就;
‘‘Tena cittappasādena, sampattimanubhossasi;
423你将三十六次成为帝释天王,统治天界。
Chattiṃsakkhattuṃ devindo, devarajjaṃ karissati.
424还将二十一次成为转轮圣王。
‘‘Ekavīsatikkhattuñca, cakkavattī bhavissati;
425并拥有广大辽阔的地方王权,其数量无法计算。
Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ.
426经过十万劫后,你将出生于奥咖咖家族。
‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo;
427以乔达摩为姓氏,成为世间的导师。
Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.
428在他的教法中,当你那带着天界骄慢的生命结束后,便会获得人身。
‘‘Sāsane dibbamānamhi, manussattaṃ gamissati;
429他是法的继承人,是由法所生的亲子,由法所化现的。
Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito.
430他将以「优波先那」为名,成为导师的声闻弟子;
‘‘Upasenoti nāmena, hessati satthu sāvako;
431由于他具有「一切善见」的素质,所以将被安立在最胜的位置。
Samantapāsādikattā, aggaṭṭhāne ṭhapessati.
432我的最后一次生命在流转,一切有生存都已被断除;
‘‘Carimaṃ vattate mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā;
433我住持这最后的身躯,已经战胜魔罗和他的军队。
Dhāremi antimaṃ dehaṃ, jetvā māraṃ savāhanaṃ.
434证得四无碍解……(中略)……完成了佛陀的教法。
‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
435而当他证得阿拉汉果之后,自己便受持一切头陀支法来修行,也劝导他人为此而行;因为这样,世尊把他安放在一切「周遍端严者」中的最胜位。后来,在憍赏弥生起诤论、比丘僧团分裂成两派时,有一位比丘想要避开那场诤论,便问他:“现在诤论已生起,僧团已分裂,我应当怎样修行?”他就从远离独住的层面开始,讲述那位比丘的修行方式——
Arahattaṃ pana patvā sayampi sabbe dhutaṅgadhamme samādāya vattati, aññepi tadatthāya samādapeti , tena naṃ bhagavā samantapāsādikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. So aparena samayena kosambiyaṃ kalahe uppanne bhikkhusaṅghe ca dvidhābhūte ekena bhikkhunā taṃ kalahaṃ parivajjitukāmena ‘‘etarahi kho kalaho uppanno, saṅgho dvidhābhūto, kathaṃ nu kho mayā paṭipajjitabba’’nti puṭṭho vivekavāsato paṭṭhāya tassa paṭipattiṃ kathento –
577577.
577.
437「远离」喧嚣、没有嘈杂声音的地方,常有猛兽来栖息;
‘‘Vivittaṃ appanigghosaṃ, vāḷamiganisevitaṃ;
438比丘应当依止这样的坐卧具,为了「隐居」修行。
Seve senāsanaṃ bhikkhu, paṭisallānakāraṇā.
578578.
578.
440从垃圾堆、墓地以及道路等地方收集而来
‘‘Saṅkārapuñjā āhatvā, susānā rathiyāhi ca;
441然后,缝制成僧伽帝,应当穿着这样粗劣的袈裟。
Tato saṅghāṭikaṃ katvā, lūkhaṃ dhāreyya cīvaraṃ.
579579.
579.
443心存谦卑,挨家挨户次第乞食;
‘‘Nīcaṃ manaṃ karitvāna, sapadānaṃ kulā kulaṃ;
444比丘应当守护根门、善于自我防护,这样去行乞。
Piṇḍikāya care bhikkhu, guttadvāro susaṃvuto.
580580.
580.
446就算只有粗劣的食物,也应该知足,不该去希求其他各种美味;
‘‘Lūkhenapi vā santusse, nāññaṃ patthe rasaṃ bahuṃ;
447一个对种种「味」产生贪着的人,他的「心」就无法安住在禅那上。
Rasesu anugiddhassa, jhāne na ramatī mano.
581581.
581.
449「牟尼」应当「少欲」知足,在「远离」中安住;
‘‘Appiccho ceva santuṭṭho, pavivitto vase muni;
450既不要和在家人厮混,也不要和出家人搅在一起,这两方面都不该有染着。
Asaṃsaṭṭho gahaṭṭhehi, anāgārehi cūbhayaṃ.
582582.
582.
452应当把自己示现得像一个痴呆的人,或者像一个哑巴那样;
‘‘Yathā jaḷo va mūgo va, attānaṃ dassaye tathā;
453智者在僧团中不应该过度交谈。
Nātivelaṃ sambhāseyya, saṅghamajjhamhi paṇḍito.
583583.
583.
455他不应讥嫌任何人,应当避免伤害;
‘‘Na so upavade kañci, upaghātaṃ vivajjaye;
456应当在巴帝摩卡上严谨防护,在食物上要知量。
Saṃvuto pātimokkhasmiṃ, mattaññū cassa bhojane.
584善取相者,于心之生起而善巧。
584. ‘‘Suggahītanimittassa, cittassuppādakovido.
458应当「修习止」,也就是修习止禅、令心平静;并且在适当的时机「修观」,修习智慧的观照。
Samathaṃ anuyuñjeyya, kālena ca vipassanaṃ.
585585.
585.
460应当具足精进与不断之勤,常应致力修行;
‘‘Vīriyasātaccasampanno, yuttayogo sadā siyā;
461智者还没有到达苦的尽头时,不应当安闲放松。
Na ca appatvā dukkhantaṃ, vissāsaṃ eyya paṇḍito.
