5. 彼岸品义注
1第五品 彼岸道品
5. Pārāyanavaggo
2序偈的注释
Vatthugāthāvaṇṇanā
983983.「从可爱的憍萨罗都城」是《彼岸道品》的序偈。这些偈颂的缘起是这样的——据说在过去，波罗奈城有一位木匠，他在自己的师门中独一无二。他有十六位弟子，每一位弟子各有一千位学童。就这样，这总共一万六千零十七位师徒，全都依靠波罗奈城过活。他们去山边砍伐树木，当场在那里完成各种不同楼阁的构造，再扎成木筏，顺着恒河运到波罗奈城。如果国王有需要，就为国王建造一层……乃至七层的殿堂而奉献给他。如果国王不需要，就卖给其他人，用来养活妻儿。后来有一天，老师心里这样想：『光靠木匠手艺不可能长久维持生计，因为这工作等到年老体衰时实在太难做了。』他便把弟子们叫来，说：『孩子们，你们去取优昙钵罗树之类材质较软的树木来。』他们回答：『好的』，就取来了。老师用这些木材做了一只木鸟，自己钻进木鸟的内部，给机关上了弦。那只木鸟就像金翅鸟王一样腾空而起，飞过天空，在树林上方飞行，最后降落在弟子们面前。这时老师对弟子们说：『孩子们，如果能制造这样的木制飞行器，就能征服整个阎浮提洲的王国。你们啊，孩子们，也去做这种飞行器，夺取王国来生活吧。靠木匠手艺过日子是苦的。』他们照着做了之后，就向老师报告。于是老师问他们：『孩子们，我们要夺取哪一个王国呢？』『波罗奈王国，老师。』『算了，孩子们，我不喜欢这个。因为就算我们夺取了它，也摆脱不了“木匠王”、“木匠副王”这类木匠的称呼。阎浮提洲很大，我们去别的地方吧。』
983.Kosalānaṃpurā rammāti pārāyanavaggassa vatthugāthā. Tāsaṃ uppatti – atīte kira bārāṇasivāsī eko rukkhavaḍḍhakī sake ācariyake adutiyo, tassa soḷasa sissā, ekamekassa sahassaṃ antevāsikā. Evaṃ te sattarasādhikasoḷasasahassā ācariyantevāsino sabbepi bārāṇasiṃ upanissāya jīvikaṃ kappentā pabbatasamīpaṃ gantvā rukkhe gahetvā tattheva nānāpāsādavikatiyo niṭṭhāpetvā kullaṃ bandhitvā gaṅgāya bārāṇasiṃ ānetvā sace rājā atthiko hoti, rañño, ekabhūmikaṃ vā…pe… sattabhūmikaṃ vā pāsādaṃ yojetvā denti. No ce, aññesampi vikiṇitvā puttadāraṃ posenti. Atha nesaṃ ekadivasaṃ ācariyo ‘‘na sakkā vaḍḍhakikammena niccaṃ jīvikaṃ kappetuṃ, dukkarañhi jarākāle etaṃ kamma’’nti cintetvā antevāsike āmantesi – ‘‘tātā, udumbarādayo, appasārarukkhe ānethā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā ānayiṃsu. So tehi kaṭṭhasakuṇaṃ katvā tassa abbhantaraṃ pavisitvā yantaṃ pūresi. Kaṭṭhasakuṇo supaṇṇarājā viya ākāsaṃ laṅghitvā vanassa upari caritvā antevāsīnaṃ purato oruhi. Atha ācariyo sisse āha – ‘‘tātā, īdisāni kaṭṭhavāhanāni katvā sakkā sakalajambudīpe rajjaṃ gahetuṃ, tumhepi, tātā, etāni karotha, rajjaṃ gahetvā jīvissāma, dukkhaṃ vaḍḍhakisippena jīvitu’’nti. Te tathā katvā ācariyassa paṭivedesuṃ. Tato ne ācariyo āha – ‘‘katamaṃ, tātā, rajjaṃ gaṇhāmā’’ti? ‘‘Bārāṇasirajjaṃ ācariyā’’ti. ‘‘Alaṃ, tātā, mā etaṃ rucci, mayañhi taṃ gahetvāpi ‘vaḍḍhakirājā vaḍḍhakiyuvarājā’ti vaḍḍhakivādā na muccissāma, mahanto jambudīpo, aññattha gacchāmā’’ti.
2于是，他们带着妻子儿女一同登上了木制飞行器，全副武装，朝着雪山方向飞去。进入雪山中的某座城市后，径直降落在国王的住所。他们在那里夺取了王国，并为老师举行了灌顶仪式，推举他为国王。他因此被称为「木飞王」而广为人知。那座城市因为被他所夺取，也得到了「木飞城」的名字，乃至整个国土也是如此。木飞王是一位依法而行的王，副王以及被安置在大臣之位的十六位弟子也同样都是守法的。那个国家被国王以四种摄事所摄受，变得极其富裕、繁荣，而且没有任何灾祸。城镇居民与乡民都非常爱戴国王和王室成员，他们说：『我们得到了一位极好的王，王室成员也极好。』
Tato saputtadārā kaṭṭhavāhanāni , abhiruhitvā sajjāvudhā hutvā himavantābhimukhā gantvā himavati aññataraṃ nagaraṃ pavisitvā rañño nivesaneyeva paccuṭṭhahaṃsu. Te tattha rajjaṃ gahetvā ācariyaṃ rajje abhisiñciṃsu. So ‘‘kaṭṭhavāhano rājā’’ti pākaṭo ahosi. Tampi nagaraṃ tena gahitattā ‘‘kaṭṭhavāhananagara’’ntveva nāmaṃ labhi, tathā sakalaraṭṭhampi . Kaṭṭhavāhano rājā dhammiko ahosi, tathā yuvarājā amaccaṭṭhānesu ca ṭhapitā soḷasa sissā. Taṃ raṭṭhaṃ raññā catūhi saṅgahavatthūhi saṅgayhamānaṃ ativiya iddhaṃ phītaṃ nirupaddavañca ahosi. Nāgarā jānapadā rājānañca rājaparisañca ativiya mamāyiṃsu ‘‘bhaddako no rājā laddho, bhaddikā rājaparisā’’ti.
3后来有一天，从中部地区来的商人带着货物和礼物来到木飞城，并拜见了国王。国王问他们：『你们从哪里来？』他们回答了一切，说：『从波罗奈城来，陛下。』国王在那里询问了那边所有的情况后，说：『请你们让我和你们的国王结为朋友吧。』他们答应了：『好的。』国王给了他们旅费，到了他们要离开的时候，又非常殷勤地嘱咐了一番，然后送他们离开。他们回到波罗奈城后，便禀报给那里的国王。国王命令击鼓宣布：『从今以后，对从木飞国来的商人免除关税。』并说：『愿木飞王成为我的朋友。』两人就这样成了未见过面的朋友。木飞王也在自己的城里命人击鼓宣布：『从今以后，对从波罗奈城来的商人免除关税，并且应当给他们旅费。』这之后，波罗奈王写信给木飞王，说：『如果在你的国土上出现了任何值得看或值得听的稀有之事，也请让我得以见闻。』木飞王也同样回信给他。就这样，他们彼此定了约定而相处。有一次，木飞王那里出现了一些价值极高、质地极其柔软的毯子，色泽就像初升太阳的光芒。国王看到这些毯子后想：『我要送给我的朋友。』他就让象牙匠雕刻了八个象牙匣，把那些毯子放进匣子里，又让漆艺师在外面做成漆球的模样，把八枚漆球放在一个盒子里，再用布包好，盖上国王的印信加封，然后派遣大臣送去，交代说：『交给波罗奈王。』并附上一封书信，上面写着：『这件礼物应当在城中央，由大臣们环绕观看。』
Athekadivasaṃ majjhimadesato vāṇijā bhaṇḍaṃ gahetvā kaṭṭhavāhananagaraṃ āgamaṃsu paṇṇākārañca gahetvā rājānaṃ passiṃsu. Rājā ‘‘kuto āgatatthā’’ti sabbaṃ pucchi. ‘‘Bārāṇasito devā’’ti. So tattha sabbaṃ pavattiṃ pucchitvā – ‘‘tumhākaṃ raññā saddhiṃ mama mittabhāvaṃ karothā’’ti āha. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchiṃsu. So tesaṃ paribbayaṃ datvā gamanakāle sampatte puna ādarena vatvā vissajjesi. Te bārāṇasiṃ gantvā tassa rañño ārocesuṃ. Rājā ‘‘kaṭṭhavāhanaraṭṭhā āgatānaṃ vāṇijakānaṃ ajjatagge suṅkaṃ muñcāmī’’ti bheriṃ carāpetvā ‘‘atthu me kaṭṭhavāhano mitto’’ti dvepi adiṭṭhamittā ahesuṃ. Kaṭṭhavāhanopi ca sakanagare bheriṃ carāpesi – ‘‘ajjatagge bārāṇasito āgatānaṃ vāṇijakānaṃ suṅkaṃ muñcāmi, paribbayo ca nesaṃ dātabbo’’ti. Tato bārāṇasirājā kaṭṭhavāhanassa lekhaṃ pesesi ‘‘sace tasmiṃ janapade daṭṭhuṃ vā sotuṃ vā araharūpaṃ kiñci acchariyaṃ uppajjati, amhepi dakkhāpetu ca sāvetu cā’’ti. Sopissa tatheva paṭilekhaṃ pesesi. Evaṃ tesaṃ katikaṃ katvā vasantānaṃ kadāci kaṭṭhavāhanassa atimahagghā accantasukhumā kambalā uppajjiṃsu bālasūriyarasmisadisā vaṇṇena. Te disvā rājā ‘‘mama sahāyassa pesemī’’ti dantakārehi aṭṭha dantakaraṇḍake likhāpetvā tesu karaṇḍakesu te kambale pakkhipitvā lākhācariyehi bahi lākhāgoḷakasadise kārāpetvā aṭṭhapi lākhāgoḷake samugge pakkhipitvā vatthena veṭhetvā rājamuddikāya lañchetvā ‘‘bārāṇasirañño dethā’’ti amacce pesesi. Lekhañca adāsi ‘‘ayaṃ paṇṇākāro nagaramajjhe amaccaparivutena pekkhitabbo’’ti.
4他们前去把礼物交给了波罗奈王。王读了信，召集大臣，在城中央的王廷广场上，打破封印，去掉包装，打开盒子，看到八枚漆球后，心想：‘我的朋友送给我漆球，就像给玩漆球的小孩一样，把漆球送给我。’他沮丧起来，把一枚漆球摔在自己正坐着的座位上。漆皮立刻脱落，象牙匣打开裂成两半。他看到里面的毯子后，又把其他的也打开，所有情况都是如此。每一张毯子长十六肘，宽八肘。当毯子被铺展开时，王廷广场仿佛被阳光照亮一般。大众见了，纷纷弹指，激动得挥舞起衣服，满心欢喜地说：‘我们国王那位未曾谋面的朋友木飞王，送来了这样的礼物，结交这样的朋友真是值得。’王召来估价师，为每一张毯子估价，结果全都价值大到无法估量。王于是想：‘后送礼的人，理应送出比先前收到的礼更殊胜的东西。我的朋友送来了无价的礼物，我又该送什么给我的朋友呢？’而就在那时候，迦叶世尊已经出现在世间，正住在波罗奈城。国王那时心里生起这样的念头：‘除了三衣之宝外，再没有别的更殊胜的宝物了。好吧，那我就把三衣之宝已经出现在世间的消息，送给我这位朋友吧。’于是他——
Te gantvā bārāṇasirañño adaṃsu. So lekhaṃ vācetvā amacce sannipātetvā nagaramajjhe rājaṅgaṇe lañchanaṃ bhinditvā paliveṭhanaṃ apanetvā samuggaṃ vivaritvā aṭṭha lākhāgoḷake disvā ‘‘mama sahāyo lākhāgoḷakehi kīḷanakabālakānaṃ viya mayhaṃ lākhāgoḷake pesesī’’ti maṅku hutvā ekaṃ lākhāgoḷakaṃ attano nisinnāsane pahari. Tāvadeva lākhā paripati, dantakaraṇḍako vivaraṃ datvā dvebhāgo ahosi. So abbhantare kambalaṃ disvā itarepi vivari sabbattha tatheva ahosi. Ekameko kambalo dīghato soḷasahattho vitthārato aṭṭhahattho. Pasārite kambale rājaṅgaṇaṃ sūriyappabhāya obhāsitamiva ahosi. Taṃ disvā mahājano aṅguliyo vidhuni, celukkhepañca akāsi, ‘‘amhākaṃ rañño adiṭṭhasahāyo kaṭṭhavāhanarājā evarūpaṃ paṇṇākāraṃ pesesi, yuttaṃ evarūpaṃ mittaṃ kātu’’nti attamano ahosi. Rājā vohārike pakkosāpetvā ekamekaṃ kambalaṃ agghāpesi, sabbepi anagghā ahesuṃ. Tato cintesi – ‘‘pacchā pesentena paṭhamaṃ pesitapaṇṇākārato atirekaṃ pesetuṃ vaṭṭati, sahāyena ca me anaggho paṇṇākāro pesito, kiṃ nu, kho, ahaṃ sahāyassa peseyya’’nti? Tena ca samayena kassapo bhagavā uppajjitvā bārāṇasiyaṃ viharati. Atha rañño etadahosi – ‘‘vatthuttayaratanato aññaṃ uttamaratanaṃ natthi, handāhaṃ vatthuttayaratanassa uppannabhāvaṃ sahāyassa pesemī’’ti. So –
5「佛陀已经出现在世间，为了利益一切众生；」
‘‘Buddho loke samuppanno, hitāya sabbapāṇinaṃ;
6「法已经出现在世间，为了安乐一切众生；」
Dhammo loke samuppanno, sukhāya sabbapāṇinaṃ;
7僧已经出现在世间，是无上的福田。
Saṅgho loke samuppanno, puññakkhettaṃ anuttara’’nti. –
8他将这首偈颂，连同从凡夫直到阿罗汉果的一位比丘的修行方法，用天然朱砂书写在金箔上，装进七宝制成的盒子。然后再把这个盒子装入摩尼宝盒，摩尼宝盒装入摩娑罗羯罗摩宝盒，摩娑罗羯罗摩宝盒装入红宝石盒，红宝石盒装入金盒，金盒装入银盒，银盒装入象牙盒，象牙盒装入檀木盒，再将檀木盒装入箧中。箧用布包裹好，加上封条。然后，他命人准备一头正值壮年的优良大象，给它装饰上金幢、金饰，覆盖上金网，在象背上铺设一个座位，把箧安置在座上。撑起白色伞盖，用种种香、花等作供养，又命令所有的乐师和歌者齐声唱诵百首赞歌。就这样，他亲自护送，将道路装饰得庄严，一直引领到他自己国境的边界。到了那里，他又停下来，派遣使者将礼物送给邻近的诸位国王，并说：‘应当这样恭敬地传递这份礼物。’那些国王听闻此事后，纷纷前来迎接，一直护送到持薪国的国境。
Imaṃ gāthaṃ, yāva arahattaṃ, tāva ekabhikkhussa paṭipattiñca suvaṇṇapaṭṭe jātihiṅgulakena likhāpetvā sattaratanamaye samugge pakkhipitvā taṃ samuggaṃ maṇimaye samugge, maṇimayaṃ masāragallamaye, masāragallamayaṃ lohitaṅgamaye, lohitaṅgamayaṃ, suvaṇṇamaye, suvaṇṇamayaṃ rajatamaye, rajatamayaṃ dantamaye, dantamayaṃ sāramaye, sāramayaṃ samuggaṃ peḷāya pakkhipitvā peḷaṃ dussena veṭhetvā lañchetvā mattavaravāraṇaṃ sovaṇṇaddhajaṃ sovaṇṇālaṅkāra hemajālasañchannaṃ kāretvā tassupari pallaṅkaṃ paññāpetvā pallaṅke peḷaṃ āropetvā setacchattena dhāriyamānena sabbagandhapupphādīhi pūjāya kariyamānāya sabbatāḷāvacarehi thutisatāni gāyamānehi yāva attano rajjasīmā, tāva maggaṃ alaṅkārāpetvā sayameva nesi. Tatra ca ṭhatvā sāmantarājūnaṃ paṇṇākāraṃ pesesi – ‘‘evaṃ sakkarontehi ayaṃ paṇṇākāro pesetabbo’’ti . Taṃ sutvā te te rājāno paṭimaggaṃ āgantvā yāva kaṭṭhavāhanassa rajjasīmā, tāva nayiṃsu.
9持薪王听闻后，也亲自前来迎接，同样以种种方式作供养，进入城里，召集大臣和市民。在王宫广场上，他除去包裹的布，打开箧，看到箧中的盒子，然后依次打开所有的盒子，看到了金板上的文字。他心想：‘我的朋友送来了这历经百千万劫都极难得到的珍贵赠礼。’心中充满欢喜，又想：‘我们以前从未听闻过的消息：“佛陀出现于世了。”我何不前去拜见佛陀，听闻正法呢？’于是对大臣们说：‘听说佛陀、法、僧三宝已经出现于世，你们觉得该怎么办？’大臣们回答：‘大王，您就留在这里，我们去了解情况。’
Kaṭṭhavāhanopi sutvā paṭimaggaṃ āgantvā tatheva pūjento nagaraṃ pavesetvā amacce ca nāgare ca sannipātāpetvā rājaṅgaṇe paliveṭhanadussaṃ apanetvā peḷaṃ vivaritvā peḷāya samuggaṃ passitvā anupubbena sabbasamugge vivaritvā suvaṇṇapaṭṭe lekhaṃ passitvā ‘‘kappasatasahassehi atidullabhaṃ mama sahāyo paṇṇākāraratanaṃ pesesī’’ti attamano hutvā ‘‘asutapubbaṃ vata suṇimhā ‘buddho loke uppanno’ti, yaṃnūnāhaṃ gantvā buddhañca passeyyaṃ dhammañca suṇeyya’’nti cintetvā amacce āmantesi – ‘‘buddhadhammasaṅgharatanāni kira loke uppannāni, kiṃ kātabbaṃ maññathā’’ti . Te āhaṃsu – ‘‘idheva tumhe, mahārāja, hotha, mayaṃ gantvā pavattiṃ jānissāmā’’ti.
