4. 八颂品义注

s0505a.att3 · 静态文献页 · 298 段 · 打开交互阅读器

14. 八颂品

4. Aṭṭhakavaggo

21. 欲经注

1. Kāmasuttavaṇṇanā

773773. “Kāmaṃ kāmayamānassā”是《欲经》的开头。这部经的缘起是什么？据说，世尊住在舍卫城时，有一位婆罗门在舍卫城与祇园之间的阿致罗筏底河岸边耕地，心想：“我要种大麦。”世尊由比丘僧团围绕，为了乞食而入城时，看见了他，便作意观察，知道：“这位婆罗门的大麦将要毁坏了。”再观察他的机缘成熟情况，又知道他有证得入流果的机缘。观察“他何时能证得”时，知道：“当庄稼毁坏时，他被忧伤征服，听受了法教。”于是世尊这样想：“如果我那时才去接近婆罗门，他不会认为应当听我的教导。因为婆罗门们各有各的喜好。那么，我从现在就开始摄受他吧，这样他对我生起柔软心之后，那时就会听从教导了。”世尊于是走到婆罗门那里，问：“婆罗门，你在做什么？”婆罗门心想：“这位出身高贵的沙门乔达摩竟然跟我打招呼！”仅仅因为这个，他就对世尊生起了净信心，回答说：“乔达摩尊者，我在耕田，想种大麦。”这时，舍利弗尊者心想：“世尊跟婆罗门打招呼了，如来不会没有原因、无缘无故这样做，那我也来跟那位婆罗门打个招呼吧。”于是他也走到婆罗门那里，同样地打了招呼。接着，大目犍连尊者和其他八十位大弟子也都这样做了。婆罗门非常高兴。

773.Kāmaṃkāmayamānassāti kāmasuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavati kira sāvatthiyaṃ viharante aññataro brāhmaṇo sāvatthiyā jetavanassa ca antare aciravatīnadītīre ‘‘yavaṃ vapissāmī’’ti khettaṃ kasati. Bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto piṇḍāya pavisanto taṃ disvā āvajjento addasa – ‘‘assa brāhmaṇassa yavā vinassissantī’’ti, puna upanissayasampattiṃ āvajjento cassa sotāpattiphalassa upanissayaṃ addasa. ‘‘Kadā pāpuṇeyyā’’ti āvajjento ‘‘sasse vinaṭṭhe sokābhibhūto dhammadesanaṃ sutvā’’ti addasa. Tato cintesi – ‘‘sacāhaṃ tadā eva brāhmaṇaṃ upasaṅkamissāmi, na me ovādaṃ sotabbaṃ maññissati. Nānārucikā hi brāhmaṇā, handa, naṃ ito pabhutiyeva saṅgaṇhāmi, evaṃ mayi muducitto hutvā tadā ovādaṃ sossatī’’ti brāhmaṇaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘kiṃ, brāhmaṇa, karosī’’ti. Brāhmaṇo ‘‘evaṃ uccākulīno samaṇo gotamo mayā saddhiṃ paṭisanthāraṃ karotī’’ti tāvatakeneva bhagavati pasannacitto hutvā ‘‘khettaṃ, bho gotama, kasāmi yavaṃ vapissāmī’’ti āha. Atha sāriputtatthero cintesi – ‘‘bhagavā brāhmaṇena saddhiṃ paṭisanthāraṃ akāsi, na ca ahetu appaccayā tathāgatā evaṃ karonti, handāhampi tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karomī’’ti brāhmaṇaṃ upasaṅkamitvā tatheva paṭisanthāramakāsi. Evaṃ mahāmoggallānatthero sesā ca asīti mahāsāvakā. Brāhmaṇo atīva attamano ahosi.

2后来，在庄稼正在成熟的时候，有一天世尊用完斋饭后，从舍卫城前往祇园，途中离开道路来到婆罗门跟前，说：“婆罗门，你的大麦田真好啊！”婆罗门说：“是啊，乔达摩尊者，是很好。如果收成好的话，我也会分给你们一份的。”过了四个月，大麦成熟了。他正忙着想“今天或明天就要收割”的时候，大片乌云升起，下了一整夜的雨。阿致罗筏底河涨满了水，把所有的大麦都冲走了。婆罗门一整夜心里都不高兴，天亮时走到河边，看到庄稼全毁了，生起了极大的忧伤：“我完了，今后可怎么活啊？”就在那天夜晚的后夜时分，世尊用佛眼观察世间，知道：“今天正是对婆罗门说法的时候了。”于是，世尊按着乞食的行仪进入舍卫城，站在婆罗门的家门口。婆罗门看见世尊，心想：“沙门乔达摩是为了来安慰被忧伤打倒的我吧。”便铺好座位，接过钵，请世尊坐下。世尊明知故问：“婆罗门，你心里不痛快吗？”婆罗门回答：“是的，乔达摩尊者，我的大麦田全被水冲走了。”世尊便说：“婆罗门，不应当在毁坏时忧愁，在成功时欢喜。要知道，那些欲望确实是有成功也有失败的。”说完，世尊知道了适合那位婆罗门的方法，就以说法的形式开示了这部经。在这里，我们只略说词句的意义和关联，详细解释应当按照《义释》（大义释 1）中说过的方法来理解。从这部经以后，所有的经都像这样处理。

Atha bhagavā sampajjamānepi sasse ekadivasaṃ katabhattakicco sāvatthito jetavanaṃ gacchanto maggā okkamma brāhmaṇassa santikaṃ gantvā āha – ‘‘sundaraṃ te, brāhmaṇa, yavakkhetta’’nti. ‘‘Evaṃ, bho gotama, sundaraṃ, sace sampajjissati, tumhākampi saṃvibhāgaṃ karissāmī’’ti. Athassa catumāsaccayena yavā nipphajjiṃsu. Tassa ‘‘ajja vā sve vā lāyissāmī’’ti ussukkaṃ kurumānasseva mahāmegho uṭṭhahitvā sabbarattiṃ vassi. Aciravatī nadī pūrā āgantvā sabbaṃ yavaṃ vahi. Brāhmaṇo sabbarattiṃ anattamano hutvā pabhāte nadītīraṃ gato sabbaṃ sassavipattiṃ disvā ‘‘vinaṭṭhomhi, kathaṃ dāni jīvissāmī’’ti balavasokaṃ uppādesi . Bhagavāpi tameva rattiṃ paccūsasamaye buddhacakkhunā lokaṃ volokento ‘‘ajja brāhmaṇassa dhammadesanākālo’’ti ñatvā bhikkhācāravattena sāvatthiṃ pavisitvā brāhmaṇassa gharadvāre aṭṭhāsi. Brāhmaṇo bhagavantaṃ disvā ‘‘sokābhibhūtaṃ maṃ assāsetukāmo samaṇo gotamo āgato’’ti cintetvā āsanaṃ paññāpetvā pattaṃ gahetvā bhagavantaṃ nisīdāpesi. Bhagavā jānantova brāhmaṇaṃ pucchi – ‘‘kiṃ brāhmaṇa paduṭṭhacitto vihāsī’’ti? Āma, bho gotama, sabbaṃ me yavakkhettaṃ udakena vūḷhanti. Atha bhagavā ‘‘na, brāhmaṇa, vipanne domanassaṃ, sampanne ca somanassaṃ kātabbaṃ. Kāmā hi nāma sampajjantipi vipajjantipī’’ti vatvā tassa brāhmaṇassa sappāyaṃ ñatvā dhammadesanāvasena imaṃ suttamabhāsi. Tattha saṅkhepato padatthasambandhamattameva vaṇṇayissāma, vitthāro pana niddese (mahāni. 1) vuttanayeneva veditabbo. Yathā ca imasmiṃ sutte, evaṃ ito paraṃ sabbasuttesu.

3在这里，「kāma」（欲）指所缘欲，也就是如意色等那些被称为三界法的事物；「kāmayamānassa」（若欲求者）是指希望的人。「Tassa ce taṃ samijjhati」（若他的那个成就了）意思是：对于那个正在希望的有情，如果那个称为欲的对象成就了，也就是他得到了那个对象。「Addhā pītimano hoti」（必定心满意足）就是完全欢喜。「Laddhā」（得到以后）就是获得之后。「Macco」（人）指有情。「Yadicchatī」（他所希望的）就是他想要的东西。

Tattha kāmanti manāpiyarūpāditebhūmakadhammasaṅkhātaṃ vatthukāmaṃ, kāmayamānassāti icchamānassa. Tassa ce taṃ samijjhatīti tassa kāmayamānassa sattassa taṃ kāmasaṅkhātaṃ vatthu samijjhati ce, sace so taṃ labhatīti vuttaṃ hoti. Addhā pītimano hotīti ekaṃsaṃ tuṭṭhacitto hoti. Laddhāti labhitvā. Maccoti satto. Yadicchatīti yaṃ icchati.

774774. 「Tassa ce kāmayānassa」（若他正在欲求时）指那个希求欲望的人，或者为了欲望而努力的人。「Chandajātassa」（生起欲贪者）指生起渴爱的人。「Jantuno」（众生）是有情。「Te kāmā parihāyanti」（那些欲望如果消失）意思是，那些欲望如果退失了。「Sallaviddhova ruppati」（就像被箭射中一样痛苦），接着就犹如被铁等箭射中一样遭受折磨。

774.Tassa ce kāmayānassāti tassa puggalassa kāme icchamānassa, kāmena vā yāyamānassa. Chandajātassāti jātataṇhassa. Jantunoti sattassa. Te kāmā parihāyantīti te kāmā parihāyanti ce. Sallaviddhova ruppatīti atha ayomayādinā sallena viddho viya pīḷīyati.

775775. 第三首偈的简要意思是：如果有人通过镇伏或者断除对这些欲望的欲贪，来避开它们，就像用脚躲开蛇头一样。那位比丘因为遍知了一切世间而安住，具足正念地超越了世间中称为「蔓延」（visattikā）的渴爱。

775. Tatiyagāthāya saṅkhepattho – yo pana ime kāme tattha chandarāgavikkhambhanena vā samucchedena vā attano pādena sappassa siraṃ iva parivajjeti. So bhikkhu sabbaṃ lokaṃ visaritvā ṭhitattā loke visattikāsaṅkhātaṃ taṇhaṃ sato hutvā samativattatīti.

776-8776-8. 接下来三首偈颂的简要含义是：凡是对这稻田等田地，或房屋、宅地等地产，或称为“kahāpaṇa”的金钱，或牛马等牲畜，或称为女人的女子，或亲戚、朋党等亲属，或其他种种如可爱色等诸欲贪求不舍的人，那些被称为“无力”的烦恼就会制伏、征服、摧破那个人；或者说，由于缺乏信力等力量而变得无力的那个人，被那些无力的烦恼所制伏，这就是因为无力而被制伏的意思。接着，那贪着诸欲、守护和追求诸欲的人，会被狮子等明显的灾祸，以及身恶行等不明显的灾祸所摧破。然后，被这不明显的灾祸所征服的那个人，生等诸苦就会像水灌进破船一样紧跟着他。因此，通过修习身至念等，有情应该恒常保持正念，以镇伏和断除的方式，在色等所缘欲上，避开一切种类的烦恼欲，从而远离诸欲。这样舍断那些欲望之后，就借着舍断它们的那个道，能够渡过四种瀑流。就像一个人把进满了水的船里的水舀出去，靠着轻便的船，毫不费力地到达彼岸一样；同样地，把装满了烦恼之水的‘有身’之船里的水舀出去，以轻安的‘有身’到达彼岸，也就是到达一切法的彼岸——涅槃；并且通过证得阿拉汉果，于无余涅槃界般涅槃。如此，世尊以阿拉汉果为最高点，结束了说法。说法结束时，那位婆罗门和婆罗门女都证得了入流果。

776-8. Tato parāsaṃ tissannaṃ gāthānaṃ ayaṃ saṅkhepattho – yo etaṃ sālikkhettādiṃ khettaṃ vā gharavatthādiṃ vatthuṃ vā kahāpaṇasaṅkhātaṃ hiraññaṃ vā goassabhedaṃ gavāssaṃ vā itthisaññikā thiyo vā ñātibandhavādī bandhū vā aññe vā manāpiyarūpādī puthu kāme anugijjhati, taṃ puggalaṃ abalasaṅkhātā kilesā balīyanti sahanti maddanti, saddhābalādivirahena vā abalaṃ taṃ puggalaṃ abalā kilesā balīyanti, abalattā balīyantīti attho. Atha taṃ kāmagiddhaṃ kāme rakkhantaṃ pariyesantañca sīhādayo ca pākaṭaparissayā kāyaduccaritādayo ca apākaṭaparissayā maddanti, tato apākaṭaparissayehi abhibhūtaṃ taṃ puggalaṃ jātiādidukkhaṃ bhinnaṃ nāvaṃ udakaṃ viya anveti. Tasmā kāyagatāsatiādibhāvanāya jantu sadā sato hutvā vikkhambhanasamucchedavasena rūpādīsu vatthukāmesu sabbappakārampi kilesakāmaṃ parivajjento kāmāni parivajjaye. Evaṃ te kāme pahāya tappahānakaramaggeneva catubbidhampi tare oghaṃ tareyya tarituṃ sakkuṇeyya. Tato yathā puriso udakagarukaṃ nāvaṃ siñcitvā lahukāya nāvāya appakasireneva pāragū bhaveyya, pāraṃ gaccheyya, evameva attabhāvanāvaṃ kilesūdakagarukaṃ siñcitvā lahukena attabhāvena pāragū bhaveyya, sabbadhammapāraṃ nibbānaṃ gato bhaveyya, arahattappattiyā gaccheyya ca, anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbātīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne brāhmaṇo ca brāhmaṇī ca sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsūti.

9《小部注释书·胜义灯》

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

10《经集注释》的「欲经注」部分结束。

Suttanipāta-aṭṭhakathāya kāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

112. 《窟八偈经》注释

2. Guhaṭṭhakasuttavaṇṇanā

779779. 《窟八偈经》以“七者陷于窟中”开头。它的缘起是什么呢？据说，世尊住在舍卫城时，尊者宾头卢颇罗堕前往憍赏弥的恒河岸边，那儿有乌提那王一座名叫“旋园”的园林。他想在凉爽的地方坐禅度过白天。由于过去的习惯，他也常去那里，正如《鹏耆舍经注》中所说的憍梵波提长老前往三十三天的道理一样。他在恒河岸边凉爽的树根下入定，坐禅安度白天。乌提那王也在那一天出游园林，大半天都在园中歌舞嬉戏，喝醉后将头枕在一个女人的膝上睡着了。其余女人们以为“国王睡着了”，便起身在园中采摘花果，遇见了长老，生起惭愧心，互相制止说“别出声”。然后悄悄地走近，敬礼后围坐到长老四周。长老从定中起来，为她们说法，她们欢喜地称叹“善哉善哉”而听受。

779.Sattoguhāyanti guhaṭṭhakasuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavati kira sāvatthiyaṃ viharante āyasmā piṇḍolabhāradvājo kosambiyaṃ gaṃṅgātīre āvaṭṭakaṃ nāma utenassa uyyānaṃ, tattha agamāsi sītale padese divāvihāraṃ nisīditukāmo. Aññadāpi cāyaṃ gacchateva tattha pubbāsevanena yathā gavampatitthero tāvatiṃsabhavananti vuttanayametaṃ vaṅgīsasuttavaṇṇanāyaṃ. So tattha gaṅgātīre sītale rukkhamūle samāpattiṃ appetvā divāvihāraṃ nisīdi. Rājāpi kho uteno taṃ divasaṃyeva uyyānakīḷikaṃ gantvā bahudeva divasabhāgaṃ naccagītādīhi uyyāne kīḷitvā pānamadamatto ekissā itthiyā aṅke sīsaṃ katvā sayi. Sesitthiyo ‘‘sutto rājā’’ti uṭṭhahitvā uyyāne pupphaphalādīni gaṇhantiyo theraṃ disvā hirottappaṃ upaṭṭhāpetvā ‘‘mā saddaṃ akatthā’’ti aññamaññaṃ nivāretvā appasaddā upasaṅkamitvā vanditvā theraṃ samparivāretvā nisīdiṃsu. Thero samāpattito vuṭṭhāya tāsaṃ dhammaṃ desesi, tā tuṭṭhā ‘‘sādhu sādhū’’ti vatvā suṇanti.

8那个给国王当膝枕的女人，见大家都撇下自己去嬉戏，心生嫉妒，便摇动大腿把国王弄醒。国王醒来不见那些后宫女人，问：“这些婢女去哪里了？”她回答：“她们不把大王您当回事，都去‘讨沙门欢心’了。”国王生起怒气，朝长老走去。那些女人见到国王，有的站了起来，有的则说：“大王，我们正在出家人身边听法呢。”没有起身。国王因此更加愤怒，没向长老敬礼就问：“你到这里来是为什么事？”长老回答：“为远离而来，大王。”国王说：“说是为远离而来，却这样被后宫女人围绕着坐？你解释一下你的‘远离’！”长老虽然有辩才解说远离，但知道这人并非真心请问，便沉默不语。国王说：“你要是不说，我就弄红蚂蚁咬你！”说着从一棵无忧树上取来一个红蚂蚁巢，往自己身上倾倒。他擦了擦身子，又取来另一个巢，走向长老。长老心里思惟：“这位国王若加害于我，将会堕入恶趣。”出于对国王的悲悯，便以神通腾空而去。

Rañño sīsaṃ aṅkenādāya nisinnitthī ‘‘imā maṃ ohāya kīḷantī’’ti tāsu issāpakatā ūruṃ cāletvā rājānaṃ pabodhesi. Rājā paṭibujjhitvā itthāgāraṃ apassanto ‘‘kuhiṃ imā vasaliyo’’ti āha. Sā āha – ‘‘tumhesu abahukatā ‘samaṇaṃ ramayissāmā’ti gatā’’ti. So kuddho therābhimukho agamāsi. Tā itthiyo rājānaṃ disvā ekaccā uṭṭhahiṃsu, ekaccā ‘‘mahārāja, pabbajitassa santike dhammaṃ suṇāmā’’ti na uṭṭhahiṃsu. So tena bhiyyosomattāya kuddho theraṃ avanditvāva ‘‘kimatthaṃ āgatosī’’ti āha. ‘‘Vivekatthaṃ mahārājā’’ti. So ‘‘vivekatthāya āgatā evaṃ itthāgāraparivutā nisīdantī’’ti vatvā ‘‘tava vivekaṃ kathehī’’ti āha. Thero visāradopi vivekakathāya ‘‘nāyaṃ aññātukāmo pucchatī’’ti tuṇhī ahosi. Rājā ‘‘sace na kathesi, tambakipillikehi taṃ khādāpessāmī’’ti aññatarasmiṃ asokarukkhe tambakipillikapuṭaṃ gaṇhanto attanova upari vikiri. So sarīraṃ puñchitvā aññaṃ puṭaṃ gahetvā therābhimukho agamāsi. Thero ‘‘sacāyaṃ rājā mayi aparajjheyya , apāyābhimukho bhaveyyā’’ti taṃ anukampamāno iddhiyā ākāsaṃ abbhuggantvā gato.

9于是女众们说：“大王，别的国王见到这样的出家人，都会用花香等来供养，您却用红蚂蚁巢去伤害他，这是在毁坏家族的血脉啊。”国王知道自己的过失后，沉默不语，问守园人：“长老平时也到这里来吗？”“是的，大王。”“那么以后他来时，你要告诉我。”又一天，长老到来时，守园人便禀告了国王。国王于是走近长老，请教问题，乃至皈依三宝获得依怙。然而，在被红蚂蚁巢侵犯的那一天，长老从空中飞走，接着潜入地下，在香室中出现在世尊面前。世尊那时正右胁而卧，具足正念正知，作狮子卧，看到长老便问：“婆罗堕阇，你为何在不适当的时候来了？”长老答：“是的，世尊。”便把事情的经过全部禀告。世尊听后说：“对于沉溺在五欲快乐中的人，为他讲说远离法有什么用呢？”随即仍保持右胁卧的姿势，为了教导长老而宣说了这部经。

Tato itthiyo āhaṃsu – ‘‘mahārāja, aññe rājāno īdisaṃ pabbajitaṃ disvā pupphagandhādīhi pūjenti, tvaṃ tambakipillikapuṭena āsādetuṃ āraddho ahosi, kulavaṃsaṃ nāsetuṃ uṭṭhito’’ti. So attano dosaṃ ñatvā tuṇhī hutvā uyyānapālaṃ pucchi – ‘‘aññampi divasaṃ thero idhāgacchatī’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. Tena hi yadā āgacchati, tadā me āroceyyāsīti. So ekadivasaṃ there āgate ārocesi. Rājāpi theraṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchitvā pāṇehi saraṇaṃ gato ahosi. Tambakipillikapuṭena āsāditadivase pana thero ākāsenāgantvā puna pathaviyaṃ nimujjitvā bhagavato gandhakuṭiyaṃ ummujji. Bhagavāpi kho dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṃ kappayamāno theraṃ disvā ‘‘kiṃ, bhāradvāja, akāle āgatosī’’ti āha. Thero ‘‘āma bhagavā’’ti vatvā sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Taṃ sutvā bhagavā ‘‘kiṃ karissati tassa vivekakathā kāmaguṇagiddhassā’’ti vatvā dakkhiṇena passena nipanno eva therassa dhammadesanatthaṃ imaṃ suttamabhāsi.

10其中，「七者」（satto）是指系缚。「窟中」（guhāyaṃ）是指在身体中。因为身体是贪等猛兽的巢穴，所以称作「窟」。「为众多所覆」（bahunābhicchanno）就是被众多贪等烦恼之网所覆盖。这是在说内在的束缚。「安住」（tiṭṭhanti）指以贪等而安住着。「人」（naro）是指有情。「沉溺于迷惑」（mohanasmiṃ pagāḷho）：迷惑指的是五欲，因为诸天与人都在此迷惑，他们沉溺在五欲之中。这是在说外在的束缚。「如是之人实远于远离」（dūre vivekā hi tathāvidho so）：像那样的人，实在远离三种远离——身远离、心远离、所依远离，一点都不亲近。为什么？「世间诸欲实不易舍离」（kāmā hi loke na hi suppahāyā）：意思是，在世间里的诸欲，实在不是容易舍离的。

Tattha sattoti laggo. Guhāyanti kāye. Kāyo hi rāgādīnaṃ vāḷānaṃ vasanokāsato ‘‘guhā’’ti vuccati. Bahunābhichannoti bahunā rāgādikilesajālena abhicchanno. Etena ajjhattabandhanaṃ vuttaṃ. Tiṭṭhanti rāgādivasena tiṭṭhanto. Naroti satto. Mohanasmiṃ pagāḷhoti mohanaṃ vuccati kāmaguṇā. Ettha hi devamanussā muyhanti, tesu ajjhogāḷho hutvā . Etena bahiddhābandhanaṃ vuttaṃ. Dūre vivekā hi tathāvidho soti so tathārūpo naro tividhāpi kāyavivekādikā vivekā dūre anāsanne. Kiṃkāraṇā? Kāmā hi loke na hi suppahāyā, yasmā loke kāmā suppahāyā na hontīti vuttaṃ hoti.

780这样，在第一偈证成了“像那样的人实在远离于远离”之后，接着显示这一类众生的法性，说出了「以渴爱为因」（icchānidānā）等偈。其中，「以渴爱为因」是指以渴爱为因的。「系缚于有乐」（bhavasātabaddhā）是指系缚在乐受等有乐之中。「彼等难解脱」（te duppamuñcā）：那些以有乐为所依的事物，或者系着于此、以渴爱为因的众生，是很难解脱的。「非他所能脱」（na hi aññamokkhā）：不能靠他力得到解救；这是具格的用法，那些众生难以解脱，为什么？因为他们不是能藉由他力而得到救度的。即使能解脱，也要靠自己的力量才能解脱，这就是这句话的含义。「或先或后企求」（pacchā pure vāpi apekkhamānā）：就是在未来或过去里，对所贪求的那些欲。「唯此诸欲，往昔亦贪着」（imeva kāme purimeva jappanti）：就是对于现在这些欲，以及过去的、未来的这两种欲，以强力的渴爱在希求。这两句应该联系前面的“彼等难解脱，非他所能脱”来理解，否则，“企求贪着……正在做什么，或已经做了什么？”就无法明白了。

780. Evaṃ paṭhamagāthāya ‘‘dūre vivekā tathāvidho’’ti sādhetvā puna tathāvidhānaṃ sattānaṃ dhammataṃ āvikaronto ‘‘icchānidānā’’ti gāthamāha. Tattha icchānidānāti taṇhāhetukā. Bhavasātabaddhāti sukhavedanādimhi bhavasāte baddhā. Te duppamuñcāti te bhavasātavatthubhūtā dhammā, te vā tattha baddhā icchānidānā sattā duppamocayā. Na hi aññamokkhāti aññena ca mocetuṃ na sakkonti. Kāraṇavacanaṃ vā etaṃ, te sattā duppamuñcā. Kasmā? Yasmā aññena mocetabbā na honti. Yadi pana muñceyyuṃ, sakena thāmena muñceyyunti ayamassa attho. Pacchā pure vāpi apekkhamānāti anāgate atīte vā kāme apekkhamānā. Imeva kāme purimeva jappanti ime vā paccuppanne kāme purime vā duvidhepi atītānāgate balavataṇhāya patthayamānā. Imesañca dvinnaṃ padānaṃ ‘‘te duppamuñcā na hi aññamokkhā’’ti iminā saha sambandho veditabbo, itarathā ‘‘apekkhamānā jappaṃ kiṃ karonti kiṃ vā katā’’ti na paññāyeyyuṃ.

781-2这样，通过第一首偈颂证成了「如是之人远于远离」，又通过第二首偈颂揭示了如是之人的法性之后，现在为了揭示他们造作恶业的情形，而说出「贪着诸欲」等偈颂。它的意思是：那些有情因为受用欲乐的渴爱而「贪着」于诸欲；由于追逐寻求等，所以称为「放逸」；因为落入迷惑，所以称为「痴蒙」；又因为悭吝不舍、不纳受佛陀等的教导，所以称为「悭吝难教」。他们安住于身恶行等不善的「不平等」中，临命终时被死苦所逼，而悲叹说：『我们从这里死后，将会投生何处呢？』正因为这个道理，所以应修学……乃至……牟尼不作如是。其中，「应修学」指应当行持三学；「于此处」即是在这个教法之中。其余义理如前所述。

781-2. Evaṃ paṭhamagāthāya ‘‘dūre vivekā tathāvidho’’ti sādhetvā dutiyagāthāya ca tathāvidhānaṃ sattānaṃ dhammataṃ āvikatvā idāni nesaṃ pāpakammakaraṇaṃ āvikaronto ‘‘kāmesu giddhā’’ti gāthamāha. Tassattho – te sattā kāmesu paribhogataṇhāya giddhā pariyesanādimanuyuttattā pasutā sammohamāpannattā pamūḷhā avagamanatāya maccharitāya buddhādīnaṃ vacanaṃ anādiyanatāya ca avadāniyā. Kāyavisamādimhi visame niviṭṭhā antakāle maraṇadukkhūpanītā ‘‘kiṃsū bhavissāma ito cutāse’’ti paridevayantīti. Yasmā etadeva, tasmā hi sikkhetha…pe… māhu dhīrāti. Tattha sikkhethāti tisso sikkhā āpajjeyya. Idhevāti imasmiṃyeva sāsane. Sesamuttānameva.

783现在为了显示不这样行持者的败亡，而说出「我见」等偈颂。其中，「我见」是指以肉眼等看见。「世间」是指恶趣等世间。「悸动不安」是指这里那里飘摆不定。「此众生」是指这些有情的身体。「为渴爱所乘」是指被渴爱征服、击倒，其意指被击倒。「于诸有中」是指在欲有等诸有之中。「下劣之人」是指行为下劣的人。「在死神门口悲叹」：在临命终时到来之际，于死神的面前哀号。「未尽渴爱」是指尚未去除渴爱。「于诸有与再有」是指在诸有与再有中，也就是一再地在诸有之中。

783. Idāni ye tathā na karonti, tesaṃ byasanappattiṃ dassento ‘‘passāmī’’ti gāthamāha. Tattha passāmīti maṃsacakkhuādīhi pekkhāmi. Loketi apāyādimhi. Pariphandamānanti ito cito ca phandamānaṃ. Pajaṃ imanti imaṃ sattakāyaṃ. Taṇhagatanti taṇhāya gataṃ abhibhūtaṃ, nipātitanti adhippāyo. Bhavesūti kāmabhavādīsu. Hīnā narāti hīnakammantā narā. Maccumukhe lapantīti antakāle sampatte maraṇamukhe paridevanti. Avītataṇhāseti avigatataṇhā. Bhavābhavesūti kāmabhavādīsu. Atha vā bhavābhavesūti bhavabhavesu, punappunabhavesūti vuttaṃ hoti.

784现在，因为未断尽渴爱者如此颤抖悲叹，所以为了劝导调伏渴爱，而说出「于我所执」等偈颂。其中，「于我所执」是指在被渴爱、邪见、我慢等执取为『我的』的事物上。「看啊」是呼唤听者而说。「此亦」是指这种过患。其余义理显而易见。

784. Idāni yasmā avītataṇhā evaṃ phandanti ca lapanti ca, tasmā taṇhāvinaye samādapento ‘‘mamāyite’’ti gāthamāha. Tattha mamāyiteti taṇhādiṭṭhimamattehi ‘‘mama’’nti pariggahite vatthusmiṃ. Passathāti sotāre ālapanto āha. Etampīti etampi ādīnavaṃ. Sesaṃ pākaṭameva.

785如此，在这里，通过第一首偈颂显示了乐味，通过随后四首偈颂显示了过患；现在为了显示带有方法的出离以及出离的功德，或通过全部这些偈颂显示了诸欲的过患、污秽和染污之后，现在为了显示出家（出离）的功德，而说出「于两种边际」等两首偈颂。其中，「于两种边际」是指在触与触的集等两种分际上。「调伏欲贪」就是调伏对于欲乐的欲贪。「遍知触」是指遍知眼触等触，或是随顺触而遍知与它相应的所有无色法，以及依于它们的处所、门、所缘的色法——总之，是以三种遍知遍知一切名色。「无贪恋」是指对于色等一切法不贪染。「自所呵责，自己不做」：也就是凡是自己所呵责的事，就不去做。「智者于所见闻不沾着」：像这样具足坚忍的智者，对于所见的法和所闻的法，不以任何此二种染着而沾着，犹如虚空一般，完全不染着，达到了毕竟的清净。

785. Evamettha paṭhamagāthāya assādaṃ, tato parāhi catūhi ādīnavañca dassetvā idāni saupāyaṃ nissaraṇaṃ nissaraṇānisaṃsañca dassetuṃ sabbāhi vā etāhi kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesañca dassetvā idāni nekkhamme ānisaṃsaṃ dassetuṃ ‘‘ubhosu antesū’’ti gāthādvayamāha. Tattha ubhosu antesūti phassaphassasamudayādīsu dvīsu paricchedesu. Vineyya chandanti chandarāgaṃ vinetvā. Phassaṃ pariññāyāti cakkhusamphassādiphassaṃ, phassānusārena vā taṃsampayutte sabbepi arūpadhamme, tesaṃ vatthudvārārammaṇavasena rūpadhamme cāti sakalampi nāmarūpaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā. Anānugiddhoti rūpādīsu sabbadhammesu agiddho. Yadattagarahī tadakubbamānoti yaṃ attanā garahati, taṃ akurumāno. Nalippatī diṭṭhasutesu dhīroti so evarūpo dhitisampanno dhīro diṭṭhesu ca sutesu ca dhammesu dvinnaṃ lepānaṃ ekenapi lepena na lippati. Ākāsamiva nirupalitto accantavodānappatto hoti.