586586.
586.
463这样安住、希求清净的比丘,
‘‘Evaṃ viharamānassa, suddhikāmassa bhikkhuno;
464一切烦恼灭尽,而证得涅槃。
Khīyanti āsavā sabbe, nibbutiñcādhigacchatī’’ti. –
465他诵出了这些偈颂。
Imā gāthā abhāsi.
466在这里,「远离」(vivitta)是指人迹远离的空闲处、森林等。「少声音(appanigghosa)」是指寂静、没有声音嘈杂的地方。「猛兽所栖(vāḷamiganisevita)」是指狮子、虎、豹等猛兽活动的地方。通过这个词,由于表明了偏僻坐卧具的情况,也显示了人的远离。「坐卧具(senāsana)」在这里指适合躺卧和居住的地方,也就是住所。「为隐居(paṭisallāna)的缘故」是指为了隐居的原因,也就是从种种所缘退转回来,让心唯独一再正确地专注于业处的目的。
Tattha vivittanti, janavivittaṃ suññaṃ araññādiṃ. Appanigghosanti, nissaddaṃ saddasaṅghaṭṭanarahitaṃ. Vāḷamiganisevitanti, sīhabyagghadīpivāḷamigehi caritaṃ. Imināpi janavivekaṃyeva dasseti pantasenāsanabhāvadīpanato. Senāsananti, sayituṃ āsayituñca yuttabhāvena vasanaṭṭhānaṃ idha senāsananti adhippetaṃ. Paṭisallānakāraṇāti, paṭisallānanimittaṃ, nānārammaṇato nivattetvā kammaṭṭhāneyeva cittassa paṭi paṭi sammadeva allīyanatthaṃ.
467这样,在指出适合修行的坐卧具时,已经显示了对坐卧具的知足。现在,为了显示对袈裟等的知足,而说了「垃圾堆」等词。在这里,「垃圾堆(saṃkārapuñja)」是指垃圾堆积的地方,也就是垃圾场。「取来(āhatvā)」是指带来。「从那里(tato)」是指以那样取来的碎布块。这里在语法上是用具格表示来源(从格)的意义。「粗糙(lūkha)」是指由于刀具粗糙、染色粗糙等所致的粗糙、不美观的样子。「应穿持(dhāreyya)」是指应当通过穿着等方式来持用,以此说明了对袈裟的知足。
Evaṃ bhāvanānurūpaṃ senāsanaṃ niddisanto senāsane santosaṃ dassetvā idāni cīvarādīsupi taṃ dassetuṃ ‘‘saṃkārapuñjā’’tiādi vuttaṃ. Tattha saṃkārapuñjāti saṃkārānaṃ puñjaṃ saṃkārapuñjaṃ, tato kacavaraṭṭhānā. Āhatvāti āharitvā. Tatoti tathā āhaṭacoḷakkhaṇḍehi. Karaṇe hi idaṃ nissakkavacanaṃ lūkhanti satthalūkharajanalūkhādinā lūkhaṃ avaṇṇāmaṭṭhaṃ. Dhāreyyāti nivāsanādivasena parihareyya, etena cīvarasantosaṃ vadati.
468「作意卑下之心(Nīca manaṃ karitvānā)」:忆念“比丘们,这是生计中最卑微的”(小部·如是语91;相应部3.80)等善逝的教导后,作意降伏慢心与骄慢,令心谦卑。「次第乞食(sapadāna)」:指不间断地逐户乞食,也就是“从家至家”的意思。「从家至家(kulā kula)」:从一家到另一家,依家的次第、按户的顺序。「为团食(piṇḍikāya)」:指混合的乞食,以此说明对于团食的知足。「守护根门(guttadvāra)」:指善闭眼等根门。「完全防护(susaṃvuta)」:因无手部的戏弄等,而能很好地防护。
Nīca manaṃ karitvānāti ‘‘antamidaṃ, bhikkhave, jīvikāna’’ntiādikaṃ (itivu. 91; saṃ. ni. 3.80) sugatovādaṃ anussaritvā nihatamānadappaṃ cittaṃ katvā. Sapadānanti gharesu avakhaṇḍarahitaṃ; anugharanti attho. Tenāha ‘‘kulā kula’’nti. Kulā kulanti kulato kulaṃ, kulānupubbiyā gharapaṭipāṭiyāti attho. Piṇḍikāyāti missakabhikkhāya, iminā piṇḍapātasantosaṃ vadati. Guttadvāroti supihitacakkhādidvāro. Susaṃvutoti hatthakukkuccādīnaṃ abhāvena suṭṭhu saṃvuto.
469「Lūkhenapi vā」中的 apisaddo 表并列合集,vā-saddo 表选择。合起来就是指:无论是粗劣的食物,还是少量的食物,随随便便得到什么容易获得、普普通通的东西,都能知足,能切实地满意。因此说「不希求别的、众多美味」。「Nāññaṃ patthe rasaṃ bahuṃ」的意思是:对自己依所得的那份,不希求、不羡慕别的甜味等种种殊胜美味,以此也显示了在病缘药上也能知足。接着,为了遮止对味道的贪着,说明其原因:「对味道贪着的人,心不会乐于禅那」。这是说:连根律仪都没圆满的人,怎么可能让散乱的心得到安定呢?