10随后，十六位各有千六百随从的大臣向国王顶礼后，说道：‘如果佛陀已出现于世，那我们就再无相见之日；如果尚未出现，我们还会回来。’说完便出发了。国王的外甥随后也向国王顶礼，说：‘我也要去。’国王说：‘孩子，你到那边探明佛陀是否出现后，再回来向我报告。’他答应说‘好的’，便也跟着出发了。他们所有人一路前行，每处都只住宿一夜，最终到达了波罗奈。然而，还没等他们到达，世尊就已经般涅槃了。他们在整个寺院里四处寻找，问：‘谁是佛陀？佛陀在哪里？’见到世尊的亲传弟子便上前询问。弟子们告诉他们：‘佛陀已经般涅槃了。’他们悲痛地哀叹：‘哎呀！我们从那么远的地方赶来，竟然连一面都没能见到！’接着又问：‘尊者，世尊有没有留下什么教导？’弟子答道：‘有的，居士们，应当归依三宝，受持五戒，奉行具足八支的布萨，应当布施，应当出家。’他们听后，除了那位外甥大臣之外，全都出家了。外甥则带着受用遗物，朝着持薪王的国境折返。所谓受用遗物，指的是菩提树、叶、衣等物品。而他则带上了世尊的法器、一位持法长老和一位持律长老，一路前行，逐渐回到城中。他向国王报告说：‘佛陀已经出现于世，并且已经般涅槃了。’并转述了世尊的教导。国王便前去拜访那位长老，听闻正法后，建造了寺院，安立了塔庙，种下了菩提树，归依了三宝，稳固地受持五常戒，奉行八支布施，广行布施等等。在他尽形寿后，往生到了欲界天。那一千六百位出家人，也在凡夫命终之后，都成为了那位国王的眷属。
Tato soḷasasahassaparivārā soḷasa amaccā rājānaṃ abhivādetvā ‘‘yadi buddho loke uppanno puna dassanaṃ natthi, yadi na uppanno, āgamissāmā’’ti niggatā. Rañño pana bhāgineyyo pacchā rājānaṃ vanditvā ‘‘ahampi gacchāmī’’ti āha. Tāta, tvaṃ tattha buddhuppādaṃ ñatvā puna āgantvā mama ārocehīti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā agamāsi. Te sabbepi sabbattha ekarattivāsena gantvā bārāṇasiṃ pattā. Asampattesveva ca tesu bhagavā parinibbāyi. Te ‘‘ko buddho, kuhiṃ buddho’’ti sakalavihāraṃ āhiṇḍantā sammukhasāvake disvā pucchiṃsu. Te nesaṃ ‘‘buddho parinibbuto’’ti ācikkhiṃsu. Te ‘‘aho dūraddhānaṃ āgantvā dassanamattampi na labhimhā’’ti paridevamānā ‘‘kiṃ, bhante, koci bhagavatā dinnaovādo atthī’’ti pucchiṃsu. Āma, upāsakā atthi, saraṇattaye patiṭṭhātabbaṃ, pañcasīlāni samādātabbāni, aṭṭhaṅgasamannāgato uposatho upavasitabbo, dānaṃ dātabbaṃ, pabbajitabbanti. Te sutvā taṃ bhāgineyyaṃ amaccaṃ ṭhapetvā sabbe pabbajiṃsu. Bhāgineyyo paribhogadhātuṃ gahetvā kaṭṭhavāhanaraṭṭhābhimukho pakkāmi. Paribhogadhātu nāma bodhirukkhapattacīvarādīni. Ayaṃ pana bhagavato dhammakaraṇaṃ dhammadharaṃ vinayadharamekaṃ therañca gahetvā pakkāmi, anupubbena ca nagaraṃ gantvā ‘‘buddho loke uppanno ca parinibbutto cā’’ti rañño ārocetvā bhagavatā dinnovādaṃ ācikkhi. Rājā theraṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā vihāraṃ kārāpetvā cetiyaṃ patiṭṭhāpetvā bodhirukkhaṃ ropetvā saraṇattaye pañcasu ca niccasīlesu patiṭṭhāya aṭṭhaṅgupetaṃ uposathaṃ upavasanto dānādīni dento yāvatāyukaṃ ṭhatvā kāmāvacaradevaloke nibbatti. Tepi soḷasasahassā pabbajitvā puthujjanakālakiriyaṃ katvā tasseva rañño parivārā sampajjiṃsu.
11他们在天界度过一尊佛的间隔期之后，在我们的世尊尚未出现于世时，便从天界逝去。他们的老师投生为波斯匿王的父亲的一位国师的儿子，起名为‘巴婆利’。他具足三种大人相，精通三部吠陀，在父亲去世后，便继任了国师的职位。其余那一万六千多人也都在舍卫城的婆罗门家族中投生。其中十六位首座弟子在巴婆利跟前学习技艺，而剩下的一万六千人则跟随这些首座弟子学习。就这样，他们所有人又重新聚集在了一起。大憍萨罗王去世后，众人为波斯匿灌顶，让他登上了王位。巴婆利也成为了他的国师。国王把父亲留给他的以及其它的财物都赐给了巴婆利，因为他在年幼时，就曾在巴婆利跟前学习技艺。后来，巴婆利向国王禀告说：‘大王，我想要出家了。’国王说：‘老师，有您在，就像我的父王还活着一样，请您不要出家。’巴婆利说：‘够了，大王，我还是要出家。’国王无法劝阻，便恳求道：‘那么，请您在早晚都能让我见到您的地方——就在王苑中出家吧。’于是，老师便带着那一万六千名随从和十六位弟子，一同出家作了苦行者，住在王苑里。国王用四种资具供养他们，并早晚前去侍奉。
Te ekaṃ buddhantaraṃ devaloke khepetvā amhākaṃ bhagavati anuppanneyeva devalokato cavitvā ācariyo pasenadirañño pitu purohitassa putto jāto nāmena ‘‘bāvarī’’ti, tīhi mahāpurisalakkhaṇehi samannāgato tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū, pituno ca accayena purohitaṭṭhāne aṭṭhāsi. Avasesāpi soḷasādhikasoḷasasahassā tattheva sāvatthiyā brāhmaṇakule nibbattā. Tesu soḷasa jeṭṭhantevāsino bāvarissa santike sippaṃ uggahesuṃ, itare soḷasasahassā tesaṃyeva santiketi evaṃ te punapi sabbe samāgacchiṃsu. Mahākosalarājāpi kālamakāsi, tato pasenadiṃ rajje abhisiñciṃsu. Bāvarī tassāpi purohito ahosi. Rājā pitarā dinnañca aññañca bhogaṃ bāvarissa adāsi. So hi daharakāle tasseva santike sippaṃ uggahesi. Tato bāvarī rañño ārocesi – ‘‘pabbajissāmahaṃ, mahārājā’’ti. ‘‘Ācariya, tumhesu ṭhitesu mama pitā ṭhito viya hoti, mā pabbajitthā’’ti. ‘‘Alaṃ, mahārāja, pabbajissāmī’’ti. Rājā vāretuṃ asakkonto ‘‘sāyaṃ pātaṃ mama dassanaṭṭhāne rājuyyāne pabbajathā’’ti yāci. Ācariyo soḷasasahassaparivārehi soḷasahi sissehi saddhiṃ tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā rājuyyāne vasi, rājā catūhi paccayehi upaṭṭhahati. Sāyaṃ pātañcassa upaṭṭhānaṃ gacchati.
12后来有一天，弟子们对老师说：‘住在城市附近是个很大的障碍，老师，请您前往人迹罕至的地方。住在偏僻的坐卧处，对出家人来说大有好处。’老师答应说‘好的’，并去禀告国王。国王再三劝阻也未能成功，便赐予了二十万金钱，并命令两位大臣：‘这些仙众想到哪里居住，你们就在那里为他们建造庵舍，提供给他们。’于是，老师在一万六千位结发外道的围绕下，由大臣们相助，从北方地区向着南方地区行进。后来，具寿阿难在结集的时候，为了敷演《彼岸道品》的缘起，宣说了下面这些偈颂。
Athekadivasaṃ antevāsino ācariyaṃ āhaṃsu – ‘‘nagarasamīpe vāso nāma mahāpalibodho, vijanasampātaṃ ācariya okāsaṃ gacchāma, pantasenāsanavāso nāma bahūpakāro pabbajitāna’’nti. Ācariyo ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā rañño ārocesi. Rājā tikkhattuṃ vāretvā vāretuṃ asakkonto dvesatasahassāni kahāpaṇāni datvā dve amacce āṇāpesi ‘‘yattha isigaṇo vāsaṃ icchati, tattha assamaṃ katvā dethā’’ti. Tato ācariyo soḷasādhikasoḷasasahassajaṭilaparivuto amaccehi anuggahamāno uttarajanapadā dakkhiṇajanapadābhimukho agamāsi. Tamatthaṃ gahetvā āyasmā ānando saṅgītikāle pārāyanavaggassa nidānaṃ āropento imā gāthāyo abhāsi.
13这里，‘从憍萨罗人的城’指的是憍萨罗国的都城，也就是舍卫城。‘无所’的意思是无所有的状态，也就是远离各种拥有物和资具的意思。
Tattha kosalānaṃ purāti kosalaraṭṭhassa nagarā, sāvatthitoti vuttaṃ hoti. Ākiñcaññanti akiñcanabhāvaṃ, pariggahūpakaraṇavivekanti vuttaṃ hoti.
984‘在阿湿波与阿罗迦的领土附近’（So assakassa visaye, aḷakassa samāsane）——这位婆罗门处在阿湿波王和阿罗迦王两人的领土附近，即靠近两国的边境，意思是两国领土的中间地带。‘在瞿陀婆利河畔’——即瞿陀婆利河的岸边。在那里，瞿陀婆利河分成两道，形成一个方圆三由旬的河中岛，岛上长满了毕钵罗林，就是从前的萨罗邦伽等仙人们居住过的地方。据说他看到那地方后，就对大臣们说：‘这是过去沙门们住过的地方，很适合出家人居住。’大臣们为了获得那片土地，给了阿湿波王十万金，给了阿罗迦王十万金。两位国王便把那一带以及另外大约两由旬的地方，总共大约五由旬的区域都赐给了他们。据说这片区域原本就处在两国的边界之间。大臣们便在那里建造了庵舍，又从舍卫城运来了其他财物，安置好了托钵的村庄后才离开。‘以残食及果实’——意思是依靠捡拾落穗的行持以及树林中的根果来维持生活。因此说：‘依靠他，出现了一个广大的村落。’
984.So assakassa visaye, aḷakassa samāsaneti so brāhmaṇo assakassa ca aḷakassa cāti dvinnampi rājūnaṃ samāsanne visaye āsanne raṭṭhe, dvinnampi raṭṭhānaṃ majjheti adhippāyo. Godhāvarī kūleti godhāvariyā nadiyā kūle. Yattha godhāvarī dvidhā bhijjitvā tiyojanappamāṇaṃ antaradīpamakāsi sabbaṃ kapiṭṭhavanasañchannaṃ, yattha pubbesarabhaṅgādayo vasiṃsu, tasmiṃ deseti adhippāyo. So kira taṃ padesaṃ disvā ‘‘ayaṃ pubbasamaṇālayo pabbajitasāruppa’’nti amaccānaṃ nivedesi. Amaccā bhūmiggahaṇatthaṃ assakarañño satasahassaṃ, aḷakarañño satasahassaṃ adaṃsu. Te tañca padesaṃ aññañca dviyojanamattanti sabbampi pañcayojanamattaṃ padesaṃ adaṃsu. Tesaṃ kira rajjasīmantare so padeso hoti. Amaccā tattha assamaṃ kāretvā sāvatthito ca aññampi dhanaṃ āharāpetvā gocaragāmaṃ nivesetvā agamaṃsu. Uñchena ca phalena cāti uñchācariyāya ca vanamūlaphalena ca. Tasmā vuttaṃ ‘‘tasseva upanissāya, gāmo ca vipulo ahū’’ti.
985这里的‘依于彼’（tassā）是指依靠那瞿陀婆利河岸，或者指那位婆罗门；这里用属格表示受用的意思，也就是‘以它为所依’。‘以由此产生的收入，而行大祭’（Tato jātena āyena, mahāyaññamakappayī）的意思是：在那个村子里，通过耕作等方式产生了十万金的收入，家人带着这些收入前去见阿湿波王，说：‘请大王享用这些收入。’国王说：‘我不享用，你们拿去献给老师吧。’老师自己也不享用，而用它来操办布施的祭供。这样，他一年又一年地施舍。
985. Tattha tassāti tassa godhāvarīkūlassa, tassa vā brāhmaṇassa upayogatthe cetaṃ sāmivacanaṃ, taṃ upanissāyāti attho. Tato jātena āyena, mahāyaññamakappayīti tasmiṃ gāme kasikammādinā satasahassaṃ āyo uppajji, taṃ gahetvā kuṭumbikā rañño assakassa santikaṃ agamaṃsu ‘‘sādiyatu devo āya’’nti. So ‘‘nāhaṃ sādiyāmi, ācariyasseva upanethā’’ti āha. Ācariyopi taṃ attano aggahetvā dānayaññaṃ akappayi. Evaṃ so saṃvacchare saṃvacchare dānamadāsi.
986「大祭」（Mahāyañña）这句偈的含义是：他就这样年复一年地举行布施的祭供。有一年，他举办完那次大祭后，从村庄出来，回到了自己的净修林。他走进草堂，坐下，为布施随喜：‘善哉！这布施真的做得很好。’就在他这样回到住处时，另一位婆罗门来了。此人被一位年轻的婆罗门女派遣而来。那女子不愿在家劳作，便说：‘那位婆和利住在瞿陀婆利河畔，年年施舍十万钱。你去向他乞求五百钱，然后给我带一个婢女回来。’
986.Mahāyaññanti gāthāyattho – so evaṃ saṃvacchare saṃvacchare dānayaññaṃ yajanto ekasmiṃ saṃvacchare taṃ mahāyaññaṃ yajitvā tato gāmā nikkhamma puna pāvisi assamaṃ. Paviṭṭho ca paṇṇasālaṃ pavisitvā ‘‘suṭṭhu dinna’’nti dānaṃ anumajjanto nisīdi. Evaṃ tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi taruṇāya brāhmaṇiyā ghare kammaṃ akātukāmāya ‘‘eso, brāhmaṇa, bāvarī godhāvarītīre anusaṃvaccharaṃ satasahassaṃ vissajjeti, gaccha tato pañcasatāni yācitvā dāsiṃ me ānehī’’ti pesito añño āgañchi brāhmaṇoti.
987-8「足尘涂垢」（Ugghaṭṭapādo）是指因为赶路，脚掌磨破了；或者脚跟碰脚跟、脚踝碰脚踝、膝盖碰膝盖，把脚磨伤了。「问难问幸」（Sukhañca kusalaṃ pucchī）意思是询问安乐和善好：‘婆罗门，你是否安乐？是否善好？’
987-8.Ugghaṭṭapādoti maggagamanena ghaṭṭapādatalo, paṇhikāya vā paṇhikaṃ, gopphakena vā gopphakaṃ, jaṇṇukena vā jaṇṇukaṃ āhacca ghaṭṭapādo. Sukhañca kusalaṃ pucchīti sukhañca kusalañca pucchi ‘‘kacci te, brāhmaṇa, sukhaṃ, kacci kusala’’nti.
989-91「请允许」（Anujānāhī）意思是‘请认可、请相信我’。「以七」（Sattadhā）就是指以七种方式。「装饰」（Abhisaṅkharitvā）这里指取来牛粪、树林中的花、香茅草等东西，然后快步走到婆和利的庵舍门前，用牛粪涂抹地面，撒上花朵，铺上草，又用水瓶之水洗了左脚，再往前走大约七步，一边摸着自己的脚底——他就这样弄了一番骗人的把戏。「他说出了可怖的话」（Bheravaṃ so akittayi）意思是说出了令人恐惧的话，也就是诵出了那首偈：‘若向我乞求者……’。「受苦」（Dukkhito）指生起了忧恼。
989-91.Anujānāhīti anumaññāhi saddahāhi. Sattadhāti sattavidhena. Abhisaṅkharitvāti gomayavanapupphakusatiṇādīni ādāya sīghaṃ sīghaṃ bāvarissa assamadvāraṃ gantvā gomayena bhūmiṃ upalimpitvā pupphāni vikiritvā tiṇāni santharitvā vāmapādaṃ kamaṇḍalūdakena dhovitvā sattapādamattaṃ gantvā attano pādatale parāmasanto evarūpaṃ kuhanaṃ katvāti vuttaṃ hoti. Bheravaṃ so akittayīti bhayajanakaṃ vacanaṃ akittayi, ‘‘sace me yācamānassā’’ti imaṃ gāthamabhāsīti adhippāyo. Dukkhitoti domanassajāto.
992-4「Ussussatī」（他倾听）：是指（巴瓦利）想到‘他这话或许会成真吧’，因此很专注地倾听。「Devatā」（天神）：指住在净修林里的天神。「Muddhani muddhapāte vā」（在头上或头破时）：意思是在头上，或者当头部破裂的时候。
992-4.Ussussatīti tassa taṃ vacanaṃ kadāci saccaṃ bhaveyyāti maññamāno sussati . Devatāti assame adhivatthā devatā eva. Muddhani muddhapāte vāti muddhe vā muddhapāte vā.
995-6「Bhotī carahi jānātī」（若您知道）：意思就是‘如果您知道的话’。「Muddhādhipātañca」（及头破）：是指‘以及头破’。「Ñāṇamettha」（我于此有智）：意思是‘我在这里有智’。
995-6.Bhotī carahi jānātīti bhotī ce jānāti. Muddhādhipātañcāti muddhapātañca. Ñāṇametthāti ñāṇaṃ me ettha.
998「Purā」（以前）：指二十九岁的时候。当时，婆罗门婆和利住在瞿陀婆利河畔，过了八年之后，佛陀才出现在世间。「Apacca」（后裔）：意思是后代。
998.Purāti ekūnatiṃsavassavayakāle. Bāvaribrāhmaṇe pana godhāvarītīre vasamāne aṭṭhannaṃ vassānaṃ accayena buddho loke udapādi. Apaccoti anuvaṃso.
999「Sabbābhiññābalappatto」（达一切神通力者）：是指以一切神通而获得力，或者已经获得了一切神通与力。「Vimutto」（解脱）：指心不再随所缘而转，从中得到解脱。
999.Sabbābhiññābalappattoti sabbābhiññāya balappatto, sabbā vā abhiññāyo ca balāni ca patto. Vimuttoti ārammaṇaṃ katvā pavattiyā vimuttacitto.
1001-3「Sokassa（有忧）」，意思是他有忧愁。「Pahūtapañño（大慧者）」，指拥有大智慧的人。「Varabhūrimedhaso（最上广慧者）」，指拥有最上、广大智慧的人，或者是在真实中喜欢最上智慧的人。「Vidhuro（离轭者）」，意思是已经卸下重担的人，也就是无可比拟的人。
1001-3.Sokassāti soko assa. Pahūtapaññoti mahāpañño. Varabhūrimedhasoti uttamavipulapañño bhūte abhiratavarapañño vā. Vidhuroti vigatadhuro, appaṭimoti vuttaṃ hoti.