786至于「遍知想」这首偈颂，它的略义是这样的——不只遍知触，而且也对以欲想等为分类的想，或依随想的方式，如同前面所说的理趣，以三种遍知遍知名色之后，依此行道渡越四种暴流。之后，那已经渡越暴流的人，在渴爱与邪见的执取处，因为舍断了渴爱与邪见的染着而不被染污，这位诸漏尽牟尼由于已拔除贪等诸箭，所以成为「已拔箭者」；由于获得了正念的圆满，而行持于「不放逸」；或者在初阶阶段行持于不放逸，由那不放逸的行持而成为已拔箭者之后，既不希求属于自身或属于他身等差异的此世界，也不希求他世界；更确切地说，由最终心的灭尽，无所执取，如同薪尽火灭一般般涅槃。他便是以阿拉汉果为顶端结束了这次开示，这只是在确立法的传承，并没有通过这次开示另外生起道或果，因为这是对诸漏尽者宣说的缘故。

786.Saññaṃ pariññāti gāthāya pana ayaṃ saṅkhepattho – na kevalañca phassameva, apica kho pana kāmasaññādibhedaṃ saññampi, saññānusārena vā pubbe vuttanayeneva nāmarūpaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā imāya paṭipadāya catubbidhampi vitareyya oghaṃ, tato so tiṇṇogho taṇhādiṭṭhipariggahesu taṇhādiṭṭhilepappahānena nopalitto khīṇāsavamuni rāgādisallānaṃ abbūḷhattā abbūḷhasallo sativepullappattiyā appamatto caraṃ, pubbabhāge vā appamatto caraṃ tena appamādacārena abbūḷhasallo hutvā sakaparattabhāvādibhedaṃ nāsīsatī lokamimaṃ parañca, aññadatthu carimacittanirodhā nirupādāno jātavedova parinibbātīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi dhammanettiṭṭhapanameva karonto, na uttariṃ imāya desanāya maggaṃ vā phalaṃ vā uppādesi khīṇāsavassa desitattāti.

22《胜义灯》小部注疏

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

23《经集》注疏之《窟八偈经》释义结束。

Suttanipāta-aṭṭhakathāya guhaṭṭhakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

24《忿怒八偈经》释义

3. Duṭṭhaṭṭhakasuttavaṇṇanā

787以「Vadanti ve duṭṭhamanāpī」开头的是《忿怒八偈经》。它的缘起是怎样的呢？先说第一首偈的缘起：如同《牟尼经》的方式，外道们不能忍受世尊和比丘僧团获得利养与恭敬，就派出了女游行者孙陀利。据说她是国中第一美女，一位白衣女游行者。她好好沐浴，穿上整洁的衣服，用花环、香料、香膏装扮自己。在世尊说法之后，趁着舍卫城居民从祇园离开的时刻，她从舍卫城出来，向祇园走去。人们问她：“你去哪儿？”她回答：“我去跟沙门乔达摩和他的弟子们寻欢作乐。”然后她就在祇园的门楼处游荡。等到祇园的门楼关闭后，她就进城去了。清早她又再去祇园，在香室附近假装采花一样踱来踱去。前来侍奉佛陀的人问她：“你来这儿有什么目的？”她就胡乱编些话回答。这样过了大约半个月，外道们把她杀害后，将尸体丢在沟边。清晨他们吵吵嚷嚷地说“我们见不到孙陀利了！”，并禀告了国王。得到允许后，他们进入祇园假装搜寻，从丢弃尸体的地方把尸体挖出来，抬到床上，扛进城里，大肆诽谤。所有这些事情，应当按照巴利圣典《优陀那》第38中所记载的方式来了解。

787.Vadantive duṭṭhamanāpīti duṭṭhaṭṭhakasuttaṃ. Kā uppatti? Ādigāthāya tāva uppatti – munisuttanayena bhagavato bhikkhusaṅghassa ca uppannalābhasakkāraṃ asahamānā titthiyā sundariṃ paribbājikaṃ uyyojesuṃ. Sā kira janapadakalyāṇī setavatthaparibbājikāva ahosi. Sā sunhātā sunivatthā mālāgandhavilepanavibhūsitā bhagavato dhammaṃ sutvā sāvatthivāsīnaṃ jetavanato nikkhamanavelāya sāvatthito nikkhamitvā jetavanābhimukhī gacchati. Manussehi ca ‘‘kuhiṃ gacchasī’’ti pucchitā ‘‘samaṇaṃ gotamaṃ sāvake cassa ramayituṃ gacchāmī’’ti vatvā jetavanadvārakoṭṭhake vicaritvā jetavanadvārakoṭṭhake pidahite nagaraṃ pavisitvā pabhāte puna jetavanaṃ gantvā gandhakuṭisamīpe pupphāni vicinantī viya carati . Buddhupaṭṭhānaṃ āgatehi ca manussehi ‘‘kimatthaṃ āgatāsī’’ti pucchitā yaṃkiñcideva bhaṇati. Evaṃ aḍḍhamāsamatte vītikkante titthiyā taṃ jīvitā voropetvā parikhātaṭe nikkhipitvā pabhāte ‘‘sundariṃ na passāmā’’ti kolāhalaṃ katvā rañño ca ārocetvā tena anuññātā jetavanaṃ pavisitvā vicinantā viya taṃ nikkhittaṭṭhānā uddharitvā mañcakaṃ āropetvā nagaraṃ abhiharitvā upakkosaṃ akaṃsu. Sabbaṃ pāḷiyaṃ (udā. 38) āgatanayeneva veditabbaṃ.

18那天清晨，世尊在破晓时以佛眼观察世间，知道“外道今天将造出恶名”，心里便想：“愿大众不要因为相信他们而对我等生起瞋心，从而走向恶趣。”于是他关上香室的门，独自留在香室内，并没有入城托钵。比丘们看到门关着，便如往常一样自行入城。人们看见了比丘，就用各种方式辱骂他们。于是阿难尊者把发生的事报告世尊，说：“大德，外道造出了极大的恶名，这里住不下去了。阎浮提洲很大，我们去别的地方吧。”世尊说：“如果那里也生起恶名，阿难，你又能去哪里呢？”“去别的城市，世尊。”世尊便说：“阿难，你暂且等待，这阵喧嚷只会持续七天。七天一过，那造恶名的事情，将会反过来落在那些制造它的人的头上。”接着，为了给阿难尊者说法，世尊诵出了这首偈颂：“Vadanti ve…”

Bhagavā taṃ divasaṃ paccūsasamaye buddhacakkhunā lokaṃ volokento ‘‘titthiyā ajja ayasaṃ uppādessantī’’ti ñatvā ‘‘tesaṃ saddahitvā mādise cittaṃ pakopetvā mahājano apāyābhimukho mā ahosī’’ti gandhakuṭidvāraṃ pidahitvā antogandhakuṭiyaṃyeva acchi, na nagaraṃ piṇḍāya pāvisi. Bhikkhū pana dvāraṃ pidahitaṃ disvā pubbasadisameva pavisiṃsu. Manussā bhikkhū disvā nānappakārehi akkosiṃsu. Atha āyasmā ānando bhagavato taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘titthiyehi, bhante, mahāayaso uppādito, na sakkā idha vasituṃ, vipulo jambudīpo, aññattha gacchāmā’’ti āha. Tatthapi ayase uṭṭhite kuhiṃ gamissasi ānandāti? ‘‘Aññaṃ nagaraṃ bhagavā’’ti. Atha bhagavā ‘‘āgamehi, ānanda, sattāhamevāyaṃ saddo bhavissati, sattāhaccayena yehi ayaso kato, tesaṃyeva upari patissatī’’ti vatvā ānandattherassa dhammadesanatthaṃ ‘‘vadanti ve’’ti imaṃ gāthamabhāsi.

19在这里，「Vadanti」是指他们诽谤世尊和比丘僧团。「Duṭṭhamanāpi eke athopi ve saccamanā」的意思是：有些人内心充满瞋怒，另一些人则以为那是真的。其中，外道们是心怀瞋怒的人，而那些听了他们的话就信以为真的人，则是以为真有其事的人。这整句是指生起的辱骂言论。「牟尼」不会受到影响（no upeti），因为他既没有做那样的事，也不会因此而生气。因此，应知这位牟尼在任何地方都没有贪等烦恼所产生的「荒芜」（khilo）。

Tattha vadantīti bhagavantaṃ bhikkhusaṅghañca upavadanti. Duṭṭhamanāpi eke athopi ve saccamanāti ekacce duṭṭhacittā, ekacce tathasaññinopi hutvā, titthiyā duṭṭhacittā, ye tesaṃ vacanaṃ sutvā saddahiṃsu, te saccamanāti adhippāyo. Vādañca jātanti etaṃ akkosavādaṃ uppannaṃ. Muni no upetīti akārakatāya ca akuppanatāya ca buddhamuni na upeti. Tasmā munī natthi khilo kuhiñcīti tena kāraṇena ayaṃ muni rāgādikhilehi natthi khilo kuhiñcīti veditabbo.

788世尊诵出这首偈后，问阿难尊者：“阿难，比丘们受到这样的轻蔑和贬损，他们是怎么说的？”阿难回答：“什么都没说，世尊。”世尊说：“阿难，不要因为自以为‘我是戒具足的人’，就在任何情况下都保持沉默。因为在世间，人们不会把沉默不语的人当成智者，反而会把他和愚人混为一谈。”接着，为了说法，世尊诵出了这首偈：“Abhūtavādī nirayaṃ upeti”（说虚妄语的人会堕入地狱）。阿难长老记住之后，把这偈子告诉比丘们：“你们该用这首偈去回应那些人。”比丘们便照做了。明白事理的人就沉默了下来。国王也派遣手下四处搜查，抓住了那些接受外道贿赂而杀害她的恶棍，加以惩治，查明了事情的真相，并谴责了外道。人们看见外道，就向他们扔土块、撒尘土，说：“你们给世尊造了恶名！”阿难尊者看到这番情景，就禀告世尊。世尊便为尊者诵出了这首偈：“Sakañhi diṭṭhiṃ…pe… vadeyyā”（自己坚持的邪见……而说）。

788. Imañca gāthaṃ vatvā bhagavā ānandattheraṃ pucchi, ‘‘evaṃ khuṃsetvā vambhetvā vuccamānā bhikkhū, ānanda, kiṃ vadantī’’ti. Na kiñci bhagavāti. ‘‘Na, ānanda, ‘ahaṃ sīlavā’ti sabbattha tuṇhī bhavitabbaṃ, loke hi nābhāsamānaṃ jānanti missaṃ bālehi paṇḍita’’nti vatvā, ‘‘bhikkhū, ānanda, te manusse evaṃ paṭicodentū’’ti dhammadesanatthāya ‘‘abhūtavādī nirayaṃ upetī’’ti imaṃ gāthamabhāsi. Thero taṃ uggahetvā bhikkhū āha – ‘‘manussā tumhehi imāya gāthāya paṭicodetabbā’’ti. Bhikkhū tathā akaṃsu. Paṇḍitamanussā tuṇhī ahesuṃ. Rājāpi rājapurise sabbato pesetvā yesaṃ dhuttānaṃ lañjaṃ datvā titthiyā taṃ mārāpesuṃ, te gahetvā niggayha taṃ pavattiṃ ñatvā titthiye paribhāsi. Manussāpi titthiye disvā leḍḍunā paharanti, paṃsunā okiranti ‘‘bhagavato ayasaṃ uppādesu’’nti. Ānandatthero taṃ disvā bhagavato ārocesi, bhagavā therassa imaṃ gāthamabhāsi ‘‘sakañhi diṭṭhiṃ…pe… vadeyyā’’ti.

21这首偈颂的意思是：外道们抱持着这样一种见解——“杀了孙陀利，宣扬释迦子沙门们的恶名，靠这个手段，我们就能享受所得到的供养。”那么，他们又如何能超越这种邪见呢？实际上，那个恶名已经落回到那些外道自己头上，他们根本无法超越那种邪见。又或者，凡是持常见等论调的人，他自己又怎能超越自己的见解呢？他已经被那种见解的欲求所牵引，并且沉迷于那种见解的偏好。不仅如此，当他自己在制造‘我已圆满’的假象时，便自己把那些恶见当作是圆满的，并且会依照自己所认为的那样去说。

Tassattho – yāyaṃ diṭṭhi titthiyajanassa ‘‘sundariṃ māretvā samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ avaṇṇaṃ pakāsetvā etenupāyena laddhaṃ sakkāraṃ sādiyissāmā’’ti, so taṃ diṭṭhiṃ kathaṃ atikkameyya, atha kho so ayaso tameva titthiyajanaṃ paccāgato taṃ diṭṭhiṃ accetuṃ asakkontaṃ. Yo vā sassatādivādī, sopi sakaṃ diṭṭhiṃ kathaṃ accayeyya tena diṭṭhicchandena anunīto tāya ca diṭṭhiruciyā niviṭṭho, apica kho pana sayaṃ samattānipakubbamāno attanāva paripuṇṇāni tāni diṭṭhigatāni karonto yathā jāneyya, tatheva vadeyyāti.

789七天过后，国王命人丢弃了那具尸体。傍晚时分，国王来到寺院，礼敬世尊后说：“大德，当这样的恶名生起时，难道不应该也告知我吗？”世尊听后回答说：“大王，并非如此。‘我是具戒者、具足功德’——这样向他人宣告，并不符合圣者的威仪。”然后，应着这个缘起，世尊诵出了“Yo attano sīlavatānī”等剩下的几首偈颂。

789. Atha rājā sattāhaccayena taṃ kuṇapaṃ chaḍḍāpetvā sāyanhasamayaṃ vihāraṃ gantvā bhagavantaṃ abhivādetvā āha – ‘‘nanu, bhante, īdise ayase uppanne mayhampi ārocetabbaṃ siyā’’ti. Evaṃ vutte bhagavā, ‘‘na, mahārāja, ‘ahaṃ sīlavā guṇasampanno’ti paresaṃ ārocetuṃ ariyānaṃ patirūpa’’nti vatvā tassā aṭṭhuppattiyaṃ ‘‘yo attano sīlavatānī’’ti avasesagāthāyo abhāsi.

23其中，「具戒行（sīlavatāni）」指的是巴帝摩卡等戒，以及阿兰若住等头陀支的修持。「未被询问（Anānupuṭṭho）」是说还没人问，自己就先说。「他自说（Pāvāti）」就是自己宣扬自己。那些善巧者称这为「非圣法（anariyadhammaṃ）」。如果有人这样自我宣扬，对于他的这种言论，善巧者们便如此说：“这是非圣法（anariyadhammo eso）”。

Tattha sīlavatānīti pātimokkhādīni sīlāni āraññikādīni dhutaṅgavatāni ca. Anānupuṭṭhoti apucchito. Pāvāti vadati. Anariyadhammaṃ kusalā tamāhu, yo ātumānaṃ sayameva pāvāti yo evaṃ attānaṃ sayameva vadati, tassa taṃ vādaṃ ‘‘anariyadhammo eso’’ti kusalā evaṃ kathenti.

790790.「寂静者」(Santo) 是指因为贪等烦恼止息而寂静，如此成为寂灭者的意思。「如此这般」(Itihanti) 是指不以戒行自夸，也就是说，不会以“我是戒具足者”这类方式在戒上自吹自擂，不说与戒相关的自我抬高的话。「善巧者们说那是圣法」(tamariyadhammaṃ kusalā vadanti) ——对于他那种不自夸，佛陀等通达蕴等法的善巧者们赞许说：“这是圣法（ariyadhammo eso）”。「于世间何处无烦恼增盛」(Yassussadā natthi kuhiñci loke) ——指那位诸漏已尽的圣者，于世间任何地方都没有贪等七种增盛的烦恼。对于这样的他那种不自夸，善巧者们便这样称赞说“这是圣法”。应当这样来理解其中的关联。

790.Santoti rāgādikilesavūpasamena santo, tathā abhinibbutatto. Itihanti sīlesu akatthamānoti ‘‘ahamasmi sīlasampanno’’tiādinā nayena iti sīlesu akatthamāno, sīlanimittaṃ attūpanāyikaṃ vācaṃ abhāsamānoti vuttaṃ hoti. Tamariyadhammaṃ kusalā vadantīti tassa taṃ akatthanaṃ ‘‘ariyadhammo eso’’ti buddhādayo khandhādikusalā vadanti. Yassussadā natthi kuhiñci loketi yassa khīṇāsavassa rāgādayo satta ussadā kuhiñci loke natthi, tassa taṃ akatthanaṃ ‘‘ariyadhammo eso’’ti evaṃ kusalā vadantīti sambandho.

791如此开示了诸漏尽者的行道之后，现在为了向国王说明那些见行者的外道们的行道，说道：「虚妄构思的、缘生的」。其中，「虚妄构思的」指由妄想所安立出来的。「缘生的」指由种种因缘所造作而成的。「某人的」指任何一位见行者。「诸法」指各种邪见。「被奉于前」指被摆在首位、被执取。「存在」就是现起、存有。「不清净的」指不明净、不清澈。「他看到自身中有利益」：那个人在自己身上看到那邪见在现法方面的利益，比如恭敬、利养等，以及在来世方面的利益，比如殊胜生趣等，因此他依止于那种利益，也依止于那种被称为「动摇、缘生、共许的」邪见。由于他依止该邪见，便可能以不真实的功德或过失来自我抬举，或者轻蔑他人。

791. Evaṃ khīṇāsavapaṭipattiṃ dassetvā idāni diṭṭhigatikānaṃ titthiyānaṃ paṭipattiṃ rañño dassento āha – ‘‘pakappitā saṅkhatā’’ti. Tattha pakappitāti parikappitā. Saṅkhatāti paccayābhisaṅkhatā. Yassāti yassa kassaci diṭṭhigatikassa. Dhammāti diṭṭhiyo. Purakkhatāti purato katā. Santīti saṃvijjanti. Avīvadātāti avodātā. Yadattani passati ānisaṃsaṃ, taṃ nissito kuppapaṭiccasantinti yassete diṭṭhidhammā purakkhatā avodātā santi, so evaṃvidho yasmā attani tassā diṭṭhiyā diṭṭhidhammikañca sakkārādiṃ, samparāyikañca gativisesādiṃ ānisaṃsaṃ passati, tasmā tañca ānisaṃsaṃ, tañca kuppatāya ca paṭiccasamuppannatāya ca sammutisantitāya ca kuppapaṭiccasantisaṅkhātaṃ diṭṭhiṃ nissitova hoti, so tannissitattā attānaṃ vā ukkaṃseyya pare vā vambheyya abhūtehipi guṇadosehi.

792如此，依止者……执取那法。其中，「见依处」指那些名为「唯此为真实之执着」的各种邪见执取。「非可轻易超越」指不能轻易地超越。在对六十二种邪见法中，对一个个被执取、被固守的邪见加以确定之后而转起，所以说那些见依处「非可轻易超越」。因此，人于那些见依处中，舍弃又执取那法：由于非可轻易超越，人们便在那些邪见执取中，对于诸如羊戒、牛戒、狗戒、五火炙身、模仿哑聋者、蹲踞精进、卧荆棘床等种种不同的导师、法说、僧团等方面的法，或者舍弃，或者执取，就像林中的猴子舍弃一根树枝又抓住另一根一样，应这样理解。如此舍弃又执取，由于心不安住，便可能以不真实的功德或过失，为自己或他人带来称誉或毁谤。

792. Evaṃ nissitena ca diṭṭhīnivesā…pe… ādiyatī ca dhammanti. Tattha diṭṭhīnivesāti idaṃsaccābhinivesasaṅkhātāni diṭṭhinivesanāni. Na hi svātivattāti sukhena ativattitabbā na honti. Dhammesu niccheyya samuggahītanti dvāsaṭṭhidiṭṭhidhammesu taṃ taṃ samuggahitaṃ abhiniviṭṭhaṃ dhammaṃ nicchinitvā pavattattā diṭṭhinivesā na hi svātivattāti vuttaṃ hoti. Tasmā naro tesu nivesanesu, nirassatī ādiyatī ca dhammanti yasmā na hi svātivattā , tasmā naro tesuyeva diṭṭhinivesanesu ajasīlagosīlakukkurasīlapañcātapamaruppapātaukkuṭikappadhānakaṇṭakāpassayādibhedaṃ satthāradhammakkhānagaṇādibhedañca taṃ taṃ dhammaṃ nirassati ca ādiyati ca jahati ca gaṇhāti ca vanamakkaṭo viya taṃ taṃ sākhanti vuttaṃ hoti. Evaṃ nirassanto ca ādiyanto ca anavaṭṭhitacittattā asantehipi guṇadosehi attano vā parassa vā yasāyasaṃ uppādeyya.

793然而，那位因为具足智慧，能洗除一切恶见等过失而被称为「涤除者」的人，对于那位涤除者……他无所执取。说的是什么意思呢？由于具足涤除之法，对于涤除者、抖落一切恶的阿拉汉，在世间诸有中，无论在何处，那种虚妄构思的邪见都不存在。由于他没有那种邪见，而外道们由于覆藏自己所造的恶业，或者以伪诈，或者以骄慢而走上非道，他则舍断了伪诈与骄慢之后，涤除者以何种贪等过失而趣向非道呢？在现世或来世的地狱等殊胜去处中，又凭什么名义而趋入呢？他无所执取，因为贪著与见著这两者都没有，所以称为无所执取。

793. Yo panāyaṃ sabbadiṭṭhigatādidosadhunanāya paññāya samannāgatattā dhono, tassa dhonassa hi…pe… anūpayo so. Kiṃ vuttaṃ hoti? Dhonadhammasamannāgamā dhonassa dhutasabbapāpassa arahato katthaci loke tesu tesu bhavesu pakappitā diṭṭhi natthi, so tassā diṭṭhiyā abhāvena, yāya ca attanā kataṃ pāpakammaṃ paṭicchādentā titthiyā māyāya mānena vā etaṃ agatiṃ gacchanti, tampi māyañca mānañca pahāya dhono rāgādīnaṃ dosānaṃ kena gaccheyya, diṭṭhadhamme samparāye vā nirayādīsu gativisesesu kena saṅkhaṃ gaccheyya, anūpayo so, so hi taṇhādiṭṭhiupayānaṃ dvinnaṃ abhāvena anūpayoti.

794然而，由于那两者的存在而成为执取者的人，那执取者即是……乃至‘他已于此处消灭一切邪见’。其中，‘执取者’是指依止于渴爱与邪见者。‘在诸法上，言论便趋入’：即对于种种法，言论便趋入，例如说‘被染污者’或‘被嗔恚者’。对于那位因断除了渴爱与邪见而无所执取、诸漏尽的人，能以何种贪或何种嗔、以何种言论说‘他是被染污者’或‘他是被嗔恚者’呢？他这样无可非难，怎会像外道那样成为覆藏恶行的人呢？这是言外之意。‘于他，无自执、亦无无自执’：因为他既没有‘我见’，也没有‘断灭见’；既没有执取，也没有舍弃，即所谓‘自’与‘无自’。若问：‘为何没有？’——‘他已于此处消灭一切邪见’：因为他就在这一现有之身中，以智慧之风消灭、舍弃、驱除了一切邪见。如此，世尊以阿拉汉果为顶点而结束说法。国王听后，心欢喜满意，礼敬世尊后离去。

794. Yo pana tesaṃ dvinnaṃ bhāvena upayo hoti, so upayo hi…pe… diṭṭhimidheva sabbanti. Tattha upayoti taṇhādiṭṭhinissito. Dhammesu upeti vādanti ‘‘ratto’’ti vā ‘‘duṭṭho’’ti vā evaṃ tesu tesu dhammesu upeti vādaṃ. Anūpayaṃ kena kathaṃ vadeyyāti taṇhādiṭṭhipahānena anūpayaṃ khīṇāsavaṃ kena rāgena vā dosena vā kathaṃ ‘‘ratto’’ti vā ‘‘duṭṭho’’ti vā vadeyya, evaṃ anupavajjo ca so kiṃ titthiyā viya katapaṭicchādako bhavissatīti adhippāyo. Attā nirattā na hi tassa atthīti tassa hi attadiṭṭhi vā ucchedadiṭṭhi vā natthi, gahaṇaṃ muñcanaṃ vāpi attanirattasaññitaṃ natthi. Kiṃkāraṇā natthīti ce? Adhosi so diṭṭhimidheva sabbaṃ, yasmā so idheva attabhāve ñāṇavātena sabbaṃ diṭṭhigataṃ adhosi, pajahi, vinodesīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Taṃ sutvā rājā attamano bhagavantaṃ abhivādetvā pakkāmīti.

37在《胜义光明》——小部注疏中。

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

38《经集》注疏中，《嗔八偈经》的释义圆满。

Suttanipāta-aṭṭhakathāya duṭṭhaṭṭhakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

394. 《净八偈经》释义。

4. Suddhaṭṭhakasuttavaṇṇanā

795「我看见清净」等为《净八偈经》。它如何生起的呢？据说在过去的迦叶世尊时代，有一位住在波罗奈城的居士，为了购买货物，带五百辆车前往边境地方。他在那里与一位在林中游走的人成为朋友，向他致送赠礼后问道：「朋友，你可曾见过栴檀心材？」那人回答：「是的，主人。」于是居士与他一同进入栴檀林，把所有的车辆都装满栴檀心材，并告诉那位林中游行者：「朋友，你什么时候来波罗奈时，就带些栴檀心材来吧。」说完便回波罗奈去了。后来有一次，那位林中游行者拿了栴檀心材来到居士的家。居士见到他，尽了种种款待，傍晚时分让人把栴檀心材捣碎，装满一个盒子，说：「朋友，去沐浴后再来吧。」便让自己的仆人陪他去沐浴渡口。那时波罗奈城中正逢节庆。波罗奈的居民们一早作了布施供养之后，到傍晚穿上洁净的衣服，手持花鬘、香等，去礼敬迦叶世尊的大塔庙。那位林中游行者看见众人，问道：「大众要去哪儿？」听闻「去精舍礼敬塔庙」后，自己也跟着去了。在那里，他看见人们用雌黄、辰砂等各种方式供养塔庙，自己却不知该做点什么殊胜的供养，便取来那些栴檀，在大塔庙的金砖之上，做成一个像铜钵大小般的圆轮形。那时，太阳升起之际，阳光照射而来。他看见后心生净信，并发愿说：「无论我投生在何处，愿我胸中生起这样的毫光。」他命终后投生到三十三天，胸前果然升起毫光，胸轮就像月轮一般闪耀，被称为「月明天子」。

795.Passāmisuddhanti suddhaṭṭhakasuttaṃ. Kā uppatti? Atīte kira kassapassa bhagavato kāle bārāṇasivāsī aññataro kuṭumbiko pañcahi sakaṭasatehi paccantajanapadaṃ agamāsi bhaṇḍaggahaṇatthaṃ. Tattha vanacarakena saddhiṃ mittaṃ katvā tassa paṇṇākāraṃ datvā pucchi – ‘‘kacci, te samma, candanasāraṃ diṭṭhapubba’’nti? ‘‘Āma sāmī’’ti ca vutte teneva saddhiṃ candanavanaṃ pavisitvā sabbasakaṭāni candanasārassa pūretvā tampi vanacarakaṃ ‘‘yadā, samma, bārāṇasiṃ āgacchasi, tadā candanasāraṃ gahetvā āgaccheyyāsī’’ti vatvā bārāṇasiṃyeva agamāsi. Athāparena samayena sopi vanacarako candanasāraṃ gahetvā tassa gharaṃ agamāsi. So taṃ disvā sabbaṃ paṭisanthāraṃ katvā sāyanhasamaye candanasāraṃ pisāpetvā samuggaṃ pūretvā ‘‘gaccha, samma, nhāyitvā āgacchā’’ti attano purisena saddhiṃ nhānatitthaṃ pesesi. Tena ca samayena bārāṇasiyaṃ ussavo hoti. Atha bārāṇasivāsino pātova dānaṃ datvā sāyaṃ suddhavatthanivatthā mālāgandhādīni gahetvā kassapassa bhagavato mahācetiyaṃ vandituṃ gacchanti. So vanacarako te disvā ‘‘mahājano kuhiṃ gacchatī’’ti pucchi. ‘‘Vihāraṃ cetiyavandanatthāyā’’ti ca sutvā sayampi agamāsi. Tattha manusse haritālamanosilādīhi nānappakārehi cetiye pūjaṃ karonte disvā kiñci citraṃ kātuṃ ajānanto taṃ candanaṃ gahetvā mahācetiye suvaṇṇiṭṭhakānaṃ. Upari kaṃsapātimattaṃ maṇḍalaṃ akāsi. Atha tattha sūriyuggamanavelāyaṃ sūriyarasmiyo uṭṭhahiṃsu. So taṃ disvā pasīdi, patthanañca akāsi ‘‘yattha yattha nibbattāmi, īdisā me rasmiyo ure uṭṭhahantū’’ti. So kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Tassa ure rasmiyo uṭṭhahiṃsu, candamaṇḍalaṃ viyassa uramaṇḍalaṃ virocati, ‘‘candābho devaputto’’tveva ca naṃ sañjāniṃsu.

30他由于那种成就，在六欲天之间顺逆流转，度过了一佛间隔。当我们的世尊出现于世时，他降生在舍卫城一个富有的婆罗门大家族中。同样地，他的胸部有如同月轮般的光轮。取名那天，婆罗门们为他举行吉祥仪式，看到那个光轮后，惊叹地说：‘这孩子具有财富与福德之相。’于是给他取名‘月光’。当他成年时，婆罗门们带他去装饰打扮，让他穿上红色上衣，登上车乘，并尊崇他为‘大梵天’。他们游行于村落、市镇和王都之间，高声宣告：‘谁见到月光，谁就能获得名誉、财富等，并于来世生天。’所到之处，人们纷纷说：‘据说这位就是月光，谁见到他，就能获得名誉、财富乃至生天。’于是越来越多的人聚集而来，整个阎浮提都为之震动。婆罗门们不让那些空手而来的人见到他，只让带着一百或一千钱而来的人见。就这样，婆罗门们带着月光一路游行，逐渐来到了舍卫城。

So tāya sampattiyā chasu devalokesu anulomapaṭilomato ekaṃ buddhantaraṃ khepetvā amhākaṃ bhagavati uppanne sāvatthiyaṃ brāhmaṇamahāsālakule nibbatti, tathevassa ure candamaṇḍalasadisaṃ rasmimaṇḍalaṃ ahosi. Nāmakaraṇadivase cassa maṅgalaṃ katvā brāhmaṇā taṃ maṇḍalaṃ disvā ‘‘dhaññapuññalakkhaṇo ayaṃ kumāro’’ti vimhitā ‘‘candābho’’ tveva nāmaṃ akaṃsu. Taṃ vayappattaṃ brāhmaṇā gahetvā alaṅkaritvā rattakañcukaṃ pārupāpetvā rathe āropetvā ‘‘mahābrahmā aya’’nti pūjetvā ‘‘yo candābhaṃ passati, so yasadhanādīni labhati, samparāyañca saggaṃ gacchatī’’ti ugghosentā gāmanigamarājadhānīsu āhiṇḍanti. Gatagataṭṭhāne manussā ‘‘esa kira bho candābho nāma, yo etaṃ passati, so yasadhanasaggādīni labhatī’’ti uparūpari āgacchanti, sakalajambudīpo cali. Brāhmaṇā tucchahatthakānaṃ āgatānaṃ na dassenti, sataṃ vā sahassaṃ vā gahetvā āgatānameva dassenti. Evaṃ candābhaṃ gahetvā anuvicarantā brāhmaṇā kamena sāvatthiṃ anuppattā.