Lūkhenapi vāti apisaddo samuccaye, vā-saddo vikappe. Ubhayenapi lūkhenapi appenapi yena kenaci sulabhena itarītarena santusse samaṃ sammā tusseyya. Tenāha ‘‘nāññaṃ patthe rasaṃ bahu’’nti. Nāññaṃ patthe rasaṃ bahunti attanā yathāladdhato aññaṃ madhurādirasaṃ bahuṃ paṇītañca na pattheyya na piheyya, iminā gilānapaccayepi santoso dassito hoti. Rasesu gedhavāraṇatthaṃ pana kāraṇaṃ vadanto rasesu anugiddhassa, jhāne na ramatī mano’’ti āha. Indriyasaṃvarampi aparipūrentassa kuto vikkhittacittasamādhānanti adhippāyo.
470如此,在显示了对四种资具的俭朴修行之后,现在为了显示剩下的要说的内容,说「少欲」等等。其中,「appiccho」指:无欲,对四种资具没有贪求,以此说对四种资具压伏了渴爱的生起。「Santuṭṭho」指:对四种资具,以「按所得而知足」等方式满足。
Evaṃ catūsu paccayesu sallekhapaṭipattiṃ dassetvā idāni avasiṭṭhakathāvatthūni dassetuṃ ‘‘appiccho cevā’’tiādi vuttaṃ. Tattha appicchoti, aniccho catūsu paccayesu icchārahito, tena catubbidhapaccayesu taṇhuppādavikkhambhanamāha. Santuṭṭhoti, catūsu paccayesu yathālābhasantosādinā santuṭṭho. Yo hi –
471「过去不追悔,不期望未来;」
‘‘Atītaṃ nānusoceyya, nappajappeyyanāgataṃ;
472「依现在而生活,他被称为『知足者』。」
Paccuppannena yāpeyya, so ‘santuṭṭho’ti pavuccatī’’ti.
473「Pavivitto」指:舍弃了人群的聚会,以身远离而独处。因为接下来会讲到心远离等。「Vaseti」一词在一切处都应连用。由于具足牟尼法,故称为牟尼。「Asaṃsaṭṭho」指:由于没有见、闻、对话、受用和身体接触这些方面的交集,所以不混杂,即如前所说的远离杂染。「Ubhayaṃ」指:与在家者和出家者,这两种人都不混杂。此处用的是工具格,表示主动意义。
Pavivittoti gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya kāyena pavivitto vūpakaṭṭho. Cittavivekādike hi parato vakkhati. Vaseti sabbattha yojetabbaṃ. Moneyyadhammasamannāgamena muni. Asaṃsaṭṭhoti dassanasavanasamullapanasambhogakāyasaṃsaggānaṃ abhāvena asaṃsaṭṭho yathāvuttasaṃsaggarahito. Ubhayanti, gahaṭṭhehi anāgārehi cāti ubhayehipi asaṃsaṭṭho. Karaṇe hi idaṃ paccattavacanaṃ.
474「Attānaṃ dassaye tathā」的意思是:本身并不痴傻,也不是哑巴,却要将自己示现得像痴傻或哑巴一样。这是说明了摒弃轻率。(偈颂中)「Jaḷo va mūgo vā」为了偈颂流畅而作了缩短,「vā」字表示并列的意思。「Nātivelaṃ sambhāseyyā」的意思是:不应该过度说话、超出限度,应做个说话有分寸的人的意思。「Saṅghamajjhamhī」指:在比丘僧团中,或在众人聚集处。
Attānaṃ dassaye tathāti ajaḷo amūgopi samāno yathā jaḷo vā mūgo vā, tathā attānaṃ dasseyya, etena pāgabbiyappahānamāha. Jaḷo va mūgo vāti ca gāthāsukhatthaṃ rassattaṃ kataṃ, samuccayattho ca vāsaddo. Nātivelaṃ sambhāseyyāti ativelaṃ atikkantapamāṇaṃ na bhāseyya, mattabhāṇī assāti attho. Saṅghamajjhamhīti bhikkhusaṅghe, janasamūhe vā.
475「Na so upavade kañci」的意思是:像这样修行的比丘,不论是对下等、中等还是上等的任何人,都不应该用言语去责难。「Upaghātaṃ vivajjaye」的意思是:应以身体避免侵害、恼害。「Saṃvuto pātimokkhasmiṃ」的意思是:应在巴帝摩卡中,即在巴帝摩卡律仪戒中自我防护,也就是以巴帝摩卡律仪来管束好身和语的意思。「Mattaññū cassa bhojane」的意思是:在食物的寻求、接受、受用和施舍上,应知量。
Na so upavade kañcīti so yathāvuttapaṭipattiko bhikkhu hīnaṃ vā majjhimaṃ vā ukkaṭṭhaṃ vā yaṃkiñci na vācāya upavadeyya. Upaghātaṃ vivajjayeti kāyena upaghātaṃ pariviheṭhanaṃ vajjeyya. Saṃvuto pātimokkhasminti pātimokkhamhi pātimokkhasaṃvarasīle saṃvuto assa, pātimokkhasaṃvarena pihitakāyavāco siyāti attho. Mattaññū cassa bhojaneti pariyesanapaṭiggahaṇaparibhogavissajjanesu bhojane pamāṇaññū siyā.