1004-9「Mantapārage（通达密咒者）」，指通达吠陀的人。「Passavho（你们看）」，就是‘你们看’，是对那些不知道的人说的。「Lakkhaṇā（相）」，指诸相。「Byākkhātā（已解说）」，指已经讲说，意思是已经详细阐述。「Samattā（已圆满）」，指已经完备，意思是已经十足圆满。「Dhammena manusāsati（依法教诫）」，就是依法来教导。
1004-9.Mantapārageti vedapārage. Passavhoti passatha ajānatanti ajānantānaṃ. Lakkhaṇāti lakkhaṇāni. Byākkhātāti kathitāni, vitthāritānīti vuttaṃ hoti. Samattāti samattāni, paripuṇṇānīti vuttaṃ hoti. Dhammena manusāsatīti dhammena anusāsati.
1011「Jātiṃ gottañca lakkhaṇaṃ（生、姓与相）」，意思是指‘我出生了多久’——关于我的出生、姓氏与相。「Mante sisse（于密咒及弟子）」，指关于我所熟悉的吠陀和我的弟子们。「Manasāyeva pucchatha（以心提问）」，就是你们应当纯粹用内心来询问这七个问题。
1011.Jātiṃ gottañca lakkhaṇanti ‘‘kīva ciraṃ jāto’’ti mama jātiñca gottañca lakkhaṇañca. Mante sisseti mayā paricitavede ca mama sisse ca. Manasāyeva pucchathāti ime satta pañhe citteneva pucchatha.
1013-8「Tissametteyyo（提舍弥勒）」，这只是用名字和姓氏称呼的同一个人。「Dubhayo（两者）」，指两者。「Paccekagaṇino（各有徒众）」，指各自拥有徒众。「Pubbavāsanavāsitā（往昔习气所熏）」，指过去在迦叶世尊的教法中出家，由于往昔去来义务等善业习气，其心被熏染。「Puramāhissati（摩希沙提城）」，指名叫摩希沙提的城，也就是城市，意思是他们进入了那座城，所有地方都应这样理解。「Gonaddha」，是哥达城的名称。「Vanasavhaya（林名）」，被称为林城，也有人说‘Vanāvasatthi’等。据说那十六位结发外道就这样从林城到达憍赏弥，又从憍赏弥到达萨咖答，他们的随行大众大约有六由旬之长。
1013-8.Tissametteyyoti ekoyeva esa nāmagottavasena vutto. Dubhayoti ubho. Paccekagaṇinoti visuṃ visuṃ gaṇavanto. Pubbavāsanavāsitāti pubbe kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā. Gatapaccāgatavattapuññavāsanāya vāsitacittā. Puramāhissatinti māhissatināmikaṃ puraṃ, nagaranti vuttaṃ hoti. Tañca nagaraṃ paviṭṭhāti adhippāyo, evaṃ sabbattha. Gonaddhanti godhapurassa nāmaṃ. Vanasavhayanti pavananagaraṃ vuccati, ‘‘vanasāvatthi’’nti eke. Evaṃ vanasāvatthito kosambiṃ, kosambito ca sāketaṃ anuppattānaṃ kira tesaṃ soḷasannaṃ jaṭilānaṃ chayojanamattā parisā ahosi.
1019那时，世尊心想：‘婆和利的这些结发外道正带着大众而来，但他们的根器还没成熟，这个地方也不合适。摩揭陀国境内的石塔庙对他们才合适。因为在那里，我说法时，大众将能现证法；而且当他们进入各个城市次第前来时，会带着更多的人一起到达。’于是，世尊由比丘僧团围绕着，从舍卫城向王舍城出发。那些结发外道也到了舍卫城，进入精舍，到处寻找‘谁是佛陀，佛陀在哪里’，来到香室附近，看见世尊的足迹，便认定：‘红色者的足迹应有隆起……乃至……已揭去遮盖者，其足迹如此如此’，确信他就是一切知佛陀。世尊也次第进入舍婆提、迦毗罗卫等城，增广大众，到达石塔庙。结发外道们也从舍卫城马上出发，进入所有这些城市，最后也到了石塔庙。因此，这样说：‘憍赏弥、萨咖答，以及舍卫城与最上之城，舍婆提、迦毗罗卫……’等等。
1019. Atha bhagavā ‘‘bāvarissa jaṭilā mahājanaṃ saṃvaḍḍhentā āgacchanti, na ca tāva nesaṃ indriyāni paripākaṃ gacchanti, nāpi ayaṃ deso sappāyo, magadhakhette pana tesaṃ pāsāṇakacetiyaṃ sappāyaṃ. Tatra hi mayi dhammaṃ desente mahājanassa dhammābhisamayo bhavissati, sabbanagarāni ca pavisitvā āgacchantā bahutarena janena āgamissantī’’ti bhikkhusaṅghaparivuto sāvatthito rājagahābhimukho agamāsi. Tepi jaṭilā sāvatthiṃ āgantvā vihāraṃ pavisitvā ‘‘ko buddho, kuhiṃ buddho’’ti vicinantā gandhakuṭimūlaṃ gantvā bhagavato padanikkhepaṃ disvā ‘‘rattassa hi ukkuṭikaṃ padaṃ bhave…pe… vivaṭṭacchadassa idamīdisaṃ pada’’nti (a. ni. aṭṭha. 1.1.260-261; dha. pa. aṭṭha. 1.20 sāmāvatīvatthu; visuddhi. 1.45) ‘‘sabbaññu buddho’’ti niṭṭhaṃ gatā. Bhagavāpi anupubbena setabyakapilavatthuādīni nagarāni pavisitvā mahājanaṃ saṃvaḍḍhento pāsāṇakacetiyaṃ gato. Jaṭilāpi tāvadeva sāvatthito nikkhamitvā sabbāni tāni nagarāni pavisitvā pāsāṇakacetiyameva agamaṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘kosambiñcāpi sāketaṃ, sāvatthiñca puruttamaṃ. Setabyaṃ kapilavatthu’’ntiādi.
1020「māgadhaṃ puraṃ（摩揭陀城）」，指摩揭陀城，也就是王舍城的意思。「Pāsāṇakaṃ cetiyaṃ（石塔庙）」，在巨大的岩石上，过去是天神的住所。世尊出世后，那里建起了精舍。但因为它沿用了过去的称呼，所以仍然叫做‘石塔庙’。
1020. Tattha māgadhaṃ puranti magadhapuraṃ rājagahanti adhippāyo. Pāsāṇakaṃ cetiyanti mahato pāsāṇassa upari pubbe devaṭṭhānaṃ ahosi. Uppanne pana bhagavati vihāro jāto. So teneva purimavohārena ‘‘pāsāṇakaṃ cetiya’’nti vuccati.
1021「Tasitovudaka（如渴望水者）」：那些结发外道，为了快速追随世尊，傍晚赶着清早走过的路，清晨又赶着傍晚走过的路。当他们听说‘世尊在这里’时，内心生起了极大的喜悦与欢悦，于是登上了那座塔庙。因此经文说‘他们急切地登上了山’。
1021.Tasitovudakanti te hi jaṭilā vegasā bhagavantaṃ anubandhamānā sāyaṃ gatamaggaṃ pāto, pāto gatamaggañca sāyaṃ gacchantā ‘‘ettha bhagavā’’ti sutvā ativiya pītipāmojjajātā taṃ cetiyaṃ abhiruhiṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘turitā pabbatamāruhu’’nti.
1024「Ekamantaṃ ṭhito haṭṭho（站在一边，内心欢喜）」：当他看到世尊坐在由沙卡天王在那座石板塔庙中化现的大殿堂里，世尊以‘可忍受否，圣者们？’等方式与他亲切问候之后，他自己也用‘可忍受，乔达摩贤者啊’等话语作为款待。接着，最年长的内弟子阿耆多站在一边，心中充满欢喜，提出了关于意的问题。
1024.Ekamantaṃ ṭhito haṭṭhoti tasmiṃ pāsāṇake cetiye sakkena māpitamahāmaṇḍape nisinnaṃ bhagavantaṃ disvā ‘‘kacci isayo khamanīya’’ntiādinā nayena bhagavatā paṭisammodanīye kate ‘‘khamanīyaṃ bho gotamā’’tiādīhi sayampi paṭisanthāraṃ katvā ajito jeṭṭhantevāsī ekamantaṃ ṭhito haṭṭhacitto hutvā manopañhe pucchi.
1025在这里，“指示”（ādisā）是指像‘多少岁’这样明确地指出而问。“出身”（jamma）是指问‘请告诉我们老师的出身吧’。“究竟”（pāraṃ）指到达终点、彻底完成。
1025. Tattha ādissāti ‘‘kativasso’’ti evaṃ uddissa. Jammananti ‘‘amhākaṃ ācariyassa jātiṃ brūhī’’ti pucchati. Pāraminti niṭṭhāgamanaṃ.
1026-7“一百二十岁”（Vīsaṃvassasataṃ）：指一百岁再加上二十岁。“关于相”（Lakkhaṇe）：指大人的相。在这里以及接下来关于如此传说等内容中，用意在于表明“毫无欠缺”，或者也可以把别的词引进来，理解为“他在这些方面达到了究竟”。他教导五百人（Pañcasatāni vāceti）：意思是，他为那五百位天性本就懒惰、迟钝的年轻人亲自教授咒语。“在自法上”（Sadhammeti）：有些人认为这指的是婆罗门法，也就是在三明者的圣典中所说的。
1026-7.Vīsaṃvassasatanti vīsativassādhikaṃ vassasataṃ. Lakkhaṇeti mahāpurisalakkhaṇe. Etasmiṃ ito paresu ca itihāsādīsu anavayoti adhippāyo parapadaṃ vā ānetvā tesu pāramiṃ gatoti yojetabbaṃ. Pañcasatāni vācetīti pakatialasadummedhamāṇavakānaṃ pañcasatāni sayaṃ mante vāceti. Sadhammeti eke brāhmaṇadhamme, tevijjake pāvacaneti vuttaṃ hoti.
1028“诸相的仔细考察”（Lakkhaṇānaṃ pavicayaṃ）：意指对种种相的详细阐述。他问：‘他身上的哪三种相呢？’
1028.Lakkhaṇānaṃ pavicayanti lakkhaṇānaṃ vitthāraṃ, ‘‘katamāni tānissa gatte tīṇi lakkhaṇānī’’ti pucchati.
1030-31“能应对提问的人”（Pucchañhi）：意思是在提问时，谁能够应对这些问题呢？也就是说，在天人等众生当中，有哪一位补特伽罗能够回答这些问题之辞呢？
1030-31.Pucchañhīti pucchamānaṃ kametaṃ paṭibhāsatīti devādīsu kaṃ puggalaṃ etaṃ pañhavacanaṃ paṭibhāsatīti.
1032-33婆罗门就这样听取了关于五个问题的解释之后，为了继续问剩下的两个问题，他问道：“头（muddha）和破头者（muddhādhipāta）”。那时，世尊为了给他解答，便说出了以下的偈颂：“无明就是头”。在这里，由于对四圣谛处于无知状态的无明，正是轮回的头，所以世尊说“无明就是头”。而又因为阿拉汉道之明，与和它一同生起的信、念、定、欲求、意愿、精进这些素质相结合，从而使诸根达到一味的状态，它能够彻底击碎那个“头”，所以世尊接着说出“明是能破头者”等语句。
1032-33. Evaṃ brāhmaṇo pañcannaṃ pañhānaṃ veyyākaraṇaṃ sutvā avasese dve pucchanto ‘‘muddhaṃ muddhādhipātañcā’’ti āha. Athassa bhagavā te byākaronto ‘‘avijjā muddhā’’ti gāthamāha. Tattha yasmā catūsu saccesu aññāṇabhūtā avijjā saṃsārassa sīsaṃ, tasmā ‘‘avijjā muddhā’’ti āha. Yasmā ca arahattamaggavijjā attanā sahajātehi saddhāsatisamādhikattukamyatāchandavīriyehi samannāgatā indriyānaṃ ekarasaṭṭhabhāvamupagatattā taṃ muddhaṃ adhipāteti, tasmā ‘‘dhijjā muddhādhipātinī’’tiādimāha.
1034-8“由此被大喜悦所引导”（Tato vedena mahatā）：意思是，在听闻了这个问题的解答之后，由于生起了极大的喜悦，从而坚定地站立起来，摆脱了消沉，身心都变得昂扬振奋。他礼拜之后，便诵出“婆和利……”这一偈。当时，世尊出于慈悯而对他说了“已得安乐者”这个偈颂。说完之后，便以一切知者的身份作了“为婆和利及其……”的准许。在这里，“一切”（sabbesaṃ）指的是无一遗漏的、全部一万六千位。“在那里，他向如来提问”：意思是在那石板塔庙中，或在那大众之中，或在那些被准许的人里，阿耆多是第一个提问的人。其余所有偈颂中的意思，都是显而易见的了。
1034-8.Tato vedena mahatāti atha imaṃ pañhaveyyākaraṇaṃ sutvā uppannāya mahāpītiyā santhambhitvā alīnabhāvaṃ, kāyacittānaṃ udaggaṃ patvāti attho. Patitvā ca ‘‘bāvarī’’ti imaṃ gāthamāha. Atha naṃ anukampamāno bhagavā ‘‘sukhito’’ti gāthamāha. Vatvā ca ‘‘bāvarissa cā’’ti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi. Tattha sabbesanti anavasesānaṃ soḷasasahassānaṃ. Tattha pucchi tathāgatanti tattha pāsāṇake cetiye, tattha vā parisāya, tesu vā pavāritesu ajito paṭhamaṃ pañhaṃ pucchīti. Sesaṃ sabbagāthāsu pākaṭamevāti.
39在《胜义光明》这部《小部》的注疏中，
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
40《经集》注疏中的“事由偈颂解说”至此结束。
Suttanipāta-aṭṭhakathāya vatthugāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
411. 《阿逸多经》的注释
1. Ajitasuttavaṇṇanā
1039在那个问题里，「nivuto」（被覆盖）是指被遮蔽。而「Kissābhilepanaṃ brūsi」的意思是：你说什么是这个世界的涂抹物？
1039. Tasmiṃ pana pañhe nivutoti paṭicchādito. Kissābhilepanaṃ brūsīti kiṃ assa lokassa abhilepanaṃ vadesi.
1040「vevicchā pamādā nappakāsatī」（悭吝与放逸不显现）：这是因为悭吝和因为放逸而不能显现。因为悭吝让人无法透过布施等德行而显现，放逸让人无法透过持戒等德行而显现。「jappābhilepanan」（渴爱是涂抹物）：指这个世间的渴爱，就像猴子身上沾的猴胶（makkaṭalepo）一样，是猴子的涂抹物。「dukkha」（苦）：指出生等种种的痛苦。
1040.Vevicchā pamādā nappakāsatīti macchariyahetu ca pamādahetu ca nappakāsati. Macchariyaṃ hissa dānādiguṇehi pakāsituṃ na deti, pamādo sīlādīhi. Jappābhilepananti taṇhā assa lokassa makkaṭalepo viya makkaṭassa abhilepanaṃ. Dukkhanti jātiādikaṃ dukkhaṃ.
1041「Savanti sabbadhi sotā」意思是：在一切的色处等诸处里，渴爱等诸流不断地奔流。「Kiṃ nivāraṇan」意思是：它们的阻挡是什么？它们的保护是什么？「Saṃvaraṃ brūhi」：请说出那称为阻挡的防护。这样问的，是还有剩余的断除。「Kena sotā pidhiyyare」意思是：用什么法门能让这些流被关闭、被截断？这样问的，是毫无剩余的断除。
1041.Savanti sabbadhi sotāti sabbesu rūpādiāyatanesu taṇhādikā sotā sandanti. Kiṃ nivāraṇanti tesaṃ kiṃ āvaraṇaṃ kā rakkhāti? Saṃvaraṃ brūhīti taṃ tesaṃ nivāraṇasaṅkhātaṃ saṃvaraṃ brūhi. Etena sāvasesappahānaṃ pucchati. Kena sotā pidhiyyareti kena dhammena ete sotā pidhiyyanti pacchijjanti. Etena anavasesappahānaṃ pucchati.
1042「Sati tesaṃ nivāraṇan」的意思是：与观相应的念，正是这些流的阻挡。当一个人观察诸善法的去向时，那观照的念就是这些流的阻挡。「Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi」：我的意思是，我所说的正是那念，它就是这些流的防护。「Paññāyete pidhiyyare」：而凭借能通达色等诸法的无常、苦、无我三相的道慧，这些流便被彻底关闭。
1042.Sati tesaṃ nivāraṇanti vipassanāyuttā. Kusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesamānā sati tesaṃ sotānaṃ nivāraṇaṃ. Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmīti tamevāhaṃ satiṃ sotānaṃ saṃvaraṃ brūmīti adhippāyo. Paññāyete pidhiyyareti rūpādīsu pana aniccatādipaṭivedhasādhikāya maggapaññāya ete sotā sabbaso pidhiyyantīti.
1043对于提问的偈颂“Paññā ceva……”，意思是：你所说明的慧、念，以及其余的名色，这一切在什么地方灭尽？我问你这个问题，请你为我解说。应当知道，这就是偈颂的大意。
1043.Paññā cevāti pañhagāthāya, yā cāyaṃ tayā vuttā paññā yā ca sati, yañca tadavasesaṃ nāmarūpaṃ, etaṃ sabbampi kattha nirujjhati, etaṃ me pañhaṃ puṭṭho brūhīti evaṃ saṅkhepattho veditabbo.
1044在回答的偈颂中，因为慧与念都可以归入“名”的范畴，因此没有把它们分开来说。这里的简要意思是：阿逸多，你问我那个问题：“这一切在什么地方灭尽？”我告诉你那个名与色毫无剩余地灭尽的地方。那就是，随着识的灭去，它们就在那里灭去──不先也不后，同时发生。正是在这识灭当中，它们灭尽。识灭了，它们的灭也就发生了。这便是说：“它不超越（识灭）”。
1044. Vissajjanagāthāya panassa yasmā paññāsatiyo nāmeneva saṅgahaṃ gacchanti, tasmā tā visuṃ na vuttā. Ayamettha saṅkhepattho – yaṃ maṃ tvaṃ, ajita, etaṃ pañhaṃ apucchi ‘‘katthetaṃ uparujjhatī’’ti, taṃ te yattha nāmañca rūpañca asesaṃ uparujjhati, taṃ vadanto vadāmi, tassa, tassa hi viññāṇassa nirodhena saheva apubbaṃ acarimaṃ etthetaṃ uparujjhati. Ettheva viññāṇanirodhe nirujjhati etaṃ, viññāṇanirodhā tassa nirodho hoti. Taṃ nātivattatīti vuttaṃ hoti.