31那时，世尊已转无上法轮，渐次来到舍卫城，住于祇园，为利益大众而说法。那时，月光来到舍卫城后，就像流入大海的小河一样不为人知了，甚至没有人提起‘月光’。他在傍晚时分，看见大众手持花鬘、香等物朝向祇园走去，便问：‘你们去哪里？’他们回答说：‘佛陀出现于世间了，他正在为利益大众而说法，我们为了听法前往祇园。’听到这话，月光也在婆罗门群体的围绕下去了那里。当时，世尊正坐在法堂中的殊胜佛座上。月光走近世尊，致以亲切的问候后，坐在一边。就在那时，他身上的光芒消失了。因为在佛陀光芒附近八十肘范围内，其他光芒都无法显现。他想：‘我的光消失了。’便从座位上起身，想要离开。这时有人对他说：‘喂，月光，你是害怕沙门乔达摩才走的吗？’他说：‘我不是因为害怕而走，只是在他的威光之下，我的光芒显现不出来。’于是他再次在世尊面前坐下，从脚底到发梢，观察世尊身体的色泽与光芒等种种相好成就，心想：‘沙门乔达摩有大威德，我胸部这点微小的光芒生起，仅凭这一点，婆罗门们就带着我游遍了整个阎浮提。而对于具有如此殊胜相好成就的沙门乔达摩，他却没有生起骄慢，他必定是诸天与人的导师，具足无上功德。’他心中生起极大的净信，顶礼世尊，请求出家。世尊吩咐一位比丘长老说：‘度他出家吧。’那位长老便度他出家，并教示他五处皮等业处。他依此修习观，不久便证得阿拉汉果，被称为‘月光长老’。比丘们对此事议论说：‘贤友们，那些见到月光的人，是获得了名誉、财富，还是生天了，抑或由于眼见色相而获得了清净呢？’世尊针对这一因缘，宣说了此经。

Tena ca samayena bhagavā pavattitavaradhammacakko anupubbena sāvatthiṃ āgantvā sāvatthiyaṃ viharati jetavane bahujanahitāya dhammaṃ desento. Atha candābho sāvatthiṃ patvā samuddapakkhantakunnadī viya apākaṭo ahosi, candābhoti bhaṇantopi natthi. So sāyanhasamaye mahājanakāyaṃ mālāgandhādīni ādāya jetavanābhimukhaṃ gacchantaṃ disvā ‘‘kuhiṃ gacchathā’’ti pucchi. ‘‘Buddho loke uppanno, so bahujanahitāya dhammaṃ deseti, taṃ sotuṃ jetavanaṃ gacchāmā’’ti ca tesaṃ vacanaṃ sutvā sopi brāhmaṇagaṇaparivuto tattheva agamāsi. Bhagavā ca tasmiṃ samaye dhammasabhāyaṃ varabuddhāsane nisinnova hoti. Candābho bhagavantaṃ upasaṅkamma madhurapaṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdi, tāvadeva cassa so āloko antarahito. Buddhālokassa hi samīpe asītihatthabbhantare añño āloko nābhibhoti. So ‘‘āloko me naṭṭho’’ti nisīditvāva uṭṭhāsi, uṭṭhahitvā ca gantumāraddho. Atha naṃ aññataro puriso āha – ‘‘kiṃ bho candābha, samaṇassa gotamassa bhīto gacchasī’’ti. Nāhaṃ bhīto gacchāmi, apica me imassa tejena āloko na sampajjatīti punadeva bhagavato purato nisīditvā pādatalā paṭṭhāya yāva kesaggā rūparaṃsilakkhaṇādisampattiṃ disvā ‘‘mahesakkho samaṇo gotamo, mama ure appamattako āloko uṭṭhito, tāvatakenapi maṃ gahetvā brāhmaṇā sakalajambudīpaṃ vicaranti. Evaṃ varalakkhaṇasampattisamannāgatassa samaṇassa gotamassa neva māno uppanno, addhā ayaṃ anomaguṇasamannāgato bhavissati satthā devamanussāna’’nti ativiya pasannacitto bhagavantaṃ vanditvā pabbajjaṃ yāci. Bhagavā aññataraṃ theraṃ āṇāpesi – ‘‘pabbājehi na’’nti. So taṃ pabbājetvā tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhi. So vipassanaṃ ārabhitvā na cireneva arahattaṃ patvā ‘‘candābhatthero’’ti vissuto ahosi. Taṃ ārabbha bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘kiṃ nu kho, āvuso, ye candābhaṃ addasaṃsu. Te yasaṃ vā dhanaṃ vā labhiṃsu, saggaṃ vā gacchiṃsu, visuddhiṃ vā pāpuṇiṃsu tena cakkhudvārikarūpadassanenā’’ti. Bhagavā tassaṃ aṭṭhuppattiyaṃ imaṃ suttamabhāsi.

32其中，第一颂的意思是：比丘们，不是通过这种见而获得清净。而是，因为烦恼垢染所以不清净；因为烦恼病未除去，所以月光婆罗门或其他类似的人，实际上是有病的人。那些执持邪见的愚人，见到他后，自己这样认为：‘我见到了清净、最上、无病的人’，并认为通过那种称为‘见’的观察，人可以得到清净。他这样自己认为，就把那种见认作‘最上’，在那种见中视为清净，便将那种见执取为‘道智’。但那并不是道智。因此世尊说了‘若通过见而有清净’这第二颂。

Tattha paṭhamagāthāya tāvattho – na, bhikkhave, evarūpena dassanena suddhi hoti. Apica kho kilesamalinattā asuddhaṃ, kilesarogānaṃ avigamā sarogameva candābhaṃ brāhmaṇaṃ aññaṃ vā evarūpaṃ disvā diṭṭhigatiko bālo abhijānāti ‘‘passāmi suddhaṃ paramaṃ arogaṃ, tena ca diṭṭhisaṅkhātena dassanena saṃsuddhi narassa hotī’’ti, so evaṃ abhijānanto taṃ dassanaṃ ‘‘parama’’nti ñatvā tasmiṃ dassane suddhānupassī samāno taṃ dassanaṃ ‘‘maggañāṇa’’nti pacceti. Taṃ pana maggañāṇaṃ na hoti. Tenāha – ‘‘diṭṭhena ce suddhī’’ti dutiyagāthaṃ.

796它的意思是：如果通过那称为‘色相之见’的所见，人的烦恼就能清净；或者，如果通过那种智，他就能断除生等之苦。如果这样成立，那么他就是通过圣道之外的、不清净的道而变得清净，他仍然被贪等依着所系缚，有依着而住，却以为清净，这就有问题了。而事实上，这样的人并没有清净。因此，他的邪见把他导向那样的说法——那邪见本身就说：‘这个人是邪见者。’随顺其见，按照‘世间是常’等的道理，如此这般地宣说。

796. Tassattho – tena rūpadassanasaṅkhātena diṭṭhena yadi kilesasuddhi narassa hoti. Tena vā ñāṇena so yadi jātiādidukkhaṃ pajahāti. Evaṃ sante ariyamaggato aññena asuddhimaggeneva so sujjhati, rāgādīhi upadhīhi saupadhiko eva samāno sujjhatīti āpannaṃ hoti, na ca evaṃvidho sujjhati. Tasmā diṭṭhī hi naṃ pāva tathā vadānaṃ, sā naṃ diṭṭhiyeva ‘‘micchādiṭṭhiko aya’’nti katheti diṭṭhianurūpaṃ ‘‘sassato loko’’tiādinā nayena tathā tathā vadanti.

797第三颂说：‘婆罗门不（从其他方面宣称清净）。’它的意思是：然而，因为消除了恶法而成为婆罗门的是谁？是通过圣道证得漏尽的、诸漏尽者婆罗门。他不在圣道智之外、被称为‘见’的所谓吉祥色相中，不在被称为‘闻’的种种声音中，不在被称为‘戒’的不违犯中，不在被称为‘行’的象戒、牛戒等仪轨中，也不在被称为‘触’的地、水、火、风等所触中，以生起的邪智而宣称有清净。其余的文句是为了赞叹这样的婆罗门而说的。因为他对于三界的福业和一切罪恶都没有染着，由于他已经舍断了我见，舍断了一切执取，所以被称为‘弃我者’；由于不再造作福行等，所以说‘在此世间无所造作’。因此，世尊这样赞叹他。与前一颂句的关联应该这样理解：‘对于福与罪都没有染着，弃我者，在此世间无所造作——这样的婆罗门，不从其他方面宣称清净。’

797.Na brāhmaṇoti tatiyagāthā. Tassattho – yo pana bāhitapāpattā brāhmaṇo hoti, so maggena adhigatāsavakkhayo khīṇāsavabrāhmaṇo ariyamaggañāṇato aññena abhimaṅgalasammatarūpasaṅkhāte diṭṭhe tathāvidhasaddasaṅkhāte sute avītikkamasaṅkhāte sīle hatthivatādibhede vate pathaviādibhede mute ca uppannena micchāñāṇena suddhiṃ na āha. Sesamassa brāhmaṇassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ vuttaṃ. So hi tedhātukapuññe sabbasmiñca pāpe anūpalitto, tassa pahīnattā attadiṭṭhiyā yassa kassaci vā gahaṇassa pahīnattā attañjaho, puññābhisaṅkhārādīnaṃ akaraṇato nayidha pakubbamānoti vuccati. Tasmā naṃ evaṃ pasaṃsanto āha. Sabbasseva cassa purimapādena sambandho veditabbo – puññe ca pāpe ca anūpalitto, attañjaho nayidha pakubbamāno, na brāhmaṇo aññato suddhimāhāti.

798在说完‘婆罗门不从其他方面宣称清净’之后，为了显示那些执持邪见、从其他方面说清净的人，他们的邪见并不能成就，世尊说了颂：‘舍弃前者……’。它的意思是：他们虽然声称从其他方面得到清净，但由于他们没有舍断邪见，在种种执取和舍弃中，舍弃了先前的老师等，转而依附后来的。他们被名为‘动转’的渴爱所跟随、所征服，不能超越贪等种种结缚。因为不能超越，他们学习各种法之后又舍弃，就像猴子抓放树枝一样。

798. Evaṃ na brāhmaṇo aññato suddhimāhāti vatvā idāni ye diṭṭhigatikā aññato suddhiṃ bruvanti, tesaṃ tassā diṭṭhiyā anibbāhakabhāvaṃ dassento ‘‘purimaṃ pahāyā’’ti gāthamāha. Tassattho – te hi aññato suddhivādā samānāpi yassā diṭṭhiyā appahīnattā gahaṇamuñcanaṃ hoti. Tāya purimaṃ satthārādiṃ pahāya aparaṃ nissitā ejāsaṅkhātāya taṇhāya anugatā abhibhūtā rāgādibhedaṃ na taranti saṅgaṃ, tañca atarantā taṃ taṃ dhammaṃ uggaṇhanti ca nirassajanti ca makkaṭova sākhanti.

799第五颂的关联是：而那位被称为‘邪见将他导向那样的言说’的人，他是‘自己执取……’。其中，‘自己’指亲自。‘执取’指拿取、采纳。‘诸戒行’指象戒等。‘高低’指一个接一个、或低劣或殊胜的老师、老师等。‘系着于想’指沉迷于欲想等。‘智者与诸明智者平等通达法’指通达究竟义的智者——阿拉汉，以四种道智之明，完全证悟四谛法。其余的意思显而易见。

799. Pañcamagāthāya sambandho – yo ca so ‘‘diṭṭhī hi naṃ pāva tathā vadāna’’nti vutto, so sayaṃ samādāyāti. Tattha sayanti sāmaṃ. Samādāyāti gahetvā. Vatānīti hatthivatādīni. Uccāvacanti aparāparaṃ hīnapaṇītaṃ vā satthārato satthārādiṃ. Saññasattoti kāmasaññādīsu laggo. Vidvā ca vedehi samecca dhammanti paramatthavidvā ca arahā catūhi maggañāṇavedehi catusaccadhammaṃ abhisameccāti. Sesaṃ pākaṭameva.

800‘他于一切法已摧破魔军而安住，凡所见、所闻或所觉……’的意思是：那位智慧广大、诸漏已尽的智者，对于任何所见、所闻或所觉，在那一切法中，因为摧破了魔军而安住，所以已经离了欲染。‘那样明净见者’指这样清净见解的人。‘坦然而行’指由于断除了渴爱的覆盖等，而无所隐藏地行。‘于此世间谁能虚妄计量？’指在这个世间，谁能用渴爱的计量或邪见的计量来虚妄计量他？或者，由于他断除了贪等，如前所说，没有人能计量他。

800.Sa sabbadhammesu visenibhūto, yaṃkiñci diṭṭhaṃva sutaṃ mutaṃ vāti sobhūripañño khīṇāsavo yaṃ kiñci diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā mutaṃ vā tesu sabbadhammesu mārasenaṃ vināsetvā ṭhitabhāvena visenibhūto. Tamevadassinti taṃ evaṃ visuddhadassiṃ. Vivaṭaṃ carantantitaṇhacchadanādivigamena vivaṭaṃ hutvā carantaṃ. Kenīdha lokasmiṃ vikappayeyyāti kena idha loke taṇhākappena vā diṭṭhikappena vā koci vikappeyya, tesaṃ vā pahīnattā rāgādinā pubbe vuttenāti.

801「不计量」这句偈颂的关联和含义是：不但如此，那些具足这般安住的圣者，对于两种计量和所尊崇的对象，既不计量，也不尊崇。因为他们已经证得究竟的、绝对清净，所以不会把那种并非绝对清净的“无作常见”说成是绝对清净。「已解开所执取之结的系缚」意思是通过圣道的利剑，断除了那四种由于执取色等而被称作“取结”、紧系在心相续上的结缚。其余的含义显而易见。

801.Na kappayantīti gāthāya sambandho attho ca – kiñca bhiyyo? Te hi tādisā santo dvinnaṃ kappānaṃ purekkhārānañca kenaci na kappayanti na purekkharonti, paramatthaaccantasuddhiadhigatattā anaccantasuddhiṃyeva akiriyasassatadiṭṭhiṃ accanta suddhīti na te vadanti. Ādānaganthaṃ gathitaṃ visajjāti catubbidhampi rūpādīnaṃ ādāyakattā ādānaganthaṃ attano cittasantāne gathitaṃ baddhaṃ ariyamaggasatthena visajja chinditvā. Sesaṃ pākaṭameva.

802「超越界限」这首偈颂，是以一个人为对象而说的教法。它的关联与前一首类似，应当结合释义来理解：不但如此，那位具有广大智慧的人，因为超越了四种烦恼的界限，所以称为「越界者」；因为已断除一切恶法，所以称为「婆罗门」。对于这样的成就者，不管是通过他心智或宿住随念智了知，还是用肉眼或天眼看见，都不存在任何执取或固着的东西──这就是这句偈的意思。同时，他因为没有欲贪，所以不会贪着欲乐；因为没有色贪与无色贪，所以也不会执着于离欲。正因如此，对于这样的圣者，在这个世间上，任何‘这是最上’的执取都不存在。世尊就以阿拉汉果为顶峰，结束了这次教说。

802.Sīmātigoti gāthā ekapuggalādhiṭṭhānāya desanāya vuttā. Pubbasadiso eva panassā sambandho, so evaṃ atthavaṇṇanāya saddhiṃ veditabbo – kiñca bhiyyo so īdiso bhūripañño catunnaṃ kilesasīmānaṃ atītattā sīmātigo bāhitapāpattā ca brāhmaṇo, itthambhūtassa ca tassa natthi paracittapubbenivāsañāṇehi ñatvā vā maṃsacakkhudibbacakkhūhi disvā vā kiñci samuggahītaṃ, abhiniviṭṭhanti vuttaṃ hoti. So ca kāmarāgābhāvato na rāgarāgī, rūpārūparāgābhāvato na virāgaratto. Yato evaṃvidhassa ‘‘idaṃ para’’nti kiñci idha uggahitaṃ natthīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi.

51《究竟义明灯小部注疏》

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

52《经集注疏》的《纯八人伙经》解释结束。

Suttanipāta-aṭṭhakathāya suddhaṭṭhakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

535. 《最胜八人伙经》解释

5. Paramaṭṭhakasuttavaṇṇanā

803「Paramantidiṭṭhīsū」就是指《最胜八人伙经》。这部经的起因是什么呢？据说，世尊住在舍卫城的时候，许多外道聚集在一起，各自宣扬自己的见解，纷纷说“这是最上的，这是最上的”，于是产生了争论，并告到了国王那里。国王让人召集了许多天生盲人，命令说：“让他们见识一下大象。”国王的侍从便把盲人们带到大象跟前，让大象躺下，说：“你们看吧！”盲人们就各自摸到了大象的不同部位。然后国王问道：“喂，大象是什么样子的？”摸到象鼻的盲人说：“大王，就像犁柄。”摸到象牙等其他部位的盲人却斥责那个人说：“喂，别在国王面前胡说！”接着又说：“大王，就像墙上的桩子。”等等。国王听完了这一切，说：“这就是你们的教义吗？”就把那些外道打发走了。一位乞食的比丘知道了这件事，便禀告了世尊。世尊以此事为缘起，召集比丘们，说：“诸比丘，正如那些天生盲人并不了解大象，只是摸到某个部位就争执不休一样，外道们也不了解通往解脱的法，抓住各自的见解而争论。”这样说过之后，为了宣说佛法，世尊诵出了这部经。

803.Paramantidiṭṭhīsūti paramaṭṭhakasuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavati kira sāvatthiyaṃ viharante nānātitthiyā sannipatitvā attano attano diṭṭhiṃ dīpentā ‘‘idaṃ paramaṃ, idaṃ parama’’nti kalahaṃ katvā rañño ārocesuṃ. Rājā sambahule jaccandhe sannipātāpetvā ‘‘imesaṃ hatthiṃ dassethā’’ti āṇāpesi. Rājapurisā andhe sannipātāpetvā hatthiṃ purato sayāpetvā ‘‘passathā’’ti āhaṃsu. Te hatthissa ekamekaṃ aṅgaṃ parāmasiṃsu. Tato raññā ‘‘kīdiso, bhaṇe, hatthī’’ti puṭṭho yo soṇḍaṃ parāmasi, so ‘‘seyyathāpi, mahārāja, naṅgalīsā’’ti bhaṇi. Ye dantādīni parāmasiṃsu, te itaraṃ ‘‘mā bho rañño purato musā bhaṇī’’ti paribhāsitvā ‘‘seyyathāpi, mahārāja, bhittikhilo’’tiādīni āhaṃsu. Rājā taṃ sabbaṃ sutvā ‘‘īdiso tumhākaṃ samayo’’ti titthiye uyyojesi. Aññataro piṇḍacāriko taṃ pavattiṃ ñatvā bhagavato ārocesi. Bhagavā tassaṃ aṭṭhuppattiyaṃ bhikkhū āmantetvā ‘‘yathā, bhikkhave, jaccandhā hatthiṃ ajānantā taṃ taṃ aṅgaṃ parāmasitvā vivadiṃsu, evaṃ titthiyā vimokkhantikadhammaṃ ajānantā taṃ taṃ diṭṭhiṃ parāmasitvā vivadantī’’ti vatvā dhammadesanatthaṃ imaṃ suttamabhāsi.

41在此，「paramanti diṭṭhīsu paribbasāno」意思是：执取“这是最上”的见解，而安住于各自的观点中。「yaduttari kurute」意思是：他以自己认定的导师等为最上。「hīnā」意思是：他把除自己导师等之外的其他一切都说成“这些都是低等的”。因此，他无法超脱争论：正是由于这个原因，他在见解的争执中始终无法超越。

Tattha paramanti diṭṭhīsu paribbasānoti ‘‘idaṃ parama’’nti gahetvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasamāno. Yaduttari kuruteti yaṃ attano satthārādiṃ seṭṭhaṃ karoti. Hīnāti aññe tato sabbamāhāti taṃ attano satthārādiṃ ṭhapetvā tato aññe sabbe ‘‘hīnā ime’’ti āha. Tasmā vivādāni avītivattoti tena kāraṇena so diṭṭhikalahe avītivattova hoti.

804第二首偈颂的意思是：像这样未能超越的人，会在所见、所闻、所受戒禁、所觉的事物中，对那称为“见解”的自我，看到如前所说的利益。于是他就在那里，执着于自己见解的利益，认定“这才是最胜的”，而把其他所有——包括别人的导师等——都看成低劣。

804. Dutiyagāthāya attho – evaṃ avītivatto ca yaṃ diṭṭhe sute sīlavate muteti etesu vatthūsu uppannadiṭṭhisaṅkhāte attani pubbe vuttappakāraṃ ānisaṃsaṃ passati. Tadeva so tattha sakāya diṭṭhiyā ānisaṃsaṃ ‘‘idaṃ seṭṭha’’nti abhinivisitvā aññaṃ sabbaṃ parasatthārādikaṃ nihīnato passati.

805第三首偈颂的意思是：一个这样观察的人，如果由于依止自己的导师等，就认为其他导师等是低劣的，这种见解，智者称它为「结缚」，「结缚」就是束缚。正因为如此，所以比丘不应该依止所见、所闻、所觉，或者依止戒禁取，不应该执着。

805. Tatiyagāthāya attho – evaṃ passato cassa yaṃ attano satthārādiṃ nissito aññaṃ parasatthārādiṃ hīnaṃ passati taṃ pana dassanaṃ ganthameva kusalā vadanti, bandhananti vuttaṃ hoti . Yasmā etadeva, tasmā hi diṭṭhaṃva sutaṃ mutaṃ vā sīlabbataṃ bhikkhu na nissayeyya, nābhiniveseyyāti vuttaṃ hoti.

806第四首偈颂的意思是：不仅不应依止所见、所闻等，而且在世间也不应构思、生起任何尚未生起的更高见解。是什么样的见解呢？不应当构思这种见解——即由于智，或者由于戒禁取而构思出来的，诸如由等至之智等构成的智，或者戒禁取这一类的见解。不仅不应当构思见解，而且也不应以慢心，依出身等事由而认为自己与他人等同，不应认为‘我是低劣的’或‘我是殊胜的’。

806. Catutthagāthāya attho – na kevalaṃ diṭṭhasutādiṃ na nissayeyya, apica kho pana asañjātaṃ uparūpari diṭṭhimpi lokasmiṃ na kappayeyya, na janeyyāti vuttaṃ hoti. Kīdisaṃ? Ñāṇena vā sīlavatena vāpi, samāpattiñāṇādinā ñāṇena vā sīlavatena vā yā kappiyati, etaṃ diṭṭhiṃ na kappeyya. Na kevalañca diṭṭhiṃ na kappayeyya, apica kho pana mānenapi jātiādīhi vatthūhi samoti attānamanūpaneyya, hīno na maññetha visesi vāpīti.

807第五首偈颂的意思是：这样不构思见解，不对自我生起慢心，舍弃了‘我’而不执取。就在这一生，他舍弃了先前所执取的，不再执取后来的，对于前面所说的那种智，他也不采取两种依止。当他这样做的时候，他确实不会随党派而行——在那些被各种见解所分裂的众生当中，他成为不随贪欲等而行的人，对于六十二种邪见，他不采取任何一者，不会再退回到任何见解中去。这就是所说的意思。

807. Pañcamagāthāya attho – evañhi diṭṭhiṃ akappento amaññamāno ca attaṃ pahāya anupādiyāno idha vā yaṃ pubbe gahitaṃ, taṃ pahāya aparaṃ aggaṇhanto tasmimpi vuttappakāre ñāṇe duvidhaṃ nissayaṃ no karoti. Akaronto ca sa ve viyattesu nānādiṭṭhivasena bhinnesu sattesu na vaggasārī chandādivasena agacchanadhammo hutvā dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīsu kiñcipi diṭṭhiṃ na pacceti, na paccāgacchatīti vuttaṃ hoti.

808-10现在，为了称赞此偈所说的漏尽者，而说‘yassūbhayante’等三首偈颂。其中，‘两极端’是指前文所说的触等等类别。‘愿’是指渴爱。‘bhavābhavāya’是指为了再三地存在。‘此处或彼处’是指在自己的身体等类别的此处，或者在他人的身体等类别的他处。‘于所见’是指通过所见而求清净等，对于‘闻’等等也应这样理解。‘想’是指能够引发想的见解。‘dhammāpitesaṃ na paṭicchitāse’的意思是：即使是六十二种恶见之法，他们也不接受‘只有这是真实的，其余都是虚妄的’这样的想法。‘Pāraṅgato na pacceti tādī’的意思是：到达涅槃彼岸的人，不会退转——那些由各道所断除的烦恼，不再生起；并且他以五种方式成为‘如者’。其余的意思很明白了。

808-10. Idāni yo so imāya gāthāya vutto khīṇāsavo, tassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ ‘‘yassūbhayante’’tiādikā tisso gāthāyo āha. Tattha ubhayanteti pubbe vuttaphassādibhede. Paṇidhīti taṇhā. Bhavābhavāyāti punappunabhavāya. Idha vā huraṃ vāti sakattabhāvādibhede idha vā parattabhāvādibhede parattha vā. Diṭṭhe vāti diṭṭhasuddhiyā vā. Esa nayo sutādīsu. Saññāti saññāsamuṭṭhāpikā diṭṭhi. Dhammāpitesaṃ na paṭicchitāseti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatadhammāpi tesaṃ ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti evaṃ na paṭicchitā. Pāraṅgato na pacceti tādīti nibbānapāraṃ gato tena tena maggena pahīne kilese puna nāgacchati, pañcahi ca ākārehi tādī hotīti. Sesaṃ pākaṭamevāti.

61《胜义灯·小部注》

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

62《经集注》中《最上人经》的解释结束。

Suttanipāta-aṭṭhakathāya paramaṭṭhakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

63第六衰老经释义

6. Jarāsuttavaṇṇanā

811‘生命确实短暂’——这是《衰老经》。它的缘起是什么？有一次，世尊在舍卫城度过雨安居后，观察那些诸佛游化的因由——比如让身体保持健康、制定尚未制定的学处、调伏应该调伏的众生、在恰当的时机讲述本生故事等等——然后出发游行。次第游行，傍晚到达沙计多，进入了安阇那林。沙计多的居民听说后，心想：‘现在不是拜见世尊的时候。’于是等夜晚过去，他们拿着花鬘、香等物品，来到世尊面前，做了供养、礼敬、问候等等，然后围绕着世尊站立，直到世尊即将入村的时候。那时，世尊由比丘僧团围绕，进入村中乞食。沙计多城的一位婆罗门大富豪正从城里出来，在城门处看见了世尊。一见之下，他生起对儿子的爱，悲叹着说：‘儿子啊，我很久没见到你了！’一边说着，一边向世尊迎面走去。世尊告诉比丘们：‘比丘们，这位婆罗门想做什么，就让他做，不要阻止他。’

811.Appaṃvata jīvitanti jarāsuttaṃ. Kā uppatti? Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ vassaṃ vasitvā yāni tāni buddhānaṃ sarīrārogyasampādanaṃ anuppannasikkhāpadapaññāpanaṃ veneyyadamanaṃ tathārūpāya aṭṭhuppattiyā jātakādikathanantiādīni janapadacārikānimittāni, tāni samavekkhitvā janapadacārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno sāyaṃ sāketaṃ anuppatto añjanavanaṃ pāvisi. Sāketavāsino sutvā ‘‘akālo idāni bhagavantaṃ dassanāyā’’ti vibhātāya rattiyā mālāgandhādīni gahetvā bhagavato santikaṃ gantvā pūjanavandanasammodanādīni katvā parivāretvā aṭṭhaṃsu yāva bhagavato gāmappavesanavelā, atha bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto piṇḍāya pāvisi. Taṃ aññataro sāketako brāhmaṇamahāsālo nagarā nikkhanto nagaradvāre addasa. Disvā puttasinehaṃ uppādetvā ‘‘ciradiṭṭhosi, putta, mayā’’ti paridevayamāno abhimukho agamāsi. Bhagavā bhikkhū saññāpesi – ‘‘ayaṃ, bhikkhave, brāhmaṇo yaṃ icchati, taṃ karotu, na vāretabbo’’ti.

48那位婆罗门也像一头思念牛犊的母牛一样，走上前去，从前后左右四面八方拥抱世尊的身体，一边说：‘儿子啊，好久不见了，我们分开太久了。’如果当时他不被允许这样做，他的心恐怕都要碎掉而死。他对世尊说：‘世尊，我有能力亲自供养和您一起来的比丘们，请您就慈悲照顾我吧。’世尊以沉默表示答应了。婆罗门接过世尊的钵，走在前面带路，同时派人去通知他的妻子：‘我的儿子来了，赶快铺设座位。’婆罗门女照办后，就站在那儿望着等待，在街道中间一见到世尊，她立刻生起对自己儿子的爱，抱住世尊的双脚，哭着说：‘儿子，我好久没见到你了。’然后她把世尊请进家中，恭恭敬敬地供养饭食。用斋完毕，婆罗门把钵撤下。世尊知道适合他们的法，便为他们说法。说法结束时，两人都证得入流者。于是他们请求世尊：‘大德，只要世尊还住在这一带附近，就只在我们家接受食物吧。’世尊拒绝说：‘佛陀们不会这样只固定去一个地方的。’他们又说：‘那么大德，请您与比丘僧团一起托钵之后，再回到这里用餐，并为大众说法，然后再回寺院。’世尊为了摄受他们，就这样做了。人们就把这位婆罗门和婆罗门女称为‘佛父’‘佛母’。那个家族也因此得到了‘佛家族’的名称。

Brāhmaṇopi vacchagiddhinīva gāvī āgantvā bhagavato kāyaṃ purato ca pacchato ca dakkhiṇato ca vāmato cāti samantā āliṅgi ‘‘ciradiṭṭhosi, putta, ciraṃ vinā ahosī’’ti bhaṇanto. Yadi pana so tathā kātuṃ na labheyya, hadayaṃ phāletvā mareyya. So bhagavantaṃ avoca – ‘‘bhagavā tumhehi saddhiṃ āgatabhikkhūnaṃ ahameva bhikkhaṃ dātuṃ samattho, mameva anuggahaṃ karothā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Brāhmaṇo bhagavato pattaṃ gahetvā purato gacchanto brāhmaṇiyā pesesi – ‘‘putto me āgato, āsanaṃ paññāpetabba’’nti. Sā tathā katvā āgamanaṃ passantī ṭhitā bhagavantaṃ antaravīthiyaṃyeva disvā puttasinehaṃ uppādetvā ‘‘ciradiṭṭhosi, putta, mayā’’ti pādesu gahetvā roditvā gharaṃ atinetvā sakkaccaṃ bhojesi. Bhuttāvino brāhmaṇo pattaṃ apanāmesi. Bhagavā tesaṃ sappāyaṃ viditvā dhammaṃ desesi, desanāpariyosāne ubhopi sotāpannā ahesuṃ. Atha bhagavantaṃ yāciṃsu – ‘‘yāva, bhante, bhagavā imaṃ nagaraṃ upanissāya viharati, amhākaṃyeva ghare bhikkhā gahetabbā’’ti. Bhagavā ‘‘na buddhā evaṃ ekaṃ nibaddhaṭṭhānaṃyeva gacchantī’’ti paṭikkhipi. Te āhaṃsu – ‘‘tena hi, bhante, bhikkhusaṅghena saddhiṃ piṇḍāya caritvāpi tumhe idheva bhattakiccaṃ katvā dhammaṃ desetvā vihāraṃ gacchathā’’ti. Bhagavā tesaṃ anuggahatthāya tathā akāsi. Manussā brāhmaṇañca brāhmaṇiñca ‘‘buddhapitā buddhamātā’’ tveva vohariṃsu. Tampi kulaṃ ‘‘buddhakula’’nti nāmaṃ labhi.

49阿难尊者问世尊：‘我认识世尊的生身父母，可是这些人为什么说“我是佛母”“我是佛父”呢？’世尊回答说：‘阿难，这位婆罗门女和婆罗门，在接连的五百生当中做过我的母亲和父亲，又在五百生中做过我父母的兄长，还在五百生中做过我父母的弟弟。他们就是凭着过去生中的那份亲情才这样说的。’接着，世尊诵出这个偈颂：

Ānandatthero bhagavantaṃ pucchi – ‘‘ahaṃ bhagavato mātāpitaro jānāmi, ime pana kasmā vadanti ‘ahaṃ buddhamātā ahaṃ buddhapitā’’’ti. Bhagavā āha – ‘‘nirantaraṃ me, ānanda, brāhmaṇī ca brāhmaṇo ca pañca jātisatāni mātāpitaro ahesuṃ, pañca jātisatāni mātāpitūnaṃ jeṭṭhakā, pañca jātisatāni kaniṭṭhakā. Te pubbasineheneva kathentī’’ti imañca gāthamabhāsi –

50‘由于过去的共住，或者现世的利益；爱就是这样产生的，就像水中生起的莲花一样。’

‘‘Pubbeva sannivāsena, paccuppannahitena vā;

51（《本生经》1.2.174）

Evaṃ taṃ jāyate pemaṃ, uppalaṃva yathodake’’ti. (jā. 1.2.174);

52之后，世尊在沙计多随宜安住了一段时间，然后再次游化，回到了舍卫城。那位婆罗门和婆罗门女也去亲近比丘们，听闻了适当的说法后，在随后的道路上证得了道果，最终在无余涅槃界般涅槃。城里的婆罗门聚在一起说：“我们要供养我们的这位亲戚。”那些已经证得入流者、一来者、不来者的在家男居士和女居士们也聚在一起说：“我们要供养和我们共同学法的道友。”于是他们所有人合力把遗体安置在羊毛毯铺的尖顶屋上，用花环和香等供养，然后抬出城外。

Tato bhagavā sākete yathābhirantaṃ viharitvā puna cārikaṃ caramāno sāvatthimeva agamāsi. Sopi brāhmaṇo ca brāhmaṇī ca bhikkhū upasaṅkamitvā patirūpaṃ dhammadesanaṃ sutvā sesamagge pāpuṇitvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyiṃsu. Nagare brāhmaṇā sannipatiṃsu ‘‘amhākaṃ ñātake sakkarissāmā’’ti. Sotāpannasakadāgāmianāgāmino upāsakāpi sannipatiṃsu upāsikāyo ca ‘‘amhākaṃ sahadhammike sakkarissāmā’’ti. Te sabbepi kambalakūṭāgāraṃ āropetvā mālāgandhādīhi pūjentā nagarā nikkhāmesuṃ.