476「Suggahītanimittassa」的意思:「我这样作意的时候,心就变得安定」,善加留意这个情形,就是善巧地把握了定相的意思。也有「善持相者他」的读法,意思就是那位瑜伽行者。「Cittassuppādakovido」的意思:这样修习的时候,心如果低沉,或者知道了「心像这样在掉举」,对于低沉心和掉举心的生起原因,能够善巧地了知。心中低沉时,应当修习择法觉支、精进觉支、喜觉支;掉举时,应当修习轻安觉支、定觉支、舍觉支。而念觉支则在一切时都需要。因此世尊说:「比丘们,当心低沉的时候,那就是修习择法觉支的时机……」等等。「Samathaṃ anuyuñjeyya」的意思:应当致力于止的修习,应当生起尚未生起的定,已经生起的定,应让它增长扩展,直到获得自在的程度的意思。「Kālena ca vipassanaṃ」的意思:把所得的定,不用喜爱去耗损它,不让它变成退分或住分,而只将它作为抉择分,并且应选择适当的时机修观。或者,应选择时机修观的意思是:当致力于止时,止变得稳固之际,不陷入收缩,为了证得圣道而修观。正如所说的——
Suggahītanimittassāti ‘‘evaṃ me manasi karoto cittaṃ samāhitaṃ ahosī’’ti tadākāraṃ sallakkhento suṭṭhu gahitasamādhinimitto assa. ‘‘Suggahītanimitto so’’tipi pāṭho, so yogīti attho. Cittassuppādakovidoti evaṃ bhāvayato cittaṃ līnaṃ hoti, ‘‘evaṃ uddhata’’nti līnassa uddhatassa ca cittassa uppattikāraṇe kusalo assa. Līne hi citte dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgā bhāvetabbā, uddhate passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgā. Satisambojjhaṅgo pana sabbattha icchitabbo. Tenāha bhagavā – ‘‘yasmiñca kho, bhikkhave, samaye līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāyā’’tiādi (saṃ. ni. 5.234). Samathaṃ anuyuñjeyyāti samathabhāvanaṃ bhāveyya, anuppannaṃ samādhiṃ uppādeyya, uppannañca yāva vasībhāvappatti, tāva vaḍḍheyya byūheyyāti attho. Kālena ca vipassananti yathāladdhaṃ samādhiṃ nikantiyā apariyādānena hānabhāgiyaṃ ṭhitibhāgiyaṃ vā akatvā nibbedhabhāgiyaṃva katvā kālena vipassanañca anuyuñjeyya. Atha vā kālena ca vipassananti samathaṃ anuyuñjanto tassa thirībhūtakāle saṅkocaṃ anāpajjitvā ariyamaggādhigamāya vipassanaṃ anuyuñjeyya. Yathāha –
477或者,通过获得定,或者通过独自静处的坐卧,
‘‘Atha vā samādhilābhena, vivittasayanena vā;
478比丘生起了信赖,却尚未证得漏尽。
Bhikkhu vissāsamāpādi, appatto āsavakkhaya’’nti. (dha. pa. 271-272);
479因此,经中说「具足精进恒常者」等。「恒常」是指连续不断的状态,「精进的恒常」就是精进不断。「具足」即拥有、具备,意思是拥有恒常持续的精进,也就是恒常策励的精进。「应时时致力于修行」是指在所有时间里都专心修习。「苦的边际」:轮回之苦的边际、尽头、灭、涅槃,在尚未证得之前,不应生起信赖,不应向往信赖。即使有人心里想:「我的戒行清净,得到了禅那,得到了神通,已将观修推到了顶峰而安住」,也不应因此放逸。这就是此句的义理。
Tena vuttaṃ – ‘‘vīriyasātaccasampanno’’tiādi. Satatabhāvo sātaccaṃ, vīriyassa sātaccaṃ, tena sampanno samannāgato, satatapavattavīriyo, niccapaggahitavīriyoti attho. Yuttayogo sadā siyāti sabbakālaṃ bhāvanānuyutto siyā. Dukkhantanti vaṭṭadukkhassa antaṃ pariyosānaṃ nirodhaṃ nibbānaṃ appatvā vissāsaṃ na eyya na gaccheyya. ‘‘Ahaṃ parisuddhasīlo jhānalābhī abhiññālābhī vipassanaṃ matthakaṃ pāpetvā ṭhito’’ti vā vissaṭṭho na bhaveyyāti attho.
480「如此而住者」是指:就像这样,以亲近远离的坐卧具等方式,依于观,并以专心致力于修行(瑜伽行)的究竟为方式而安住的人。「欲求清净者」是指:渴望证得如实知见清净、绝对清净、涅槃以及阿拉汉果的人。那位在轮回中见到怖畏的比丘,他的一切漏——欲漏等——都会灭尽、破坏、消失;正是由于这些漏的灭尽,他证得并达到了有余依与无余依这两种涅槃。
Evaṃ viharamānassāti, evaṃ vivittasenāsanasevanādinā vipassanāvasena yuttayogatāpariyosānena vidhinā viharantassa. Suddhikāmassāti, ñāṇadassanavisuddhiṃ accantavisuddhiṃ nibbānaṃ arahattañca icchantassa. Saṃsāre bhayassa ikkhato bhikkhuno, kāmāsavādayo sabbe āsavā khīyanti khayaṃ abbhatthaṃ gacchanti, tesaṃ khayagamaneneva saupādisesaanupādisesapabhedaṃ duvidhampi nibbānaṃ adhigacchati pāpuṇāti.