1045说到这里，通过“dukkhamassa mahabbhayaṃ”这一句开示了苦谛；通过“yāni sotānī”这一句开示了集谛；通过“paññāyete pidhiyyare”这一句开示了道谛；通过“asesaṃ uparujjhatī”这一句开示了灭谛。就这样，阿逸多虽然听闻了四圣谛，却还没有证悟圣者的境地，他接着询问有学与无学的行道，于是说出“ye ca saṅkhātadhammāse...”这首偈颂。在这里，「saṅkhātadhammā」指的是通过无常等三相省察过的法，这是阿拉汉的别名。「Sekhā」指还在修习戒、定、慧等其余的有学圣者。「Puthū」指很多的众生。“Tesaṃ me nipako iriyaṃ puṭṭho pabrūhi”意思是：你这位智者，被我问到这些有学和无学者的行道，请你说明。
1045. Ettāvatā ca ‘‘dukkhamassa mahabbhaya’’nti iminā pakāsitaṃ dukkhasaccaṃ, ‘‘yāni sotānī’’ti iminā samudayasaccaṃ paññāyete pidhiyyareti iminā maggasaccaṃ, ‘‘asesaṃ uparujjhatī’’ti iminā nirodhasaccanti evaṃ cattāri saccāni sutvāpi ariyabhūmiṃ anadhigato puna sekhāsekhapaṭipadaṃ pucchanto ‘‘ye ca saṅkhātadhammāse’’ti gāthamāha. Tattha saṅkhātadhammāti aniccādivasena parivīmaṃsitadhammā, arahataṃ etaṃ adhivacanaṃ. Sekhāti sīlādīni sikkhamānā avasesā ariyapuggalā. Puthūti bahū sattajanā. Tesaṃ me nipako iriyaṃ puṭṭho pabrūhīti tesaṃ me sekhāsekhānaṃ nipako paṇḍito tvaṃ puṭṭho paṭipattiṃ brūhīti.
1046于是，世尊用“kāmesu...”这半首偈颂开示有学的行道，因为有学应该从舍断「欲欲盖」开始，断除一切烦恼。它的意思是：对于「kāmesu」（诸欲）这些对象，不应该以烦恼欲去贪著；应当舍离身恶行等那些会使心混浊的法，这样心就不会混浊。然而，无学者已经以无常等善巧地衡量了一切「行」等，对于一切法都成为善巧者，并且通过「身随观」的念等成为具念者，由于身见等已经被打破，成就了「比丘身份」，能在一切威仪中游行，所以世尊用“kusalo...”这半首偈颂开示无学的行道。其余各处都很明显，不难理解。
1046. Athassa bhagavā yasmā sekhena kāmacchandanīvaraṇaṃ ādiṃ katvā sabbakilesā pahātabbā eva, tasmā ‘‘kāmesū’’ti upaḍḍhagāthāya sekhapaṭipadaṃ dasseti. Tassattho – vatthu ‘‘kāmesu’’ kilesakāmena nābhigijjheyya kāyaduccaritādayo ca manaso āvilabhāvakare dhamme pajahanto manasā nāvilo siyāti. Yasmā pana asekho aniccādivasena sabbasaṅkhārādīnaṃ paritulitattā kusalo sabbadhammesu kāyānupassanāsatiādīhi ca sato sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ bhinnattā bhikkhubhāvaṃ patto ca hutvā sabbiriyāpathesu paribbajati, tasmā ‘‘kusalo’’ti upaḍḍhagāthāya asekhapaṭipadaṃ dasseti. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.
45就这样，世尊以「阿拉汉果」作为顶峰，结束了开示。开示结束时，阿逸多与一千名弟子安住于阿拉汉果，其余无数千人也获得了法眼。当阿逸多尊者和他的弟子们证得阿拉汉果时，他们的鹿皮衣、发髻、树皮衣等全都消失了。大家都成了持有神变所成「钵与衣」的人，头发有两指长，成为“善来比丘”，合掌礼敬世尊，在一旁坐下。
Evaṃ bhagavā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne ajito arahatte patiṭṭhāsi saddhiṃ antevāsisahassena, aññesañca anekasahassānaṃ dhammacakkhuṃ udapādi. Saha arahattappattiyā ca āyasmato ajitassa antevāsisahassassa ca ajinajaṭāvākacīrādīni antaradhāyiṃsu. Sabbeva iddhimayapattacīvaradharā, dvaṅgulakesā ehibhikkhū hutvā bhagavantaṃ namassamānā pañjalikā nisīdiṃsūti.
51在《胜义光明》这部《小部》的注疏中，
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
52《经集》注释中的《阿逸多经》注释结束。
Suttanipāta-aṭṭhakathāya ajitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
532. 《提舍弥勒经》的注释
2. Tissametteyyasuttavaṇṇanā
10471047. “Kodhasantussito”等构成了《提舍弥勒经》。它的起因是什么？一切经都是以提问为起因的。当时，那些婆罗门因为世尊允许说：“已经给了机会，你们提问吧”，于是各自提出了自己的疑惑。世尊对他们所问的一一作了解答。应该知道，这些经就是这样以提问为起因的。
1047.Kodhasantussitoti tissametteyyasuttaṃ. Kā uppatti? Sabbasuttānaṃ pucchāvasikā eva uppatti. Te hi brāhmaṇā ‘‘katāvakāsā pucchavho’’ti bhagavatā pavāritattā attano attano saṃsayaṃ pucchiṃsu. Puṭṭho puṭṭho ca tesaṃ bhagavā byākāsi. Evaṃ pucchāvasikānevetāni suttānīti veditabbāni.
47阿逸多的提问结束后，摩伽罗阇开始这样提问：“应该怎样观察世间，才不会被死神之王看见？”（《经集》1124；《小部·宾耆耶童子问》144）世尊知道“他的根器还没有成熟”，便拒绝说：“你且停下，摩伽罗阇，让别人来问吧。”于是，提舍弥勒为了提出自己的疑惑，诵出了“Kodha”等偈颂。其中，“kodha santussito”意思是“谁在这里满足”；“iñjitā”指渴爱与见方面的躁动；“ubhantamabhiññāya”指完全了知两端；“mantā na lippati”指以慧而不染着。
Niṭṭhite pana ajitapañhe ‘‘kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti (su. ni. 1124; cūḷani. piṅgiyamāṇavapucchā 144) evaṃ mogharājā pucchituṃ ārabhi. Taṃ ‘‘na tāvassa indriyāni paripākaṃ gatānī’’ti ñatvā bhagavā ‘‘tiṭṭha tvaṃ, mogharāja, añño pucchatū’’ti paṭikkhipi. Tato tissametteyyo attano saṃsayaṃ pucchanto ‘‘kodhā’’ti gāthamāha. Tattha kodha santussitoti ko idha tuṭṭho. Iñjitāti taṇhādiṭṭhivipphanditāni. Ubhantamabhiññāyāti ubho ante abhijānitvā. Mantā na lippatīti paññāya na lippati.
1048-9世尊为了解答这个意义，说了“kāmesu”等两个偈颂。其中，“kāmesu brahmacariyavā”的意思是：因为见到欲中的过患而具足道梵行，面对欲却能安住于梵行的人。这句话显示了「满足者」；而“vītataṇho”等词句显示了「不动者」。其中，“saṅkhāya nibbuto”的意思是：以无常等方式对法进行审察之后，通过离贪等而达到的寂灭。其余各处由于前面已经说过的道理，都很明显。
1048-9. Tassetamatthaṃ byākaronto bhagavā ‘‘kāmesū’’ti gāthādvayamāha. Tattha kāmesu brahmacariyavāti kāmanimittaṃ brahmacariyavā, kāmesu ādīnavaṃ disvā maggabrahmacariyena samannāgatoti vuttaṃ hoti. Ettāvatā santusitaṃ dasseti, ‘‘vītataṇho’’tiādīhi aniñjitaṃ . Tattha saṅkhāya nibbutoti aniccādivasena dhamme vīmaṃsitvā rāgādinibbānena nibbuto. Sesaṃ tattha tattha vuttanayattā pākaṭameva.
49就这样，世尊以阿拉汉果作为顶峰来开示这部经。开示结束时，这位婆罗门和一千位弟子都达到了阿拉汉果，其他无量众生生起了法眼。其余部分与前面相同。
Evaṃ bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ayampi brāhmaṇo arahatte patiṭṭhāsi saddhiṃ antevāsisahassena, aññesañca anekasahassānaṃ dhammacakkhuṃ udapādi. Sesaṃ pubbasadisamevāti.
58《究竟义阐明》之《小部》注释书
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
59《经集》注释书之《提舍弥勒经》的注释结束。
Suttanipāta-aṭṭhakathāya tissametteyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
603. 《富那迦经》的注释
3. Puṇṇakasuttavaṇṇanā
1050“Aneja”（无贪欲者）是《富那迦经》。这部经也是按照先前的方式，拒绝了摩伽罗阇之后说的。在这里，「见根本者」是指见到不善根等的人。「仙人」是指被称为仙人的结发外道。「祭祀」是指应施法。「他们安排」是指他们寻求。
1050.Anejanti puṇṇakasuttaṃ. Imampi purimanayeneva mogharājānaṃ paṭikkhipitvā vuttaṃ. Tattha mūladassāvinti akusalamūlādidassāviṃ. Isayoti isināmakā jaṭilā. Yaññanti deyyadhammaṃ. Akappayiṃsūti pariyesanti.
1051「Āsīsamānā」是指渴望色等对象。「Itthatta」是指渴望女性身，也就是渴望人等的存在状态，这就是要表达的意思。「Jaraṃ sitā」是指依止于老。这里用老作为代表，指一切轮回之苦。因此表明，他们依止于轮回之苦，没有从中解脱，而作了安排。
1051.Āsīsamānāti rūpādīni patthayamānā. Itthattanti itthabhāvañca patthayamānā, manussādibhāvaṃ icchantāti vuttaṃ hoti. Jaraṃ sitāti jaraṃ nissitā. Jarāmukhena cettha sabbavaṭṭadukkhaṃ vuttaṃ. Tena vaṭṭadukkhanissitā tato aparimuccamānā eva kappayiṃsūti dīpeti.
1052“Kaccissu te bhagavā yaññapathe appamattā, atāruṃ jātiñca jarañca mārisā”在这里，「祭祀道」就是指祭祀本身。这是要表达这样的意思：他们是否在祭祀中不放逸，一边安排祭祀，一边渡过了轮回之苦呢？
1052.Kaccissu te bhagavā yaññapathe appamattā, atāruṃ jātiñca jarañca mārisāti ettha yaññoyeva yaññapatho. Idaṃ vuttaṃ hoti – kacci te yaññe appamattā hutvā yaññaṃ kappayantā vaṭṭadukkhamatariṃsūti.
1053「Āsīsanti」是指渴求获得色等。「Thomayanti」是指用“好的供养、净施”等方式来称赞祭祀等。「Abhijappanti」是指为了获得色等而用言语不断叨念。「Juhanti」是指给予。「Kāmābhijappanti paṭicca lābha」是指因为获得了色等，而反复地贪求各种欲乐，说：“啊，真希望我们拥有”，这样在那里增长渴爱，这就是要表达的意思。「Yājayogā」是指一心投入祭祀。「Bhavarāgarattā」是指他们通过这些渴求等方式，只是染着于对有的贪爱，或者说，在染着于有贪的状态下做这些渴求等，因此没能渡过生等轮回之苦，没能超越。
1053.Āsīsantīti rūpapaṭilābhādayo patthenti. Thomayantīti ‘‘suyiṭṭhaṃ suci dinna’’ntiādinā nayena yaññādīni pasaṃsanti. Abhijappantīti rūpādipaṭilābhāya vācaṃ bhindanti. Juhantīti denti. Kāmābhijappanti paṭicca lābhanti rūpādipaṭilābhaṃ paṭicca punappunaṃ kāme eva abhijappanti, ‘‘aho vata amhākaṃ siyu’’nti vadanti, taṇhañca tattha vaḍḍhentīti vuttaṃ hoti. Yājayogāti yāgādhimuttā. Bhavarāgarattāti evamimehi āsīsanādīhi bhavarāgeneva rattā, bhavarāgarattā vā hutvā etāni āsīsanādīni karontā nātariṃsu jātiādivaṭṭadukkhaṃ na uttariṃsūti.
1054-5「那么现在还有谁呢」（Atha ko carahī）意思是：那么，现在还有谁渡过了呢？「以智慧审察」（Saṅkhāyā）指用智慧审察之后。「远的和近的」（Paroparāni）指远的和近的，也就是其他有身、自己的有身等远的和近的。「离烟」（Vidhūmo）指远离了身恶行等之烟。「无恼」（Anīgho）指远离了贪等烦恼。「他渡过了」（Atāri so）指这样的阿拉汉渡过了生与老。其余内容在这里是很明白的。
1054-5.Athakocarahīti atha idāni ko añño atārīti. Saṅkhāyāti ñāṇena vīmaṃsitvā. Paroparānīti parāni ca orāni ca, parattabhāvasakattabhāvādīni parāni ca orāni cāti vuttaṃ hoti. Vidhūmoti kāyaduccaritādidhūmavirahito. Anīghoti rāgādiīghavirahito . Atāri soti so evarūpo arahā jātijaraṃ atāri. Sesamettha pākaṭameva.
55就这样，世尊也是以阿拉汉道为顶点来开示这部经的。开示结束时，这位婆罗门与一千位弟子安住于阿拉汉果，此外还有数百人生起了法眼。其余和前面说的一样。
Evaṃ bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ayampi brāhmaṇo arahatte patiṭṭhāsi saddhiṃ antevāsisahassena, aññesañca anekasatānaṃ dhammacakkhuṃ udapādi. Sesaṃ vuttasadisamevāti.
67《小部》注释《胜义光明》
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
68《经集》注释中，富那迦经的释义结束。
Suttanipāta-aṭṭhakathāya puṇṇakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
69第四 弥德古经释义
4. Mettagūsuttavaṇṇanā
1056「我问」（Pucchāmi）是弥德古经的开头。在这里，“我想你是极智者、已修习者”（maññāmi taṃ vedaguṃ bhāvitattanti）这句话，就是我这样认为：‘这位是极智者’和‘这位是已修习者’。
1056.Pucchāmitanti mettagusuttaṃ. Tattha maññāmi taṃ vedaguṃ bhāvitattanti ‘‘ayaṃ vedagū’’ti ca ‘‘bhāvitatto’’ti ca evaṃ taṃ maññāmi.
1057「你问」（Apucchasi）中的“a”只是一个填充虚词，意思就是“你问”（pucchasi）。「我将如实证知而开示」（Pavakkhāmi yathā pajānanti）意思是：如同以如实了知的方式来讲说，我将这样开示给你。「诸苦依依止而生起」（Upadhinidānā pabhavanti dukkhā）意思是：以渴爱等为依止，产生出生等各种不同的苦。
1057.Apucchasīti ettha a-iti padapūraṇamatte nipāto, pucchasicceva attho. Pavakkhāmi yathā pajānanti yathā pajānanto ācikkhati, evaṃ ācikkhissāmi. Upadhinidānā pabhavanti dukkhāti taṇhādiupadhinidānā jātiādidukkhavisesā pabhavanti.
1058这样，由依止为因所生起的诸苦中，有“yo ve avidvā…（凡无闻者…）”等偈颂。这里的「能知」（pajānanti）是指从无常等角度来了知诸行。「随观苦的生起因」（Dukkhassajātippabhavānupassī）是随观轮回之苦的生起因，也就是“依止”。
1058. Evaṃ upadhinidānato pabhavantesu dukkhesu – yo ve avidvāti gāthā. Tattha pajānanti saṅkhāre aniccādivasena jānanto. Dukkhassajātippabhavānupassīti vaṭṭadukkhassa jātikāraṇaṃ ‘‘upadhī’’ti anupassanto.
1059「Sokapariddavañca」是指忧伤与悲泣。同样地，「Tathā hi te vidito esa dhammo」，就如众生以种种方式了知，这法就是通过施设说明的方式而成为了知的法。
1059.Sokapariddavañcāti sokañca paridevañca. Tathā hi te vidito esa dhammoti yathā yathā sattā jānanti, tathā tathā paññāpanavasena vidito esa dhammoti.
1060-61「Kittayissāmi te dhammaṃ」：我将为你宣说涅槃法以及导向涅槃的修行道法。「Diṭṭhe dhamme」指在所见到的苦等法上，或者就在这一现有的有身中。「Anītihaṃ」指自己亲证的，不依靠传闻。「Yaṃ viditvā」指在通过“一切行都是无常”等这样的方式思维观察，从而了知了这个法之后。「Tañcāhaṃ abhinandāmi」：我渴望你所说的话，因为你的话阐明了上述那种法的意义。「Dhammamuttamaṃ」：我也欢喜这最上的妙法。
1060-61.Kittayissāmi te dhammanti nibbānadhammaṃ nibbānagāminipaṭipadādhammañca te desayissāmi. Diṭṭhe dhammeti diṭṭhe dukkhādidhamme, imasmiṃyeva vā attabhāve. Anītihanti attapaccakkhaṃ. Yaṃ viditvāti yaṃ dhammaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā nayena sammasanto viditvā. Tañcāhaṃ abhinandāmīti taṃ vuttapakāradhammajotakaṃ tava vacanaṃ ahaṃ patthayāmi. Dhammamuttamanti tañca dhammamuttamaṃ abhinandāmīti.
1062在「Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe」这句中，「uddhaṃ」指未来，「adho」指过去，「tiriyañcāpi majjhe」指现在。在这些（未来、过去、现在）之中，「nandiñca nivesanañca, panujja viññāṇaṃ」的意思是你应当断除渴爱、邪见的住处以及造作之识，断除之后，不再住立于「有」中。如果能这样，就不会住立于两种「有」了。在这里，就先以「panujja」这个词连接「panudehi」这一意义来解释。如果采用另一种解释，将「panujja」理解为「断除了之后」，那么它的连接关系就只是「bhave na tiṭṭhe」。这句话的意思就是：断除了这些欢喜、住处与识之后，就不会再住立于两种「有」了。
1062.Uddhaṃadho tiriyañcāpi majjheti ettha uddhanti anāgataddhā vuccati, adhoti atītaddhā, tiriyañcāpi majjheti paccuppannaddhā. Etesu nandiñca nivesanañca, panujja viññāṇanti etesu uddhādīsu taṇhañca diṭṭhinivesanañca abhisaṅkhāraviññāṇañca panudehi, panuditvā ca bhave na tiṭṭhe, evaṃ sante duvidhepi bhave na tiṭṭheyya. Evaṃ tāva panujjasaddassa panudehīti imasmiṃ atthavikappe sambandho, panuditvāti etasmiṃ pana atthavikappe bhave na tiṭṭheti ayameva sambandho. Etāni nandinivesanaviññāṇāni panuditvā duvidhepi bhave na tiṭṭheyyāti vuttaṃ hoti.