53就在那一天破晓时分，世尊用佛眼观察世间，了知他们已经般涅槃，又知道：“如果我到那里去，大众听我讲说正法，将会对法产生深刻的领悟。”于是，世尊拿着钵与衣，从舍卫城来到荼毗场，径直走了进去。人们看见后，纷纷顶礼，心里想着：“世尊是想来为他的父母办理后事。”市民们也一边供养着尖顶屋，一边带到荼毗场来，问世尊：“在家有学的圣弟子应该怎样供养呢？”世尊为了彰显他们其实是无学的牟尼这一身份，意谓“他们应当像无学圣者那样被供养”，于是诵出这个偈颂：

Bhagavāpi taṃ divasaṃ paccūsasamaye buddhacakkhunā lokaṃ volokento tesaṃ parinibbānabhāvaṃ ñatvā ‘‘tattha mayi gate dhammadesanaṃ sutvā bahujanassa dhammābhisamayo bhavissatī’’ti ñatvā pattacīvaramādāya sāvatthito āgantvā āḷāhanameva pāvisi. Manussā disvā ‘‘mātāpitūnaṃ sarīrakiccaṃ kātukāmo bhagavā āgato’’ti vanditvā aṭṭhaṃsu. Nāgarāpi kūṭāgāraṃ pūjentā āḷāhanaṃ ānetvā bhagavantaṃ pucchiṃsu – ‘‘gahaṭṭhaariyasāvakā kathaṃ pūjetabbā’’ti. Bhagavā ‘‘yathā asekkhā pūjiyanti, tathā pūjetabbā ime’’ti adhippāyena tesaṃ asekkhamunibhāvaṃ dīpento imaṃ gāthamāha –

54“那些不伤害众生的牟尼，始终以身体守护而不作恶；他们到达了那不灭的境界，到了那里便永远不再忧愁。”

‘‘Ahiṃsakā ye munayo, niccaṃ kāyena saṃvutā;

55（《法句经》225）

Te yanti accutaṃ ṭhānaṃ, yattha gantvā na socare’’ti. (dha. pa. 225);

56他观察了会众之后，就随顺当下时机说法，开示了这部经。

Tañca parisaṃ oloketvā taṅkhaṇānurūpaṃ dhammaṃ desento imaṃ suttamabhāsi.

57其中，「这生命确实微小」是指“确实，人的生命很微小、很有限，因为存续的时间有限，也因为自身的性质有限”，这也是《箭经》中所说的道理。「未满百岁也死去」是指在活到一百岁之前，就算在羯罗蓝等微细阶段也可能死去。「超过」是指活过一百岁之后。「即使因衰老也死去」是说即使年纪大了，也会因为衰老而死去。

Tattha appaṃ vata jīvitaṃ idanti ‘‘idaṃ vata manussānaṃ jīvitaṃ appaṃ parittaṃ ṭhitiparittatāya sarasaparittatāyā’’ti sallasuttepi vuttanayametaṃ. Oraṃ vassasatāpi miyyatīti vassasatā oraṃ kalalādikālepi miyyati. Aticcāti vassasataṃ atikkamitvā. Jarasāpi miyyatīti jarāyapi miyyati.

812-6「因执为我所的事物」指由于执著为我所拥有的对象。「这存在的分离本身即是确定的」是说存在的分离是必然的，也就是存在的分离是确定会发生的，不可能不分离而存在，这么说就是这个意思。「我的人」是指被认为是“我的”的人，像称呼“我的近事男”或“我的比丘”那样；或者指那些把佛陀等对象执著为“我的”的人。「曾经聚集的」指聚在一起的，或以前见过的。「已经变得可爱的」是指将它变成了心爱的东西。「唯余名称可被称说」是说一切色、受等诸法都会消失，只剩下名字还会留下来，像“佛护”“法护”这样的称呼，只是为了能这样叫出来、说出来而已。「牟尼」是指诸漏尽者、真正的圣者。「见安稳者」是指见到涅槃的人。

812-6.Mamāyiteti mamāyitavatthukāraṇā. Vinābhāvasantamevidanti santavinābhāvaṃ vijjamānavinābhāvameva idaṃ, na sakkā avinābhāvena bhavitunti vuttaṃ hoti. Māmakoti mama upāsako bhikkhu vāti saṅkhaṃ gato, buddhādīni vā vatthūni mamāyamāno. Saṅgatanti samāgataṃ diṭṭhapubbaṃ vā. Piyāyitanti piyaṃ kataṃ. Nāmaṃyevāvasissati akkheyyanti sabbaṃ rūpādidhammajātaṃ pahīyati, nāmamattameva tu avasissati ‘‘buddharakkhito, dhammarakkhito’’ti evaṃ saṅkhātuṃ kathetuṃ. Munayoti khīṇāsavamunayo. Khemadassinoti nibbānadassino.

817第七首偈颂是为了显示在这个被死亡逼迫的世间，应该如何随顺地修行。其中，「从各处收摄其心而游行的人」是指把心从种种对象上收回来而安住的人。「比丘」在这里指善的凡夫或者有学位的修行者。「他们说这是他的适宜之行」是指，对于这样的修行者，如果他按照这种方式去实践，不把自己展现于地狱等生存状态之中，那么人们说，这就是他相称的修行。这样一来，他就能从这种死亡中解脱，这是要点。

817. Sattamagāthā evaṃ maraṇabbhāhate loke anurūpapaṭipattidassanatthaṃ vuttā. Tattha patilīnacarassāti tato tato patilīnaṃ cittaṃ katvā carantassa. Bhikkhunoti kalyāṇaputhujjanassa sekkhassa vā. Sāmaggiyamāhu tassataṃ,yo attānaṃ bhavane na dassayeti tassetaṃ patirūpamāhu, yo evaṃpaṭipanno nirayādibhede bhavane attānaṃ na dasseyya. Evañhi so imamhā maraṇā mucceyyāti adhippāyo.

818-20接下来，为了赞叹那位以“不把自己展现于诸有中”的方式所阐明的漏尽者，世尊说了下面三首偈颂。其中，「一切处」是指在十二处当中。关于「对于所见、所闻、所觉知的事物」这一句，应该这样连贯来理解：“对于所见、所闻，以及所觉知到的种种对象，牟尼都不染着”。而「清净者不以此而构想，无论对所见、所闻还是所觉知」这一句，也要这样连贯：“对于所见、所闻等，他不以这些对象而起构想；对于所觉知到的种种事物，他也不起构想”。「他不染着，也不起离染」的意思是：他不像愚痴的凡夫那样去贪染，也不像善的凡夫和有学修行者那样刻意去求离染；因为他的贪著已经完全断尽，所以只是在假名上被称为“离染”。其余各处的内容，意思都是很清楚的了。在说法结束时，八万四千有情获得了法的现观。

818-20. Idāni yo ‘‘attānaṃ bhavane na dassaye’’ti evaṃ khīṇāsavo vibhāvito, tassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ ito parā tisso gāthāyo āha. Tattha sabbatthāti dvādasasu āyatanesu. Yadidaṃ diṭṭhasutaṃ mutesu vāti ettha pana yadidaṃ diṭṭhasutaṃ, ettha vā mutesu vā dhammesu evaṃ muni na upalimpatīti evaṃ sambandho veditabbo. Dhono na hi tena maññati, yadidaṃ diṭṭhasutaṃ mutesu vāti atrāpi yadidaṃ diṭṭhasuttaṃ, tena vatthunā na maññati, mutesu vā dhammesu na maññatīti evameva sambandho veditabbo. Na hi so rajjati no virajjatīti. Bālaputhujjanā viya na rajjati, kalyāṇaputhujjanasekkhā viya na virajjati, rāgassa pana khīṇattā ‘‘virāgo’’tveva saṅkhaṃ gacchati. Sesaṃ sabbattha pākaṭamevāti. Desanāpariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosīti.

78《小部注释·胜义明灯》

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

79《经集注释·衰老经解释》结束。

Suttanipāta-aṭṭhakathāya jarāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

80第七、《提舍弥勒经解释》

7. Tissametteyyasuttavaṇṇanā

821《行淫欲者经》即《提娑弥勒经》。它的起因是什么？据说，世尊住在舍卫城时，有两个朋友，名叫提娑和弥勒，来到了舍卫城。傍晚时分，他们看见很多人正朝祇园的方向去，便问：“你们去哪里？”众人回答：“佛陀出现在世间，为了利益众人而说法，我们要去祇园听法。”他们听后说：“我们也去听。”于是就跟着去了。他们听了世尊——这位说法从不落空的人——的教法后，坐在会众当中思惟：“在家生活里，根本无法圆满这个法。”等到大众离开后，他们便向世尊请求出家。世尊吩咐一位比丘：“你让他们出家吧。”那位比丘就让他们出了家，教导了他们“皮五法业处”，然后准备前往阿兰若居住。弥勒对提娑说：“贤友，亲教师要去阿兰若，我们也去吧。”提娑却说：“算了，贤友，我还想见世尊、听法，你去吧。”没有跟着去。弥勒便随亲教师一同前往，在阿兰若中修习沙门法，不久就与老师、亲教师一起证得了阿拉汉果。而提娑的长兄因病去世了，他听到消息后便回到自己的村子，在那里被亲属们引诱，还俗了。弥勒后来也和老师、亲教师一起回到了舍卫城。世尊在雨安居结束后，游行各地，次第来到了那个村子。弥勒在那里礼敬世尊后说：“尊者，在这个村子里，有我一位在家的朋友，恳请您稍作停留，慈悯摄受。”说完他便进村，把提娑带到世尊面前，站在一旁，为了他，用最初的偈颂向世尊提问。世尊为了回答他，宣说了其余的偈颂。这就是这部经的缘起。

821.Methunamanuyuttassāti tissametteyyasuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavati kira sāvatthiyaṃ viharante tissametteyyā nāma dve sahāyā sāvatthiṃ agamaṃsu. Te sāyanhasamayaṃ mahājanaṃ jetavanābhimukhaṃ gacchantaṃ disvā ‘‘kuhiṃ gacchathā’’ti pucchiṃsu. Tato tehi ‘‘buddho loke uppanno, bahujanahitāya dhammaṃ deseti, taṃ sotuṃ jetavanaṃ gacchāmā’’ti vutte ‘‘mayampi sossāmā’’ti agamaṃsu. Te avañjhadhammadesakassa bhagavato dhammadesanaṃ sutvā parisantare nisinnāva cintesuṃ – ‘‘na sakkā agāramajjhe ṭhitenāyaṃ dhammo paripūretu’’nti. Atha pakkante mahājane bhagavantaṃ pabbajjaṃ yāciṃsu. Bhagavā ‘‘ime pabbājehī’’ti aññataraṃ bhikkhuṃ āṇāpesi. So te pabbājetvā tacapañcakakammaṭṭhānaṃ datvā araññavāsaṃ gantumāraddho. Metteyyo tissaṃ āha – ‘‘āvuso, upajjhāyo araññaṃ gacchati, mayampi gacchāmā’’ti. Tisso ‘‘alaṃ āvuso, bhagavato dassanaṃ dhammassavanañca ahaṃ pihemi, gaccha tva’’nti vatvā na agamāsi. Metteyyo upajjhāyena saha gantvā araññe samaṇadhammaṃ karonto na cirasseva arahattaṃ pāpuṇi saddhiṃ ācariyupajjhāyehi. Tissassāpi jeṭṭhabhātā byādhinā kālamakāsi. So taṃ sutvā attano gāmaṃ agamāsi, tatra naṃ ñātakā palobhetvā uppabbājesuṃ. Metteyyopi ācariyupajjhāyehi saddhiṃ sāvatthiṃ āgato. Atha bhagavā vutthavasso janapadacārikaṃ caramāno anupubbena taṃ gāmaṃ pāpuṇi. Tattha metteyyo bhagavantaṃ vanditvā ‘‘imasmiṃ, bhante, gāme mama gihisahāyo atthi, muhuttaṃ tāva āgametha anukampaṃ upādāyā’’ti vatvā gāmaṃ pavisitvā taṃ bhagavato santikaṃ ānetvā ekamantaṃ ṭhito tassatthāya ādigāthāya bhagavantaṃ pañhaṃ pucchi. Tassa bhagavā byākaronto avasesagāthāyo abhāsi. Ayamassa suttassa uppatti.

62其中，「行淫欲者」（methunamanuyuttassāti）指与淫欲法相应、连结在一起的人。「如是说」（iti）就是这么说。「具寿」（āyasmā）是一种亲切的称呼，提娑是那位长老的名字，因为他名叫提娑。弥勒是他的姓，他正是以姓为大家所熟知。因此缘起中说：“有两个名为提娑和弥勒的朋友。”「伤害」（vighāta）指损害。「请说」（brūhi）即说明、开示。「贤友」（mārisa）是亲切的称呼，意思是“无苦的人”。「听了你的教法后」（sutvāna tava sāsana）指听了你的话之后。「我们将在远离中修学」（viveke sikkhissāmase）——他这样针对那位朋友，请求说法。而他本身，其实已经是修学圆满的人了。

Tattha methunamanuyuttassāti methunadhammasamāyuttassa. Itīti evamāha. Āyasmāti piyavacanametaṃ, tissoti nāmaṃ tassa therassa. So hi tissoti nāmena. Metteyyoti gottaṃ, gottavaseneva cesa pākaṭo ahosi. Tasmā aṭṭhuppattiyaṃ vuttaṃ ‘‘tissametteyyā nāma dve sahāyā’’ti. Vighātanti upaghātaṃ. Brūhīti ācikkha. Mārisāti piyavacanametaṃ, nidukkhāti vuttaṃ hoti. Sutvāna tava sāsananti tava vacanaṃ sutvā. Viveke sikkhissāmaseti sahāyaṃ ārabbha dhammadesanaṃ yācanto bhaṇati. So pana sikkhitasikkhoyeva.

822「教法丧失」（mussatevāpi sāsananti）：从教理和行道两方面来说，这两种层面的教法都会丧失。「vāpi」只是无意义的音节填充词。「在那人身上这是卑贱的」（etaṃ tasmiṃ anāriyanti）：对那个人来说，这种行为是卑贱的，也就是指那邪行道。

822.Mussatevāpi sāsananti pariyattipaṭipattito duvidhampi sāsanaṃ nassati. Vāpīti padapūraṇamattaṃ. Etaṃ tasmiṃ anāriyanti tasmiṃ puggale etaṃ anariyaṃ, yadidaṃ micchāpaṭipadā.

823「先曾经独处」（ekopubbe caritvānāti）：过去，由于出家的意义，或由于舍离群体的意义，而曾经独自居住过。「他在这世间就如疯狂的车乘，凡夫被称为卑贱的」（yānaṃ bhantaṃva taṃ loke, hīnamāhu puthujjananti）：就像一个未调伏的象车等车乘，歪歪斜斜地跑，会让驾车的人摔坏，甚至坠入悬崖。同样地，那还俗的人，由于身恶行等歪斜的行径，而堕入地狱等处；由于利益被摧毁，而堕入生趣的悬崖等处。因此，说那还俗者就如同疯狂的车乘，被称为卑贱的凡夫。

823.Ekopubbe caritvānāti pabbajjāsaṅkhātena vā gaṇavossaggaṭṭhena vā pubbe eko viharitvā. Yānaṃ bhantaṃva taṃ loke, hīnamāhu puthujjananti taṃ vibbhantakaṃ puggalaṃ yathā hatthiyānādiyānaṃ adantaṃ visamaṃ ārohati, ārohakampi bhañjati, papātepi papatati. Evaṃ kāyaduccaritādivisamārohanena narakādīsu, atthabhañjanena jātipapātādīsu papatanena ca yānaṃ bhantaṃva āhu hīnaṃ puthujjanañca āhūti.

824-5「名闻与称赞」（yaso kitti cāti）指利养、恭敬和赞叹。「以前」（pubbe）指出家时的状态。「它也会减损」（hāyate vāpi tassa sā）：对那个还俗者来说，他的名誉和称赞也会衰损。「见到这个之后」（etampi disvāti）：见到了先前有名声和称赞，后来却衰损这个事实之后。「应修学，为了断除淫欲」（sikkhetha methunaṃ vippahātave）：应当修学三学。是什么原因呢？为了断除淫欲，即为了断除淫欲而说。因为如果不弃舍淫欲，就会被欲贪思惟所支配……成为那样的人。其中，「被支配者」（pareta）指具足者。「他人的呵斥声」（paresaṃ nigghosa）指亲教师等人的责难话语。「变得沮丧」（maṅku hoti）就是内心消沉、郁闷。

824-5.Yaso kitti cāti lābhasakkāro pasaṃsā ca. Pubbeti pabbajitabhāve. Hāyate vāpi tassa sāti tassa vibbhantakassa sato so ca yaso sā ca kitti hāyati. Etampi disvāti etampi pubbe yasakittīnaṃ bhāvaṃ pacchā ca hāniṃ disvā. Sikkhetha methunaṃ vippahātaveti tisso sikkhā sikkhetha. Kiṃ kāraṇaṃ? Methunaṃ vippahātave, methunappahānatthāyāti vuttaṃ hoti. Yo hi methunaṃ na vippajahati, saṅkappehi…pe… tathāvidho. Tattha paretoti samannāgato. Paresaṃ nigghosanti upajjhāyādīnaṃ nindāvacanaṃ. Maṅku hotīti dummano hoti.

826接下来的偈颂，联系很明显。其中，「刀剑」（satthāni）指身恶行等。因为它们对于自己和他人都有切割的伤害意义，所以被称为「刀剑」。而这个人特别受谴责时，偏偏造作妄语的刀剑——他辩解说：“我是因为这个原因才还俗的。”因此才有：“这就是他的大束缚，他陷入妄语。”（esa khvassa mahāgedho, mosavajjaṃ pagāhati）其中，「这就是他的」（esa khvassa）即“这就是他的”（esa kho assa）。「大束缚」（mahāgedha）指巨大、深重的系缚。如果问那是指什么呢？就是“陷入妄语”（mosavajjaṃ pagāhati）。他深深沉溺于妄语，应知这就是大束缚。

826. Ito parā gāthā pākaṭasambandhā eva. Tāsu satthānīti kāyaduccaritādīni. Tāni hi attano paresañca chedanaṭṭhena ‘‘satthānī’’ti vuccanti. Tesu cāyaṃ visesato codito musāvacanasatthāneva karoti – ‘‘iminā kāraṇenāhaṃ vibbhanto’’ti bhaṇanto. Tenevāha – ‘‘esa khvassa mahāgedho, mosavajjaṃ pagāhatī’’ti. Tattha esa khvassāti esa kho assa. Mahāgedhoti mahābandhanaṃ. Katamoti ce? Yadidaṃ mosavajjaṃ pagāhati, svāssa musāvādajjhogāho mahāgedhoti veditabbo.

827「如愚人般备受污染」（mandova parikissatīti）：造作杀生等恶行，并由此因缘承受着痛苦，又从事于财富的寻求与守护，就如愚蒙之人那样备受污染。

827.Mandova parikissatīti pāṇavadhādīni karonto tatonidānañca dukkhamanubhonto bhogapariyesanarakkhanāni ca karonto momūho viya parikilissati.

828-9「牟尼了知此中前后的过患后」：牟尼了知了这从「以前的名闻与称赞，它也会减损」等开始的，在此教法中，从先前的沙门状态到后来还俗状态这一前一后的过患之后。「这是圣者们最上的」：指的就是那远离独处之行，这是佛陀等圣者们最上的行持，因此，只应修学远离——这是他的意趣。「不应因此认为自己是胜者」：不应因为那样的远离，就想「我是最胜的」，意思是不要因此变得顽固傲慢。

828-9.‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, muni pubbāpare idhā’’ti etaṃ ‘‘yaso kitti ca yā pubbe, hāyatevāpi tassa sā’’ti ito pabhuti vutte pubbāpare idha imasmiṃ sāsane pubbato apare samaṇabhāvato vibbhantakabhāve ādīnavaṃ muni ñatvā. Etadariyānamuttamanti yadidaṃ vivekacariyā , etaṃ buddhādīnaṃ ariyānaṃ uttamaṃ, tasmā vivekaññeva sikkhethāti adhippāyo. Na tena seṭṭho maññethāti tena ca vivekena na attānaṃ ‘‘seṭṭho aha’’nti maññeyya, tena thaddho na bhaveyyāti vuttaṃ hoti.

830830.「空无者」指远离者，即已脱离身恶行等不善行的人。「渡暴流者」：那些沉溺于欲乐、贪着于所依之欲的众生，都羡慕那位已经渡过四种暴流的人，就像负债的人羡慕没有负债的人一样。他以阿拉汉果作为说法的顶点，结束了这次开示。说法结束时，提舍证得了入流果，后来出家，现证了阿拉汉果。

830.Rittassāti vivittassa kāyaduccaritādīhi virahitassa. Oghatiṇṇassa pihayanti, kāmesu gadhitā pajāti vatthukāmesu laggā sattā tassa caturoghatiṇṇassa pihayanti iṇāyikā viya āṇaṇyassāti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne tisso sotāpattiphalaṃ patvā pacchā pabbajitvā arahattaṃ sacchākāsīti.

90——《究竟义显明》小部注

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

91《经集注疏》之《提舍弥勒经注》终。

Suttanipāta-aṭṭhakathāya tissametteyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

928. 波修罗经注

8. Pasūrasuttavaṇṇanā

831831.「Idhevasuddhī」指的是《波修罗经》。它的因缘是怎样的呢？据说，当世尊住在舍卫城的时候，有一位名叫波修罗的游方者，是一位大论师。他想：『在整个阎浮提，我的论辩是第一，因此，就像阎浮提有阎浮标志一样，我也应当有这样的标志。』于是，他用阎浮枝条做成旗帜，在整个阎浮提都找不到对手，便逐渐来到舍卫城，在城门口堆起沙堆，把枝条竖在那里，说：『能跟我论辩的人，就把这根枝条折断。』然后进了城。大众围聚在那个地方。那时，具寿舍利弗用过斋饭后，从舍卫城出来。他看到后，便问许多村童：『孩子们，这是什么？』他们把一切都告诉了他。他便说：『那么，你们把它拔起来，用脚踩断，然后说：“想要论辩的人，请到精舍来。”』说完就离开了。

831.Idhevasuddhīti pasūrasuttaṃ. Kā uppatti? Bhagavati kira sāvatthiyaṃ viharante pasūro nāma paribbājako mahāvādī, so ‘‘ahamasmi sakalajambudīpe vādena aggo, tasmā yathā jambudīpassa jambupaññāṇaṃ, evaṃ mamāpi bhavituṃ arahatī’’ti jambusākhaṃ dhajaṃ katvā sakalajambudīpe paṭivādaṃ anāsādento anupubbena sāvatthiṃ āgantvā nagaradvāre vālikatthalaṃ katvā tattha sākhaṃ ussāpetvā ‘‘yo mayā saddhiṃ vādaṃ kātuṃ samattho, so imaṃ sākhaṃ bhañjatū’’ti vatvā nagaraṃ pāvisi. Taṃ ṭhānaṃ mahājano parivāretvā aṭṭhāsi. Tena ca samayena āyasmā sāriputto bhattakiccaṃ katvā sāvatthito nikkhamati. So taṃ disvā sambahule gāmadārake pucchi – ‘‘kiṃ etaṃ dārakā’’ti, te sabbaṃ ācikkhiṃsu. ‘‘Tena hi naṃ tumhe uddharitvā pādehi bhañjatha, ‘vādatthiko vihāraṃ āgacchatū’ti ca bhaṇathā’’ti vatvā pakkāmi.

71游方者乞食后，用完斋饭回来，看到枝条被拔起折断了，就问：『这是谁干的？』听说“是佛陀的弟子舍利弗干的”后，他心生欢喜，说道：『今天就让有智慧的人看看我的胜利和沙门的落败吧！』他为了召集评判者们，进入舍卫城，在街道、十字路口、广场各处巡行，高声宣告：『各位，想听沙门乔达摩的上首弟子在论辩中的辩才与智慧的，请出来！』“我们将听到智者的言论”——对教法有信心和没信心的人，很多都出来了。然后波修罗在大众围绕下，心里盘算着“如果他这样说，我就那样回答……”，前往精舍。大长老心想：“精舍里不能有高声喧哗和人群的混乱”，就在祇园门口的门房处铺开座位坐了下来。

Paribbājako piṇḍāya caritvā katabhattakicco āgantvā uddharitvā bhaggaṃ sākhaṃ disvā ‘‘kenidaṃ kārita’’nti pucchi. ‘‘Buddhasāvakena sāriputtenā’’ti ca vutte pamudito hutvā ‘‘ajja mama jayaṃ samaṇassa ca parājayaṃ paṇḍitā passantū’’ti pañhavīmaṃsake kāraṇike ānetuṃ sāvatthiṃ pavisitvā vīthisiṅghāṭakacaccaresu vicaranto ‘‘samaṇassa gotamassa aggasāvakena saha vāde paññāpaṭibhānaṃ sotukāmā bhonto nikkhamantū’’ti ugghosesi. ‘‘Paṇḍitānaṃ vacanaṃ sossāmā’’ti sāsane pasannāpi appasannāpi bahū manussā nikkhamiṃsu. Tato pasūro mahājanaparivuto ‘‘evaṃ vutte evaṃ bhaṇissāmī’’tiādīni vitakkento vihāraṃ agamāsi. Thero ‘‘vihāre uccāsaddamahāsaddo janabyākulañca mā ahosī’’ti jetavanadvārakoṭṭhake āsanaṃ paññāpetvā nisīdi.

72游方者走近长老，对他说：『喂，出家人，你让人折断了我的阎浮旗帜。』长老说：『是的，游方者。』游方者说：『那么，让我们来辩论一番吧。』长老同意后，他又说：『沙门，你提问，我来回答。』于是长老问他：『游方者，问难难还是答难难？』他回答：『答难难，出家人，提问有什么难的，任何人都可以随便问。』长老说：『既然如此，游方者，那你提问，我来回答。』这么一说，游方者心想：『这位尊贵的比丘在恰当的时机让人折断了我的旗帜。』心里很惊奇，就问长老：『人的爱欲是什么？』长老回答：『思惟上的贪染就是人的爱欲。』（《增支部》）他听后，对长老产生了相反的认知，想让长老落败，便说：『可是，出家人，你不认为种种美妙的所缘是人的爱欲吗？』『是的，游方者，我不这样认为。』于是游方者让他重复确认了三遍，然后对评判者们说：『各位，请听这沙门论辩中的过失吧。』接着问道：『出家人，你们的同梵行者们住在森林中吗？』『是的，游方者，他们住在那里。』『他们住在森林时，会生起欲寻等不善的寻思吗？』『是的，游方者，凡夫们有时会生起。』『如果是这样，他们还算什么沙门？难道他们不是在家人、贪着欲乐的人吗？』说完这些话后，他又接着说：

Paribbājako theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘tvaṃ, bho, pabbajita, mayhaṃ jambudhajaṃ bhañjāpesī’’ti āha. ‘‘Āma paribbājakā’’ti ca vutte ‘‘hotu no, bho, kāci kathāpavattī’’ti āha. ‘‘Hotu paribbājakā’’ti ca therena sampaṭicchite ‘‘tvaṃ, samaṇa, puccha, ahaṃ vissajjessāmī’’ti āha. Tato naṃ thero avaca ‘‘kiṃ, paribbājaka, dukkaraṃ pucchā, udāhu vissajjana’’nti. Vissajjanaṃ bho, pabbajita, pucchāya kiṃ dukkaraṃ. Taṃ yo hi koci yaṃkiñci pucchatīti. ‘‘Tena hi, paribbājaka, tvaṃ puccha, ahaṃ vissajjessāmī’’ti evaṃ vutte paribbājako ‘‘sādhurūpo bhikkhu ṭhāne sākhaṃ bhañjāpesī’’ti vimhitacitto hutvā theraṃ pucchi – ‘‘ko purisassa kāmo’’ti. ‘‘Saṅkapparāgo purisassa kāmo’’ti (a. ni. 6.63) thero āha. So taṃ sutvā there viruddhasaññī hutvā parājayaṃ āropetukāmo āha – ‘‘citravicitrārammaṇaṃ pana bho, pabbajita, purisassa kāmaṃ na vadesī’’ti? ‘‘Āma, paribbājaka, na vademī’’ti. Tato naṃ paribbājako yāva tikkhattuṃ paṭiññaṃ kārāpetvā ‘‘suṇantu bhonto samaṇassa vāde dosa’’nti pañhavīmaṃsake ālapitvā āha – ‘‘bho, pabbajita, tumhākaṃ sabrahmacārino araññe viharantī’’ti? ‘‘Āma, paribbājaka, viharantī’’ti. ‘‘Te tattha viharantā kāmavitakkādayo vitakke vitakkentī’’ti? ‘‘Āma, paribbājaka, puthujjanā sahasā vitakkentī’’ti. ‘‘Yadi evaṃ tesaṃ samaṇabhāvo kuto? Nanu te agārikā kāmabhogino hontī’’ti evañca pana vatvā athāparaṃ etadavoca –

73“世间的种种美妙事物并非那些欲，”

‘‘Na te ve kāmā yāni citrāni loke,

74你却把「意图之贪染」说成是欲；

Saṅkapparāgañca vadesi kāmaṃ;

75如果思惟不善的「寻」，

Saṅkappayaṃ akusale vitakke,

76那个比丘也会成为欲乐者。

Bhikkhupi te hessati kāmabhogī’’ti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.34);

77于是，长老为了指出游方者论辩中的过失，说道：『游方者，你不说「意图之贪染」是人的欲，却说种种美妙的所缘吗？』『是的，出家者。』于是长老让他确认了三遍，对评判者们说：『贤友们，请听游方者论辩中的过失。』接着问：『贤友波修罗，你有导师吗？』『是的，出家者，有。』『他是否看见眼所识的色所缘，或者从事声所缘等？』『是的，出家者，他从事。』『如果是这样，他又怎么能叫作导师？他难道不是一个在家享受欲乐的人吗？』这样说后，接着又说道：

Atha thero paribbājakassa vāde dosaṃ dassento āha – ‘‘kiṃ, paribbājaka, saṅkapparāgaṃ purisassa kāmaṃ na vadesi, citravicitrārammaṇaṃ vadesī’’ti? ‘‘Āma, bho, pabbajitā’’ti. Tato naṃ thero yāva tikkhattuṃ paṭiññaṃ kārāpetvā ‘‘suṇātha, āvuso, paribbājakassa vāde dosa’’nti pañhavīmaṃsake ālapitvā āha – ‘‘āvuso pasūra, tava satthā atthī’’ti? ‘‘Āma, pabbajita, atthī’’ti. ‘‘So cakkhuviññeyyaṃ rūpārammaṇaṃ passati saddārammaṇādīni vā sevatī’’ti? ‘‘Āma, pabbajita, sevatī’’ti. ‘‘Yadi evaṃ tassa satthubhāvo kuto, nanu so agāriko kāmabhogī hotī’’ti evañca pana vatvā athāparaṃ etadavoca –

78世间种种可爱之物，那些确实就是欲，

‘‘Te ve kāmā yāni citrāni loke,

79你却说「意图之贪染」不是欲；

Saṅkapparāgaṃ na vadesi kāmaṃ;

80看着可意的色，

Passanto rūpāni manoramāni,

81听着可意的声。

Suṇanto saddāni manoramāni.

82嗅着可意的香，

‘‘Ghāyanto gandhāni manoramāni,

83尝着可意的味；

Sāyanto rasāni manoramāni;

84触着可意的触，

Phusanto phassāni manoramāni,

85你的导师也会成为享受欲乐的人。

Satthāpi te hessati kāmabhogī’’ti.