481就这样,长老借着教诫那位比丘的因缘,展示了自己如实践行的状况,并记说了其他。
Evaṃ thero tassa bhikkhuno ovādadānāpadesena attanā tathāpaṭipannabhāvaṃ dīpento aññaṃ byākāsi.
494瓦甘答子优波先那长老偈的注释结束。
Vaṅgantaputtaupasenattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
495第七节 另一个乔达摩长老偈的注释
7. (Apara)-gotamattheragāthāvaṇṇanā
482以「应了知自己的利益」等开头的,是尊者阿婆罗·乔达摩长老的偈颂。他的出身是怎样的呢?这位长老在过去诸佛前曾作过增上之行,在种种生命中积累导向出离的善业资粮。在我们的世尊出现以前,他出生在舍卫城的一个北方婆罗门家庭。成年后,他通达三部吠陀,掌握了论辩的方法。由于找不到能在论说上超过自己的人,他便四处游历,参与各种诤论。后来,我们的世尊出现于世间,转动了殊胜的法轮,次第调伏了以耶舍为首的有缘众生,并应给孤独长者的邀请来到舍卫城。那时,因为世尊接受了祇园精舍,他生起了信心,便亲近世尊,听闻佛法后请求出家。世尊便命令一位乞食比丘说:‘比丘,你度此人出家。’那位比丘为他剃度时,他在剃刀之下就证得了阿拉汉果。之后他前往憍萨罗国地方,在那里住了很久,又回到舍卫城。许多亲戚、婆罗门大富人家前来亲近、侍奉后坐下,问道:‘在这个世间,有许多沙门、婆罗门宣扬在轮回中获得清净的教说。在他们之中,到底哪一派的教说能导向出离?怎样修行才能从轮回中获得清净?’长老为了阐明这个义理,而说:
Vijāneyya sakaṃ atthantiādikā āyasmato aparassa gotamattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā amhākaṃ bhagavato uppattito puretarameva sāvatthiyaṃ udiccabrāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū hutvā, vādamaggaṃ uggahetvā attano vādassa upari uttariṃ vadantaṃ alabhanto tehi tehi viggāhikakathaṃ anuyutto vicarati. Atha amhākaṃ bhagavā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko anupubbena yasādike veneyye vinetvā anāthapiṇḍikassa abhiyācanāya sāvatthiṃ upagacchi. Tadā satthu jetavanapaṭiggahe paṭiladdhasaddho satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā pabbajjaṃ yāci. Satthā aññataraṃ piṇḍacārikaṃ bhikkhuṃ āṇāpesi – ‘‘bhikkhu, imaṃ pabbājehī’’ti. So tena pabbājiyamāno khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇitvā kosalajanapadaṃ gantvā tattha ciraṃ vasitvā puna sāvatthiṃ paccāgami. Taṃ bahū ñātakā brāhmaṇamahāsālā upasaṅkamitvā payirupāsitvā nisinnā ‘‘imasmiṃ loke bahū samaṇabrāhmaṇā saṃsāre suddhivādā, tesu katamesaṃ nu kho vādo niyyāniko, kathaṃ paṭipajjanto saṃsārato sujjhatī’’ti pucchiṃsu. Thero tesaṃ tamatthaṃ pakāsento –
587五百八十七。
587.
484应当了知自己的利益,应当观察圣典;
‘‘Vijāneyya sakaṃ atthaṃ, avalokeyyātha pāvacanaṃ;
485对于已进入沙门性的人,在这里,什么才是合适的。
Yañcettha assa patirūpaṃ, sāmaññaṃ ajjhūpagatassa.
588五百八十八。
588.
487于此,应亲近善友,受持广大的修学;
‘‘Mittaṃ idha ca kalyāṇaṃ, sikkhā vipulaṃ samādānaṃ;
488恭敬地听闻尊长们的教导,这就是沙门的适宜行为。
Sussūsā ca garūnaṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
589五百八十九。
589.
490对诸佛具足恭敬心,对法以如实的态度尊崇;
‘‘Buddhesu sagāravatā, dhamme apaciti yathābhūtaṃ;
491对僧伽心怀敬意,这是沙门的适当行为。
Saṅghe ca cittīkāro, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
590五百九十。
590.
493与正行和行境相应,活命清净无可指责;
‘‘Ācāragocare yutto, ājīvo sodhito agārayho;
494调伏并安住自心,这是沙门的适当行为。
Cittassa ca saṇṭhapanaṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
591五百九十一。
591.
496应行与应止,威仪能令人净信;
‘‘Cārittaṃ atha vārittaṃ, iriyāpathiyaṃ pasādaniyaṃ;
497在增上心上精勤修习,这是沙门的适当行为。
Adhicitte ca āyogo, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
592五百九十二。
592.
499林野间的住处,偏远而寂静的;
‘‘Āraññakāni senāsanāni, pantāni appasaddāni;
500牟尼应当亲近,这是沙门适宜的行为。
Bhajitabbāni muninā, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
593五百九十三。
593.