1063-4断除了这些，不再住立于「有」中的人，就是“evaṃvihārī…”这首偈颂的内容。其中，「idheva」指就在此教法中，或就在此现有的有身中。「Sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ」这句中，「anupadhikaṃ」即指涅槃。那位婆罗门正是缘于此，对世尊称呼道：“善说的乔达摩无依止法”。
1063-4. Etāni vinodetvā bhave atiṭṭhanto eso – evaṃvihārīti gāthā. Tattha idhevāti imasmiṃyeva sāsane, imasmiṃyeva vā attabhāve. Sukittitaṃ gotamanūpadhīkanti ettha anupadhikanti nibbānaṃ. Taṃ sandhāya bhagavantaṃ ālapanto āha – ‘‘sukittitaṃ gotamanūpadhīka’’nti.
1065不只是断除了苦而已，“te cāpi…”这首偈颂要表达这个意思。其中，「aṭṭhitaṃ」指恭敬地，或恒常地。「Taṃ taṃ namassāmi」意思是因此我礼敬他。「Samecca」指亲近、面见了之后。「Nāgā」是称呼世尊时的敬语。
1065. Na kevalaṃ dukkhameva pahāsi – te cāpīti gāthā. Tattha aṭṭhitanti sakkaccaṃ, sadā vā. Taṃ taṃ namassāmīti tasmā taṃ namassāmi. Sameccāti upagantvā. Nāgāti bhagavantaṃ ālapanto āha.
1066那时，那位婆罗门虽然已经了知：“的确，世尊已经断除了苦”，但世尊并不将这成就归于自己，而是以一个已经断除苦的人的身份来教导他，说“yaṃ brāhmaṇa…”这首偈颂。它的意思是：你应当通过自证来了知，而能认识到：“这位婆罗门，因为已经去除了诸恶，所以称为婆罗门；因为已经通达了知见，所以称为极智者；因为毫无拥有，所以称为无所的人；因为对欲和‘有’都不执著，所以是在欲有中不执著的人。”他确实已经渡过了这暴流，到达了彼岸，没有荒芜，也没有疑惑。
1066. Idāni taṃ bhagavā ‘‘addhā hi bhagavā pahāsi dukkha’’nti evaṃ tena brāhmaṇena viditopi attānaṃ anupanetvāva pahīnadukkhena puggalena ovadanto ‘‘yaṃ brāhmaṇa’’nti gāthamāha. Tassattho – yaṃ tvaṃ abhijānanto ‘‘ayaṃ bāhitapāpattā brāhmaṇo, vedehi gatattā vedagū, kiñcanābhāvena akiñcano, kāmesu ca bhavesu ca asattattā kāmabhave asatto’’ti jaññā jāneyyāsi. Addhā hi so imaṃ oghaṃ atāri, tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho.
10671067.有什么更殊胜之处呢？“vidvā ca yo…”这首偈颂做了说明。其中，「idha」指在此教法中，或在此现有的有身中。「Visajjā」指舍弃了之后。其余部分的义理，各处都很明白。
1067. Kiñca bhiyyo – vidvā ca yoti gāthā. Tattha idhāti imasmiṃ sāsane, attabhāve vā. Visajjāti vossajjitvā. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.
66就这样，世尊也以阿拉汉果作为最高点来开示这部经。在开示终了时，也发生了和前面所说的相同的法现观。
Evaṃ bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca vuttasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.
81《究竟义注》，即《小部》的注疏。
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
82《经集注疏·弥德古经注释》终。
Suttanipāta-aṭṭhakathāya mettagūsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
83五、陀多迦经注释
5. Dhotakasuttavaṇṇanā
1068-9「我询问」(pucchāmi)等，这就是陀多迦经。在这里，「我渴望言语」(vācābhikaṅkhāmi)指我渴望言说。「为自涅槃应学」(sikkhe nibbānamattano)的意思是：为了自己贪等烦恼的涅槃，应当修学增上戒等。「如是」(iti)指从我口中说出的话。
1068-9.Pucchāmitanti dhotakasuttaṃ. Tattha vācābhikaṅkhāmīti vācaṃ abhikaṅkhāmi. Sikkhe nibbānamattanoti attano rāgādīnaṃ nibbānatthāya adhisīlādīni sikkheyya. Itoti mama mukhato.
1070这样说完后，欢喜的陀多迦称赞世尊，并请求解除疑惑，说出「我看见」(passāmahaṃ)这首偈颂。其中，「我看见在天人世间」(passāmahaṃ devamanussaloke)指我看见在天界和人界。「我礼敬彼」(taṃ taṃ namassāmi)就是礼敬如此这般的世尊。「请解脱」(pamuñcā)意思是请让我解脱。
1070. Evaṃ vutte attamano dhotako bhagavantaṃ abhitthavamāno kathaṃkathāpamokkhaṃ yācanto ‘‘passāmaha’’nti gāthamāha. Tattha passāmahaṃ devamanussaloketi passāmi ahaṃ devamanussaloke. Taṃ taṃ namassāmīti taṃ evarūpaṃ namassāmi. Pamuñcāti pamocehi.
1071接着，为了说明只有依靠自己才能从疑惑中解脱，世尊通过渡过暴流这个门径来教导，诵出“我不”的偈颂。这里，“我不堪忍”(nāhaṃ sahissāmi)指我无法忍受、做不到，意思是我不去努力。“为了解脱”(pamocanāya)指为了让他解脱。“疑”(kathaṃkathi)就是有疑惑的(sakaṅkha)。“渡过”(taresi)是你应当渡过的意思。
1071. Athassa bhagavā attādhīnameva kathaṃkathāpamokkhaṃ oghataraṇamukhena dassento ‘‘nāha’’nti gāthamāha. Tattha nāhaṃ sahissāmīti ahaṃ na sahissāmi na sakkhissāmi, na vāyamissāmīti vuttaṃ hoti. Pamocanāyāti pamācetuṃ. Kathaṃkathinti sakaṅkhaṃ. Taresīti tareyyāsi.
1072-5这样说完后，更加欢喜的陀多迦在赞叹世尊并请求教诫时，诵出“梵天请教诫”这首偈颂。这里，“梵天”(brahmā)是一个表示最胜者的称呼。他用这个词来称呼世尊，说：“梵天请教诫”。“远离法”(vivekadhamma)指远离一切行的涅槃法。“无恼害”(abyāpajjamāno)意为不遭受种种逼迫。“唯住于此”(idheva santo)就是指安住于此地。“无依著”(asito)意为不执着、无依止。接下来的两首偈颂，与《弥德古经》中说过的理路相同。唯一的不同是，那里用的是“法”(dhammaṃ)，这里则说“寂静”(santi)。第三首偈颂的前半部分也和那里说的一样，关于后半部分，“契合”(saṅgo)指与善人相应之处，“执著”(laggana)已经解释过了。其余各处意思都很明白。
1072-5. Evaṃ vutte attamanataro dhotako bhagavantaṃ abhitthavamāno anusāsaniṃ yācanto ‘‘anusāsa brahme’’ti gāthamāha. Tattha brahmāti seṭṭhavacanametaṃ. Tena bhagavantaṃ āmantayamāno āha – ‘‘anusāsa brahme’’ti . Vivekadhammanti sabbasaṅkhāravivekanibbānadhammaṃ. Abyāpajjamānoti nānappakārataṃ anāpajjamāno. Idheva santoti idheva samāno. Asitoti anissito. Ito parā dve gāthā mettagusutte vuttanayā eva. Kevalañhi tattha dhammaṃ, idha santinti ayaṃ viseso. Tatiyagāthāyapi pubbaḍḍhaṃ tattha vutanayameva aparaḍḍhe saṅgoti sajjanaṭṭhānaṃ, laggananti vuttaṃ hoti. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.
71就这样，世尊同样是以阿拉汉果为最高目标开示了这部经。开示结束后，如前面所说的那样，出现了对法的现观。
Evaṃ bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca vuttasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.
89《胜义光明》，也就是小部的注疏。
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
90《经集注疏》里的〈陶他咖经注释〉，至此结束。
Suttanipāta-aṭṭhakathāya dhotakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
91第六篇：〈优波私婆经注〉
6. Upasīvasuttavaṇṇanā
1076「一者言」（Ekoaha）即《优波私婆经》。在这里，「大暴流」指巨大的洪流。「无依者」指不依止于任何补特伽罗或法的人。「我不能」就是做不到。「所缘」指依止处。「那所依者」指所依止的某个补特伽罗或法。
1076.Ekoahanti upasīvasuttaṃ. Tattha mahantamoghanti mahantaṃ oghaṃ. Anissitoti puggalaṃ vā dhammaṃ vā anissito. No visahāmīti na sakkomi. Ārammaṇanti nissayaṃ. Yaṃ nissitoti yaṃ puggalaṃ vā dhammaṃ vā nissito.
1077接下来，因为这位婆罗门虽已证得无所有处定，却不知道即便是这种寂静的定也还是一种依止，所以世尊为了给他开示这种依止以及更进一步的出离之道，便说出了以「无所有处」为主题的偈颂。在这里，「观察者」指的是：以正念进入那无所有处定，再出定之后，以无常等角度持续观察的人。「以‘无所有’为依止」是说：把那种运行于「无所有」状态的定作为所缘。「你应度脱暴流」是说：从那时起，藉由所生起的观，应如其相应地去度脱那四种暴流。「以疑丝」指伴随着种种疑惑。「为渴爱之灭尽，一日一夜观照涅槃，令其显著」是说：一整日一整夜地让涅槃变得极为清晰而加以观照。通过这番话，世尊为他开示了现法安乐住。
1077. Idāni yasmā so brāhmaṇo ākiñcaññāyatanalābhī tañca santampi nissayaṃ na jānāti, tenassa bhagavā tañca nissayaṃ uttari ca niyyānapathaṃ dassento ‘‘ākiñcañña’’nti gāthamāha. Tattha pekkhamānoti taṃ ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvā vuṭṭhahitvā ca aniccādivasena passamāno. Natthīti nissāyāti taṃ ‘‘natthi kiñcī’’ti pavattasamāpattiṃ ārammaṇaṃ katvā. Tarassu oghanti tato pabhuti pavattāya vipassanāya yathānurūpaṃ catubbidhampi oghaṃ tarassu. Kathāhīti kathaṃkathāhi. Taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassāti rattindivaṃ nibbānaṃ vibhūtaṃ katvā passa. Etenassa diṭṭhadhammasukhavihāraṃ katheti.
1078-9此时，当他听了「舍离欲贪」之后，观察到那些自己所镇伏、舍断的欲贪，于是说出「于一切」的偈颂。在这里，「舍弃了其他」是指：舍断了比它（无所有处定）更低的其他六种定。「在诸想解脱中为最上」是指：在七种想解脱之中，最为殊胜的无所有处定。问句「如果他这般不舍住于那里」意谓：那位补特伽罗是不是就这样不没入无所有处梵天界而安住呢？他是在问是否就这样安立不退了。接着，世尊认可他能安住六十千劫之久，并说出了第三首偈颂。
1078-9. Idāni ‘‘kāme pahāyā’’ti sutvā vikkhambhanavasena attanā pahīne kāme sampassamāno ‘‘sabbesū’’ti gāthamāha. Tattha hitvā maññanti aññaṃ tato heṭṭhā chabbidhampi samāpattiṃ hitvā. Saññāvimokkhe parameti sattasu saññāvimokkhesu uttame ākiñcaññāyatane. Tiṭṭhe nuso tattha anānuyāyīti so puggalo tattha ākiñcaññāyatanabrahmaloke avigacchamāno tiṭṭheyya nūti pucchati. Athassa bhagavā saṭṭhikappasahassamattaṃyeva ṭhānaṃ anujānanto tatiyagāthamāha.
1080这样听了世尊关于安住于那里的开示之后，他接着便问起那里到底是常住还是断灭，因而说出「若他住立」的偈颂。在这里，「乃至众多年岁」意思是：数目多得不可胜计的年岁，也就是「许多群组那么多」的意思。也有版本读作「pūgampi vassānī」，在那里由于格的变例，必须把属格当作主格来理解，或者把 pūga 解释为「多」的意思。也有人读作「pūgānī」，但还是最初的读法最为妥当。「他就在那里成为清凉寂静的解脱者」的意趣是：那位补特伽罗就在无所有处定当中，从种种的苦中解脱出来，达到了清凉寂静的状态，就像证得涅槃一样，成为一种常恒的存在而安住吗？这个问句是在问：「那样的人，他的识会从此灭去吗？还是说，这样的识会因为无执取而般涅槃，形成断灭？又或是会有他的结生呢？」他连关于结生的问题也一并问了。
1080. Evaṃ tassa tattha ṭhānaṃ sutvā idānissa sassatucchedabhāvaṃ pucchanto ‘‘tiṭṭhe ce’’ti gāthamāha. Tattha pūgampi vassānanti anekasaṅkhyampi vassānaṃ, gaṇarāsinti attho. ‘‘Pūgampi vassānī’’tipi pāṭho, tattha vibhattibyattayena sāmivacanassa paccattavacanaṃ kattabbaṃ, pūganti vā etassa bahūnīti attho vattabbo. ‘‘Pūgānī’’ti vāpi paṭhanti, purimapāṭhoyeva sabbasundaro. Tattheva so sīti siyā vimuttoti so puggalo tatthevākiñcaññāyatane nānādukkhehi vimutto sītibhāvappatto bhaveyya, nibbānappatto sassato hutvā tiṭṭheyyāti adhippāyo. Cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassāti udāhu tathāvidhassa viññāṇaṃ anupādāya parinibbāyeyyāti ucchedaṃ pucchati, paṭisandhiggahaṇatthaṃ vāpi bhaveyyāti paṭisandhimpi tassa pucchati.
1081于是，世尊为了回答，不偏向断见也不偏向常见，而开示已生起于该处的圣弟子如何无取着般涅槃，便说出「如火焰」的偈颂。在这里，「到达灭没」是指：到达了消失、息灭的状态。「不被称为」是指：不再被称呼为「去了某某地方」。同样地，「如是牟尼从名身解脱」是指：这样，在此处生起的有学牟尼，本来就已经从色身解脱了；待他在那里生起第四道，彻底了知了法身之后，接着又从名身得到解脱，成为俱分解脱的诸漏尽者。他趣入了名为「无取着般涅槃」的「灭没」境界，不再被贴上「刹帝利」或「婆罗门」等这类标签。
1081. Athassa bhagavā ucchedasassataṃ anupagamma tattha uppannassa ariyasāvakassa anupādāya parinibbānaṃ dassento ‘‘accī yathā’’ti gāthamāha. Tattha atthaṃ paletīti atthaṃ gacchati. Na upeti saṅkhanti ‘‘asukaṃ nāma disaṃ gato’’ti vohāraṃ na gacchati. Evaṃ munī nāmakāyā vimuttoti evaṃ tattha uppanno sekkhamuni pakatiyā pubbeva rūpakāyā vimutto tattha catutthamaggaṃ nibbattetvā dhammakāyassa pariññātattā puna nāmakāyāpi vimutto ubhatobhāgavimutto khīṇāsavo hutvā anupādāparinibbānasaṅkhātaṃ atthaṃ paleti, na upeti saṅkhaṃ ‘‘khattiyo vā brāhmaṇo vā’’ti evamādikaṃ.
1082现在，听到“到达灭没”后，他未能如理作意、错误理解了它的含义，于是说出偈颂：“那灭没者”。此偈的含义是：他是已经灭没，还是根本不存在呢？抑或他是以永远常住的本性而无病、不变易之法者？贤善的牟尼！请您为我这样记说。为什么呢？因为这一法已被您透彻了知。
1082. Idāni ‘‘atthaṃ paletī’’ti sutvā tassa yoniso atthaṃ asallakkhento ‘‘atthaṅgato so’’ti gāthamāha. Tassattho – so atthaṅgato udāhu natthi, udāhu ve sassatiyā sassatabhāvena arogo avipariṇāmadhammo soti evaṃ taṃ me munī sādhu viyākarohi. Kiṃ kāraṇaṃ? Tathā hi te vidito esa dhammoti.
1083于是，世尊为了显示不应当那样说，而说偈颂：“于灭没者”等。在这里，“于灭没者”指无取著而般涅槃的人。“没有量度”指没有像色法等那样的衡量标准。“用什么来说他”指用什么贪等烦恼来言说他。因为已断尽烦恼，所以无法用那些来说他。“在一切法中”指在一切蕴等诸法中。其余各处都显而易见。
1083. Athassa bhagavā tathā avattabbataṃ dassento ‘‘atthaṅgatassā’’ti gāthamāha. Tattha atthaṅgatassāti anupādāparinibbutassa. Na pamāṇamatthīti rūpādippamāṇaṃ natthi. Yena naṃ vajjunti yena rāgādinā naṃ vadeyyuṃ. Sabbesu dhammesūti sabbesu khandhādidhammesu. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.
79就这样，世尊通过这部经，以阿拉汉果为最高顶点来开示。在开示结束的时候，就如前面所说的那样，生起了对法的现观（证悟）。
Evaṃ bhagavā imaṃ suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca vuttasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.
100《胜义光明》——《小部》注释书
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
101《经集注释》中〈优波湿婆经〉的解说终了。
Suttanipāta-aṭṭhakathāya upasīvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
102第七 〈难陀经〉注释
7. Nandasuttavaṇṇanā
1084-5【偈1084–5】以“世间寂静”等开始的，是〈难陀经〉。其中，第一首偈颂的含义为：在世间中，刹帝利等人针对邪命外道、尼干陀等而说“有牟尼”。他们这样问：“此如何”——他们是因为依于禅那等至、智慧等之智而生起，所以被称为“具足智慧”的牟尼吗？是这样说的吗？还是说，是以种种粗陋的生活（lūkhajīvitasaṅkhātena）而得名为“以生活具足”呢？于是，世尊否定了这两种（厌逆与无厌逆两者）之后，为了显示真正的牟尼，而说出“不以见”等的偈颂。
1084-5.Santiloketi nandasuttaṃ. Tattha paṭhamagāthāya attho – loke khattiyādayo janā ājīvakanigaṇṭhādike sandhāya ‘‘santi munayo’’ti vadanti, tayidaṃ kathaṃsūti kiṃ nu kho te samāpattiñāṇādinā ñāṇena uppannattā ñāṇūpapannaṃ no muniṃ vadanti, evaṃvidhaṃ nu vadanti, udāhu ve nānappakārakena lūkhajīvitasaṅkhātena jīvitenūpapannanti athassa bhagavā tadubhayaṃ paṭikkhipitvā muniṃ dassento ‘‘na diṭṭhiyā’’ti gāthamāha.