86当这样说时，那位哑口无言的游方者心想：「这位出家人是位大论师，我要在他座下出家，学习论师的学问。」于是，他进入舍卫城，找到了钵与衣，走进了祇园。在那里，他看到了罗勒优陀夷，浑身散发着金色的光芒，身相庄严，从身形、容貌到威仪，一切都善妙圆满，令人赏心悦目。他心想：「这位比丘是大智慧者、大论师。」于是就在他跟前出家了。后来，他用论议压制了罗勒优陀夷之后，便带着僧衣回到了自己原先的外道道场。之后他又想：「我要去和沙门乔达摩辩论。」便像之前那样在舍卫城里高声宣布，被一大群人簇拥着，一边说着「我要这样驳倒沙门乔达摩」之类的话，一边向祇园走去。守在祇园门楼的天神知道：「这人不是个能受教的料。」于是就封住了他的嘴。他来到世尊跟前，像个哑巴一样坐了下来。人们都盯着他的脸，想着「他要问了，他要问了」，便高声喧哗地喊道：「说吧，波修罗先生，说啊，波修罗先生！」这时，世尊说了一句：「波修罗还能说得出什么来呢？」然后，为了给当时在场的会众说法，世尊诵出了这部经。

Evaṃ vutte nippaṭibhāno paribbājako ‘‘ayaṃ pabbajito mahāvādī, imassa santike pabbajitvā vādasatthaṃ sikkhissāmī’’ti sāvatthiṃ pavisitvā pattacīvaraṃ pariyesitvā jetavanaṃ paviṭṭho tattha lāludāyiṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ kāyūpapannaṃ sarīrākārākappesu samantapāsādikaṃ disvā ‘‘ayaṃ bhikkhu mahāpañño mahāvādī’’ti mantvā tassa santike pabbajitvā taṃ vādena niggahetvā saliṅgena taṃyeva titthāyatanaṃ pakkamitvā puna ‘‘samaṇena gotamena saddhiṃ vādaṃ karissāmī’’ti sāvatthiyaṃ purimanayeneva ugghosetvā mahājanaparivuto ‘‘evaṃ samaṇaṃ gotamaṃ niggahessāmī’’tiādīni vadanto jetavanaṃ agamāsi. Jetavanadvārakoṭṭhake adhivatthā devatā ‘‘ayaṃ abhājanabhūto’’ti mukhabandhamassa akāsi. So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā mūgo viya nisīdi. Manussā ‘‘idāni pucchissati, idāni pucchissatī’’ti tassa mukhaṃ ulloketvā ‘‘vadehi, bho pasūra, vadehi, bho pasūrā’’ti uccāsaddamahāsaddā ahesuṃ. Atha bhagavā ‘‘kiṃ pasūro vadissatī’’ti vatvā tattha sampattaparisāya dhammadesanatthaṃ imaṃ suttaṃ abhāsi.

87在这里，对于第一首偈颂，先作一个简要的说明：这些执持恶见的人，针对自己的见解，宣称「清净就在此处」，不说在其他的法中也有清净。这样一来，他们依止各自的导师等对象，就在那里宣称：「这个论说是美妙的。」像这样宣说着美妙，成为众多的沙门婆罗门，各自固执地安住在诸如「世间是常」等自以为是真理的见解中。

Tattha paṭhamagāthāya tāva ayaṃ saṅkhepo – ime diṭṭhigatikā attano diṭṭhiṃ sandhāya idheva suddhī iti vādayanti nāññesu dhammesu visuddhimāhu. Evaṃ sante attano satthārādīni nissitā tattheva ‘‘esa vādo subho’’ti evaṃ subhaṃ vadānā hutvā puthū samaṇabrāhmaṇā ‘‘sassato loko’’tiādīsu paccekasaccesu niviṭṭhā.

832如此安住之后，便有——「那些想辩论的人」的偈颂。在这里，「相互把对方当傻瓜」意思是：「这家伙是傻瓜，那个也是傻瓜」，就这样，两个人互相把对方看成是傻瓜，从愚笨的角度来看待对方。「他们各依外道之说，所言皆是争论」意思是：他们各自依止不同的师承等，互相说着引起争吵的话。「想求赞叹，自称是善说者」意思是：双方都希求获得称赞，心里都这样想：「我们才是善说者、辩才者。」

832. Evaṃ niviṭṭhā ca – te vādakāmāti gāthā. Tattha bālaṃ dahantī mithu aññamaññanti ‘‘ayaṃ bālo ayaṃ bālo’’ti evaṃ dvepi janā aññamaññaṃ bālaṃ dahanti, bālato passanti. Vadanti te aññasitā kathojjanti te aññamaññaṃ satthārādiṃ nissitā kalahaṃ vadanti. Pasaṃsakāmā kusalā vadānāti pasaṃsatthikā ubhopi ‘‘mayaṃ kusalavādā paṇḍitavādā’’ti evaṃsaññino hutvā.

833在这些自诩善说的人当中，一定有这么一个——有「在论场中好辩」的偈颂。在这里，「在论场中好辩」指的是热衷于争论性的谈话。「为求赞叹而去贬损他人」指的是：他渴望得到别人的称赞，心里盘算着「我怎样才能把他驳倒？」之类的心思，在正式辩论之前，通过互相交谈就变得充满疑惧，变成一个想贬损对方的人。「当言说被驳倒时」指的是：当那些质疑问难的人用「你这话道理上讲不通，你这话辞句上不妥当」等方式，驳倒了他的言论。「他便因为受到责备而恼怒」意思是：就这样，当他的言论被驳倒时，面对随之而来的责备，他就会大发脾气。「只会寻找过错」指的是他只一门心思地搜寻他人的漏洞。

833. Evaṃ vadānesu ca tesu eko niyamato eva – yutto kathāyanti gāthā. Tattha yutto kathāyanti vivādakathāya ussukko. Pasaṃsamicchaṃ vinighāti hotīti attano pasaṃsaṃ icchanto ‘‘kathaṃ nu kho niggahessāmī’’tiādinā nayena pubbeva sallāpā kathaṃkathī vinighātī hoti. Apāhatasminti pañhavīmaṃsakehi ‘‘atthāpagataṃ te bhaṇitaṃ, byañjanāpagataṃ te bhaṇita’’ntiādinā nayena apahārite vāde. Nindāya so kuppatīti evaṃ apāhatasmiñca vāde uppannāya nindāya so kuppati. Randhamesīti parassa randhameva gavesanto.

834他不仅愤怒，更有「凡他的言论」的偈颂。在这里，「他们称之为困穷、被驳斥」意思是：在义理和辞句等方面都被彻底驳倒，所以称为困穷。「他悲叹」意思是：以这个为相状，他说着「我被引向了另一个地方」之类的话而悲叹。「他忧伤」意思是：缘于「他赢了」之类的事情而忧伤。「他哀叹『他超过了我』」意思是：以「他用言论胜过了我的言论」等种种方式，更加激烈地大放悲声。

834. Na kevalañca kuppati, apica kho pana yamassa vādanti gāthā. Tattha parihīnamāhu apāhatanti atthabyañjanādito apāhataṃ parihīnaṃ vadanti. Paridevatīti tato nimittaṃ so ‘‘aññaṃ mayā āvajjita’’ntiādīhi vippalapati. Socatīti ‘‘tassa jayo’’tiādīni ārabbha socati. Upaccagā manti anutthunātīti ‘‘so maṃ vādena vādaṃ atikkanto’’tiādinā nayena suṭṭhutaraṃ vippalapati.

835「这些沙门中的诤论」：在这里，「沙门」指的是外道游方者。「在这些之中成为破坏与打击」，意思是：在这些论争中，以胜负等方式，让心遭受到破坏与打击的状态，就成了破坏者与打击者。「放弃论争」，意思是：应当舍弃诤论。「赞许之利并非他所求之义」，意思是：在这里，除了得到赞许之利外，并没有其他任何实际的意义。

835.Ete vivādā samaṇesūti ettha pana samaṇā vuccanti bāhiraparibbājakā. Etesu ugghāti nighāti hotīti etesu vādesu jayaparājayādivasena cittassa ugghātaṃ nighātañca pāpuṇanto ugghātī nighātī ca hoti. Virame kathojjanti pajaheyya kalahaṃ. Na haññadatthatthi pasaṃsalābhāti na hi ettha pasaṃsalābhato añño attho atthi.

836-7第六偈的义理——因为除了得到称赞之外并无别的意义，所以即使获得了最高的利益，他也因为执着「这个很美好」的见而受称赞，或者在众人当中阐明那个言论之后，他就以那个胜利的意义而欢喜，或是得意地露齿而笑，并且由于我慢而自我高举。原因是什么呢？因为他获得了那个胜利的意义，就这般顺着我慢而转变了；对于如此高举的人，就有了「他高举」的偈颂。其中，「他说慢与过慢」，是指他并不知道那种高举正是「苦恼的滋生地」，便一味地发出慢与过慢的言论。

836-7. Chaṭṭhagāthāya attho – yasmā ca na haññadatthatthi pasaṃsalābhā, tasmā paramaṃ lābhaṃ labhantopi ‘‘sundaro aya’’nti tattha diṭṭhiyā pasaṃsito vāpana hoti taṃ vādaṃ parisāya majjhe dīpetvā, tato so tena jayatthena tuṭṭhiṃ vā dantavidaṃsakaṃ vā āpajjanto hasati, mānena ca uṇṇamati. Kiṃ kāraṇaṃ? Yasmā taṃ jayatthaṃ pappuyya yathāmāno jāto, evaṃ uṇṇamato ca yā uṇṇatīti gāthā. Tattha mānātimānaṃ vadate panesoti eso pana taṃ uṇṇatiṃ ‘‘vighātabhūmī’’ti abujjhamāno mānañca atimānañca vadatiyeva.

838在这样指出过失之后，现在不接受他的言论，而说出「勇士」偈。其中，「以王所食者」，是说以国王才能享用的食物，也就是以饭食作为酬劳，是这个意思。「怒吼而来」，是说寻求对手，正如他寻求对手而怒吼着前来一样，以此表明持邪见者（对持邪见者）的情形。「你随那位而去吧」，是说你就随那位你的对手去吧。「在此之前，所谓战斗这事就不存在」，是说那种可能由烦恼生起的战斗，在此之前就根本不存在，早在菩提树下就已经断除了，这样来表明。接下来的偈颂，文义上的联系是很明白的。

838. Evaṃ vāde dosaṃ dassetvā idāni tassa vādaṃ asampaṭicchanto ‘‘sūro’’ti gāthamāha. Tattha rājakhādāyāti rājakhādanīyena, bhattavetanenāti vuttaṃ hoti. Abhigajjameti paṭisūramicchanti yathā so paṭisūraṃ icchanto abhigajjanto eti, evaṃ diṭṭhigatiko diṭṭhigatikanti dasseti. Yeneva so, tena palehīti yena so tuyhaṃ paṭisūro, tena gaccha. Pubbevanatthi yadidaṃ yudhāyāti yaṃ pana idaṃ kilesajātaṃ yuddhāya siyā, taṃ etaṃ pubbeva natthi, bodhimūleyeva pahīnanti dasseti. Sesagāthā pākaṭasambandhāyeva.

839-40其中，「他们争论」就是指争吵。「作为反对者」，意思是成为对立者。「摧毁敌军后」，意思是彻底摧毁了烦恼的军队后。「能得到什么」，意思是你还能得到什么对手呢？「波修罗」，是称呼那位游方者的名字。「那些这里没有」，就是指那些（烦恼）在这里不存在的人。

839-40. Tattha vivādayantīti vivadanti. Paṭisenikattāti paṭilomakārako. Visenikatvāti kilesasenaṃ vināsetvā. Kiṃ labhethoti paṭimallaṃ kiṃ labhissasi. Pasūrāti taṃ paribbājakaṃ ālapati. Yesīdha natthīti yesaṃ idha natthi.

841「邪思惟者」，是指生起“我真的能获胜吗？”等种种念头的人。「与清净者共聚」，是说与已抖落烦恼的佛陀一起，进入一对一的较量。「因为你不能战胜」，是说就好比狐狸等无法与狮子等一起，与清净者同台较量之后，你连一步也前进不了，也根本无法成就那样的对决。其余各处，意义都很清楚。

841.Pavitakkanti ‘‘jayo nu kho me bhavissatī’’ti ādīni vitakkento. Dhonena yugaṃ samāgamāti dhutakilesena buddhena saddhiṃ yugaggāhaṃ samāpanno. Na hi tvaṃ sakkhasi sampayātaveti kotthukādayo viya sīhādīhi, dhonena saha yugaṃ gahetvā ekapadampi sampayātuṃ yugaggāhameva vā sampādetuṃ na sakkhissasīti. Sesaṃ sabbattha pākaṭamevāti.

119《胜义光明》——小部注疏

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

120《经集》注疏——《波修罗经》的注释结束。

Suttanipāta-aṭṭhakathāya pasūrasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

1219. 摩犍提经注疏

9. Māgaṇḍiyasuttavaṇṇanā

842「见已，爱欲」是《摩犍提经》的开头。它的缘起是什么？有一次，世尊住在舍卫城，破晓时以佛眼观察世间，看到住在俱卢国剑磨瑟昙镇的婆罗门摩犍提和他的妻子，他们具足了证阿罗汉果的资粮。世尊于是立刻从舍卫城前往那里，在离剑磨瑟昙不远的一个森林丛中坐下，放出金色光芒。那时，摩犍提也正好去那里洗脸，见到金色光芒，心想“这是什么？”而四处张望，看见世尊便心生欢喜。据说他的女儿肤色金黄，许多刹帝利青年等人想要求婚却得不到。那位婆罗门有这样的观念：“我只把这金色的女儿许配给与她金色相配的沙门。”他看到世尊，就心想：“这个人与我女儿肤色相配，我把女儿给他吧。”因此一见就欢喜。他快步回家，对婆罗门女说：“夫人，夫人，我看见了一个和我女儿肤色相配的男子，快把女儿打扮好，我们要把她许配给他。”当婆罗门女用香水给女儿沐浴，用衣服、花饰等打扮的时候，恰好到了世尊入城乞食的时间。于是世尊进入剑磨瑟昙乞食。

842.Disvānataṇhanti māgaṇḍiyasuttaṃ. Kā uppatti? Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharanto paccūsasamaye buddhacakkhunā lokaṃ volokento kurūsu kammāsadhammanigamavāsino māgaṇḍiyassa nāma brāhmaṇassa sapajāpatikassa arahattūpanissayaṃ disvā tāvadeva sāvatthito tattha gantvā kammāsadhammassa avidūre aññatarasmiṃ vanasaṇḍe nisīdi suvaṇṇobhāsaṃ muñcamāno. Māgaṇḍiyopi taṅkhaṇaṃ tattha mukhadhovanatthaṃ gato suvaṇṇobhāsaṃ disvā ‘‘kiṃ ida’’nti ito cito ca pekkhamāno bhagavantaṃ disvā attamano ahosi. Tassa kira dhītā suvaṇṇavaṇṇā, taṃ bahū khattiyakumārādayo vārayantā na labhanti. Brāhmaṇo evaṃladdhiko hoti ‘‘samaṇasseva naṃ suvaṇṇavaṇṇassa dassāmī’’ti. So bhagavantaṃ disvā ‘‘ayaṃ me dhītāya samānavaṇṇo, imassa naṃ dassāmī’’ti cittaṃ uppādesi. Tasmā disvāva attamano ahosi. So vegena gharaṃ gantvā brāhmaṇiṃ āha – ‘‘bhoti bhoti mayā dhītāya samānavaṇṇo puriso diṭṭho, alaṅkarohi dārikaṃ, tassa naṃ dassāmā’’ti. Brāhmaṇiyā dārikaṃ gandhodakena nhāpetvā vatthapupphālaṅkārādīhi alaṅkarontiyā eva bhagavato bhikkhācāravelā sampattā. Atha bhagavā kammāsadhammaṃ piṇḍāya pāvisi.

97他们带着女儿，去到世尊曾坐的地方。在那里没见到世尊，婆罗门女四处观看，看见了世尊坐过的草垫。由于诸佛的决意之力，他们的坐处与脚印不会混乱。她对婆罗门说：“看，婆罗门，这就是他的草垫。”婆罗门说：“是的，夫人。”她说：“那么，婆罗门，我们的来意恐怕无法实现了。”婆罗门问：“为什么，夫人？”她说：“你看，婆罗门，这草垫不乱，这不是享受欲乐的人所用的。”婆罗门说：“别这样，夫人，在寻求吉祥的时候不要说这不吉祥的话。”婆罗门女又到处走，见到世尊的脚印，对婆罗门说：“这是他的脚印吗？”婆罗门说：“是的，夫人。”她说：“你看这脚印，此人不是沉迷于欲的人。”当被问“你怎么知道，夫人？”时，她显示自己的智慧，说道：

Tepi kho dhītaraṃ gahetvā bhagavato nisinnokāsaṃ agamaṃsu. Tattha bhagavantaṃ adisvā brāhmaṇī ito cito ca vilokentī bhagavato nisajjaṭṭhānaṃ tiṇasanthārakaṃ addasa. Buddhānañca adhiṭṭhānabalena nisinnokāso padanikkhepo ca abyākulā honti. Sā brāhmaṇaṃ āha – ‘‘esa, brāhmaṇa, tassa tiṇasanthāro’’ti? ‘‘Āma, bhotī’’ti. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, amhākaṃ āgamanakammaṃ na sampajjissatī’’ti. ‘‘Kasmā bhotī’’ti? ‘‘Passa, brāhmaṇa, abyākulo tiṇasanthāro, neso kāmabhogino paribhutto’’ti. Brāhmaṇo ‘‘mā, bhoti maṅgale pariyesiyamāne avamaṅgalaṃ abhaṇī’’ti āha. Punapi brāhmaṇī ito cito ca vicarantī bhagavato padanikkhepaṃ disvā brāhmaṇaṃ āha ‘‘ayaṃ tassa padanikkhepo’’ti? ‘‘Āma, bhotī’’ti. ‘‘Passa, brāhmaṇa, padanikkhepaṃ, nāyaṃ satto kāmesu gadhito’’ti. ‘‘Kathaṃ tvaṃ bhoti jānāsī’’ti ca vuttā attano ñāṇabalaṃ dassentī āha –

98“染污者的足迹呈现蜷缩，

‘‘Rattassa hi ukkuṭikaṃ padaṃ bhave,

99嗔怒者的足迹呈现拖曳，

Duṭṭhassa hoti anukaḍḍhitaṃ padaṃ;

100愚痴者的足迹呈现重压，

Mūḷhassa hoti sahasānupīḷitaṃ,

101已揭开覆盖者的足迹呈现如此状。”（《增支部义注》1.1.260-261；《法句义注》1.2 娑摩婆提事；《清净道论》1.45）

Vivaṭṭacchadassa idamīdisaṃ pada’’nti. (a. ni. aṭṭha. 1.1.260-261; dha. pa. aṭṭha. 1.2 sāmāvatīvatthu; visuddhi. 1.45);

102正当他们的话还没说完，世尊饮食已毕，回到了那个森林丛。婆罗门女看见世尊具足妙相、被一寻光辉所环绕的色身，就对婆罗门说：“这就是你见到的那个人吗，婆罗门？”婆罗门说：“是的，夫人。”她说：“我们的来意肯定不能实现了，像这样的人物会享受欲乐，这是绝对不可能的事。”就在他们这样说的时候，世尊在草垫上坐了下来。于是，婆罗门左手牵着女儿，右手拿着水瓶，走近世尊说：“喂，出家者，你是金色的，这女孩也是金色的，她适合你。我把这女孩送给尊者，作为照料家务的妻子。”说完，他走到世尊近前，想要把她给出去。世尊没有直接对他说话，而像与别人交谈似的，说出了这个偈颂：“见已，爱欲……”

Ayañcarahi tesaṃ kathā vippakatā, atha bhagavā katabhattakicco tameva vanasaṇḍaṃ āgato. Brāhmaṇī bhagavato varalakkhaṇakhacitaṃ byāmappabhāparikkhittaṃ rūpaṃ disvā brāhmaṇaṃ āha – ‘‘esa tayā, brāhmaṇa, diṭṭho’’ti? ‘‘Āma bhotī’’ti. ‘‘Āgatakammaṃ na sampajjissateva, evarūpo nāma kāme paribhuñjissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti. Tesaṃ evaṃ vadantānaññeva bhagavā tiṇasanthārake nisīdi. Atha brāhmaṇo dhītaraṃ vāmena hatthena gahetvā kamaṇḍaluṃ dakkhiṇena hatthena gahetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘bho, pabbajita, tvañca suvaṇṇavaṇṇo ayañca dārikā, anucchavikā esā tava, imāhaṃ bhoto bhariyaṃ posāvanatthāya dammī’’ti vatvā bhagavato santikaṃ gantvā dātukāmo aṭṭhāsi. Bhagavā brāhmaṇaṃ anālapitvā aññena saddhiṃ sallapamāno viya ‘‘disvāna taṇha’’nti imaṃ gāthaṃ abhāsi.

103它的意思是：在阿阇波罗榕树下，见到化作种种形象前来诱惑的魔女——即爱欲、不乐与贪染，当时我连一丝一毫的淫欲念头都没有；更何况现在见到这个充满屎尿的女孩之身，又会怎样呢？我无论如何连脚都不愿碰她，更不用说与她同住了。

Tassattho – ajapālanigrodhamūle nānārūpāni nimminitvā abhikāmamāgataṃ māradhītaraṃ disvāna taṇhaṃ aratiṃ ragañca chandamattampi me methunasmiṃ nāhosi, kimevidaṃ imissā dārikāya muttakarīsapuṇṇaṃ rūpaṃ disvā bhavissati sabbathā pādāpi naṃ samphusituṃ na icche, kutonena saṃvasitunti.

843于是，摩犍提心想：“出家人是舍弃了人间的欲乐、为了天界的欲而出家，而这个人连天界的欲都不要，即使这是女宝，他的见解又是什么呢？”因此问出了第二首偈。这里面，「若见如是宝」是针对天界的女宝而说的，不是指自己的女儿。「恶见、戒、行、命」和「我说何生趣」，意思是“你所说的恶见、戒、行、命，以及你所说的自己的生趣是怎样的？”

843. Tato māgaṇḍiyo ‘‘pabbajitā nāma mānusake kāme pahāya dibbakāmatthāya pabbajanti, ayañca dibbepi kāme na icchati, idampi itthiratanaṃ, kā nu assa diṭṭhī’’ti pucchituṃ dutiyaṃ gāthamāha. Tattha etādisaṃ ce ratananti dibbitthiratanaṃ sandhāya bhaṇati, nārinti attano dhītaraṃ sandhāya. Diṭṭhigataṃ sīlavataṃ nu jīvitanti diṭṭhiñca sīlañca vatañca jīvitañca. Bhavūpapattiñca vadesi kīdisanti attano bhavūpapattiñca kīdisaṃ vadasīti.

844接下来两首偈颂，由于是以问答方式展开，所以彼此的关系很清楚。其中，第一首偈颂的简要意思是：摩犍提啊，对于我来说，在六十二种恶见法中，那种下了结论说“只有这才是真实的，其他都是虚妄”的执取，我并没有，不存在，不会生起。什么原因呢？因为我看到了诸见的过患，不执取任何见，在审察诸谛时，由于内在贪等已经止息，我见到了那称为「内寂」的涅槃。

844. Ito parā dve gāthā visajjanapucchānayena pavattattā pākaṭasambandhāyeva. Tāsu paṭhamagāthāya saṅkhepattho – tassa mayhaṃ, māgaṇḍiya, dvāsaṭṭhidiṭṭhigatadhammesu nicchinitvā ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti evaṃ idaṃ vadāmīti samuggahitaṃ na hoti natthi na vijjati. Kiṃkāraṇā ? Ahañhi passanto diṭṭhīsu ādīnavaṃ kañci diṭṭhiṃ aggahetvā saccāni pavicinanto ajjhattaṃ rāgādīnaṃ santibhāvena ajjhattasantisaṅkhātaṃ nibbānameva addasanti.

845第二首偈颂的简要意思是：这些恶见，因为被各类有情审度后执取，所以称为「决断」；又由于是由各自的缘和合造作等原因，所以称为「计著」。牟尼啊，你不执取恶见法而说「内寂」，你既然宣说这个意义，请告诉我，智者是怎样宣说的？智者是怎样阐明那个句子的？

845. Dutiyagāthāya saṅkhepattho – yānimāni diṭṭhigatāni tehi tehi sattehi vinicchinitvā gahitattā vinicchayāti ca attano paccayehi abhisaṅkhatabhāvādinā nayena pakappitāni cāti vuccanti. Te tvaṃ muni diṭṭhigatadhamme aggahetvā ajjhattasantīti yametamatthaṃ brūsi, ācikkha me, kathaṃ nu dhīrehi paveditaṃ kathaṃ pakāsitaṃ dhīrehi taṃ padanti.

846于是，世尊为了开示那个境界是如何、通过什么方法被智者所宣说的，连同它的对立面，而说了「不以见」等偈颂。这里，用「不以见」等语句，否定了见、听闻、八等至、智、外道的戒与禁制。「我说有清净」——在这里，应当把说出的「说」字与所有地方的「不」字连接起来，并变换人称，理解为：「我不说以见而有清净」。如同这里，后面的语句也应这样理解。而且，此处「不以见」的意思是：我不说没有正见，也就是不离开十事正见而说。同样地，「不以所闻」是指不离开九分教的听闻。「不以智」是指不离开对业所作、与诸谛相符的智。「不以戒」是指不离开巴帝摩卡律仪。「不以禁制」是指不离开头陀支的修持。「不也以此」是指也不以这些中的任何一种仅凭见等而说——应当这样理解。「抛弃这些而不执取」：对于前面这些属见等品类的黑暗分诸法，通过断除而抛弃；对于后面属不见等品类的白分诸法，通过不生起恋慕而不执取。「寂静者不依赖，不希求有」：通过这条行道，由于贪等止息而寂静，对于眼等不依赖任何法，有能力不希求、不渴望任何的有，这就是他的「内寂」，这是意旨所在。

846. Athassa bhagavā yathā yena upāyena taṃ padaṃ dhīrehi pakāsitaṃ, taṃ upāyaṃ sapaṭipakkhaṃ dassento ‘‘na diṭṭhiyā’’ti gāthamāha. Tattha ‘‘na diṭṭhiyā’’tiādīhi diṭṭhisutiaṭṭhasamāpattiñāṇabāhirasīlabbatāni paṭikkhipati. ‘‘Suddhimāhā’’ti ettha vuttaṃ āha-saddaṃ sabbattha nakārena saddhiṃ yojetvā purisabyattayaṃ katvā ‘‘diṭṭhiyā suddhiṃ nāhaṃ kathemī’’ti evamattho veditabbo. Yathā cettha, evaṃ uttarapadesupi. Tattha ca adiṭṭhiyā nāhāti dasavatthukaṃ sammādiṭṭhiṃ vinā na kathemi. Tathā assutiyāti navaṅgaṃ savanaṃ vinā. Añāṇāti kammassa katasaccānulomikañāṇaṃ vinā. Asīlatāti pātimokkhasaṃvaraṃ vinā. Abbatāti dhutaṅgavataṃ vinā. Nopi tenāti tesu ekamekena diṭṭhiādimattenāpi no kathemīti evamattho veditabbo. Ete ca nissajja anuggahāyāti ete ca purime diṭṭhiādibhede kaṇhapakkhiye dhamme samugghātakaraṇena nissajja, pacchime adiṭṭhiādibhede sukkapakkhiye atammayatāpajjanena anuggahāya. Santo anissāya bhavaṃ najappeti imāya paṭipattiyā rāgādivūpasamena santo cakkhādīsu kañci dhammaṃ anissāya ekampi bhavaṃ apihetuṃ apatthetuṃ samattho siyā, ayamassa ajjhattasantīti adhippāyo.

847当这样说时，摩犍提没有领会话中的意思，而说了「如果不」等偈颂。这里，「见」等还是像前面所说的道理。不过，他是就黑暗分的方面而在两处都说的。应当把「说」一词与「如果不」连接起来，理解为「如果不，如果不他说」。「极愚痴」指非常迷惑，或者是迷惑人的。「他们说」指他们这样认知。

847. Evaṃ vutte vacanatthaṃ asallakkhento māgaṇḍiyo ‘‘no ce kirā’’ti gāthamāha. Tattha diṭṭhādīni vuttanayāneva. Kaṇhapakkhiyāniyeva pana sandhāya ubhayatrāpi āha. Āha-saddaṃ pana nocekira-saddena yojetvā ‘‘no ce kirāha no ce kira kathesī’’ti evaṃ attho daṭṭhabbo. Momuhanti atimūḷhaṃ, mohanaṃ vā. Paccentīti jānanti.

848于是，世尊为了否定他基于那种见的提问，而说了「依于见并」等偈颂。它的意思是：摩犍提啊，你依于见而反复地问，对于你所执取的那些恶见，你就只是在那执取之中，陷入了如此的迷惑；而且，从我所说的内寂之道或者法教中，你连一点点合理的认知都看不到，因此，你便以迷惑之心来看待这个法。

848. Athassa bhagavā taṃ diṭṭhiṃ nissāya pucchaṃ paṭikkhipanto ‘‘diṭṭhiñca nissāyā’’ti gāthamāha. Tassattho – tvaṃ, māgaṇḍiya, diṭṭhiṃ nissāya punappunaṃ pucchamāno yāni te diṭṭhigatāni samuggahitāni, tesveva samuggahītesu evaṃ pamohaṃ āgato, ito ca mayā vuttaajjhattasantito paṭipattito dhammadesanato vā aṇumpi yuttasaññaṃ na passasi, tena kāraṇena tvaṃ imaṃ dhammaṃ momuhato passasīti.

849这样，世尊指出摩犍提因为对所执取的恶见迷惑而招致争论后，现在，为了显示自己对于这些以及其他的法已经离了迷惑、没有争论的状况，而说了「相等、殊胜」等偈颂。它的意思是：如果有人，以这样的三种慢或者以见来「认为」，他就会因为那种慢、那种见或者与那种人而争论。但是，像我这样的人，对于这三种情况毫不动摇，对我来说，「相等」或「殊胜」是不存在的，而且「低劣」也不存在——这句有所省略。

849. Evaṃ samuggahitesu pamohena māgaṇḍiyassa vivādāpattiṃ dassetvā idāni tesu aññesu ca dhammesu vigatappamohassa attano nibbivādataṃ dassento ‘‘samo visesī’’ti gāthamāha. Tassattho – yo evaṃ tividhamānena vā diṭṭhiyā vā maññati, so tena mānena tāya diṭṭhiyā tena vā puggalena vivadeyya. Yo pana amhādiso imāsu tīsu vidhāsu avikampamāno, samo visesīti na tassa hoti, na ca hīnoti pāṭhaseso.

850更有甚者——“真实”等偈颂。它的意思是：这样一位已经断除慢与见、像我一样、以舍诸恶等方法而称为婆罗门的人，凭什么会说“这才是真实”呢？他会宣说什么事？又是出于什么原因而说？或者，会因为什么慢、什么见、与什么人而争论“我的是真实，你的是虚妄”呢？在我这样已尽诸漏的人当中，已经不存在“我与某人相等”的戏论，因此没有“相等”的计度，也没有依其余两种状态戏论而有的“不等”的计度。那么，他在相等、不等等情况中，还能与谁争论、反驳谁呢？难道不是只有这种人才如同——“舍去了家”等偈颂所说的那样吗？

850. Kiñca bhiyyo – saccanti soti gāthā. Tassattho – so evarūpo pahīnamānadiṭṭhiko mādiso bāhitapāpattādinā nayena brāhmaṇo ‘‘idameva sacca’’nti kiṃ vadeyya kiṃ vatthuṃ bhaṇeyya, kena vā kāraṇena bhaṇeyya, ‘‘mayhaṃ saccaṃ, tuyhaṃ musā’’ti vā kena mānena diṭṭhiyā puggalena vā vivadeyya? Yasmiṃ mādise khīṇāsave ‘‘sadisohamasmī’’ti pavattiyā samaṃ vā, itaradvayabhāvena pavattiyā visamaṃ vā maññitaṃ natthi, so samānādīsu kena vādaṃ paṭisaṃyujeyya paṭipphareyyāti. Nanu ekaṃseneva evarūpo puggalo – okaṃ pahāyāti gāthā?