502持戒与博学多闻,以及对诸法的如实推度;
‘‘Sīlañca bāhusaccañca, dhammānaṃ pavicayo yathābhūtaṃ;
503对诸谛的现观,这是沙门的适宜行。
Saccānaṃ abhisamayo, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
594五百九十四。
594.
505应修习无常想、无我想和不净想;
‘‘Bhāveyya ca aniccanti, anattasaññaṃ asubhasaññañca;
506以及对世间的不乐想,这是沙门的适宜行。
Lokamhi ca anabhiratiṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
595五百九十五。
595.
508应当修习觉支、神足、根和力;
‘‘Bhāveyya ca bojjhaṅge, iddhipādāni indriyāni balāni;
509以及八支圣道,这就是沙门的适当行持。
Aṭṭhaṅgamaggamariyaṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
596五百九十六。
596.
511牟尼应当舍弃渴爱,连同根源一起断除诸漏;
‘‘Taṇhaṃ pajaheyya muni, samūlake āsave padāleyya;
512应当住于解脱,这就是沙门的适当行持。
Vihareyya vippamutto, etaṃ samaṇassa patirūpa’’nti. –
513长老说了这些偈颂。
Imā gāthā abhāsi.
514在这里,「应当了知自己的利益」(vijāneyya sakaṃ atthaṃ)是指,有智慧的人通过如实推究,从而了知自己的利益。在推究的时候,他应当观察圣典——也就是在这个世间,由众多的沙门婆罗门和正自觉者所宣说的圣典,这即是适时观察。在这些圣典当中,凡是能导出的,就以慧眼去观看。因为那些外道沙门婆罗门,在无常上执着为‘常’,在无我上执着为‘我’,把不是清净的道执着为‘清净道’,他们邪见固执,而且彼此之间争论不休,所以他们的言论是不能导出的。然而正自觉者,凭借自生的智慧如实了知‘一切行无常,一切法无我,涅槃是寂静’,然后开示出来,因此他的言论是能导出的。这样,他就观察到大师教法的广大——这是这句话的意思。另外,「对于已进入沙门性的人,在这里,什么才是合适的」(yañcettha assa patirūpaṃ, sāmaññaṃ ajjhūpagatassa),指已经进入沙门性、已经出家行圣道的善男子,在这教法中,在出家身份下,什么才是适当、合适、相应的,他也应当去观察。
Tattha vijāneyya sakaṃ atthanti, viññūjātiko puriso attano atthaṃ yāthāvato vicāretvā jāneyya. Vicārento ca avalokeyyātha pāvacanaṃ idha loke puthusamaṇabrāhmaṇehi sammāsambuddhena ca pavuttaṃ pāvacanaṃ, samayo. Tattha yaṃ niyyānikaṃ, taṃ olokeyya paññācakkhunā passeyya. Ime hi nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā anicce ‘‘nicca’’nti, anattani ‘‘attā’’ti, asuddhimaggañca ‘‘suddhimaggo’’ti micchābhinivesino aññamaññañca viruddhavādā, tasmā nesaṃ vādo aniyyāniko. Sammāsambuddho pana ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe dhammā anattā, santaṃ nibbāna’’nti sayambhūñāṇena yathābhūtaṃ abbhaññāya pavedeti, tasmā ‘‘tassa vādo niyyāniko’’ti satthu sāsanamahantataṃ olokeyyāti attho. Yañcettha assa patirūpaṃ, sāmaññaṃ ajjhūpagatassāti, sāmaññaṃ samaṇabhāvaṃ pabbajjaṃ upagatassa kulaputtassa yaṃ ettha sāsane pabbajitabhāve vā patirūpaṃ yuttarūpaṃ sāruppaṃ assa siyā, tampi apalokeyya.
515那么经典里说的“善知识”是什么意思呢?经典里说:“于此,应亲近善友……”等等。在这教法中,“亲近善知识”是适合沙门的行持,这就是经文与主题的连系。对其他诸法也是如此类推。因为依靠善知识,就能断除不善法,修习善法,并保持自身的清净。“受持广大的修学”(sikkhā vipulaṃ samādānaṃ),意思是广大的修学受持,也就是为了达成殊胜的涅槃,而在增上戒等各类修学上精进奉行,这就是它的含义。“恭敬听闻师长”(sussūsā ca garūnaṃ),是指对导师、亲教师等善知识的教诫,生起想听闻、愿意承事服侍的心。这里的“此”(etaṃ),就是指亲近善知识等这些事。
Kiṃ pana tanti āha ‘‘mittaṃ idha ca kalyāṇa’’ntiādi. Imasmiṃ sāsane kalyāṇamittaṃ seviyamānaṃ samaṇassa patirūpanti yojanā. Esa nayo itaresupi. Kalyāṇamittañhi nissāya akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, suddhamattānaṃ pariharati. Sikkhā vipulaṃ samādānanti vipulaṃ sikkhāsamādānaṃ, mahatiyā nibbānāvahāya adhisīlādisikkhāya anuṭṭhānanti attho. Sussūsā ca garūnanti garūnaṃ ācariyupajjhāyādīnaṃ kalyāṇamittānaṃ ovādassa sotukamyatā pāricariyā ca. Etanti kalyāṇamittasevanādi.