1086-7【偈1086–7】现在，为了断除那些主张“通过见等而得清净”的人的说法中所存在的疑惑，他提问“凡此等”等。其中，“以种种方式”是指由奇瑞、祥瑞等种种方式。“于彼处防护而行”是指在那样的见处，以他们自己的那些见为守护而住。然后，为了显示在那些见中并没有那样的清净，世尊宣说了第二首偈颂。
1086-7. Idāni ‘‘diṭṭhādīhi suddhī’’ti vadantānaṃ vāde kaṅkhāpahānatthaṃ ‘‘ye kecime’’ti pucchati. Tattha anekarūpenāti kotūhalamaṅgalādinā. Tattha yatā carantāti tattha sakāya diṭṭhiyā guttā viharantā. Athassa tathā suddhiabhāvaṃ dīpento bhagavā dutiyaṃ gāthamāha.
1088-90这样，听到“未渡越”之后，现在想要了解那些已经渡越的人，所以发问“凡此等”等。于是，世尊以渡暴流为开端，为了说明已经渡越生、老的人，宣说了第三首偈颂。其中，「覆盖」指被遮蔽、被缠缚。「于此等」的意思是“在这些当中”，其中的“su”只是一个语助词。「遍知爱」指通过三种遍知而遍知了爱。其余各处，依照前面已经说过的方法，已经很清楚了。
1088-90. Evaṃ ‘‘nātariṃsū’’ti sutvā idāni yo atari, taṃ sotukāmo ‘‘ye kecime’’ti pucchati. Athassa bhagavā oghatiṇṇamukhena jātijarātiṇṇe dassento tatiyaṃ gāthamāha. Tattha nivutāti ovuṭā pariyonaddhā. Yesīdhāti yesu idha. Ettha ca su-iti nipātamattaṃ. Taṇhaṃ pariññāyāti tīhi pariññāhi taṇhaṃ parijānitvā. Sesaṃ sabbattha pubbe vuttanayattā pākaṭameva.
83就这样，世尊以阿拉汉果为最高点结束了这次开示。而在开示结束时，难陀对世尊的教导感到欢喜，便说出“我以此欢喜”等偈颂。这里也同样发生了如前所述的法现观。
Evaṃ bhagavā arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne pana nando bhagavato bhāsitaṃ abhinandamāno ‘‘etābhinandāmī’’ti gāthamāha. Idhāpi ca pubbe vuttasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.
107《显扬真义·小部注》
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
108《经集注·难陀经》解说结束。
Suttanipāta-aṭṭhakathāya nandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
109第八 《黑马咖经》解说
8. Hemakasuttavaṇṇanā
1091-4“往昔彼等解说”等偈颂，属于《黑马咖经》。其中，「往昔彼等为我解说」指从前婆和利等人为我解说了他们各自的主张。「他方乔达摩教法」是指从其他地方传来的乔达摩教法，那是在更早之前。「凡彼一切为寻思增长」意思是，那一切只是令欲寻思等增长而已。「摧破爱」即爱灭尽。于是，世尊为了开示那个法，宣说了“于此”等两首偈颂。其中，「了知此故，凡具念」指对于那永恒的涅槃境界，依着“一切行都是无常”等道理进行观照，次第地了知它，那些以身随观等念住而具足正念的人。「于现法寂止」则是由于知法，由于见法，并且由于贪等烦恼的涅槃而达到寂止。其余各处，依据前述已经非常清楚了。
1091-4.Yeme pubbeti hemakasuttaṃ. Tattha ye me pubbe viyākaṃsūti ye bāvariādayo pubbe mayhaṃ sakaṃ laddhiṃ viyākaṃsu. Huraṃ gotamasāsanāti gotamasāsanā pubbataraṃ. Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhananti sabbaṃ taṃ kāmavitakkādivaḍḍhanaṃ. Taṇhānigghātananti taṇhāvināsanaṃ. Athassa bhagavā taṃ dhammaṃ ācikkhanto ‘‘idhā’’ti gāthādvayamāha. Tattha etadaññāya ye satāti etaṃ nibbānapadamaccutaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā nayena vipassantā anupubbena jānitvā ye kāyānupassanāsatiādīhi satā. Diṭṭhadhammābhinibbutāti viditadhammattā, diṭṭhadhammattā, rāgādinibbānena ca abhinibbutā. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.
85就这样，世尊同样以阿拉汉果为最高点开示了这部经。开示结束时，也发生了如同前述的法现观。
Evaṃ bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.
112《显扬真义·小部注》
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
113《经集注》的《黑马咖经》注释到此结束。
Suttanipāta-aṭṭhakathāya hemakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
1149. 《托黛雅经》注释
9. Todeyyasuttavaṇṇanā
1095以「那些欲中」等开头的，就是《托黛雅经》。在这里，「他的解脱是怎样的」是在问：他应有的解脱是什么样的？接着，为了显示他没有别的解脱，世尊宣说了第二首偈颂。其中的「他没有别的解脱」意思是：他没有其他的解脱。
1095.Yasmiṃkāmāti todeyyasuttaṃ. Tattha vimokkho tassa kīdisoti tassa kīdiso vimokkho icchitabboti pucchati . Idāni tassa aññavimokkhābhāvaṃ dassento bhagavā dutiyaṃ gāthamāha. Tattha vimokkho tassa nāparoti tassa añño vimokkho natthi.
1097-81097-8. 在这样宣说了「渴爱的灭尽就是解脱」之后，他还没有领会这个意义，于是又问：「他是无愿求，还是有所愿求呢？」在这里，「抑或以慧计量」的意思是：还是他以等至智等各种智慧，在计量着渴爱的妄想或见的妄想呢？于是，世尊为了给他解说，宣说了第二首偈颂。其中的「于欲有」，就是指在诸欲中及有中。其余的内容，在各处都很明显。
1097-8. Evaṃ ‘‘taṇhakkhayo eva vimokkho’’ti vuttepi tamatthaṃ asallakkhento ‘‘nirāsaso so uda āsasāno’’ti puna pucchati. Tattha uda paññakappīti udāhu samāpattiñāṇādinā ñāṇena taṇhākappaṃ vā diṭṭhikappaṃ vā kappayati. Athassa bhagavā taṃ ācikkhanto dutiyaṃ gāthamāha. Tattha kāmabhaveti kāme ca bhave ca. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.
88如此，世尊也是以阿拉汉果为最高顶点，开示了这部经。开示结束时，如同前面所说的那样，便证悟了法。
Evaṃ bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.
118《胜义灯》的《小部注》
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
119《经集注》的《托黛雅经》注释结束。
Suttanipāta-aṭṭhakathāya todeyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
12010. 《劫经》注释
10. Kappasuttavaṇṇanā
1099「Majjhesarasminti」是引用《Kappa经》的话。其中，「majjhe sarasminti」（在轮回当中）因为对于轮回的前际和后际都没有智慧，所以被称为“处在中间的轮回”。「Tiṭṭhatanti」（正在存续）是指正在存续的那些众生。「Yathāyidaṃ nāparaṃ siyā」的意思是：愿这样的苦不再生起。
1099.Majjhesarasminti kappasuttaṃ. Tattha majjhe sarasminti purimapacchimakoṭipaññāṇābhāvato majjhabhūte saṃsāreti vuttaṃ hoti. Tiṭṭhatanti tiṭṭhamānānaṃ. Yathāyidaṃ nāparaṃ siyāti yathā idaṃ dukkhaṃ puna na bhaveyya.
1101-2接着，世尊为了阐明其中的义理，宣说了三首偈颂。其中，「akiñcana」（无所）是指与“有所”对立的「无所」。「anādāna」（无取）是指与“取”对立的「无取」，也就是说，是“有所与取的止息”。「anāpara」（无匹）是指没有能与之媲美的明灯，也就是最胜者。「Na te mārassa paddhagū」（他们不是魔罗的随从）是说他们不是魔罗的行道者、仆役或弟子。其余各处都很容易明白。
1101-2. Athassa bhagavā tamatthaṃ byākaronto tisso gāthāyo abhāsi. Tattha akiñcananti kiñcanapaṭipakkhaṃ. Anādānanti ādānapaṭipakkhaṃ, kiñcanādānavūpasamanti vuttaṃ hoti. Anāparanti aparapaṭibhāgadīpavirahitaṃ, seṭṭhanti vuttaṃ hoti. Na te mārassa paddhagūti te mārassa paddhacarā paricārakā sissā na honti. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.
91就这样，世尊以阿拉汉果为顶点宣说了这部经。在说法结束时，如同先前那次一样，生起了法现观。
Evaṃ bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.
124——《胜义显扬》小部注释
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
125《经集》注释中的《Kappa经》解释至此结束。
Suttanipāta-aṭṭhakathāya kappasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
126第十一 《阇都干耳经》解释
11. Jatukaṇṇisuttavaṇṇanā
1103-4「Sutvānahanti」是《阇都干耳经》的引文。其中，「sutvānahaṃ vīramakāmakāmiṃ」：我通过“那位世尊是阿拉汉……”等方式，听闻了那位英雄、对诸欲无欲求的佛陀——他是不欲乐者。「akāmamāgamiṃ」：我是为了向无欲的世尊请问而来。「sahajanettā」：指俱生眼，也就是俱生的一切知智之眼。「Yathātacchaṁ」：如实。「brūhi me」：请告诉我——这是再次恳请而说；恳请者即使说上千次也会说，何况两次呢。「Tejī tejasā」：具威力者以威力，以威力征服。「Yamahaṃ vijaññaṃ jātijarāya idha vippahānaṃ」：我就在这个世间，能了知那舍断生与老的法。
1103-4.Sutvānahanti jatukaṇṇisuttaṃ. Tattha sutvānahaṃ vīramakāmakāminti ahaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā nayena vīraṃ kāmānaṃ akāmanato akāmakāmiṃ buddhaṃ sutvā. Akāmamāgamanti nikkāmaṃ bhagavantaṃ pucchituṃ āgatomhi. Sahajanettāti sahajātasabbaññutaññāṇacakkhu. Yathātacchanti yathātathaṃ. Brūhi meti puna yācanto bhaṇati. Yācanto hi sahassakkhattumpi bhaṇeyya, ko pana vādo dvikkhattuṃ. Tejī tejasāti tejena samannāgato tejasā abhibhuyya. Yamahaṃ vijaññaṃ jātijarāya idha vippahānanti yamahaṃ jātijarānaṃ pahānabhūtaṃ dhammaṃ idheva jāneyyaṃ.
1105-7接着，世尊为他开示这个法，宣说了三首偈颂。其中，「nekkhammaṃ daṭṭhu khemato」：将出离视为安稳，即观察到涅槃以及导向涅槃的道为“安稳”。「Uggahitaṃ」：执取，指通过渴爱和邪见而抓取。「Nirattaṃ vā」：或弃舍，即应当摒弃、应当解脱，也就是应当舍断。「Mā te vijjittha」：你莫有——不要让这些在你里面生起。「kiñcana」：有所，指贪等任何执着，也不要让它在你里面出现。「Pubbe」：前，指对于过去诸行而生起的烦恼。「Brāhmaṇā」：婆罗门啊——这是世尊对阇都干耳的称呼。其余各处都很容易明白。
1105-7. Athassa bhagavā taṃ dhammamācikkhanto tisso gāthāyo abhāsi. Tattha nekkhammaṃ daṭṭhu khematoti nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ ‘‘khema’’nti disvā. Uggahitanti taṇhādiṭṭhivasena gahitaṃ. Nirattaṃ vāti nirassitabbaṃ vā, muñcitabbanti vuttaṃ hoti. Mā te vijjitthāti mā te ahosi. Kiñcananti rāgādikiñcanaṃ vāpi te mā vijjittha. Pubbeti atīte saṅkhāre ārabbha uppannakilesā. Brāhmaṇāti bhagavā jatukaṇṇiṃ ālapati. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.
94世尊同样以阿拉汉果为最高成就开示了这部经。开示结束时，如同前面一样，发生了对法的现观。
Evaṃ bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.
130在《胜义灯明》这部小部注释里
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
131《经集》注释中的《阇都干耳经》释义已经完成。
Suttanipāta-aṭṭhakathāya jatukaṇṇisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
13212. 跋陀罗浮陀经释义
12. Bhadrāvudhasuttavaṇṇanā
1108-9「okañjaha」指舍弃爱欲。「taṇhacchida」指断除渴爱之身。「aneja」指在世间法中不动摇。「nandiñjaha」指舍弃对未来色等所缘的期盼。实际上，渴爱只有一种，这里只是依据赞叹的角度，把它说成了多种不同的形式。「kappañjaha」指舍弃两种劫。「abhiyāceti」指极度地请求。「sutvāna nāgassa apanamissantīti」指：听了大龙（世尊）的话后，众人将从此处离去——也就是听了世尊您的话后，许多人将从这座石塔庙离开，这就是它的意涵。「Janapadehi saṅgatā」指从各地方聚集到这里的人们。「Viyākarohi」指请开示法。
1108-9.Okañjahanti bhadrāvudhasuttaṃ. Tattha okañjahanti ālayaṃ jahaṃ. Taṇhacchidanti chataṇhākāyacchidaṃ. Anejanti lokadhammesu nikkampaṃ. Nandiñjahanti anāgatarūpādipatthanājahaṃ. Ekā eva hi taṇhā thutivasena idha nānappakārato vuttā. Kappañjahanti duvidhakappajahaṃ. Abhiyāceti ativiya yācāmi. Sutvāna nāgassa apanamissanti itoti nāgassa tava bhagavā vacanaṃ sutvā ito pāsāṇakacetiyato bahū janā pakkamissantīti adhippāyo. Janapadehi saṅgatāti aṅgādīhi janapadehi idha samāgatā. Viyākarohīti dhammaṃ desehi.
1110然后，世尊随顺其志向开示法，说了两首偈颂。其中，「ādānataṇhaṃ」指对色等所缘的执取渴爱，也就是称为‘取’的渴爱。因为在这个世间，对于所执取的事物，不论是在上等、下等种种类别中所执取的一切，魔就因此跟随此人。意思是：以‘取’为缘而产生业行，再由业行导致结生，结生蕴魔便跟随那个有情。
1110. Athassa āsayānulomena dhammaṃ desento bhagavā dve gāthāyo abhāsi. Tattha ādānataṇhanti rūpādīnaṃ ādāyikaṃ gahaṇataṇhaṃ, taṇhupādānanti vuttaṃ hoti. Yaṃ yañhi lokasmimupādiyantīti etesu uddhādibhedesu yaṃ yaṃ gaṇhanti. Teneva māro anveti jantunti teneva upādānapaccayanibbattakammābhisaṅkhāranibbattavasena paṭisandhikkhandhamāro taṃ sattaṃ anugacchati.
1111「Tasmā pajānaṃ」指：因此，了知这个过患，或者以无常等随观念而行。当观察‘执取中的众生’时，是指观察这个世界里被死魔领域束缚的众生，因为在色等所应执取的对象上，一切世间的众生都粘着于此。或者，观察那些沉溺于执取的众生，以及由于执取而聚集起来的众生，被死魔领域所粘缚，无法超越。当他这样观察时，‘kiñcanaṃ sabbaloke na uppādiyetha’（在此世间不应生起任何执着）等其余的部分，各处都是清楚明白的。
1111.Tasmā pajānanti tasmā etamādīnavaṃ aniccādivasena vā saṅkhāre jānanto. Ādānasatte iti pekkhamāno, pajaṃ imaṃ maccudheyye visattanti ādātabbaṭṭhena ādānesu rūpādīsu satte sabbaloke imaṃ pajaṃ maccudheyye laggaṃ pekkhamāno. Ādānasatte vā ādānābhiniviṭṭhe puggale ādānasaṅgahetuñca imaṃ pajaṃ maccudheyye laggaṃ tato vītikkamituṃ asamatthaṃ iti pekkhamāno kiñcanaṃ sabbaloke na uppādiyethāti sesaṃ sabbattha pākaṭameva.
98同样地，世尊也以阿拉汉果作为最高成就开示了这部经。开示结束时，如同前面一样，发生了对法的现观。
Evaṃ bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.
137在《胜义灯明》这部小部注释里
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
138《经集注疏》里《跋陀罗浮陀经释义》的注释，到此结束。
Suttanipāta-aṭṭhakathāya bhadrāvudhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
13913. 优陀耶经的释义
13. Udayasuttavaṇṇanā
1112-3「Jhāyin」（禅修者）等是《优陀耶经》的开头。经中，「aññāvimokkhaṃ」（差别解脱）询问的是靠智慧威力来审视的解脱。接着，因为优陀耶是第四禅那的得利者，世尊便根据他所证得的禅那，用两首偈颂从不同角度为他开示差别解脱。在其中，「pahānaṃ kāmacchandānaṃ」（爱欲的断除）：一个修行者为了生起初禅而断除的爱欲，我也说那是差别解脱。所有的词句都应当这样来理解。
1112-3.Jhāyinti udayasuttaṃ. Tattha aññāvimokkhanti paññānubhāvanijjhātaṃ vimokkhaṃ pucchati. Atha bhagavā yasmā udayo catutthajjhānalābhī, tasmāssa paṭiladdhajjhānavasena nānappakārato aññāvimokkhaṃ dassento gāthādvayamāha. Tattha pahānaṃ kāmacchandānanti yamidaṃ paṭhamajjhānaṃ nibbattentassa kāmacchandappahānaṃ, tampi aññāvimokkhaṃ pabrūmi. Evaṃ sabbapadāni yojetabbāni.
1114「Upekkhāsatisaṃsuddhaṃ」（舍念清净）：指凭借第四禅那的舍与念而清净。「Dhammatakkapurejavaṃ」（法随寻先行）：这是指安住在第四禅那解脱之后，观察禅那诸支而证得的阿拉汉果解脱。因为在阿拉汉果解脱当中，与道相应的正思惟等‘法随寻’是走在最前面的，所以称之为‘法随寻先行’。「Avijjāya pabhedanaṃ」（无明之破坏）：这种‘差别解脱’由于依止了名为‘无明之破坏’的涅槃，由此而生，所以用原因来代称，就把它称为‘无明之破坏’。
1114.Upekkhāsatisaṃsuddhanti catutthajjhānaupekkhāsatīhi saṃsuddhaṃ. Dhammatakkapurejavanti iminā tasmiṃ catutthajjhānavimokkhe ṭhatvā jhānaṅgāni vipassitvā adhigataṃ arahattavimokkhaṃ vadati. Arahattavimokkhassa hi maggasampayuttasammāsaṅkappādibhedo dhammatakko purejavo hoti. Tenāha – ‘‘dhammatakkapurejava’’nti. Avijjāya pabhedananti etameva ca aññāvimokkhaṃ avijjāpabhedanasaṅkhātaṃ nibbānaṃ nissāya jātattā kāraṇopacārena ‘‘avijjāya pabhedana’’nti pabrūmīti.