851其中，“舍去了家”：通过断除对色所缘等识的处所的欲贪，将它们舍弃。“游方无住处”：不因渴爱而依止于色相住所等处。“牟尼于村中不做亲密的交往”：在村落中不与在家人做亲密交往。“于诸欲已远离”：由于对诸欲已无欲贪，于一切欲已超然远离。“不存期望”：不再产生未来的有身。“如何不与人诤论而说”：不与人进行争论性的言论。像这样的他——“由于什么而离系”等偈颂。

851. Tattha okaṃ pahāyāti rūpavatthādiviññāṇassa okāsaṃ tatra chandarāgappahānena chaḍḍetvā. Aniketasārīti rūpanimittaniketādīni taṇhāvasena asaranto. Gāme akubbaṃ muni santhavānīti gāme gihisanthavāni akaronto. Kāmehi rittoti kāmesu chandarāgābhāvena sabbakāmehi puthubhūto. Apurekkharānoti āyatiṃ attabhāvaṃ anabhinibbattento. Kathaṃ na viggayha janena kayirāti janena saddhiṃ viggāhikakathaṃ na katheyya. So evarūpo – yehi vivittoti gāthā.

852其中，“由于什么”指由于那些恶见。“离系而游方”：指毫无系缚地游历。“龙象不执取它们而说”：以“不行恶”等方式被称为龙象的牟尼，不会执取那些恶见而加以宣说。“生于水”：指生于名为“水”的水中、有刺茎的水生植物，这里是指莲花。“犹如莲花不为水与泥所染”：如同那莲花不被水与泥所染污一样，同样地，宣说寂静的牟尼，没有贪求——意思是，内心寂静而说的牟尼，因为没有贪求，成为不贪求者。“于欲与世间皆不染着”：对于两种欲以及恶趣等世间，不被这两种染污所沾着。

852. Tattha yehīti yehi diṭṭhigatehi. Vivitto vicareyyāti ritto careyya. Na tāni uggayha vadeyya nāgoti ‘‘āguṃ na karotī’’tiādinā (cūḷani. bhadrāvudhamāṇavapucchāniddesa 70; pārāyanānugītigāthāniddesa 102) nayena nāgo tāni diṭṭhigatāni uggahetvā na vadeyya. Jalambujanti jalasaññite ambumhi jātaṃ kaṇṭakanāḷaṃ vārijaṃ, padumanti vuttaṃ hoti. Yathā jalena paṅkena ca nūpalittanti taṃ padumaṃ yathā jalena ca paṅkena ca anupalittaṃ hoti, evaṃ muni santivādo agiddhoti evaṃ ajjhattasantivādo muni gedhābhāvena agiddho. Kāmeca loke caanūpalittoti duvidhepi kāme apāyādike ca loke dvīhipi lepehi anupalitto hoti.

853更有甚者——“极智者不”等偈颂。其中，“极智者不因见而行”：具足四道智的极智者、像我这样的人，不因恶见而行，不随恶见而走，也不把恶见当作核心来执取。这里字面的意思是：“他行走”，所以称为“行者”；用工具格解释，因恶见而行，所以是“因见而行者”；如果用业格作属格的意义来解，因恶见而行，也是“因见而行者”。“他不以受而生慢”：他也不会因为所感受到的色等各类受而生起慢心。“他并非由彼所成”：依于渴爱与恶见，人会成为“由此所成”、“以此为最终归趣”，但此人并非如此。“不因业、也不因所闻而被引导”：他不被福行等业所引导，也不被“听闻而得清净”等所闻所引导。“他不被引入诸住所中”：由于他断除了两种趋近，因此不被引入一切由渴爱与恶见构成的住所之中。对于这样行相的他——“对想已离贪者”等偈颂。

853. Kiñca bhiyyo – na vedagūti gāthā. Tattha na vedagū diṭṭhiyāyakoti catumaggavedagū mādiso diṭṭhiyāyako na hoti, diṭṭhiyā gacchanto vā, taṃ sārato paccento vā na hoti. Tattha vacanattho – yāyatīti yāyako, karaṇavacanena diṭṭhiyā yātīti diṭṭhiyāyako. Upayogatthe sāmivacanena diṭṭhiyā yātītipi diṭṭhiyāyako. Na mutiyā sa mānametīti mutarūpādibhedāya mutiyāpi so mānaṃ na eti. Na hi tammayo soti taṇhādiṭṭhivasena tammayo hoti tapparāyaṇo, ayaṃ pana na tādiso. Na kammunā nopi sutena neyyoti puññābhisaṅkhārādinā kammunā vā sutasuddhiādinā sutena vā so netabbo na hoti. Anūpanīto sa nivesanesūti so dvinnampi upayānaṃ pahīnattā sabbesu taṇhādiṭṭhinivesanesu anūpanīto. Tassa ca evaṃvidhassa – saññāvirattassāti gāthā.

854此处，“对想已离贪者”：指由于以出离想为先导的修习，而断除了欲想等想的人。这句指俱分解脱的止乘者。“对慧解脱者”：由于以观为先导的修习，而从一切烦恼中解脱的人。这句指干观者。“想与见，执取它们的人在世间互相冲突而行”：执取欲想等想的人，特别是居士们，以欲为因；执取见的人，特别是出家者，以法为因，彼此互相冲突而行。这里没有说到的其余内容，应依照已经说过的道理来类推。开示结束时，婆罗门夫妇出家后证得了阿拉汉果。

854. Tattha saññāvirattassāti nekkhammasaññāpubbaṅgamāya bhāvanāya pahīnakāmādisaññassa. Iminā padena ubhatobhāgavimutto samathayāniko adhippeto. Paññāvimuttassāti vipassanāpubbaṅgamāya bhāvanāya sabbakilesehi vimuttassa. Iminā sukkhavipassako adhippeto. Saññañca diṭṭhiñca ye aggahesuṃ, te ghaṭṭayantā vicaranti loketi ye kāmasaññādikaṃ saññaṃ aggahesuṃ, te visesato gahaṭṭhā kāmādhikaraṇaṃ, ye ca diṭṭhiṃ aggahesuṃ, te visesato pabbajitā dhammādhikaraṇaṃ aññamaññaṃ ghaṭṭentā vicarantīti. Sesamettha yaṃ avuttaṃ, taṃ vuttānusāreneva veditabbaṃ. Desanāpariyosāne brāhmaṇo ca brāhmaṇī ca pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsūti.

142《胜义灯》小部注疏

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

143《经集》注疏中《摩犍提经》的解释结束。

Suttanipāta-aṭṭhakathāya māgaṇḍiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

144第十衰前经解释

10. Purābhedasuttavaṇṇanā

855「如何见」等词语出自《衰前经》。这部经的缘起是怎样的？对于这部经以及其后的五部经——《诤论经》《争论经》《小积集经》《大积集经》《迅速经》《执杖经》——它们的普遍缘起，已经在《正行经》缘起的解说中说明过了。不过，具体来说，和那次大集会中一样：为了让贪行天神们适合听法，化现的佛陀向自己提问后宣说了《正行经》；同样是在那次大集会中，有些天神心中生起了“在身体坏灭之前，应该做什么？”的念头，世尊知道了他们的心念，为了帮助他们，从空中邀请来以一千二百五十位比丘作为眷属的化现佛陀，由化现佛陀向自己提问，然后宣说了这部经。

855.Kathaṃdassīti purābhedasuttaṃ. Kā uppatti? Imassa suttassa ito paresañca pañcannaṃ kalahavivādacūḷabyūhamahābyūhatuvaṭakaattadaṇḍasuttānaṃ sammāparibbājanīyassa uppattiyaṃ vuttanayeneva sāmaññato uppatti vuttā. Visesato pana yatheva tasmiṃ mahāsamaye rāgacaritadevatānaṃ sappāyavasena dhammaṃ desetuṃ nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā sammāparibbājanīyasuttamabhāsi, evaṃ tasmiṃyeva mahāsamaye ‘‘kiṃ nu kho purā sarīrabhedā kattabba’’nti uppannacittānaṃ devatānaṃ cittaṃ ñatvā tāsaṃ anuggahatthaṃ aḍḍhateḷasabhikkhusataparivāraṃ nimmitabuddhaṃ ākāsena ānetvā tena attānaṃ pucchāpetvā imaṃ suttamabhāsi.

117就提问的内容来说，那位化现者通过「如何见」来问增上慧，通过「如何戒」来问增上戒，通过「已安静」来问增上心。其余部分的意思很容易理解。

Tattha pucchāya tāva so nimmito kathaṃdassīti adhipaññaṃ kathaṃsīloti adhisīlaṃ, upasantoti adhicittaṃ pucchati. Sesaṃ pākaṭameva.

856世尊在回答时，并没有直接针对增上慧等内容作答，而是依着增上慧等的威力，为了阐明那些因为烦恼止息而被称为「已安静者」的烦恼怎样止息，顺应各类天神的意向，说了一组从「离贪者」等开始的偈颂。其中，前八首偈颂应当和「我称他为已安静者」这一句关联起来理解。这之后的偈颂，就和「他被称为安静者」这最后的句子相关联。

856. Vissajjane pana bhagavā sarūpena adhipaññādīni avissajjetvāva adhipaññādippabhāvena yesaṃ kilesānaṃ upasamā ‘‘upasanto’’ti vuccati, nānādevatānaṃ āsayānulomena tesaṃ upasamameva dīpento ‘‘vītataṇho’’tiādikā gāthāyo abhāsi. Tattha ādito aṭṭhannaṃ gāthānaṃ ‘‘taṃ brūmi upasanto’’ti imāya gāthāya sambandho veditabbo. Tato parāsaṃ ‘‘sa ve santoti vuccatī’’ti iminā sabbapacchimena padena.

119按照逐词注释的方法——「离贪者于衰前」：是指身体破裂之前就已经断除渴爱的人。「不依前际」：是不依赖由过去等时间划分的前际。「不应于中间算入」：在现在世，也不应该按“染著”等说法来推测他。「他没有优先执取」：这位阿拉汉因为没有两种优先执取，所以在未来世也没有优先执取。我称他为已安静者——这里应当这样结合理解。这个方法适用于所有地方。这之后就不显示如何结合了，只解释意思不明显的词。

Anupadavaṇṇanānayena ca – vītataṇho purā bhedāti yo sarīrabhedā pubbameva pahīnataṇho. Pubbamantamanissitoti atītaddhādibhedaṃ pubbantamanissito. Vemajjhenupasaṅkheyyoti paccuppannepi addhani ‘‘ratto’’tiādinā nayena na upasaṅkhātabbo. Tassa natthi purakkhatanti tassa arahato dvinnaṃ purekkhārānaṃ abhāvā anāgate addhani purakkhatampi natthi, taṃ brūmi upasantoti evamettha yojanā veditabbā. Esa nayo sabbattha. Ito paraṃ pana yojanaṃ adassetvā anuttānapadavaṇṇanaṃyeva karissāma.

857「无恐惧」是指不因各种损失而恐惧。「不炫耀」是指不以戒德等自我炫耀。「无恶作」是指远离手的不安动作等。「审慎而言」是指经过审慎考虑后说话。「不躁动」是指没有掉举。「他言辞有节制」是指他在言辞上有所节制，能说远离四种过失的话。

857.Asantāsīti tena tena alābhakena asantasanto. Avikatthīti sīlādīhi avikatthanasīlo . Akukkucoti hatthakukkucādivirahito . Mantabhāṇīti mantāya pariggahetvā vācaṃ bhāsitā. Anuddhatoti uddhaccavirahito. Sa ve vācāyatoti so vācāya yato saṃyato catudosavirahitaṃ vācaṃ bhāsitā hoti.

858「无期待」是指没有渴爱。「于诸触中见远离」是指在现在世的眼触等接触中，看到它们远离我、我所等性质。「亦不随于诸见」是指在六十二种邪见中，不追随任何一种见解。

858.Nirāsattīti nittaṇho. Vivekadassī phassesūti paccuppannesu cakkhusamphassādīsu attādibhāvavivekaṃ passati. Diṭṭhīsu ca na nīyatīti dvāsaṭṭhidiṭṭhīsu kāyaci diṭṭhiyā na nīyati.

859「已退缩」：因为贪等烦恼已经断除，所以从那里远离了。「非诡诈者」：不以三种欺诈事欺骗人。「无渴望者」：没有渴望的习惯，也就是没有愿求的渴爱。「无悭吝者」：远离五种悭吝。「不轻率者」：没有身轻率等行为。「不讨厌者」：由于戒行等具足，变得不令人讨厌，纯粹而令人喜爱。「不从事离间语」：不造作以两种方式进行的离间语业。

859.Patilīnoti rāgādīnaṃ pahīnattā tato apagato. Akuhakoti avimhāpako tīhi kuhanavatthūhi. Apihālūti apihanasīlo, patthanātaṇhāya rahitoti vuttaṃ hoti. Amaccharīti pañcamaccheravirahito. Appagabbhoti kāyapāgabbhiyādivirahito. Ajegucchoti sampannasīlāditāya ajegucchanīyo asecanako manāpo. Pesuṇeyye ca no yutoti dvīhi ākārehi upasaṃharitabbe pisuṇakamme ayutto.

860「于乐处无随眠」：在乐事、五欲这些对象上，没有渴爱的亲密粘连。「柔和」：拥有柔和的身业等。「具辩才」：具备由学习教理、遍问、证悟所带来的辩才。「不轻信」：自己证得的法，所以不随便相信任何人。「不染着」：因为贪已经灭尽，已经离染，所以现在不会再染着了。

860.Sātiyesu anassāvīti sātavatthūsu kāmaguṇesu taṇhāsanthavavirahito. Saṇhoti saṇhehi kāyakammādīhi samannāgato. Paṭibhānavāti pariyattiparipucchādhigamapaṭibhānehi samannāgato. Na saddhoti sāmaṃ adhigatadhammaṃ na kassaci saddahati. Na virajjatīti khayā rāgassa virattattā idāni na virajjati.

861「不因利养而学」指，不因为希求利养而去学习经典等。「于渴爱不违逆，于味不贪求」：由于没有违逆，他成为不违逆者，对渴爱的根本味等不产生贪着。

861.Lābhakamyā na sikkhatīti na lābhapatthanāya suttantādīni sikkhati. Aviruddho ca taṇhāya, rasesu nānugijjhatīti virodhābhāvena ca aviruddho hutvā taṇhāya mūlarasādīsu gedhaṃ nāpajjati.

862「舍者」是具有六支舍的人。「念者」是具备身随观等念的人。

862.Upekkhakoti chaḷaṅgupekkhāya samannāgato. Satoti kāyānupassanādisatiyutto.

863「依止」指渴爱和见的依止。「知法」是以无常等特征了知法。「无依止」是这样：他不依止于那些依止。由此，他表明“除了法智以外，没有别的依止”，也就是为了“有”或为了“无”，即为了常见或为了断见。

863.Nissayanāti taṇhādiṭṭhinissayā. Ñatvā dhammanti aniccādīhi ākārehi dhammaṃ jānitvā. Anissitoti evaṃ tehi nissayehi anissito. Tena aññatra dhammañāṇā natthi nissayānaṃ abhāvoti dīpeti bhavāya vibhavāya vāti sassatāya ucchedāya vā.

864「我称彼为已安静者」是说，我称这样被每一首偈颂所描述的人为已安静者。「他已渡越渴爱之蔓延」指，他已渡越了那个因为具足蔓延等特性而被称为“蔓延”的大渴爱。

864.Taṃbrūmi upasantoti taṃ evarūpaṃ ekekagāthāya vuttaṃ upasantoti kathemi. Atarī so visattikanti so imaṃ visatādibhāvena visattikāsaṅkhātaṃ mahātaṇhaṃ atari.

865现在为了赞扬那位已安静者，而说“他没有儿子”等。这里的「儿子」指亲生儿子等四种。在此应知，经文所说的“儿子与摄受等”是以“儿子”等名称来表达的。因为对他而言，那些儿子和摄受等并不存在，或者由于那些不存在，儿子等也就不存在。

865. Idāni tameva upasantaṃ pasaṃsanto āha ‘‘na tassa puttā’’ti evamādi. Tattha puttā atrajādayo cattāro. Ettha ca puttapariggahādayo puttādināmena vuttāti veditabbā. Te hissa na vijjanti, tesaṃ vā abhāvena puttādayo na vijjantīti.

866「凡夫以及沙门、婆罗门可能以此指责他」：凡夫、一切天神和人类，以及外道的沙门婆罗门，可能因为贪等过失而指责说“他是染着者或愤怒者”。「那过失于彼不现前」：那些贪等过失在这位阿拉汉身上并不存在。「因此，于诸责难中不动摇」：由于这个原因，他在种种贬斥的话语中不会动摇。

866.Yena naṃ vajjuṃ puthujjanā, atho samaṇabrāhmaṇāti yena taṃ rāgādinā vajjena puthujjanā sabbepi devamanussā ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇā ca ratto vā duṭṭho vāti, vadeyyuṃ. Taṃ tassa apurakkhatanti taṃ rāgādivajjaṃ tassa arahato apurakkhataṃ tasmā vādesu nejatīti taṃ kāraṇā nindāvacanesu na kampati.

867「不于优秀者中说」：不会出于傲慢而把自己归入优秀者之列，宣称“我是优秀者”。其余两项依此类推。「不趣向劫」指，这样的人不会走向两种“劫”。为什么呢？因为他“不适宜劫”，也就是说他已经舍断了劫。

867.Na ussesu vadateti visiṭṭhesu attānaṃ antokatvā ‘‘ahaṃ visiṭṭho’’ti atimānavasena na vadati. Esa nayo itaresu dvīsu. Kappaṃ neti akappiyoti so evarūpo duvidhampi kappaṃ na eti. Kasmā? Yasmā akappiyo, pahīnakappoti vuttaṃ hoti.

868「自己的」、「我的」：指被执取为“我的”东西。「不以非有而忧愁」：不会因为不存在等非有而忧愁。「于诸法不趣向」：不会因为欲乐等而在一切法中追逐。「他确实被称为寂静者」：这样的最上人被称为“寂静者”。”世尊以此阿拉汉果的顶峰结束了开示。开示结束时，一亿天神证得阿拉汉果，入流者等不计其数。

868.Sakanti mayhanti pariggahitaṃ. Asatā ca na socatīti avijjamānādinā asatā ca na socati. Dhammesu ca na gacchatīti sabbesu dhammesu chandādivasena na gacchati. Sa ve santoti vuccatīti so evarūpo naruttamo ‘‘santo’’ti vuccatīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne koṭisatasahassadevatānaṃ arahattappatti ahosi, sotāpannādīnaṃ gaṇanā natthīti.

161《胜义灯》是对《小部》所作的注释。

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

162《经集》注释中，对《破前经》的解说就此结束。

Suttanipāta-aṭṭhakathāya purābhedasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

163第十一经：《诤与争论经》的注释。

11. Kalahavivādasuttavaṇṇanā

869“从何处生起诤与争论”等偈颂，构成了《诤与争论经》。这部经的缘起是怎样的呢？也是在那次大集会中，有些天神心中生起这样的想法：“这八种法——就是诤等——到底是从哪里产生的呢？”为了向他们阐明这些法，就像之前的方法那样，由化现的佛陀向自己提问，并自己作答。因为经中的问答按顺序展开，所以所有偈颂之间的关联都很清楚。

869.Kutopahūtā kalahā vivādāti kalahavivādasuttaṃ. Kā uppatti? Idampi tasmiṃyeva mahāsamaye ‘‘kuto nu, kho, kalahādayo aṭṭha dhammā pavattantī’’ti uppannacittānaṃ ekaccānaṃ devatānaṃ te dhamme āvikātuṃ purimanayeneva nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā vuttaṃ tattha pucchāvissajjanakkamena ṭhitattā sabbagāthā pākaṭasambandhāyeva.

133然而，对于那些不太明显的词语，注释应当这样来理解：“‘从何处生起诤与争论’（kutopahūtā kalahā vivādāti）”——诤，以及作为它前奏的争论，这两者是从哪里产生的？“‘悲叹、忧伤和悭吝’（Paridevasokā sahamaccharā cāti）”——悲叹、忧伤，还有悭吝，是从哪里产生的？“‘慢、过慢，还有离间语’（Mānātimānā sahapesuṇā cāti）”——慢、过慢，还有离间语，是从哪里产生的？这全部八种都是烦恼法。“‘请说明这个意义吧’（Tadiṅgha brūhīti）”——请您说明我问的这个道理，也就是“我请求您说明这个意义”。这里的“iṅgha”是一个不变词，表示请求的意思。

Anuttānapadavaṇṇanā panetāsaṃ evaṃ veditabbā – kutopahūtā kalahā vivādāti kalaho ca tassa pubbabhāgo vivādo cāti ime kuto jātā. Paridevasokā sahamaccharā cāti paridevasokā ca maccharā ca kutopahūtā. Mānātimānā sahapesuṇā cāti mānā ca atimānā ca pesuṇā ca kutopahūtā. Teti te sabbepi aṭṭha kilesadhammā. Tadiṅgha brūhīti taṃ mayā pucchitamatthaṃ brūhi yācāmi taṃ ahanti. Yācanattho hi iṅghāti nipāto.

870“从可爱之物生起”[870]：意思是它们是从可爱的事物生起的。然而，这里的关联，在《义释》（Mahāni. 98）中已经说过了。“与悭吝相连就有诤和争论”：这句话指出，诤和争论等不仅仅以可爱的事物为缘，悭吝也是一个缘。应该知道，这里是以“诤和争论”为代表，来说明所有这些法。就像悭吝是它们的缘一样，离间语也是以争论为缘。所以他说：“在争论生起的时候，离间语就出现了。”

870.Piyappahūtāti piyavatthuto jātā. Yutti panettha niddese (mahāni. 98) vuttā eva. Maccherayuttā kalahā vivādāti iminā kalahavivādādīnaṃ na kevalaṃ piyavatthumeva, macchariyampi paccayaṃ dasseti. Kalahavivādasīsena cettha sabbepi te dhammā vuttāti veditabbā. Yathā ca etesaṃ macchariyaṃ, tathā pesuṇānañca vivādaṃ. Tenāha – ‘‘vivādajātesu ca pesuṇānī’’ti.

871“在这世间，可爱的东西以什么为根源？还有，那些因为贪欲而在世间游走的人”[871]：这里的“可爱的东西以什么为根源”，就是指前面说的“从可爱物而有诤”中的那些可爱之物。那些可爱之物在这世间是以什么为根源的？不只可爱的东西，还有那些刹帝利等人，他们因为贪欲而游走——就是以贪为原因、被贪所控制而游走。他们的那种贪又是以什么为根源？这一个问题其实问了两个意思。“还有希望和成就”：希望，以及那个希望的成就。“哪些对人来说是他来世的依靠？”：哪些是人的来世依靠，也就是归宿。这同样是一个问题。

871.Piyāsu lokasmiṃ kutonidānā ye cāpi lobhā vicaranti loketi ‘‘piyā pahūtā kalahā’’ti ye ettha vuttā. Te piyā lokasmiṃ kutonidānā, na kevalañca piyā, ye cāpi khattiyādayo lobhā vicaranti lobhahetukā lobhenābhibhūtā vicaranti, tesaṃ so lobho ca kutonidānoti dve atthe ekāya pucchāya pucchati. Āsā ca niṭṭhā cāti āsā ca tassā āsāya samiddhi ca. Ye samparāyāya narassa hontīti ye narassa samparāyāya honti, parāyanā hontīti vuttaṃ hoti. Ekā evāyampi pucchā.

872“以欲为根源”[872]：指的是以欲爱等欲为根源。“还有，那些因为贪而在世间游走的人”：那些刹帝利等人，因为贪而游走，他们的贪也是以欲为根源。这样就以一个回答解答了两种意义。“以此为本源”：意思就是以这个欲为根源，这才是所说的本源。至于“以什么为根源，以什么为根源”（《经集》273）等等，它的语法解释，应当按照《针毛经》注释中所说的道理去理解。

872.Chandānidānānīti kāmacchandādichandanidānāni. Ye cāpi lobhā vicarantīti ye cāpi khattiyādayo lobhā vicaranti tesaṃ lobhopi chandanidānoti dvepi atthe ekato vissajjeti. Itonidānāti chandanidānā evāti vuttaṃ hoti. ‘‘Kutonidānā kutonidānā’’ti (su. ni. 273) etesu ca saddasiddhi sūcilomasutte vuttanayeneva veditabbā.

873「种种决断」：指爱欲的决断和见的决断。「又或有诸法为沙门所说」：指还有那些与忿怒等相应，或是类似的不善法，被佛陀这位沙门所宣说，它们是从哪里产生的？

873.Vinicchayāti taṇhādiṭṭhivinicchayā. Ye vāpi dhammā samaṇena vuttāti ye ca aññepi kodhādīhi sampayuttā, tathārūpā vā akusalā dhammā buddhasamaṇena vuttā, te kutopahūtāti.

874「依彼等为近缘，欲便生起」：这里的“彼”指乐受和苦受。依止于被称为“厌逆与无厌逆两者”的事物的乐与不乐作为近缘，以期盼结合与分离的方式，欲便生起。到此为止，“在世间，欲以什么为本源？”这个问题已经得到了解答。「见诸色中非有与有」：指在诸色中见到它们的灭和生。「人在世间作出决断」：在此恶趣等世间，这个人为获取财物，作出爱欲的决断，并以“自我生起了”等方式作出见的决断。而这里的关联，就如《大义释》（Mahāni. 102）中所说的那样。到此为止，“种种决断又以什么为本源？”这个问题已经得到了解答。

874.Tamūpanissāya pahoti chandoti taṃ sukhadukkhavedanaṃ. Tadubhayavatthusaṅkhātaṃ sātāsātaṃ upanissāya saṃyogaviyogapatthanāvasena chando pahoti. Ettāvatā ‘‘chando nu lokasmiṃ kutonidāno’’ti ayaṃ pañho vissajjito hoti. Rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañcāti rūpesu vayañca uppādañca disvā. Vinicchayaṃ kubbati jantu loketi apāyādike loke ayaṃ jantu bhogādhigamanatthaṃ taṇhāvinicchayaṃ ‘‘attā me uppanno’’tiādinā nayena diṭṭhivinicchayañca kurute. Yutti panettha niddese (mahāni. 102) vuttā eva. Ettāvatā ‘‘vinicchayā cāpi kutopahūtā’’ti ayaṃ pañho vissajjito hoti.

875「这些法也只依赖二法而存在」：指这些忿怒等法，仅当有乐与不乐这二法存在时，才会生起。它们的生起方式在《义释》（Mahāni. 103）中已经说过。到此为止，第三个问题也已经被解答了。现在，为了对这些问题如此解答后仍然有疑惑的人，开示断除疑惑的方法，他说：「有疑惑者应为智之道而修学」。意思是：为了证得如实知见之智，应当修学三学。什么原因呢？因为法是被沙门了知之后才宣说的。佛陀这位沙门确实是了知之后才说法，对于法，他没有不了知的。然而，由于自己没有智慧，不了解这些法的人就不会明白，这并不是教法的过失。所以，有疑惑者应为智之道而修学，因为法是被沙门了知后所宣说的。

875.Etepi dhammā dvayameva santeti etepi kodhādayo dhammā sātāsātadvaye sante eva pahonti uppajjanti. Uppatti ca nesaṃ niddese (mahāni. 103) vuttāyeva. Ettāvatā tatiyapañhopi vissajjito hoti. Idāni yo evaṃ vissajjitesu etesu pañhesu kathaṃkathī bhaveyya, tassa kathaṃkathāpahānūpāyaṃ dassento āha – ‘‘kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkhe’’ti, ñāṇadassanañāṇādhigamanatthaṃ tisso sikkhā sikkheyyāti vuttaṃ hoti. Kiṃ kāraṇaṃ? Ñatvā pavuttā samaṇena dhammā. Buddhasamaṇena hi ñatvāva dhammā vuttā, natthi tassa dhammesu aññāṇaṃ. Attano pana ñāṇābhāvena te ajānanto na jāneyya, na desanā dosena, tasmā kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkhe, ñatvā pavuttā samaṇena dhammāti.

876-7「乐与不乐从何而因？」：这里，“乐与不乐”就是指苦受和乐受。「不存在这些因」：指这些因并不存在。「请告诉我，乐与不乐的灭与有，以及此事，从何而因？」：这是询问乐与不乐的灭和生，以及那个意义，是从什么因缘产生的？应当知道，这里乐与不乐的灭和有的见解，实质上就是“灭见”与“有见”。正如在这个问题的解答部分，《义释》（Mahāni. 105）中所说：“有见也以触为因，灭见也以触为因。”“从此因”即指以触为因。

876-7.Sātaṃasātañca kutonidānāti ettha sātaṃ asātanti sukhadukkhavedanā eva adhippetā. Na bhavanti heteti na bhavanti ete. Vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthaṃ etaṃ me pabrūhi yatonidānanti sātāsātānaṃ vibhavaṃ bhavañca etampi yaṃ atthaṃ. Liṅgabyattayo ettha kato. Idaṃ pana vuttaṃ hoti – sātāsātānaṃ vibhavo bhavo cāti yo esa attho, evaṃ me pabrūhi yatonidānanti. Ettha ca sātāsātānaṃ vibhavabhavavatthukā vibhavabhavadiṭṭhiyo eva vibhavabhavāti atthato veditabbā. Tathā hi imassa pañhassa vissajjanapakkhe ‘‘bhavadiṭṭhipi phassanidānā, vibhavadiṭṭhipi phassanidānā’’ti niddese (mahāni. 105) vuttaṃ. Itonidānanti phassanidānaṃ.

878「在什么被超过时，触不触击？」：指当什么被超越时，眼触等五种触就不再触击了？

878.Kismiṃ vibhūte na phusanti phassāti kismiṃ vītivatte cakkhusamphassādayo pañca phassā na phusanti.

879「缘名与色」：这里的“名”指相应的名法，“色”指依处和所缘的色。「当色被超越时，触不触击」：当色被超越时，五种触就不再触击了。

879.Nāmañca rūpañca paṭiccāti sampayuttakanāmaṃ vatthārammaṇarūpañca paṭicca. Rūpe vibhūte na phusanti phassāti rūpe vītivatte pañca phassā na phusanti.

880「如何行道者」：指如何修行的人。「色灭尽」：色消灭，或不再存在。「乐与苦」：这是在询问可爱与不可爱的色。

880.Kathaṃ sametassāti kathaṃ paṭipannassa. Vibhoti rūpanti rūpa vibhavati, na bhaveyya vā. Sukhaṃ dukhañcāti iṭṭhāniṭṭhaṃ rūpameva pucchati.

881「非有想之想者」：对于这样修行而使色灭尽的人，他也不是以平常的想而有想的人。「非无想之想者」：他也不是以邪想、变异之想而有想的人，不像狂人或心思散乱的人那样。「也不是无想者」：他也不是完全没有想，不是入了灭尽定的人，也不是无想有情。「非想已超越者」：他也不是以“完全超越色想”等方式（《法集论》265；《分别论》602）而超越了想的人，即无色定获得者。对于这样修行的人，色便灭尽——这不局限于前面所说的“有想之想者”等状态，而是如所说的：“他这样使心得定后……为证得空无边处定而引导其心。”对于这样修行的人，即具足无色道的人，色便灭尽。「因为戏论之数依想而起」：这是开示，对于如此修行的人，他虽还有想，但以想为因的渴爱、见等种种戏论，仍然未被断除。

881.Na saññasaññīti yathā sametassa vibhoti rūpaṃ, so pakatisaññāya saññīpi na hoti. Na visaññasaññīti visaññāyapi virūpāya saññāya saññī na hoti ummattako vā khittacitto vā. Nopi asaññīti saññāvirahitopi na hoti nirodhasamāpanno vā asaññasatto vā. Na vibhūtasaññīti ‘‘sabbaso rūpasaññāna’’ntiādinā (dha sa. 265; vibha. 602) nayena samatikkantasaññīpi na hoti arūpajjhānalābhī. Evaṃ sametassa vibhoti rūpanti etasmiṃ saññasaññitādibhāve aṭṭhatvā yadetaṃ vuttaṃ ‘‘so evaṃ samāhite citte…pe… ākāsānañcāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya cittaṃ abhinīharatī’’ti. Evaṃ sametassa arūpamaggasamaṅgino vibhoti rūpaṃ. Saññānidānā hi papañcasaṅkhāti evaṃ paṭipannassāpi yā saññā, tannidānā taṇhādiṭṭhipapañcā appahīnā eva hontīti dasseti.