516“对佛陀恭敬”(buddhesu sagāravatā):就是对一切知佛陀,以“正自觉者、世尊”这样的忆念,生起尊重与敬重心。“对法如实尊敬”(dhamme apaciti yathābhūtaṃ):就是对圣法如实地尊重、恭敬礼敬。“对僧崇敬”(saṅghe cittīkāro):就是对圣僧伽的恭敬与尊敬。这里的“此”(etaṃ),就是指对三宝的恭敬尊重。
Buddhesu sagāravatāti sabbaññubuddhesu ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti gāravayogo garucittīkāro. Dhamme apaciti yathābhūtanti ariyadhamme yāthāvato apacāyanaṃ ādarena abhipūjanaṃ. Saṅgheti ariyasaṅghe. Cittīkāroti sakkāro sammānanaṃ. Etanti ratanattayagarukaraṇaṃ.
517“具足行与行处”:舍弃了以身语违犯为性的非行,以及为了乞食等而不应去的非行处(如妓院等);具足以身语不违犯为性的行,以及为了乞食等而应去的适当行处。如此,他便具足、圆满了行与行处,即“具足圆满的行与行处”之义。“活命清净”:舍弃了竹施等佛陀所呵责的邪命,在无过失的资具来源中受用,这样的比丘活命便是清净、极清净的,正因清净,故不被智者所指责。“心的安立”:如同在眼等根门面对色等所缘时,不让贪欲等生起,即通过“看只是看”等方式,正确地安立其心。此即:行处成就、活命清净、守护根门——这三项。
Ācāragocare yuttoti kāyikavācasikavītikkamanasaṅkhātaṃ anācāraṃ, piṇḍapātādīnaṃ atthāya upasaṅkamituṃ ayuttaṭṭhānabhūtaṃ vesiyādiagocarañca pahāya kāyikavācasikaavītikkamanasaṅkhātena ācārena piṇḍapātādīnaṃ atthāya upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānabhūtena gocarena ca yutto sampanno, sampannaācāragocaroti attho. Ājīvo sodhitoti veḷudānādiṃ buddhapaṭikuṭṭhaṃ anesanaṃ pahāya anavajjuppāde paccaye sevantassa ājīvo sodhito hoti suvisuddho, sodhitattā eva agārayho viññūhi. Cittassa ca saṇṭhapananti yathā cakkhādidvārehi rūpādiārammaṇesu abhijjhādayo nappavattanti, evaṃ diṭṭhe diṭṭhamattādivasena cittassa sammā ṭhapanaṃ. Etanti ācāragocarasampatti ājīvapārisuddhi indriyesu guttadvāratāti etaṃ tayaṃ.
518“应行戒”:指通过实行而应圆满的戒。“应止戒”:指通过远离、不造作而应圆满的戒。“威仪路令人净信”:能令他人生起净信,以威仪成就为因,依托于威仪路的正知。“增上心的加行”:即于止与观的精勤修习。
Cārittanti caritvā paripūretabbasīlaṃ. Vārittanti viratiyā akaraṇena paripūretabbasīlaṃ. Iriyāpathiyaṃ pasādaniyanti paresaṃ pasādāvahaṃ ākappasampattinimittaṃ iriyāpathanissitaṃ sampajaññaṃ. Adhicitte ca āyogoti samathavipassanāsu anuyogo bhāvanā.
519“林野的”:指的是属于森林的住处。“边远的”:指的是寂静、偏僻的。
Āraññakānīti araññe pariyāpannāni. Pantānīti vivittāni.
520“戒”:指四种遍清净戒。下文是分别解说,此处是总说。“多闻”:即多闻的状态。因为多闻对修行有极大助益,在觉支善巧、无上清凉、增上心相应等修学中,对于偏重如理简择的修行者,止与观的修习才能圆满成就。“诸法如实简择”:即对色法和无色法,从它们各自无误的相(自相)和共同的相(共相)来加以审视考察。以此宣说了增上慧的法观。“谛现观”:即对苦等圣谛,通过遍知现观等方式来通达。
Sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Heṭṭhā hi bhinditvā vuttaṃ, idha abhinditvā vadati. Bāhusaccanti bahussutabhāvo. So hi bhāvanānuyogassa bahukāro, bojjhaṅgakosallaanuttarasītibhāvaadhicittayuttatādīsu sammā pavicayabahulassa samathavipassanānuyogo sampajjati. Dhammānaṃ pavicayo yathābhūtanti rūpārūpadhammānaṃ aviparītasalakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca parivīmaṃsā. Iminā adhipaññādhammavipassanamāha. Saccānaṃ abhisamayoti dukkhādīnaṃ ariyasaccānaṃ pariññābhisamayādivasena paṭivedho.