1115-61115-6. 听到以“无明之破坏”一词所说的涅槃后，他问：“它是由舍弃什么而说的呢？”便说了“什么是结……”这首偈颂。其中，“什么是结（kiṃsu saṃyojano）”：什么是结。“审察（vicāraṇaṃ）”：指审察的原因。“由舍弃哪一法而舍此（kissassa vippahānena）”：由舍弃了哪一种名为法的法来断除它。然后，世尊为他开示这个意义，说了“喜贪是结……”的偈颂（1116）。在这里，“寻（vitakkassa）”：指那个人的欲寻等寻。
1115-6. Evaṃ avijjāpabhedanavacanena vuttaṃ nibbānaṃ sutvā ‘‘taṃ kissa vippahānena vuccatī’’ti pucchanto ‘‘kiṃsu saṃyojano’’ti gāthamāha. Tattha kiṃsu saṃyojanoti kiṃ saṃyojano. Vicāraṇanti vicaraṇakāraṇaṃ. Kissassa vippahānenāti kiṃ nāmakassa assa dhammassa vippahānena. Athassa bhagavā tamatthaṃ byākaronto ‘‘nandisaṃyojano’’ti gāthamāha. Tattha vitakkassāti kāmavitakkādiko vitakko assa.
1117-81117-8. 接着，为了询问通向涅槃的道路，他说了“如何有念……”这首偈颂。其中，“「识」（viññāṇaṃ）”：指行作识（造作之识）。然后，世尊为他开示这条道路，说了“内……”这首偈颂。在这里，“「如是念者」（evaṃ satassa）”：像这样具有念与正知的人。其余各处都很明显。
1117-8. Idāni tassa nibbānassa maggaṃ pucchanto ‘‘kathaṃ satassā’’ti gāthamāha. Tattha viññāṇanti abhisaṅkhāraviññāṇaṃ. Athassa maggaṃ kathento bhagavā ‘‘ajjhattañcā’’ti gāthamāha. Tattha evaṃ satassāti evaṃ satassa sampajānassa. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.
103就这样，世尊也以阿拉汉果作为顶点，开示了这部经。开示终了时，法的现观也和之前一样。
Evaṃ bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.
145《小部注·阐明究竟义》
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
146《经集》注中，乌陀耶经的解释完毕。
Suttanipāta-aṭṭhakathāya udayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
14714. 波娑罗经注
14. Posālasuttavaṇṇanā
1119-201119-20. “超越过去的……”这部经是波娑罗经。其中，“彼指示过去”：指世尊对自己和他人，指示“一生……”等种种过去。“超越色想者”：即已超越了色想的人。“舍一切身者”：是通过彼分镇伏的方式，舍弃了一切色身；意思是舍弃了色有结生的人。“观无所有者”：是通过观察识的不存在而观见“无所有”的人；也就是获得无所有处的人。“我请问智”：以“释迦”称呼世尊而说：“我请问那位补特伽罗的智，应该如何问？”“如何引导”：应该如何引导他，如何让他生起更高的智慧？
1119-20.Yoatītanti posālasuttaṃ. Tattha yo atītaṃ ādisatīti yo bhagavā attano ca paresañca ‘‘ekampi jāti’’ntiādibhedaṃ atītaṃ ādisati. Vibhūtarūpasaññissāti samatikkantarūpasaññissa. Sabbakāyappahāyinoti tadaṅgavikkhambhanavasena sabbarūpakāyappahāyino, pahīnarūpabhavapaṭisandhikassāti adhippāyo. Natthi kiñcīti passatoti viññāṇābhāvavipassanena ‘‘natthi kiñcī’’ti passato, ākiñcaññāyatanalābhinoti vuttaṃ hoti. Ñāṇaṃ sakkānupucchāmīti sakkāti bhagavantaṃ ālapanto āha. Tassa puggalassa ñāṇaṃ pucchāmi, kīdisaṃ pucchitabbanti. Kathaṃ neyyoti kathaṃ so netabbo, kathamassa uttariñāṇaṃ uppādetabbanti.
11211121. 然后，世尊针对这样的补特伽罗，显示自己无碍的智慧，为了说明那种智慧，而说了两首偈颂。此处，“如来自证一切识住”：如来对于行作，了知四种识住；对于结生，了知七种识住，如此自证一切识住。“知此安住者”：由业行的方式，知道这位补特伽罗安住，并了知“未来此人将趣向如是”。“已解脱”：指已经倾向无所有处等。“以彼为归宿”：即成为那个。
1121. Athassa bhagavā tādise puggale attano appaṭihatañāṇataṃ pakāsetvā taṃ ñāṇaṃ byākātuṃ gāthādvayamāha. Tattha viññāṇaṭṭhitiyo sabbā, abhijānaṃ tathāgatoti abhisaṅkhāravasena catasso paṭisandhivasena sattāti evaṃ sabbā viññāṇaṭṭhitiyo abhijānanto tathāgato. Tiṭṭhantamenaṃ jānātīti kammābhisaṅkhāravasena tiṭṭhantaṃ etaṃ puggalaṃ jānāti ‘‘āyatiṃ ayaṃ evaṃgatiko bhavissatī’’ti. Vimuttanti ākiñcaññāyatanādīsu adhimuttaṃ. Tapparāyaṇanti tammayaṃ.
11221122. “知无所有处之生”：知道产生无所有处的业行，知道“这是障碍”。“喜贪是结”：知道那里的称为无色贪的喜贪，以及那个结。从那里出定后，对于那个（无所有处）等至，以无常等来观察它。“此智于彼真实”：那位补特伽罗这样观的时候，次第生起的阿拉汉果智，是不颠倒的。“已圆满者”：即已住于圆满者。其余各处都很明显。
1122.Ākiñcaññasambhavaṃ ñatvāti ākiñcaññāyatanajanakaṃ kammābhisaṅkhāraṃ ñatvā ‘‘kinti palibodho aya’’nti. Nandī saṃyojanaṃ itīti yā ca tattha arūparāgasaṅkhātā nandī, tañca saṃyojanaṃ iti ñatvā. Tato tattha vipassatīti tato ākiñcaññāyatanasamāpattito vuṭṭhahitvā taṃ samāpattiṃ aniccādivasena vipassati. Etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassāti etaṃ tassa puggalassa evaṃ vipassato anukkameneva uppannaṃ arahattañāṇaṃ aviparītaṃ. Vusīmatoti vusitavantassa. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.
107如此，世尊也是以阿拉汉果的顶峰来教导这部经。开示结束时，法的现观也与前面所说相同。
Evaṃ bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca pubbasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.
152《小部注·阐明究竟义》
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
153《经集注》中〈波沙罗经〉的解释，就此结束。
Suttanipāta-aṭṭhakathāya posālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
154第十五章 〈摩伽罗阇经〉的解释
15. Mogharājasuttavaṇṇanā
11231123. “Dvāhaṃ sakkan”是《摩伽罗阇经》的开头。在这里，“dvāhan”意思是“两次，我”。因为他在之前的〈阿逸多经〉和〈提舍弥勒经〉结束时，两度向世尊提问。然而，世尊等待他的诸根成熟，当时并没有回答。所以他才说：“我两度请问了世尊”。而“yāvatatiyañca devīsi, byākarotīti me sutan”的意思是：一直到第三次，当被一位随法者请问时，那位已成为清净天人的仙人、世尊、正自觉者，才给予解答——我所听闻的是这样。据说，他就是在那瞿达瓦里河边听闻到这些的。所以他说：“我听闻他解答了”。
1123.Dvāhaṃsakkanti mogharājasuttaṃ. Tattha dvāhanti dve vāre ahaṃ. So hi pubbe ajitasuttassa ca tissametteyyasuttassa ca avasāne dvikkhattuṃ bhagavantaṃ pucchi. Bhagavā panassa indriyaparipākaṃ āgamayamāno na byākāsi. Tenāha – ‘‘dvāhaṃ sakkaṃ apucchissa’’nti. Yāvatatiyañca devīsi, byākarotīti me sutanti yāvatatiyañca sahadhammikaṃ puṭṭho visuddhidevabhūto isi bhagavā sammāsambuddho byākarotīti evaṃ me sutaṃ. Godhāvarītīreyeva kira so evamassosi. Tenāha – ‘‘byākarotīti me suta’’nti.
11241124. “此世”指的就是人界。“他世”即除了此世之外，所剩余的一切世间。“含天神的”：这是指除了梵天界之外，与“再生天”、“约定天”相应的世间。或者说，以“梵天界是含天神的”等说法作为举例，由此应知，举凡一切这样被提到的世间类型，都应当被理解。
1124.Ayaṃ lokoti manussaloko. Paro lokoti taṃ ṭhapetvā avaseso. Sadevakoti brahmalokaṃ ṭhapetvā avaseso upapattidevasammutidevayutto, ‘‘brahmaloko sadevako’’ti etaṃ vā ‘‘sadevake loke’’tiādinayanidassanamattaṃ, tena sabbopi tathāvuttappakāro loko veditabbo.
11251125. “如此殊胜的见者”：意思是，他展示（说明）了那位拥有最胜之见的见者，有能力洞见含天神世间的意向、胜解、趣向与归依等等。
1125. Evaṃ abhikkantadassāvinti evaṃ aggadassāviṃ, sadevakassa lokassa ajjhāsayādhimuttigatiparāyaṇādīni passituṃ samatthanti dasseti.
11261126. “你应观世间为空”：这句教导指出了两种观察方式：或者透过“必然持续生灭的相”来观察，或者透过“观察空无的行”来观察。凭借这双重原因，来观照世间为空。“拔除有身见”：即把有身见拔除、丢弃。其余各处的意思，都是显而易知的。
1126.Suññato lokaṃ avekkhassūti avasiyapavattasallakkhaṇavasena vā tucchasaṅkhārasamanupassanāvasena vāti dvīhi kāraṇehi suññato lokaṃ passa. Attānudiṭṭhiṃ ūhaccāti sakkāyadiṭṭhiṃ uddharitvā. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.
112如此一来，世尊同样以阿拉汉果作为顶峰，开示了此经。在开示结束时，所发生的法现观，也如同前面所说的一样。
Evaṃ bhagavā imampi suttaṃ arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca vuttasadiso eva dhammābhisamayo ahosīti.
160《阐明究竟义》的小部注疏
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
161《经集》注释（注疏）中，《摩伽罗阇经》的注释至此结束。
Suttanipāta-aṭṭhakathāya mogharājasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
162第十六、《宾耆耶经》的注释。
16. Piṅgiyasuttavaṇṇanā
1127「我老了」（Jiṇṇohamasmi）这首偈颂出自《宾耆耶经》。其中提到：据说这位婆罗门被衰老所征服，从出生算起已经活了一百二十岁，身体非常虚弱，本来想在这里站稳脚，脚却踏到了别处，往日的肤色也已经衰败消失了。所以他这样说：「我老了，无力，容貌衰败。」「愿我不要在半途愚昧无知而死」（Māhaṃ nassaṃ momuho antarāvā）的意思是：愿我不要在没有亲自证悟你的法之前，就在半途中因为还是个无知者而死去。「就在这里舍离生与老」（Jātijarāya idha vippahānaṃ）的意思是：就在你的足下、这石座旁边或者塔庙这里，愿我了知那能舍弃生与老的涅槃法，请您为我开示。
1127.Jiṇṇohamasmīti piṅgiyasuttaṃ. Tattha jiṇṇohamasmi abalo vītavaṇṇoti so kira brāhmaṇo jarābhibhūto vīsavassasatiko jātiyā, dubbalo ca ‘‘idha padaṃ karissāmī’’ti aññattheva karoti, vinaṭṭhapurimacchavivaṇṇo ca . Tenāha – ‘‘jiṇṇohamasmi abalo vītavaṇṇo’’ti. Māhaṃ nassaṃ momuho antarāvāti māhaṃ tuyhaṃ dhammaṃ asacchikatvā antarāyeva avidvā hutvā anassiṃ. Jātijarāya idha vippahānanti idheva tava pādamūle pāsāṇake vā cetiya jātijarāya vippahānaṃ nibbānadhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ, taṃ me ācikkha.
1128如今，由于宾耆耶对身体还怀着牵挂，所以诵出了「我老了」的偈颂；为了让他断除对身体的贪爱，世尊便诵出了「disvānarūpesu vihaññamāne」（看见在色身上受伤害的人们……）这首偈颂。其中「于诸色」（rūpesu）指的是以色为因、以色为缘。「遭受损害」（vihaññamāne）指的是被劳作等各种原因所伤害。「在诸色上被损害」（ruppanti rūpesu）是说，人们因为眼病等，以及以色为因，而受到破坏、遭到逼迫。
1128. Idāni yasmā piṅgiyo kāye sāpekkhatāya ‘‘jiṇṇohamasmī’’ti gāthamāha tenassa bhagavā kāye sinehappahānatthaṃ ‘‘disvānarūpesu vihaññamāne’’ti gāthamāha. Tattha rūpesūti rūpahetu rūpapaccayā. Vihaññamāneti kammakāraṇādīhi upahaññamāne. Ruppanti rūpesūti cakkhurogādīhi ca rūpahetuyeva janā ruppanti bādhīyanti.
1129-30虽然听了世尊所开示的、一直导向阿拉汉果的修行之道，但宾耆耶由于年老体弱，没能证得更优越的成就，于是他又用「四方……」（disā catasso）这首偈颂来赞叹世尊，并请求说法。于是世尊再次为他开示直至阿拉汉果的修行之道，诵出了「陷溺于渴爱者……」(taṇhādhipanne)这首偈颂。其余的内容各处都清楚易晓。
1129-30. Evaṃ bhagavatā yāva arahattaṃ tāva kathitaṃ paṭipattiṃ sutvāpi piṅgiyo jarādubbalatāya visesaṃ anadhigantvāva puna ‘‘disā catasso’’ti imāya gāthāya bhagavantaṃ thomento desanaṃ yācati. Athassa bhagavā punapi yāva arahattaṃ, tāva paṭipadaṃ dassento ‘‘taṇhādhipanne’’ti gāthamāha. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.
116这部经是世尊以证得阿拉汉果为最终目标而宣说的。在说法结束时，宾耆耶安住于不来果。据说在这段时间里，他反复这么想：「我的舅舅婆和利没能听到如此辩才无碍的开示啊。」由于这种情感上的散乱，他没能证得阿拉汉果。不过他的弟子们——那一千位结发外道——全都证得了阿拉汉果，并且都成为了持有神通化成的钵与衣的「善来比丘」。
Imampi suttaṃ bhagavā arahattanikūṭeneva desesi. Desanāpariyosāne ca piṅgiyo anāgāmiphale patiṭṭhāsi. So kira antarantarā cintesi – ‘‘evaṃ vicitrapaṭibhānaṃ nāma desanaṃ na labhi mayhaṃ mātulo bāvarī savanāyā’’ti. Tena sinehavikkhepena arahattaṃ pāpuṇituṃ nāsakkhi. Antevāsino panassa sahassajaṭilā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Sabbeva iddhimayapattacīvaradharā ehibhikkhavo ahesunti.
167这出自《小部注释书·显扬真义》。
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
168《经集》注释中，《宾耆耶经》的注释至此结束。
Suttanipāta-aṭṭhakathāya piṅgiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
169《彼岸道赞叹偈》的注释
Pārāyanatthutigāthāvaṇṇanā
117从这以后，结集者们为了赞叹开示，诵出了“世尊说了此”等语句。其中，「说了此」（idamavoca）是指宣说了这部《彼岸道》。「十六位侍从」（paricārakasoḷasānaṃ）：指婆和利的侍者宾耆耶在内的那十六位，也可以指世尊的十六位侍从，也就是那些婆罗门。当时，那十六群会众在前后左右四方，各方都坐了六由旬，直线距离有十二由旬。「被请求」（ajjhiṭṭho）意思是受到请求而了知义理，即了知圣典的义理。「知法」（dhammamaññāya）就是了知圣典。这样，便将「彼岸道」（pārāyana）确立为这个法门的增上语，接着称赞那些婆罗门的名字，说：“阿逸多、提舍弥勒……乃至……去亲近最胜佛。”
Ito paraṃ saṅgītikārā desanaṃ thomentā ‘‘idamavoca bhagavā’’tiādimāhaṃsu. Tattha idamavocāti idaṃ parāyanaṃ avoca. Paricārakasoḷasānanti bāvarissa paricārakena piṅgiyena saha soḷasannaṃ buddhassa vā bhagavato paricārakānaṃ soḷasannanti paricārakasoḷasannaṃ. Te eva ca brāhmaṇā. Tattha soḷasaparisā pana purato ca pacchato ca vāmapassato ca dakkhiṇapassato ca cha cha yojanāni nisinnā ujukena dvādasayojanikā ahosi. Ajjhiṭṭhoti yācito atthamaññāyāti pāḷiatthamaññāya. Dhammamaññāyāti pāḷimaññāya. Pārāyananti evaṃ imassa dhammapariyāyassa adhivacanaṃ āropetvā tesaṃ brāhmaṇānaṃ nāmāni kittayantā ‘‘ajito tissametteyyo…pe… buddhaseṭṭhaṃ upāgamu’’nti āhaṃsu.
1131-7其中，「具足行」（sampannacaraṇaṃ）是指以作为涅槃立足处的巴帝摩卡戒等而具足。「仙」（isi）就是大仙（mahesi）。其余的意义很清楚。之后，「他们修习梵行」（brahmacariyamacariṃsu）是说他们修习道梵行（maggabrahmacariya）。所以，「到彼岸」（pārāyana）就是指到达作为彼岸的涅槃（nibbāna）之道。
1131-7. Tattha sampannacaraṇanti nibbānapadaṭṭhānabhūtena pātimokkhasīlādinā sampannaṃ. Isinti mahesiṃ. Sesaṃ pākaṭameva. Tato paraṃ brahmacariyamacariṃsūti maggabrahmacariyaṃ acariṃsu. Tasmā pārāyananti tassa pārabhūtassa nibbānassa ayananti vuttaṃ hoti.