882-3「是否仅以此（无色定）为最上清净？有些智者在此对夜叉这样说？还是说还有其他更超胜的？」这个提问是在问：「这里的智者沙门和婆罗门，是仅以此无色定而说有情的最高清净呢，还是说还有其他比这无色定更超胜的呢？」「有些说仅以此（无色定）为最上」：一些持有常见、自认为智者的沙门和婆罗门，说仅以此无色定就是最高清净。「然而其中有些人说灭尽」：而他们中的另一些断灭论者，则说灭尽就是断灭。「自称善说无余依」：即自称是善说无余依（涅槃）的人。

882-3.Ettāvataggaṃnu vadanti, heke yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāse. Udāhu aññampi vadantiettoti ettāvatā nu idha paṇḍitā samaṇabrāhmaṇā aggaṃ suddhiṃ sattassa vadanti, udāhu aññampi etto arūpasamāpattito adhikaṃ vadantīti pucchati. Ettāvataggampi vadanti heketi eke sassatavādā samaṇabrāhmaṇā paṇḍitamānino ettāvatāpi aggaṃ suddhiṃ vadanti. Tesaṃ paneke samayaṃ vadantīti tesaṃyeva eke ucchedavādā samayaṃ ucchedaṃ vadanti. Anupādisese kusalā vadānāti anupādisese kusalavādā samānā.

884「了知这些为所依之后」：指了知这些邪见者依止于常见和断见。「牟尼了知所依后，他是审察者」：即了知所依之后，那位审察者、智者、佛陀牟尼。「了知后解脱」：即了知诸法为苦、无常等之后而解脱。「不再趣向有与非有」：即不会再一再地再生。以阿拉汉果为顶峰，结束了开示。开示结束时，证悟的情形与《破灭之前经》中所说的相似。

884.Eteca ñatvā upanissitāti ete ca diṭṭhigatike sassatucchedadiṭṭhiyo nissitāti ñatvā. Ñatvā munī nissaye so vimaṃsīti nissaye ca ñatvā so vīmaṃsī paṇḍito buddhamuni. Ñatvā vimuttoti dukkhāniccādito dhamme ñatvā vimutto. Bhavābhavāya na sametīti punappunaṃ upapattiyā na samāgacchatīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne purābhedasutte vuttasadisoyevābhisamayo ahosīti.

179《胜义光明》——《小部》注疏

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

180《经集》注中《诤论经》的解说终了。

Suttanipāta-aṭṭhakathāya kalahavivādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

181十二、《小积集经》注

12. Cūḷabyūhasuttavaṇṇanā

885-6「各自依各自的见而住者」等语，是《小积集经》。它的缘起是什么？这也是在那个大集会中，有一些天人生起了这样的心念：「所有这些见行者都说『我们是善美者』，他们究竟只是安立在自己的见解上而成为善美者呢，还是也会执取其他的见解呢？」为了阐明这个义理，便按照前面同样的方式，由化现的佛陀自问宣说。

885-6.Sakaṃsakaṃdiṭṭhiparibbasānāti cūḷabyūhasuttaṃ. Kā uppatti? Idampi tasmiṃyeva mahāsamaye ‘‘sabbepi ime diṭṭhigatikā ‘sādhurūpamhā’ti bhaṇanti, kiṃ nu kho sādhurūpāva ime attanoyeva diṭṭhiyā patiṭṭhahanti, udāhu aññampi diṭṭhiṃ gaṇhantī’’ti uppannacittānaṃ ekaccānaṃ devatānaṃ tamatthaṃ pakāsetuṃ purimanayeneva nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā vuttaṃ.

148其中，最初两首都是问颂。这里，「各自依各自的见而住者」：是指各自依着自己的见解而住的人。「各执己见而说种种善说者」：他们凭着见解的强势而执取，并自许「我们是善说者」，便各说各的、说法纷杂，而不是说同一个法。「凡如此知者，彼知法；排斥此者，便成卑劣」：针对那个见解，凡是如此了知的人，他就了知了法；而反对这个见解的人，他们就说那是卑劣者。「卑劣」是指低下的人，「不善」是指没有智慧的人。

Tattha ādito dvepi gāthā pucchāgāthāyeva. Tāsu sakaṃsakaṃdiṭṭhiparibbasānāti attano attano diṭṭhiyā vasamānā. Viggayha nānā kusalā vadantīti diṭṭhibalaggāhaṃ gahetvā, tattha ‘‘kusalāmhā’’ti paṭijānamānā puthu puthu vadanti ekaṃ na vadanti. Yo evaṃ jānāti sa vedi dhammaṃ idaṃ paṭikosamakevalī soti tañca diṭṭhiṃ sandhāya yo evaṃ jānāti, so dhammaṃ vedi. Idaṃ pana paṭikkosanto hīno hotīti vadanti. Bāloti hīno. Akkusaloti avidvā.

887-8接下来有三首解答颂。这些颂的前半部分阐述所诠的义理，后半部分进行驳斥并安立。由于这种驳斥，以及相比于后面经文来说比较简短，这部经便被称为「小积集」。其中，「若依他法」是指依他人的见解。「则皆成愚者」意思是：如果这样，那所有这些人都成了愚者。是什么原因呢？因为这些依见而住的人，对自己的见解都不清淨。经文说「若具清净慧、为善智者」：这些依见而住者，对自己见解既不辩论也不清净，实际是杂染的，却自称是具清净慧者、善巧者、具智慧者。或者另有一种异读：「若依自见而清净者」。它的意思是：如果依自己的见解而清净，那他们就是具清净慧者、善巧者、具智慧者。「其中无一人」：如果这样，他们当中就没有一个人是低劣智慧的。为什么呢？因为他们的见解也跟其他人一样，是那种执取。

887-8. Idāni tisso vissajjanagāthā honti. Tā purimaḍḍhena vuttamatthaṃ pacchimaḍḍhena paṭibyūhitvā ṭhitā. Tena byūhena uttarasuttato ca appakattā idaṃ suttaṃ ‘‘cūḷabyūha’’nti nāmaṃ labhati. Tattha parassa ce dhammanti parassa diṭṭhiṃ. Sabbeva bālāti evaṃ sante sabbeva ime bālā hontīti adhippāyo. Kiṃ kāraṇaṃ? Sabbevime diṭṭhiparibbasānāti sandiṭṭhiyā ceva na vīvadātā. Saṃsuddhapaññā kusalā mutīmāti sakāya diṭṭhiyā na vivadātā na vodātā saṃkiliṭṭhāva samānā saṃsuddhapaññā ca kusalā ca mutimanto ca te honti ce. Atha vā ‘‘sandiṭṭhiyā ce pana vīvadātā’’ tipi pāṭho. Tassattho – sakāya pana diṭṭhiyā vodātā saṃsuddhapaññā kusalā mutimanto honti ce. Na tesaṃ kocīti evaṃ sante tesaṃ ekopi hīnapañño na hoti. Kiṃkāraṇā? Diṭṭhī hi tesampi tathā samattā, yathā itaresanti.

889「我不说此为」这一偈的简略含义是：那些人两两相互指责对方是「愚者」，我决不会说他们就是如实的、真正的。为什么呢？因为他们各自将自己的见解执着为「只有这才是真实，其余都是虚妄」，并由此原因而视他人为「愚者」。在这里，有「真实的」和「宣说的」两种读法。

889.Na vāhametanti gāthāya saṅkhepattho – yaṃ te mithu dve dve janā aññamaññaṃ ‘‘bālo’’ti āhu, ahaṃ etaṃ tathiyaṃ tacchanti neva brūmi. Kiṃkāraṇā? Yasmā sabbe te sakaṃ sakaṃ diṭṭhiṃ ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti akaṃsu. Tena ca kāraṇena paraṃ ‘‘bālo’’ti dahanti. Ettha ca ‘‘tathiya’’nti ‘‘kathiva’’nti dvepi pāṭhā.

890「有人称说」（Yamāhū）是问颂，意思是：有些人称说某种见解是真实、确实如此。

890.Yamāhūti pucchāgāthāya yaṃ diṭṭhisaccaṃ tathiyanti eke āhu.

891「只有一谛」是解答颂。其中，一谛是指灭谛或道谛。「于中众生知而不诤」：众生若能在谛中彻底了知，便不会起争论。「各自称叹」：他们各自这么说。

891.Ekañhi saccanti vissajjanagāthāya ekaṃ saccaṃ nirodho maggo vā. Yasmiṃ pajā no vivade pajānanti yamhi sacce pajānanto pajā no vivadeyya. Sayaṃ thunantīti attanā vadanti.

892「何以故」是问颂。「诸论者」指那些持各种议论的人。「或是他们依寻思而转？」：这些论者是否只是在追随自己单纯的寻思呢？

892.Kasmā nūti pucchāgāthāya pavādiyāseti vādino. Udāhu te takkamanussarantīti te vādino udāhu attano takkamattaṃ anugacchanti.

893「决非如此」（Nahevā）是解答颂。除了仅凭想而执取为「常」等的那些所执之外（即「除却依想而立为常等」），还「依寻思于诸见中构造」（takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā）：也就是凭自己仅仅是邪思惟的力量，在诸见中产生（各种见解）。然而，因为当人们依诸见产生寻思时，他们也在产生诸见，所以在解释中说「出生、广生诸恶见（diṭṭhigatāni janenti sañjanentīti）」等（《大义释》121）。

893.Nahevāti vissajjanagāthāya aññatra saññāya niccānīti ṭhapetvā saññāmattena niccanti gahitaggahaṇāni. Takkañca diṭṭhīsu pakappayitvāti attano micchāsaṅkappamattaṃ diṭṭhīsu janetvā. Yasmā pana diṭṭhīsu vitakkaṃ janentā diṭṭhiyopi janenti, tasmā niddese vuttaṃ ‘‘diṭṭhigatāni janenti sañjanentī’’tiādi (mahāni. 121).

894-5现在，为了显示在众多真实不存在的情况下，那些只是随顺寻思而转的见行者的邪行，而说「于所见」（diṭṭhe sute）等偈颂。其中，「于所见」（diṭṭhe）是指对于所看见的事物，以所见为清净的意思。这个道理同样适用于所闻等。「依此而见净殿堂者」（ete ca nissāya vimānadassī）：依这些关于见的法，看到那称为清净状态、并非真正崇高的殿堂的人。「立于思择而笑乐，称他愚者不善者」（vinicchaye ṭhatvā pahassamāno, bālo paro akkusaloti cāha）：这样看到净殿堂的人，也立足于那种对见的思择，变得欢喜、快乐，然后说：「其他人是下劣、无智的。」既然如此，那就引出了「依此」（yeneva）的偈颂。其中，「依己自」（sayamattanā）：就是只凭自己。「毁己」（vimāneti）：轻蔑、呵责自己。「其语即」（tadeva pāvā）：就是指他所说的话即是那种见解，或者是指那个人。

894-5. Idāni evaṃ nānāsaccesu asantesu takkamattamanussarantānaṃ diṭṭhigatikānaṃ vippaṭipattiṃ dassetuṃ ‘‘diṭṭhe sute’’tiādikā gāthāyo abhāsi. Tattha diṭṭheti diṭṭhaṃ, diṭṭhasuddhinti adhippāyo. Esa nayo sutādīsu. Ete ca nissāya vimānadassīti ete diṭṭhidhamme nissayitvā suddhibhāvasaṅkhātaṃ vimānaṃ asammānaṃ passantopi. Vinicchaye ṭhatvā pahassamāno, bālo paro akkusaloti cāhāti evaṃ vimānadassīpi tasmiṃ diṭṭhivinicchaye ṭhatvā tuṭṭhijāto hāsajāto hutvā ‘‘paro hīno ca avidvā cā’’ti evaṃ vadatiyeva. Evaṃ sante yenevāti gāthā. Tattha sayamattanāti sayameva attānaṃ. Vimānetīti garahati. Tadeva pāvāti tadeva vacanaṃ diṭṭhiṃ vadati, taṃ vā puggalaṃ.

896「以极自恃见」（Atisāradiṭṭhiyā）偈颂的含义是：他如此被那越出了相状的极自恃见所充满、膨胀，又因为这种见慢而陶醉，心想「我是圆满者，我是一切知者」，这样自满之后，便在内心自己为自己灌顶说：「我是智者。」为什么呢？因为他的那个见解在他看来是如此圆满。

896.Atisāradiṭṭhiyāti gāthāyattho – so evaṃ tāya lakkhaṇātisāriniyā atisāradiṭṭhiyā samatto puṇṇo uddhumāto, tena ca diṭṭhimānena matto ‘‘paripuṇṇo ahaṃ kevalī’’ti evaṃ paripuṇṇamānī sayameva attānaṃ manasā ‘‘ahaṃ paṇḍito’’ti abhisiñcati. Kiṃkāraṇā? Diṭṭhī hi sā tassa tathā samattāti.

897「若他人」（Parassa ce）偈颂的衔接与含义——更有甚者？那个立足于裁决而嘲笑说「他人是愚者、不善巧」的人。因为，如果通过他人的言语，他被他人称为下劣，他自己也就成了下劣。同时，他自己也成为劣慧者，而且对方也与这个人一样是劣慧者。因为对方也说这个人是「愚者」。如果他的话算不得什么，而他却自以为是极智者、智者。既然如此，那么在沙门中就没有任何愚者了，因为他们全都随自己的喜好而自称智者。

897.Parassa ceti gāthāya sambandho attho ca – kiñca bhiyyo? Yo so vinicchaye ṭhatvā pahassamāno ‘‘bālo paro akkusalo’’ti cāha. Tassa parassa ce hi vacasā so tena vuccamāno nihīno hoti. Tumo sahā hoti nihīnapañño, sopi teneva saha nihīnapañño hoti. Sopi hi naṃ ‘‘bālo’’ti vadati. Athassa vacanaṃ appamāṇaṃ, so pana sayameva vedagū ca dhīro ca hoti. Evaṃ sante na koci bālo samaṇesu atthi. Sabbepi hi te attano icchāya paṇḍitā.

898「从此他说余法」（Aññaṃ ito）偈颂的衔接与含义是：虽然已经说过“若有人自己是极智者、智者，那么在沙门中就没有任何愚者”，但可能仍有人会问“为什么？”这里就解释说：因为他们偏离了正道，而宣称从此（佛法）之后的其它法门才是清净、唯一者，外道们便是如此各各言说的；凡是宣称从此之后的其它见解者，凡是偏离而迷失了清净道、并非唯一者——各个外道之所以如此言说，就是这个意思。如果问为什么他们这样说？因为这些人染著于自己的见贪，因染著于自己的见贪。

898.Aññaṃitoti gāthāya sambandho attho ca – ‘‘atha ce sayaṃ vedagū hoti dhīro, na koci bālo samaṇesu atthī’’ti evañhi vuttepi siyā kassaci ‘‘kasmā’’ti. Tattha vuccate – yasmā aññaṃ ito yābhivadanti dhammaṃ aparaddhā suddhimakevalī te, evampi titthiyā puthuso vadanti, ye ito aññaṃ diṭṭhiṃ abhivadanti, ye aparaddhā viraddhā suddhimaggaṃ, akevalino ca teti evaṃ puthutitthiyā yasmā vadantīti vuttaṃ hoti. Kasmā panevaṃ vadantīti ce? Sandiṭṭhirāgena hi te bhirattā, yasmā sakena diṭṭhirāgena abhirattāti vuttaṃ hoti.

899-900他们既如此染著——“唯此清净”偈颂。其中，「于自宗」（sakāyane）指在自宗中，即于自道坚固宣称者，就是坚固论者。当这些坚固论者中，有任何外道在自宗坚固地宣称时，他能依正理把这里的谁看成“愚者”呢？简而言之，在那常见、断见之类中，或者广说为无因论、主宰因论、决定论等种种类别中，于自宗的处所坚固地宣称“唯此是真理”的人，他能依正理把谁看成「恶见」（diṭṭhigate）中的“愚者”呢？难道不是依他的见解，所有人都自然是智者、善行者吗？这样一来，他自己就会招来争论，称他人为愚者、非清净法者；而他人也会说“这人愚者、非清净法者”，同样自己招来诤论。为什么？因为依他的见解，所有人都是智者、善行者。

899-900. Evaṃ abhirattā ca – idheva suddhinti gāthā. Tattha sakāyaneti sakamagge daḷhaṃ vadānāti daḷhavādā. Evañca daḷhavādesu tesu yo koci titthiyo sakāyane vāpi daḷhaṃ vadāno kamettha bāloti paraṃ daheyya, saṅkhepato tattha sassatucchedasaṅkhāte vitthārato vā natthikaissarakāraṇaniyatādibhede sake āyatane ‘‘idameva sacca’’nti daḷhaṃ vadāno kaṃ paraṃ ettha diṭṭhigate ‘‘bālo’’ti saha dhammena passeyya, nanu sabbopi tassa matena paṇḍito eva suppaṭipanno eva ca. Evaṃ sante ca sayameva so medhagamāvaheyya paraṃ vadaṃ bālamasuddhidhammaṃ, sopi paraṃ ‘‘bālo ca asuddhidhammo ca aya’’nti vadanto attanāva kalahaṃ āvaheyya. Kasmā? Yasmā sabbopi tassa matena paṇḍito eva suppaṭipanno eva ca.

901就这样，在一切方式中立于裁决，自我衡量之后，他在世间扩大诤论；立于见解，他自我衡量师等之后，就更进一步引起诤论。然而，如此了知裁决中的过患，以圣道断除一切裁决后，世间的众生便不造诤论了——世尊以阿拉汉果为巅峰结束了开示。开示结束时，如同《根败经》中所说的，出现了类似的领悟。

901. Evaṃ sabbathāpi vinicchaye ṭhatvā sayaṃ pamāya uddhaṃsa lokasmiṃ vivādameti, diṭṭhiyaṃ ṭhatvā sayañca satthārādīni minitvā so bhiyyo vivādametīti. Evaṃ pana vinicchayesu ādīnavaṃ ñatvā ariyamaggena hitvāna sabbāni vinicchayāni na medhagaṃ kubbati jantu loketi arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne purābhedasutte vuttasadiso evābhisamayo ahosīti.

196《胜义光照》——小诵经注

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

197《经集》注疏·小诤经注释终。

Suttanipāta-aṭṭhakathāya cūḷabyūhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

19813. 大诤经注释

13. Mahābyūhasuttavaṇṇanā

902「凡此诸」（Yekecime）——《大诤经》。它的缘起是什么？这也是在那个大集会中，有些天神生起这样的心念：“这些依见而住者，是从智者那里只得到呵责，还是也得到称赞？”为了揭示这个含义，按前面的方式，由所化佛让（世尊）自己发问之后而说出。其中，「他们随引」（anvānayanti）就是随而引来，一再地拿来。

902.Yekecimeti mahābyūhasuttaṃ. Kā uppatti? Idampi tasmiṃyeva mahāsamaye ‘‘kiṃ nu kho ime diṭṭhiparibbasānā viññūnaṃ santikā nindameva labhanti, udāhu pasaṃsampī’’ti uppannacittānaṃ ekaccānaṃ devatānaṃ tamatthaṃ āvikātuṃ purimanayena nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā vuttaṃ. Tattha anvānayantīti anu ānayanti, punappunaṃ āharanti.

903现在，因为这些持见论者说“唯此是谛”，他们在有时、某处也会得到称赞。那称为称赞的论果，是微小的，不足以平息贪等；何况第二种即呵责之果呢？所以，为了说明这个道理，佛先说了以下答偈：“此实微小，不足以平息，我说诤论有两种果”等。其中，“诤论有两种果”是指呵责与称赞，或者胜败等与之同类者。“也见此”就是见“呵责实不可意，称赞不足以平息”，这样见到诤论果中的过患。“见安稳为无诤地”就是把无诤地的涅槃看作“安稳”。

903. Idāni yasmā te ‘‘idameva sacca’’nti vadantā diṭṭhigatikā vādino kadāci katthaci pasaṃsampi labhanti, yaṃ etaṃ pasaṃsāsaṅkhātaṃ vādaphalaṃ, taṃ appaṃ rāgādīnaṃ samāya samatthaṃ na hoti, ko pana vādo dutiye nindāphale, tasmā etamatthaṃ dassento imaṃ tāva vissajjanagāthamāha. ‘‘Appañhi etaṃ na alaṃ samāya, duve vivādassa phalāni brūmī’’tiādi. Tattha duve vivādassa phalānīti nindā pasaṃsā ca, jayaparājayādīni vā taṃsabhāgāni. Etampi disvāti ‘‘nindā aniṭṭhā eva, pasaṃsā nālaṃ samāyā’’ti etampi vivādaphale ādīnavaṃ disvā. Khemābhipassaṃ avivādabhūminti avivādabhūmiṃ nibbānaṃ ‘‘khema’’nti passamāno.

904如此，无有诤论者——即“任何这些”那首偈颂。其中，「共许见」指诸邪见。「凡夫」指出自凡夫状态。所谓“他应缘取什么？”是从应亲近的意义上说，对于色等诸法中的任何一个法，他应缘取什么？或者以什么原因去缘取？“于所见所闻不形成忍可”，意思是对通过所见所闻等而执取的清净不生爱着。

904. Evañhi avivadamāno – yā kācimāti gāthā. Tattha sammutiyoti diṭṭhiyo. Puthujjāti puthujjanasambhavā. So upayaṃ kimeyyāti so upagantabbaṭṭhena upayaṃ rūpādīsu ekampi dhammaṃ kiṃ upeyya, kena vā kāraṇena upeyya. Diṭṭhe sute khantimakubbamānoti diṭṭhasutasuddhīsu pemaṃ akaronto.

905另外，在那些外道当中——即“以戒为最上者”那首偈颂。它的意思是：某些认为“唯有戒是最上”的敬信者，他们以戒为最上，主张仅凭律仪克制就能获得清净，并受持象戒等的誓愿而安住其中。他们就在这种见解上，声称在这位导师之下有清净，他们投向有、耽著有而这样说。此外，他们是“善说者”，也就是宣称“我们是善巧者”。

905. Ito bāhirā pana – sīluttamāti gāthā. Tassattho – sīlaṃyeva ‘‘uttama’’nti maññamānā sīluttamā eke bhonto saṃyamamattena suddhiṃ vadanti, hatthivatādiñca vataṃ samādāya upaṭṭhitā, idheva diṭṭhiyaṃ assa satthuno suddhinti bhavūpanītā bhavajjhositā samānā vadanti, apica te kusalā vadānā ‘‘kusalā maya’’nti evaṃ vādā.

906这样，在这些以戒为最上者当中，任何一位如此行道的人——即“如果退堕”那首偈颂。它的意思是：如果他由于这种戒与誓愿，或者因为渴望他人的劝导，或者由于不能胜任而退堕，那么在错过了那样的戒禁取等业或福行等业之后，他便畏惧颤抖。他不但畏惧，而且还渴求、虚妄地诉说、期盼那种戒禁取的清净。好比什么呢？就像一个人失去了商队而离家远行。如同离家远行、失去商队的人会期盼那个家或者商队一样。

906. Evaṃ sīluttamesu ca tesu tathā paṭipanno yo koci – sace cutoti gāthā. Tassattho – sace tato sīlavatato paravicchandanena vā anabhisambhuṇanto vā cuto hoti, so taṃ sīlabbatādikammaṃ puññābhisaṅkhārādikammaṃ vā virādhayitvā pavedhatī. Na kevalañca vedhati, apica kho taṃ sīlabbatasuddhiṃ pajappatī ca vippalapati patthayatī ca. Kimiva? Satthāva hīno pavasaṃ gharamhā. Gharamhā pavasanto satthato hīno yathā taṃ gharaṃ vā satthaṃ vā pattheyyāti.

907然而，圣弟子对于这些以戒为最上者畏惧的原由——即“已舍断一切戒禁取”那首偈颂。其中，「有过失与无过失」指一切不善以及世间的善。“不希求这种清净与不清净”，是指不希求以五种欲等为分类的这种清净，以及以不善等为分类的不清净。“应离系而行”，是说对于清净和不清净，应当远离而住。“不执取寂静”，就是不执取邪见。

907. Evaṃ pana sīluttamānaṃ vedhakāraṇaṃ ariyasāvako – sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbanti gāthā. Tattha sāvajjanavajjanti sabbākusalaṃ lokiyakusalañca. Etaṃ suddhiṃ asuddhinti apatthayānoti pañcakāmaguṇādibhedaṃ etaṃ suddhiṃ, akusalādibhedaṃ asuddhiñca apatthayamāno. Virato careti suddhiyā asuddhiyā ca virato careyya. Santimanuggahāyāti diṭṭhiṃ agahetvā.

908这样，展示了外道中那些依律仪而说清净的“以戒为最上者”的烦扰，以及舍断戒禁取者与阿拉汉的修行之后，现在为了显示其他方式的外道清净论者，而说出“依止彼”那首偈颂。它的意思是：某些沙门、婆罗门依止自苦行、无间苦行，或者依止见清净等种种中的某一种，又或者由于无作业见而成为向上奔逸者，他们在诸有中尚未离渴爱，却宣称、谈论着清净。

908. Evaṃ ito bāhirake sīluttame saṃyamena visuddhivāde tesaṃ vighātaṃ sīlabbatappahāyino arahato ca paṭipattiṃ dassetvā idāni aññathāpi suddhivāde bāhirake dassento ‘‘tamūpanissāyā’’ti gāthamāha. Tassattho – santaññepi samaṇabrāhmaṇā, te jigucchitaṃ amarantapaṃ vā diṭṭhasuddhiādīsu vā aññataraññataraṃ upanissāya akiriyadiṭṭhiyā vā uddhaṃsarā hutvā bhavābhavesu avītataṇhāsesuddhimanutthunanti vadanti kathentīti.

909这样，对于这些未离渴爱却宣称、谈论清净的人，即便其中有人自以为已经证得清净，但由于他未离渴爱，在诸有中对种种对象的希求，他的虚妄诉说便会一再发生——这是偈颂的意旨。因为反复亲近渴爱，只会增长渴爱。而且不仅是虚妄的诉说，在他以渴爱与邪见所构想的事物中，也会有畏惧动摇——这就是所说的意思。然而，如果在诸有中已离渴爱，那么对于他来说，在此处并没有未来的死与结生，他如何能因自身的状态而畏惧动摇，又如何能虚妄诉说？这是此偈颂的关联。其余内容，与《义释》中所说的方式相同。

909. Evaṃ tesaṃ avītataṇhānaṃ suddhiṃ anutthunantānaṃ yopi suddhippattameva attānaṃ maññeyya, tassapi avītataṇhattā bhavābhavesu taṃ taṃ vatthuṃ patthayamānassa hi jappitāni punappunaṃ hontiyevāti adhippāyo. Taṇhā hi āsevitā taṇhaṃ vaḍḍhayateva. Na kevalañca jappitāni, pavedhitaṃ vāpi pakappitesu, taṇhādiṭṭhīhi cassa pakappitesu vatthūsu pavedhitampi hotīti vuttaṃ hoti. Bhavābhavesu pana vītataṇhattā āyatiṃ cutūpapāto idha yassa natthi, sakena vedheyya kuhiṃva jappeti ayametissā gāthāya sambandho. Sesaṃ niddese vuttanayameva.

910-11“他们说”是提问偈。现在，由于这其中没有任何一个说法是真实的，他们只是依靠一些邪见而说，因此为了显示那个义理，先说出“自己的”这首答偈。其中，「共许见」指邪见。

910-11.Yamāhūti pucchāgāthā. Idāni yasmā ekopi ettha vādo sacco natthi, kevalaṃ diṭṭhimattakena hi te vadanti, tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘sakañhī’’ti imaṃ tāva vissajjanagāthamāha. Tattha sammutinti diṭṭhiṃ.

912这样，在这些各自宣称自己的法为圆满，而称其他法为“低劣”的人当中，对任何一个人而言——即“若因轻视毁谤他人而成为低劣”那首偈颂。它的意思是：如果因为轻视毁谤他人的缘故而成为低劣，那么在诸法之中，就没有谁是特别卓越、成为最上的。原因是什么？因为许多人都低劣地宣说他人的法，他们全都坚定地执取自己的法，都是自己法的坚定主张者。

912. Evametesu sakaṃ dhammaṃ paripuṇṇaṃ bruvantesu aññassa pana dhammaṃ ‘‘hīna’’nti vadantesu yassa kassaci – parassa ce vambhayitena hīnoti gāthā. Tassattho – yadi parassa ninditakāraṇā hīno bhaveyya, na koci dhammesu visesi aggo bhaveyya. Kiṃ kāraṇaṃ? Puthū hiaññassa vadanti dhammaṃ, nihīnato sabbeva te samhi daḷhaṃ vadānā sakadhamme daḷhavādā eva.

913再者，「正法供养」那首偈颂。它的意思是：那些外道们如同赞叹自己的传承一样，他们对正法的供养也是如此进行。他们极度尊崇导师等。若以这些作为标准，则一切言说都将成为真的。是什么原因呢？因为对他们来说，清净只是自己内在的证得，它不在别处成就，也不是在究竟义上成就。对于那些需要依他人引导才能判断的人，那只是在自心中抓取一个见解而已。

913. Kiñca bhiyyo – saddhammapūjāti gāthā. Tassattho – te ca titthiyā yathā pasaṃsanti sakāyanāni, saddhammapūjāpi nesaṃ tatheva vattati. Te hi ativiya satthārādīni sakkaronti. Tattha yadi te pamāṇā siyuṃ, evaṃ sante sabbeva vādā tathiyā bhaveyyuṃ. Kiṃ kāraṇaṃ? Suddhī hi nesaṃ paccattameva, na sā aññatra sijjhati, nāpi paramatthato. Attani diṭṭhigāhamattameva hi taṃ tesaṃ parapaccayaneyyabuddhīnaṃ.

914然而，若某位婆罗门因已去除诸恶而成为婆罗门，则有此偈：“婆罗门无有需依他人引导之事”。其义为：对于婆罗门，由于依“一切行无常”等理趣而善见，故无有需由他人引导的智；在诸见法中，亦无有对“唯此是真实”确定执取后的执持。以此之故，他超越了关于见的种种争论，并且除了依念处等之外，不从最胜者的角度看待其他法。

914. Yo vā pana viparīto bāhitapāpattā brāhmaṇo, tassa – na brāhmaṇassa paraneyyamatthīti gāthā. Tassattho – brāhmaṇassa hi ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277; netti. 5) nayena sudiṭṭhattā parena netabbaṃ ñāṇaṃ natthi, diṭṭhidhammesu ‘‘idameva sacca’’nti nicchinitvā samuggahītampi natthi. Taṃkāraṇā so diṭṭhikalahāni atīto, na ca so seṭṭhato passati dhammamaññaṃ aññatra satipaṭṭhānādīhi.

915关于“Jānāmīti”偈颂的关联与含义：如此，究竟义上的婆罗门并不从最胜的角度观见其他法；然而，诸外道借着知晓他人心智等能力，虽知道、看见并且说“我知道，我看见，这正是如此”，却也只依见来认同清净。为什么呢？因为在那些外道中，即使有人以他心智等如实见到了义理，但依靠那种见又成就了什么呢？是成就了苦的遍知，还是集断等中的某一种？正因为如此，那些外道完全超越了圣道，却各自以别的方式说清净；或者说，佛陀等超越了那些外道，以别的方式说清净。

915.Jānāmīti gāthāya sambandho attho ca – evaṃ tāva paramatthabrāhmaṇo na hi seṭṭhato passati dhammamaññaṃ, aññe pana titthiyā paracittañāṇādīhi jānantā passantāpi ‘‘jānāmi passāmi tatheva eta’’nti evaṃ vadantāpi ca diṭṭhiyā suddhiṃ paccenti. Kasmā? Yasmā tesu ekopi addakkhi ce addasa cepi tena paracittañāṇādinā yathābhūtaṃ atthaṃ, kiñhi tumassa tena tassa tena dassanena kiṃ kataṃ, kiṃ dukkhapariññā sādhitā, udāhu samudayapahānādīnaṃ aññataraṃ, yato sabbathāpi atikkamitvā ariyamaggaṃ te titthiyā aññeneva vadanti suddhiṃ, atikkamitvā vā te titthiye buddhādayo aññeneva vadanti suddhinti.