521为了说明这种谛现观如何产生,而说了“应修习”等文句。其中,“应修习无常想”:通过“一切行无常”等不分别的方式,或者通过“任何色,无论过去、未来、现在”等分别的方式,在一切行中修习无常想,即令其生起并增长。“无我想”:同样应修习“一切法无我”而生起的无我想。其余各想也以此类推。“不净想”:即对于这个业生身,或者对于一切三界的诸行,因为漏出烦恼等不净,而修习“不净”的想。应知此不净想是以苦想为伴随的,因此这里实际上也包含了苦想。“于世间无喜乐”:即对一切世间三界的诸行,修习无喜乐想。以此宣说了过患随观与厌离随观。
Svāyaṃ saccābhisamayo yathā hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘bhāveyyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha bhāveyya ca aniccanti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277) avibhāgato ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’ntiādinā (vibha. 2; saṃ. ni. 3.49) vibhāgato vā sabbasaṅkhāresu aniccasaññaṃ bhāveyya uppādeyya ceva vaḍḍheyya cāti attho. Anattasaññanti, ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti pavattaṃ anattasaññañca bhāveyyāti yojanā. Evaṃ sesesupi. Asubhasaññanti, karajakāye sabbasmimpi vā tebhūmakasaṅkhāre kilesāsucipaggharaṇato ‘‘asubhā’’ti pavattasaññaṃ. Dukkhasaññāparivārā hi ayaṃ, eteneva cettha dukkhasaññāpi gahitāti veditabbaṃ. Lokamhi ca anabhiratinti sabbaloke tebhūmakesu saṅkhāresu anābhiratisaññaṃ. Etena ādīnavānupassanaṃ nibbidānupassanañca vadati.
522如此,致力于修习观的人,为了策励他进一步精进,而说了“应修习觉支等”的偈颂。它的意思是:觉支,因为是觉悟的因——即念等七种法的集合;或者因为是觉悟者的组成部分,故称为觉支,指念等诸法。应修习这些:即念等七觉支,欲等四神足,信等五根,信等五力,以及正见等八支圣道。偈颂中的“及”字还含摄了四念处和四正勤。因此,应修习一切三十七种菩提分法,令它们生起并增长。其中,在证得初道时的生起,和在更高道位时的增长,这就是比丘作为沙门所应做的适当修持。
Evaṃ pana vipassanābhāvanaṃ anuyutto taṃ ussukkāpento ime dhamme vaḍḍheyyāti dassento ‘‘bhāveyya ca bojjhaṅge’’ti gāthamāha. Tassattho – bodhiyā satiādisattavidhadhammasāmaggiyā, bodhissa vā taṃsamaṅgino puggalassa aṅgāti bojjhaṅgā, satiādayo dhammā. Te satiādike sattabojjhaṅge, chandaādīni cattāri iddhipādāni, saddhādīni pañcindriyāni, saddhādīniyeva pañca balāni, sammādiṭṭhiādīnaṃ vasena aṭṭhaṅgaariyamaggañca. Ca-saddena satipaṭṭhānāni sammappadhānāni ca gahitānīti sabbepi sattatiṃsappabhede bodhipakkhiyadhamme bhāveyya uppādeyya ceva vaḍḍheyya ca. Tattha yadetesaṃ paṭhamamaggakkhaṇe uppādanaṃ, uparimaggakkhaṇe ca vaḍḍhanaṃ, etaṃ samaṇassa bhikkhuno sāruppanti.
523就这样,当修行者修习三十七菩提分法时,如同依修习现观而现观道谛,也依断除现观而现观集谛,依作证现观而现观灭谛。为了说明这个道理,最后说出了「应断爱」等偈颂。在这里,「应断爱」的意思是:应当用圣道毫无剩余地彻底断除欲爱等一切种类的爱。「牟尼」一词,指的是智;因为具足这种智,所以称为牟尼。「应破除有根本的诸漏」的意思是:应当破除、断尽以欲贪随眠等为根本的欲漏等一切漏。「应离系而住」的意思是:由于一切烦恼已这样完全断尽,于一切处都已解脱,证得了舍离一切依、达到灭、即涅槃的境界,并安住其中。这里的“此”(etaṃ),指的是这种安住;意思是这种安住,正是沙门——已息灭诸恶的比丘——所适合的、相称的。
Evaṃ bodhipakkhiyasattatiṃsadhamme bhāvento yathā maggasaccaṃ bhāvanābhisamayavasena abhisameti, evaṃ samudayasaccaṃ pahānābhisamayavasena, nirodhasaccaṃ sacchikiriyābhisamayavasena abhisametīti dassento ‘‘taṇhaṃ pajaheyyā’’ti osānagāthamāha. Tattha taṇhaṃ pajaheyyāti, kāmataṇhādipabhedaṃ sabbaṃ taṇhaṃ ariyamaggena anavasesato samucchindeyya, monaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena samannāgatattā muni. Samūlake āsave padāleyyāti kāmarāgānusayādisamūlake kāmāsavādike sabbepi āsave bhindeyya samucchindeyya. Vihareyya vippamuttoti evaṃ sabbaso kilesānaṃ pahīnattā sabbadhi vimutto sabbūpadhipaṭinissaggaṃ nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikatvā vihareyya. Etanti yadetaṃ viharaṇaṃ, etaṃ samaṇassa samitapāpassa bhikkhuno patirūpaṃ sāruppanti attho.
524就这样,长老通过赞叹沙门相称的修行,显明了佛教教法的导出生起,以及相反的,外道宗派的非导出生起。听闻了这些,那些婆罗门大家主对教法生起了清净信心,安住于归依三宝等之中。
Evaṃ thero samaṇasāruppapaṭipattikittanamukhena sāsanassa niyyānikabhāvaṃ tabbilomato bāhirakasamayassa aniyyānikatañca vibhāvesi. Taṃ sutvā te brāhmaṇamahāsālā sāsane abhippasannā saraṇādīsu patiṭṭhahiṃsu.
539《阿波罗乔达摩长老偈颂注释》结束。
(Apara)-gotamattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
540《十集注疏》完毕。
Dasakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.