172《到彼岸》随颂偈的注释
Pārāyanānugītigāthāvaṇṇanā
1138「我将随颂《到彼岸》」（Pārāyanamanugāyissaṃ）这一句的关联是这样的：当世尊宣说《到彼岸》时，有一万六千位结发者证得阿拉汉果，其余的十四俱胝数的天与人得法现观（dhammābhisamaya）。对此，古德曾这样说：
1138.Pārāyanamanugāyissanti assa ayaṃ sambandho – bhagavatā hi pārāyane desite soḷasasahassā jaṭilā arahattaṃ pāpuṇiṃsu, avasesānañca cuddasakoṭisaṅkhānaṃ devamanussānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Vuttañhetaṃ porāṇehi –
120“于是，在可爱的巴沙那迦（pāsāṇake），在《到彼岸》的集会中；
‘‘Tato pāsāṇake ramme, pārāyanasamāgame;
121佛陀令十四亿众生（pāṇakoṭiyo）到达不死。
Amataṃ pāpayī buddho, cuddasa pāṇakoṭiyo’’ti.
122法开示结束后，从各处前来的人们依仗世尊的威力，各自回到了自己的村落、城镇等处显现。世尊也由十六位仆役（paricārakasoḷasa）等无数的比丘大众围绕，回到了舍卫城。在那里，宾耆耶顶礼世尊后说：“大德，我要去告知婆和利佛陀已经出世，因为我曾经答应过他。”于是，得到世尊允许后，宾耆耶先以智行（ñāṇagamana）到达瞿陀婆利河岸，再步行走向隐修处。婆和利婆罗门正坐着张望道路，远远看见宾耆耶没有了水瓶、发髻等，以比丘的相貌（bhikkhuvesa）走来，便断定：“佛陀已经出现在世间了。”等他到达后，便问：“宾耆耶，佛陀已经出现在世间了吗？”“是的，婆罗门，已经出现，他正坐在巴沙那迦塔庙里为我们说法，我会为你宣说那个法。”于是，婆和利率领徒众，用盛大的供养礼敬他，并铺设座位。宾耆耶在那里就座，开始说出“我将随颂《到彼岸》”等语句。
Niṭṭhitāya pana dhammadesanāya tato tato āgatā manussā bhagavato ānubhāvena attano attano gāmanigamādīsveva pāturahesuṃ. Bhagavāpi sāvatthimeva agamāsi paricārakasoḷasādīhi anekehi bhikkhusahassehi parivuto. Tattha piṅgiyo bhagavantaṃ vanditvā āha – ‘‘gacchāmahaṃ, bhante, bāvarissa buddhuppādaṃ ārocetuṃ, paṭissutañhi tassa mayā’’ti. Atha bhagavatā anuññāto ñāṇagamaneneva godhāvarītīraṃ gantvā pādagamanena assamābhimukho agamāsi. Tamenaṃ bāvarī brāhmaṇo maggaṃ olokento nisinno dūratova khārijaṭādivirahitaṃ bhikkhuvesena āgacchantaṃ disvā ‘‘buddho loke uppanno’’ti niṭṭhaṃ agamāsi. Sampattañcāpi naṃ pucchi – ‘‘kiṃ, piṅgiya, buddho loke uppanno’’ti. ‘‘Āma, brāhmaṇa, uppanno, pāsāṇake cetiye nisinno amhākaṃ dhammaṃ desesi, tamahaṃ tuyhaṃ desessāmī’’ti. Tato bāvarī mahatā sakkārena sapariso taṃ pūjetvā āsanaṃ paññāpesi. Tattha nisīditvā piṅgiyo ‘‘pārāyanamanugāyissa’’ntiādimāha.
123其中，「我将随颂」(anugāyissanti) 指：我将随颂世尊所唱诵的偈颂。「如所见」(yathāddakkhi)：如同他亲自通过证悟真理的正觉与独有的智慧所见到的那样。「离欲」(nikkāmo) 指已断除欲望的人。也有读作“精勤”(nikkamo)的版本，意思是具备精进力，或者指已从不善法中出离。「离林」(nibbano) 指远离烦恼丛林，或者说，只是远离了渴爱。「为何要说妄语」(kissa hetu musā bhaṇe)：意思是，那些会让他说出妄语的烦恼，他都已断除了，以此表明。由此激发婆罗门闻法的兴趣。
Tattha anugāyissanti bhagavatā gītaṃ anugāyissaṃ. Yathāddakkhīti yathā sāmaṃ saccābhisambodhena asādhāraṇañāṇena ca addakkhi. Nikkāmoti pahīnakāmo . ‘‘Nikkamo’’tipi pāṭho, vīriyavāti attho nikkhanto vā akusalapakkhā. Nibbanoti kilesavanavirahito, taṇhāvirahito eva vā. Kissa hetu musā bhaṇeti yehi kilesehi musā bhaṇeyya, ete tassa pahīnāti dasseti. Etena brāhmaṇassa savane ussāhaṃ janeti.
1139-41「与功德相关的」(vaṇṇūpasañhitaṃ) 指与功德相关的。「名为真实者」(saccavhayo) 指因真实的称号——“佛陀”——而得名，名与实相符。「婆罗门」(brahme) 是呼唤那位婆罗门。「小树林」(kubbanakaṃ) 指小森林。「应住于多果之林」(bahupphalaṃ kānanamāvaseyya) 指应前往充满各种果实等的树林，在那里居住。「少智慧」(appadasse) 是指像婆和利等智慧浅薄的人。「大湖」(mahodadhiṃ) 指如阿耨达湖等巨大的水域。
1139-41.Vaṇṇūpasañhitanti guṇūpasañhitaṃ. Saccavhayoti ‘‘buddho’’ti sacceneva avhānena nāmena yutto. Brahmeti taṃ brāhmaṇaṃ ālapati. Kubbanakanti parittavanaṃ. Bahupphalaṃ kānanamāvaseyyāti anekaphalādivikatibharitaṃ kānanaṃ āgamma vaseyya. Appadasseti bāvaripabhutike parittapaññe. Mahodadhinti anotattādiṃ mahantaṃ udakarāsiṃ.
1142-4「这些先前的」(yeme pubbe) 指那些过去时代的这般人物。「破暗而坐」(tamanudāsino) 意思是破除黑暗而坐。「广智幢」(bhūripaññāṇo) 指以智慧为旗帜的人。「广慧」(bhūrimedhaso) 意为智慧广大者。「现见、无时的」(sandiṭṭhikaṃ akālikaṃ) 指果报是当下亲自可见的，不需要等待未来某个时间才能获得。「无灾」(anītikaṃ) 指远离烦恼带来的灾祸。
1142-4.Yeme pubbeti ye ime pubbe. Tamanudāsinoti tamonudo āsino. Bhūripaññāṇoti ñāṇadhajo. Bhūrimedhasoti vipulapañño. Sandiṭṭhikamakālikanti sāmaṃ passitabbaphalaṃ, na ca kālantare pattabbaphalaṃ. Anītikanti kilesaītivirahitaṃ.
1145-50接着，婆和利说了两首偈颂：‘怎么，从彼……’。然后，宾耆耶为了表达他从未离开过世尊，于是说：‘我不从彼……’等。「我以意，或以眼见彼」(passāmi naṃ manasā cakkhunā vā) 意思是：我以心意，就像用眼睛一样见到那位佛陀。「我礼敬着度过夜晚」(namassamāno vivasemi rattiṃ) 意为：我礼敬着度过夜晚。「无论他在哪个方向，我都向彼处致敬」(tena teneva nato) 表明：无论佛陀在哪一个方向，我也都朝着那个方向礼敬、向往、趋向。
1145-50. Atha naṃ bāvarī āha ‘‘kiṃ nu tamhā’’ti dve gāthā. Tato piṅgiyo bhagavato santikā avippavāsameva dīpento ‘‘nāhaṃ tamhā’’tiādimāha. Passāmi naṃ manasā cakkhunāvāti taṃ buddhaṃ ahaṃ cakkhunā viya manasā passāmi . Namassamāno vivasemi rattinti namassamānova rattiṃ atināmemi. Tena teneva natoti yena disābhāgena buddho, tena tenevāhampi nato tanninno tappoṇoti dasseti.
1151「虚弱无力」(dubbalathāmakassa) 指体力微弱的人，或者指既虚弱又恶劣、缺乏强大精进力的人，如此说。「因此身体不行走」(teneva kāyo na paleti)：正因为那种虚弱无力，身体无法行走；或者理解为他无法以身体前往佛陀所在之处。也有版本读作“Na paretī”，意思相同。「于此」(tattha) 指在佛陀的身边。「以意图而行」(saṅkappayantāyā)：通过意念的运作来行动。「与此相应」(tena yutto)：即与佛陀（或佛陀所在之处）相连接、相投入、相跟随，这是在说明。
1151.Dubbalathāmakassāti appathāmakassa, atha vā dubbalassa dutthāmakassa ca balavīriyahīnassāti vuttaṃ hoti. Teneva kāyo na paletīti teneva dubbalathāmakattena kāyo na gacchati, yena vā buddho, tena na gacchati. ‘‘Na paretī’’tipi pāṭho, so evattho. Tatthāti buddhassa santike. Saṅkappayantāyāti saṅkappagamanena. Tena yuttoti yena buddho, tena yutto payutto anuyuttoti dasseti.
1152「卧于泥沼」(paṅkesayāno) 指躺在欲贪的泥沼里。「从一洲至一洲」(dīpā dīpaṃ upaplavin)：从一个导师那里到另一个导师那里，四处寻求。「当时我见到了正自觉者」(athaddasāsiṃ sambuddhaṃ)：我，在如此怀持邪见到处游走之后，那时在石板塔的地方见到了佛陀。
1152.Paṅkesayānoti kāmakaddame sayamāno. Dīpā dīpaṃ upaplavinti satthārādito satthārādiṃ abhigacchiṃ. Athaddasāsiṃ sambuddhanti sohaṃ evaṃ duddiṭṭhiṃ gahetvā anvāhiṇḍanto atha pāsāṇake cetiye buddhamaddakkhiṃ.
1153在这首偈颂结束的时候，世尊知道宾耆耶和婆和利的根机已经成熟，他虽然人还在舍卫城，却放出金色的光芒。宾耆耶正坐着向婆和利称扬佛陀的功德，看见那道光芒，心想‘这是什么？’于是四下察看，看到世尊好像就站在他面前，便告诉婆和利婆罗门：‘佛陀来了。’婆和利婆罗门立刻从座位上起身，合掌站立。世尊也遍放光明，向婆和利婆罗门显现自身，明白这对两人都很适宜后，就只招呼宾耆耶，说出‘如婆迦梨……’这首偈颂。
1153. Imissā gāthāya avasāne piṅgiyassa ca bāvarissa ca indriyaparipākaṃ viditvā bhagavā sāvatthiyaṃ ṭhitoyeva suvaṇṇobhāsaṃ muñci. Piṅgiyo bāvarissa buddhaguṇe vaṇṇayanto nisinno eva taṃ obhāsaṃ disvā ‘‘kiṃ ida’’nti vilokento bhagavantaṃ attano purato ṭhitaṃ viya disvā bāvaribrāhmaṇassa ‘‘buddho āgato’’ti ārocesi, brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā añjaliṃ paggahetvā aṭṭhāsi. Bhagavāpi obhāsaṃ pharitvā brāhmaṇassa attānaṃ dassento ubhinnampi sappāyaṃ viditvā piṅgiyameva ālapamāno ‘‘yathā ahū vakkalī’’ti imaṃ gāthamabhāsi.
130它的意思是：就像婆迦梨长老以信胜解者而成为阿拉汉，他以信心为首而证得了阿拉汉果；又像在十六位弟子中有一位名叫跋陀罗越的，以及阿罗维的乔达摩那样，你也应该释放信心。从那以后，你以信胜解，依据‘一切行无常’等方法开始修习观，将会渡过死亡之王的领域，抵达彼岸——也就是涅槃。开示就这样以阿拉汉果为顶点而结束。开示结束时，宾耆耶证得了阿拉汉果，婆和利证得了不来果。而婆和利婆罗门的五百位弟子，全都成为了入流者。
Tassattho – yathā vakkalitthero saddhādhimutto ahosi, saddhādhurena ca arahattaṃ pāpuṇi. Yathā ca soḷasannaṃ eko bhadrāvudho nāma yathā ca āḷavi gotamo, evameva tvampi pamuñcassu saddhaṃ. Tato saddhāya adhimuccanto ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā nayena vipassanaṃ ārabhitvā maccudheyyassa pāraṃ nibbānaṃ gamissasīti arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne piṅgiyo arahatte bāvarī anāgāmiphale patiṭṭhahi. Bāvaribrāhmaṇassa sissā pana pañcasatā sotāpannā ahesuṃ.
1154-5现在，宾耆耶表达自己的净信，说‘此更殊胜’等。其中，「具辩才」(paṭibhānavā) 指具备辩才无碍解。「于超天法而证知」(adhideve abhiññāyā) 指了知能成就超胜诸天的法。「胜劣」(parovaraṃ) 即低劣和殊胜，指他完全了知一切能成就自己与他人超天果证的法蕴，这已经说明。「对自称无疑者」(kaṅkhīnaṃ paṭijānataṃ) 指那些内心有疑却自称‘我们无疑’的人们。
1154-5. Idāni piṅgiyo attano pasādaṃ pavedento ‘‘esa bhiyyo’’tiādimāha. Tattha paṭibhānavāti paṭibhānapaṭisambhidāya upeto. Adhideve abhiññāyāti adhidevakare dhamme ñatvā. Parovaranti hīnapaṇītaṃ, attano ca parassa ca adhidevattakaraṃ sabbaṃ dhammajātaṃ vedīti vuttaṃ hoti. Kaṅkhīnaṃ paṭijānatanti kaṅkhīnaṃyeva sataṃ ‘‘nikkaṅkhamhā’’ti paṭijānantānaṃ.
1156「不可夺」(asaṃhīraṃ) 指不被贪等烦恼夺走。「不动摇」(asaṃkuppaṃ) 即不动、不变易之法。这两个词都是指涅槃。「我必到达」(addhā gamissāmi) 我必定会到达那无余涅槃界。「我于此无疑」(na mettha kaṅkhā) 我对此涅槃没有疑惑。「请这样知我为已倾向之心」(evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacittaṃ)：宾耆耶说‘同样地你也要释放信心’。他以世尊的这个教导，对自己生起信，并以信为首而得解脱，为了显示那种信胜解的状态，对世尊说：‘请这样知我为已倾向之心’。此处的意趣是：‘正如您对我所说，请就这样知我为已倾向。’
1156.Asaṃhīranti rāgādīhi asaṃhāriyaṃ. Asaṃkuppanti akuppaṃ avipariṇāmadhammaṃ. Dvīhipi padehi nibbānaṃ bhaṇati. Addhā gamissāmīti ekaṃseneva taṃ anupādisesaṃ nibbānadhātuṃ gamissāmi. Na mettha kaṅkhāti natthi me ettha nibbāne kaṅkhā. Evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacittanti piṅgiyo ‘‘evameva tvampi pamuñcassu saddha’’nti. Iminā bhagavato ovādena attani saddhaṃ uppādetvā saddhādhureneva ca vimuñcitvā taṃ saddhādhimuttataṃ pakāsento bhagavantaṃ āha – ‘‘evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacitta’’nti. Ayamettha adhippāyo ‘‘yathā maṃ tvaṃ avaca, evameva adhimuttaṃ dhārehī’’ti.
187以上是《胜义灯》小部注释中
Iti paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
188《经集》注释中《十六婆罗门经》的解释终了。
Suttanipāta-aṭṭhakathāya soḷasabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
189第五品，依义释的方式已结束，其名称为
Niṭṭhito ca pañcamo vaggo atthavaṇṇanānayato, nāmena
133《彼岸道品》。
Pārāyanavaggoti.
191结语
Nigamanakathā
134至此，所曾说的如下：
Ettāvatā ca yaṃ vuttaṃ –
135“礼敬了最值得礼敬的三宝后，
‘‘Uttamaṃ vandaneyyānaṃ, vanditvā ratanattayaṃ;
136那位在《小部》中，舍弃了微细恶行的人，
Yo khuddakanikāyamhi, khuddācārappahāyinā.
137由世间怙主、为寻求度脱世间者所宣说的
‘‘Desito lokanāthena, lokanittharaṇesinā;
138那部《经集》，我将为其作义注。”
Tassa suttanipātassa, karissāmatthavaṇṇana’’nti.
139在此，对包含蛇品等五品、区分为蛇经等七十部经的《经集》，其义注已作。因此，这样说：
Ettha uragavaggādipañcavaggasaṅgahitassa uragasuttādisattatisuttappabhedassa suttanipātassa atthavaṇṇanā katā hoti. Tenetaṃ vuccati –
140“当我为这部《经集》作义注时，
‘‘Imaṃ suttanipātassa, karontenatthavaṇṇanaṃ;
141怀着‘期望正法久住’的心，我所获得的这份善业，
Saddhammaṭṭhitikāmena, yaṃ pattaṃ kusalaṃ mayā.
142愿凭借此善业的威力，很快地，在圣者所宣说的法中，
‘‘Tassānubhāvato khippaṃ, dhamme ariyappavedite;
143愿此众人获得增长、繁盛与广大。”
Vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ, pāpuṇātu ayaṃ jano’’ti.
144（就教法的篇幅而言，有四十四诵分。）
(Pariyattippamāṇato catucattālīsamattā bhāṇavārā.)
145这部名为“胜义光明”的《经集注》，是由一位长老所造：他以极清净的信、慧、精进为庄严，成就了戒行、正直、柔软等功德的聚集，善能通达自宗与他宗的深奥之处，具足智慧与辩才；在三藏教典及包含注释的师教之中，凭着无障碍的智慧光明，他是一位大注释师；由于实践成就所生的快乐，他流出甜美、高雅的言辞与端严，言说应理与不应理之理，是优秀的论师、大诗人；他于六神通、无碍解等殊胜功德而善立其智，是诸长老传承的明灯，在大寺住众的长老中成为庄严；他因广大清净的智慧，被诸师尊敬而取名为“觉音”。
Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyappaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā chaḷabhiññāpaṭisambhidādippabhedaguṇapaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ paramatthajotikā nāma suttanipāta-aṭṭhakathā –
146愿它暂住世间，为那些寻求度越世间的人，
Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;
147为善男子们显示令智慧清净的方法。
Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ paññāvisuddhiyā.
148只要“佛陀”这个名号，对于那清净心的如来，
Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;
149在世间，作为世间的最上者、大仙而流传。
Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.
208《经集》注释终了。
Suttanipāta-atthavaṇṇanā niṭṭhitā.