916关于“Passaṃ naro”偈颂的关联与含义。进一步来说，那个以他心智等看见了的人，即那正在观看的“观看之人”，会看见名色，而不是在看见之后以常或乐的方式来认知那些名色，或以其他方式。他这样观看时，即使他如愿见到许多或少许名色，并将它们视作常和乐，然而以这样的一种见，善巧者们并不依此而说清净。

916.Passaṃ naroti gāthāya sambandho attho ca. Kiñca bhiyyo? Yvāyaṃ paracittañāṇādīhi addakkhi, so passaṃ naro dakkhati nāmarūpaṃ, na tato paraṃ disvāna vā ñassati tānimeva nāmarūpāni niccato sukhato vā na aññathā. So evaṃ passanto kāmaṃ bahuṃ passatu appakaṃ vā nāmarūpaṃ niccato sukhato ca, athassa evarūpena dassanena na hi tena suddhiṃ kusalā vadantīti.

917关于“Nivissavādī”偈颂的关联与含义：当那种见并无清净时，有人还这样说：“我知道，我看见，这正是如此”——他便是固执的言说者；或者，缘于那种见，认为通过见而获得清净，而说“只有这是真实的”——他也是固执的言说者。这样的人并不容易被善加调伏，他尊崇并先行执取那种如此构想、构造出来的见。因为他依附于某位师长等，就只在那里说好、说清净；他自认为“我是清净说者或清净见者”，便就在那里如此看见——在那里，他见到自见的不颠倒。正如其见如何现起，他便如此见到它，而无意愿以其他方式观看——这是其中的意趣。

917.Nivissavādīti gāthāya sambandho attho ca – tena ca dassanena suddhiyā asatiyāpi yo ‘‘jānāmi passāmi tatheva eta’’nti evaṃ nivissavādī, etaṃ vā dassanaṃ paṭicca diṭṭhiyā suddhiṃ paccento ‘‘idameva sacca’’nti evaṃ nivissavādī, so subbinayo na hoti taṃ tathā pakappitaṃ abhisaṅkhataṃ diṭṭhiṃ purekkharāno. So hi yaṃ satthārādiṃ nissito, tattheva subhaṃ vadāno suddhiṃ vado, ‘‘parisuddhavādo parisuddhadassano vā aha’’nti attānaṃ maññamāno tattha tathaddasā so, tattha sakāya diṭṭhiyā aviparītameva so addasa. Yathā sā diṭṭhi pavattati, tatheva naṃ addasa, na aññathā passituṃ icchatīti adhippāyo.

918在那些尊崇并先行执取如此构想之见的外道当中，有偈颂：“婆罗门不以思量靠近虚妄”。其中，“saṅkhā”是指通过思量，即已了知的意思。“Napi ñāṇabandhū”是指并不是以等至智等所造作的、与渴爱和见为亲族的人。在此，词句分析为：他既没有由智所造的亲族，故不是智亲族。“Sammutiyo”是指见的共识。“Puthujjā”意指从凡夫所生的。“Uggahaṇanti maññeti”——有些人认取那些共识，另一些人也同样地执取那些共识——这是所表之义。

918. Evaṃ pakappitaṃ diṭṭhiṃ purekkharānesu titthiyesu – na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhāti gāthā. Tattha saṅkhāti saṅkhāya, jānitvāti attho. Napi ñāṇabandhūti samāpattiñāṇādinā akatataṇhādiṭṭhibandhu. Tattha viggaho – nāpi assa ñāṇena kato bandhu atthīti napi ñāṇabandhu. Sammutiyoti diṭṭhisammutiyo. Puthujjāti puthujjanasambhavā. Uggahaṇanti maññeti uggahaṇanti aññe, aññe tā sammutiyo uggaṇhantīti vuttaṃ hoti.

919进一步来说，有偈颂：“松解诸结缚”。其中，“anuggaho”指无执取者，即没有那种执取，所以他称为无执；或者，他不执取，因此是无执。

919. Kiñca bhiyyo – vissajja ganthānīti gāthā. Tattha anuggahoti uggahaṇavirahito, sopi nāssa uggahoti anuggaho, na vā uggaṇhātīti anuggaho.

920进一步来说，这样的他——有偈颂：“前漏者”。其中，“pubbāsaveti”指缘于过去色等而生起的诸烦恼法。“naveti”指缘于现在色等而生起的诸法。“Na chandagū”是指不依于欲等而行。“Anattagarahī”是指不依已作或未作而责备自己。

920. Kiñca bhiyyo – so evarūpo – pubbāsaveti gāthā. Tattha pubbāsaveti atītarūpādīni ārabbha uppajjamānadhamme kilese. Naveti paccuppannarūpādīni ārabbha uppajjamānadhamme. Na chandagūti chandādivasena na gacchati. Anattagarahīti katākatavasena attānaṃ agarahanto.

921如此，“不责备自己者”——这偈颂是“他于一切法中”。其中，“一切法中”是指在六十二见所涉的法中，诸如“凡是所见”这类分别的法。“已卸下重担者”指已经卸下重担的人。“不构造者”指不构造（两种“劫”）的人，即不作两种构造的意思。“非近离”指并不像凡夫善行者及有学那样，具有“离染”的状态。“无欲求者”指无渴爱者。因为渴爱被称为“欲求”；他没有那样的欲求，所以称为“无欲求者”。其余各处，意思在相关地方已经很明显了，因此不再解说。如此，世尊以阿拉汉果作为顶点，圆满地结束了这次开示。开示终了时，证悟的情形就如同在《坏前经》中所说的那样。

921. Evaṃ anattagarahī ca – sa sabbadhammesūti gāthā. Tattha sabbadhammesūti dvāsaṭṭhidiṭṭhidhammesu ‘‘yaṃ kiñci diṭṭhaṃ vā’’ti evaṃpabhedesu. Pannabhāroti patitabhāro. Na kappetīti na kappiyo, duvidhampi kappaṃ na karotīti attho. Nūparatoti puthujjanakalyāṇakasekkhā viya uparatisamaṅgīpi na hoti. Na patthiyoti nittaṇho. Taṇhā hi patthiyatīti patthiyā, nāssa patthiyāti na patthiyoti. Sesaṃ tattha tattha pākaṭamevāti na vuttaṃ. Evaṃ arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne purābhedasutte vuttasadiso evābhisamayo ahosīti.

218属《胜义光明》的小部注疏。

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

219《经集》注疏·《大诤经》释义完毕。

Suttanipāta-aṭṭhakathāya mahābyūhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

220第十四《迅速经》释义。

14. Tuvaṭakasuttavaṇṇanā

922“我要问”——这是《迅速经》。它的缘起是什么？这也是在那次大集会中，为了向那些心里生起“证得阿拉汉果的修习之道是什么？”这一想法的某些天神阐明其义，依照之前的方式，由化现的佛陀让自己被提问之后而宣说的。

922.Pucchāmitanti tuvaṭakasuttaṃ. Kā uppatti? Idampi tasmiṃyeva mahāsamaye ‘‘kā nu kho arahattappattiyā paṭipattī’’ti uppannacittānaṃ ekaccānaṃ devatānaṃ tamatthaṃ pakāsetuṃ purimanayeneva nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā vuttaṃ.

181其中，首先在最初的偈颂里，“我要问”在此是通过表明未见等方式来分析“问”。“日种亲戚”指太阳种姓的亲属。“远离与寂静道”即指远离和寂静之道。“如何见”指以什么原因而见，意思是成为怎样一个现见者。

Tattha ādigāthāya tāva pucchāmīti ettha adiṭṭhajotanādivasena pucchā vibhajitā. Ādiccabandhunti ādiccassa gottabandhuṃ. Vivekaṃ santipadañcāti vivekañca santipadañca. Kathaṃ disvāti kena kāraṇena disvā, kathaṃ pavattadassano hutvāti vuttaṃ hoti.

923于是，世尊因为一位如此照见者——他如何照见，就如何制伏烦恼——成为这样的照见者后便般涅槃，所以为了阐明这个义理，以种种方式策励那些天众去断除烦恼，从「了知戏论之根……」开始，说了五首偈颂。

923. Atha bhagavā yasmā yathā passanto kilese uparundhati, tathā pavattadassano hutvā parinibbāti, tasmā tamatthaṃ āvikaronto nānappakārena taṃ devaparisaṃ kilesappahāne niyojento ‘‘mūlaṃ papañcasaṅkhāyā’’ti ārabhitvā pañca gāthā abhāsi.

183在此，第一首偈颂的简要意思是：「戏论」因为被了知，所以称为「戏论」；戏论本身就是「戏论之了知」。以无明等烦恼作为它的根，对于那个作为「戏论之了知」之根的「我是」的现行，以及所有一切，都应该用智慧去制伏。对于任何可能内在生起的渴爱，为了调伏它们，应当恒常具足正念而修学，即应当让正念现前而修学。

Tattha ādigāthāya tāva saṅkhepattho – papañcāti saṅkhātattā papañcā eva papañcasaṅkhā. Tassā avijjādayo kilesā mūlaṃ, taṃ papañcasaṅkhāya mūlaṃ asmīti pavattamānañca sabbaṃ mantāya uparundhe. Yā kāci ajjhattaṃ taṇhā upajjeyyuṃ, tāsaṃ vinayā sadā sato sikkhe upaṭṭhitassati hutvā sikkheyyāti.

924这样，用第一首偈颂已经以阿拉汉果为顶峰，开示了与三学相应的教法。现在，为了依断除慢而开示，宣说了“若某些……”的偈颂。其中，「若于内知任何法」意思是：如果知道自身高等种姓等方面的任何功德；或者「于外」意思是：或者在外部知道老师、亲教师的功德。「不应以此而固执」意思是：不应当因为这些功德而生起骄慢。

924. Evaṃ tāva paṭhamagāthāya eva tisikkhāyuttaṃ desanaṃ arahattanikūṭena desetvā puna mānappahānavasena desetuṃ ‘‘yaṃ kiñcī’’ti gāthamāha. Tattha yaṃ kiñci dhammamabhijaññā ajjhattanti yaṃ kiñci uccākulīnatādikaṃ attano guṇaṃ jāneyya atha vāpi bahiddhāti atha vā bahiddhāpi ācariyupajjhāyānaṃ vā guṇaṃ jāneyya. Na tena thāmaṃ kubbethāti tena guṇena thāmaṃ na kareyya.

925现在，为了显示不那样做的法则，而宣说了“不应以此……”的偈颂。它的意思是：不应由于那种慢心而认为“我是优胜者”，或“我是低劣者”，或“我是相等者”。也不应由于那些出身高贵等的种种功德，而通过“我以高等种姓出家”等方式来分别自我，并执持不放。

925. Idānissa akaraṇavidhiṃ dassento ‘‘seyyo na tenā’’ti gāthamāha. Tassattho – tena ca mānena ‘‘seyyoha’’nti vā ‘‘nīcoha’’nti vā ‘‘sarikkhoha’’nti vāpi na maññeyya, tehi ca uccākulīnatādīhi guṇehi phuṭṭho anekarūpehi ‘‘ahaṃ uccākulā pabbajito’’tiādinā nayena attānaṃ vikappento na tiṭṭheyya.

926这样依断除慢而宣说之后，现在为了依一切烦恼止息而宣说，所以宣说了“唯于内”的偈颂。其中，「唯于内已安静」是指只在自身内部使贪等一切烦恼止息下来。「比丘不从余求寂灭」意思是，除了身念处等方法之外，不从其他途径寻求寂灭。「何有已舍」是说：哪里还有什么已舍掉的东西呢（意为没有什么可舍的）。

926. Evaṃ mānappahānavasenapi desetvā idāni sabbakilesūpasamavasenapi desetuṃ ‘‘ajjhattamevā’’ti gāthamāha. Tattha ajjhattamevupasameti attani eva rāgādisabbakilese upasameyya. Na aññato bhikkhu santimeseyyāti ṭhapetvā ca satipaṭṭhānādīni aññena upāyena santiṃ na pariyeseyya. Kuto nirattā vāti nirattā kuto eva.

927现在，为了显示内在寂止的诸漏尽者那种“同样如此”的状态，而宣说了“如于中央……”的偈颂。它的意思是：就像在大海里，在上层与下层之间的“中央”部分，或是处在山脉之间的中央，那片宽达四千由旬的海域中，大海不生起波浪，而保持安稳不动、没有动摇；同样，无有躁动的诸漏尽者，在利养等境界中安住时也应如此，不为所动。像这样的比丘，不会在任何地方让贪等烦恼增长强盛。

927. Idāni ajjhattaṃ upasantassa khīṇāsavassa tādibhāvaṃ dassento ‘‘majjhe yathā’’ti gāthamāha. Tassattho – yathā mahāsamuddassa uparimaheṭṭhimabhāgānaṃ vemajjhasaṅkhāte catuyojanasahassappamāṇe majjhe pabbatantare ṭhitassa vā majjhe samuddassa ūmi na jāyati, ṭhitova so hoti avikampamāno, evaṃ anejo khīṇāsavo lābhādīsu ṭhito assa avikampamāno, so tādiso rāgādiussadaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñcīti.

928现在，他随喜这以阿拉汉果为顶峰所开示的法教，并为请问那阿拉汉果的最初行道，由所化现的佛陀宣说了“宣说……”的偈颂。其中，「宣说」意为已讲说。「具开显眼者」意为具备五种开放无碍的眼。「亲证法」意为以自己证智所了知、现量亲证的法。「诸障难之调伏」意为调伏种种障难。「请说行道」意为现在请说修行的道路。「贤者！」是称唤世尊，意为“愿您吉祥”。或者也可以理解为“请说您那美好、善妙的行道”。「巴帝摩卡，或者还是定？」这是把那同一条行道分开来问。用「行道」一词是问道路，用其余两个词是问戒与定。

928. Idāni etaṃ arahattanikūṭena desitaṃ dhammadesanaṃ abbhanumodanto tassa ca arahattassa ādipaṭipadaṃ pucchanto nimmitabuddho ‘‘akittayī’’ti gāthamāha. Tattha akittayīti ācikkhi. Vivaṭacakkhūti vivaṭehi anāvaraṇehi pañcahi cakkhūhi samannāgato. Sakkhidhammanti sayaṃ abhiññātaṃ attapaccakkhaṃ dhammaṃ. Parissayavinayanti parissayavinayanaṃ. Paṭipadaṃ vadehīti idāni paṭipattiṃ vadehi. Bhaddanteti ‘‘bhaddaṃ tava atthū’’ti bhagavantaṃ ālapanto āha. Atha vā bhaddaṃ sundaraṃ tava paṭipadaṃ vadehīti vuttaṃ hoti. Pātimokkhaṃ atha vāpi samādhinti tameva paṭipadaṃ bhinditvā pucchati. Paṭipadanti etena vā maggaṃ pucchati. Itarehi sīlaṃ samādhiñca pucchati.

929-30于是，世尊因为根律仪能保护戒，或因为这样依次第宣说是适合那些天神的，所以就从根律仪开始显示修行道路，宣说了“以眼……”等偈颂。其中，「以眼不应放逸」意思是：以不应该见什么、应见什么等方式，不要眼根放逸。「应遮闭耳于村野之论」意思是：应闭起耳朵，不去听畜生论之类的闲谈。「由触」指由疾病等带来的苦触。「不应愿求有」意思是：为了消除那苦触，不应希求欲有等存在。「于诸恐怖不应战栗」意思是：对于成为那苦触之缘的狮子、老虎等恐怖事物，不应战栗；或者在其余鼻根、意根的所缘中，也不应摇动。这样，已宣说了圆满的根律仪。或者，前几句显示根律仪后，此句是显示“住在林野的人，见到或听到恐怖不应战栗”。

929-30. Athassa bhagavā yasmā indriyasaṃvaro sīlassa rakkhā , yasmā vā iminā anukkamena desiyamānā ayaṃ desanā tāsaṃ devatānaṃ sappāyā, tasmā indriyasaṃvarato pabhuti paṭipadaṃ dassento ‘‘cakkhūhī’’tiādimāraddho. Tattha cakkhūhi neva lolassāti adiṭṭhadakkhitabbādivasena cakkhūhi lolo nevassa. Gāmakathāya āvaraye sotanti tiracchānakathāto sotaṃ āvareyya. Phassenāti rogaphassena. Bhavañcanābhijappeyyāti tassa phassassa vinodanatthāya kāmabhavādibhavañca na pattheyya. Bheravesu ca na sampavedheyyāti tassa phassassa paccayabhūtesu sīhabyagghādīsu bheravesu ca na sampavedheyya, avasesesu vā ghānindriyamanindriyavisayesu nappavedheyya. Evaṃ paripūro indriyasaṃvaro vutto hoti. Purimehi vā indriyasaṃvaraṃ dassetvā iminā ‘‘araññe vasatā bheravaṃ disvā vā sutvā vā na vedhitabba’’nti dasseti.

931得到后不应储藏：对于食物等，通过如法方式得到任何东西后，应当思惟“住在森林和坐卧处的人常难获得”，而不应储藏起来。

931.Laddhā na sannidhiṃ kayirāti etesaṃ annādīnaṃ yaṃkiñci dhammena labhitvā ‘‘araññe ca senāsane vasatā sadā dullabha’’nti cintetvā sannidhiṃ na kareyya.

932「乐于禅那者不应游方不定」：应乐于禅那，并且不应到处游荡。「应远离悔恨，不应放逸」：应去除关于手的悔恨（手足无措的焦虑）等悔恨心态。在这里，由于严谨行事，所以不应放逸。

932.Jhāyīna pādalolassāti jhānābhirato ca na pādalolo assa. Virame kukkuccā nappamajjeyyāti hatthakukkuccādikukkuccaṃ vinodeyya. Sakkaccakāritāya cettha nappamajjeyya.

933「懈怠」是指懒惰。「伪诈」是指欺骗。「嬉笑」是指笑闹。「游戏」是指身体和内心的玩乐。「带有装饰」的意思是连同装饰品一起。

933.Tandiṃ māyaṃ hassaṃ khiḍḍanti ālasiyañca māyañca hassañca kāyikacetasikakhiḍḍañca. Savibhūsanti saddhiṃ vibhūsāya.

934-7「阿闼婆那」即运用阿闼婆咒术。「梦」即解梦的学问。「相」即宝石纹路等。「不应行持」指不应运用。「兽声」指鹿等动物的叫声。「离间语」即离间的话。「买卖」指不应与五种同法者一起，以欺骗的方式或为了获取利润而做交易。「比丘不应招致责怪」是说，不产生导致责怪的烦恼，不让其他沙门和婆罗门来责怪自己。「于村落不应迷恋」指不应以和在家人交际等方式而黏着于村落。「不应为了利得而与人交谈」指出于贪财之心就不应该去和人说话。「相应」指与衣服等物品相应，或者为了那样的目的而施用。

934-7.Āthabbaṇanti āthabbaṇikamantappayogaṃ. Supinanti supinasatthaṃ. Lakkhaṇanti maṇilakkhaṇādiṃ. No vidaheti nappayojeyya. Virutanti migādīnaṃ vassitaṃ. Pesuṇiyanti pesuññaṃ. Kayavikkayeti pañcahi sahadhammikehi saddhiṃ vañcanāvasena vā udayapatthanāvasena vā na tiṭṭheyya. Upavādaṃ bhikkhu na kareyyāti upavādakare kilese anibbattento attani parehi samaṇabrāhmaṇehi upavādaṃ na janeyya. Gāme ca nābhisajjeyyāti gāme ca gihisaṃsaggādīhi nābhisajjeyya. Lābhakamyā janaṃ na lapayeyyāti lābhakāmatāya janaṃ nālapayeyya. Payuttanti cīvarādīhi sampayuttaṃ , tadatthaṃ vā payojitaṃ.

938-9「不应被妄语所引导」是说不要在妄语中随顺着走。「以命」是指以谋生的手段。如果自己被激怒、被别人触恼，听到那些沙门、刹帝利等各种人或凡夫说了许多不可意的话后，「不应反驳」。什么原因呢？因为寂静的人是不会去反驳的。

938-9.Mosavajje na nīyethāti musāvāde na nīyetha. Jīvitenāti jīvikāya. Sutvā rusito bahuṃ vācaṃ, samaṇānaṃ vā puthujanānanti rusito ghaṭṭito parehi tesa samaṇānaṃ vā khattiyādibhedānaṃ vā aññesaṃ puthujanānaṃ bahumpi aniṭṭhavācaṃ sutvā. Na paṭivajjāti na paṭivadeyya. Kiṃ kāraṇaṃ? Na hi santo paṭisenikaronti.

940「了知此法」是指了解上面所说的一切法。「观察」即正在观察和思择。「寂静就是寂灭」意思是知道贪等烦恼的止息就是寂静。

940.Etañca dhammamaññāyāti sabbametaṃ yathāvuttaṃ dhammaṃ ñatvā. Vicinanti vicinanto. Santīti nibbutiṃ ñatvāti nibbutiṃ rāgādīnaṃ santīti ñatvā.

941如果有人问为什么不应放逸，回答就是“因为阿毗浮”这首偈颂。这里，「阿毗浮」指能征服色等对象的人。「不被征服」指不被那些对象所征服。「亲证法、非传闻、得见」意思是自己亲眼见到法，而不是依靠传闻。「常礼敬随学」指常常礼敬并修学戒、定、慧三学。其余各处的内容都已经很清楚了。

941. Kiṃkāraṇā nappamajjeiti ce – abhibhū hi soti gāthā. Tattha abhibhūti rūpādīnaṃ abhibhavitā. Anabhibhūtoti tehi anabhibhūto. Sakkhidhammamanītihamadassīti paccakkhameva anītihaṃ dhammamaddakkhi. Sadā namassamanusikkheti sadā namassanto tisso sikkhāyo sikkheyya. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

197在这部经中，通过“不以眼而浮荡”等内容讲了根律仪；通过“食物及饮品”等内容，用禁止储藏食物的方式讲了资具受用戒；通过淫欲、妄语、离间语等内容讲了巴帝摩卡律仪戒；通过“阿闼婆那、梦、相”等内容讲了活命遍净戒；通过“应乐于禅那”这句讲了定；通过“观察之比丘”这句讲了慧；通过“常具念，应学”这句再次简要地说了三学；通过“在坐卧处，比丘应住在少声之处，不应多睡”等内容，宣说了对戒定慧有帮助的、有损害的各种事情，以及应当摄受和遣除的方面。就这样，世尊为那位所化的比丘开示了圆满的修行道路，最后以阿拉汉果作为顶点结束了这次教导。教法结束时，证悟的情形就像在《破束经》中所说的那样。

Kevalaṃ pana ettha ‘‘cakkhūhi neva lolo’’tiādīhi indriyasaṃvaro, ‘‘annānamatho pānāna’’ntiādīhi sannidhipaṭikkhepamukhena paccayapaṭisevanasīlaṃ, methunamosavajjapesuṇiyādīhi pātimokkhasaṃvarasīlaṃ, ‘‘āthabbaṇaṃ supinaṃ lakkhaṇa’’ntiādīhi ājīvapārisuddhisīlaṃ, ‘‘jhāyī assā’’ti iminā samādhi, ‘‘vicinaṃ bhikkhū’’ti iminā paññā, ‘‘sadā sato sikkhe’’ti iminā puna saṅkhepato tissopi sikkhā, ‘‘atha āsanesu sayanesu, appasaddesu bhikkhu vihareyya, niddaṃ na bahulīkareyyā’’tiādīhi sīlasamādhipaññānaṃ upakārāpakārasaṅgaṇhanavinodanāni vuttānīti. Evaṃ bhagavā nimmitassa paripuṇṇapaṭipadaṃ vatvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne purābhedasutte vuttasadisoyevābhisamayo ahosīti.

239《小部注·胜义光》

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

240《经集注·迅速经释》终。

Suttanipāta-aṭṭhakathāya tuvaṭakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

24115. 《执杖经》注疏

15. Attadaṇḍasuttavaṇṇanā

942「执杖之怖畏生」指的是《执杖经》。它的缘起是什么？在《正当游行经》的缘起中说到，释迦族与拘利族因为水发生了争执。世尊知道后心想：“亲族正在争执，我应该去制止他们。”于是世尊站在两军中间，宣说了这部经。

942.Attadaṇḍābhayaṃ jātanti attadaṇḍasuttaṃ. Kā uppatti? Yo so sammāparibbājanīyasuttassa uppattiyaṃ vuccamānāya sākiyakoliyānaṃ udakaṃ paṭicca kalaho vaṇṇito, taṃ ñatvā bhagavā ‘‘ñātakā kalahaṃ karonti, handa ne vāressāmī’’ti dvinnaṃ senānaṃ majjhe ṭhatvā imaṃ suttamabhāsi.

199第一首偈颂的意思是：世间生起的怖畏，不论是现法的还是来世的，这一切怖畏都是从「执杖」而生，也就是由自己的恶行所产生的。即便这样，请看看这些争斗的人们，看看这些释迦族等人互相伤害、互相恼害。世尊如此斥责了那些互相敌对、行为不正的人之后，为了通过展示自己的正确修行来让他们生起悚惧，于是说：“我将宣说悚惧，正如我过去所感受到的那样。”意思是，这悚惧是过去身为菩萨时所感受到的。

Tattha paṭhamagāthāyattho – yaṃ lokassa diṭṭhadhammikaṃ vā samparāyikaṃ vā bhayaṃ jātaṃ, taṃ sabbaṃ attadaṇḍā bhayaṃ jātaṃ attano duccaritakāraṇā jātaṃ, evaṃ santepi janaṃ passatha medhagaṃ, imaṃ sākiyādijanaṃ passatha aññamaññaṃ medhagaṃ hiṃsakaṃ bādhakanti. Evaṃ taṃ paṭiviruddhaṃ vippaṭipannaṃ janaṃ paribhāsitvā attano sammāpaṭipattidassanena tassa saṃvegaṃ janetuṃ āha ‘‘saṃvegaṃ kittayissāmi, yathā saṃvijitaṃ mayā’’ti, pubbe bodhisatteneva satāti adhippāyo.

943现在为了说明他所感受到的状况，便说出「颤动的」等偈颂。这里的「颤动的」是指被渴爱等所动摇。「少水」是指水很少。「见彼此对立」是指见到各种众生互相敌对。「怖畏侵入于我」是指怖畏进入了我的心中。

943. Idāni yathānena saṃvijitaṃ, taṃ pakāraṃ dassento ‘‘phandamāna’’ntiādimāha. Tattha phandamānanti taṇhādīhi kampamānaṃ. Appodaketi appaudake. Aññamaññehi byāruddhe disvāti nānāsatte ca aññamaññehi saddhiṃ viruddhe disvā. Maṃ bhayamāvisīti maṃ bhayaṃ paviṭṭhaṃ.

944接着解释偈颂：「一切周围世间无坚实」是指从地狱开始，整个周围世间都没有坚实，缺乏常恒的坚实等。「一切方向皆动摇」是指由于无常，一切方向都在动摇。「求自我之住所」是指寻求自己的庇护所。「不见不被栖居之处」是指看不见有任何地方不被衰老等所侵入。

944.Samantamasāro lokoti nirayaṃ ādiṃ katvā samantato loko asāro niccasārādirahito. Disā sabbā sameritāti sabbā disā aniccatāya kampitā. Icchaṃ bhavanamattanoti attano tāṇaṃ icchanto. Nāddasāsiṃ anositanti kiñci ṭhānaṃ jarādīhi anajjhāvutthaṃ nāddakkhiṃ.

945「于终了处见对立，我见已，生起不乐」：在青春等终了的时候，也就是到达终点、完全毁灭的时候，看见众生被衰老等所对立、内心受到打击，我就生起了不乐。「然而此处有刺」：在这些众生当中，存在着贪欲等的刺。「依于心」是指这刺依止于心，也就是依止于意。

945.Osānetveva byāruddhe, disvā me aratī ahūti yobbaññādīnaṃ osāne eva antagamake eva vināsake eva jarādīhi byāruddhe āhatacitte satte disvā arati me ahosi. Athettha sallanti atha etesu sattesu rāgādisallaṃ. Hadayanissitanti cittanissitaṃ.

946如果问：“这刺有多大的威力呢？”那么下面这首偈颂说了：「被此刺所刺」等等。其中，「奔向一切方向」是指奔向一切恶行的方向，也奔向东方等各个方位和四隅。「拔出此刺，不奔向，不沉没」：就是说拔出这刺之后，便不再奔向那些方向，也不再沉没于四瀑流。

946. ‘‘Kathaṃānubhāvaṃ salla’’nti ce – yena sallena otiṇṇoti gāthā. Tattha disā sabbā vidhāvatīti sabbā duccaritadisāpi puratthimādidisāvidisāpi dhāvati. Tameva sallamabbuyha, na dhāvati na sīdatīti tameva sallaṃ uddharitvā tā ca disā na dhāvati, caturoghe ca na sīdatīti.

947即使众生被如此大威力的箭刺中，仍然有偈颂说道：「在此等当中宣说修学，世间中那些所贪著者。」它的意思是：在世间，为了获得五种欲功德而贪婪追求，因此称为「所贪著者」；或者由于长久地受用而称为「所贪著者」。对于这些，针对它们相状的种种修学，比如象学等，被讲述、被学习。请看这个世间是多么放逸！所以，有智慧的善男子不应专注于那些所贪著的事物，也不应专注于那些修学，而应通过观察无常等，彻底洞彻，完全出离诸欲，只为自己修学涅槃。

947. Evaṃmahānubhāvena sallena otiṇṇesvapi ca sattesu – tattha sikkhānugīyanti, yāni loke gadhitānīti gāthā. Tassattho – ye loke pañca kāmaguṇā paṭilābhāya gijjhantīti katvā ‘‘gadhitānī’’ti vuccanti, cirakālāsevitattā vā ‘‘gadhitānī’’ti vuccanti, tattha taṃ nimittaṃ hatthisikkhādikā anekā sikkhā kathīyanti uggayhanti vā. Passatha yāva pamatto vāyaṃ loko, yato paṇḍito kulaputto tesu vā gadhitesu tāsu vā sikkhāsu adhimutto na siyā, aññadatthu aniccādidassanena nibbijjha sabbaso kāme attano nibbānameva sikkheti.

948现在为了说明应该如何为趣向涅槃而修学，接着说“应真实”等。其中，「真实」指具足语言上的真实、智慧上的真实和道上的真实。「远离离间语」指已经断除了离间语。「悭吝」就是悭吝。

948. Idāni yathā nibbānāya sikkhitabbaṃ, taṃ dassento ‘‘sacco siyā’’tiādimāha. Tattha saccoti vācāsaccena ñāṇasaccena maggasaccena ca samannāgato. Rittapesuṇoti pahīnapesuṇo. Vevicchanti macchariyaṃ.

949“睡眠、倦怠、昏沉应克服”：这指的是打瞌睡、身体上的懒惰和内心的懒惰，这三种法都应降伏。「意趣涅槃」意思是内心倾向涅槃、以涅槃为归趣。

949.Niddaṃ tandiṃ sahe thīnanti pacalāyikañca kāyālasiyañca cittālasiyañcāti ime tayo dhamme abhibhaveyya. Nibbānamanasoti nibbānaninnacitto.

950-51「粗暴的」：指对于有贪染的人，以贪欲行为等为表现形式的粗暴造作。“不应欢喜旧的”：就是不应该欢喜已经过去的色等对象。「新的」：指当下现在的对象。“于坏灭中”：就是在正在消失变坏的事物当中。“不应依止虚空”：指不应该成为渴爱的依止者。这里把渴爱称为「虚空」，是因为渴爱对于色等对象，就像虚空一样无所不包。

950-51.Sāhasāti rattassa rāgacariyādibhedā sāhasakaraṇā. Purāṇaṃ nābhinandeyyāti atītarūpādiṃ nābhinandeyya. Naveti paccuppanne. Hiyyamāneti vinassamāne. Ākāsaṃ na sito siyāti taṇhānissito na bhaveyya. Taṇhā hi rūpādīnaṃ ākāsanato ‘‘ākāso’’ti vuccati.

952如果问：“为什么不应依止虚空？”——则有“我说贪求”等偈颂。它的意思是：我确实把这个称为虚空的渴爱，因为它对色等对象贪著不舍，所以我说它是「贪求」，我宣说这为“贪求”。进一步说，由于它有冲击冲撞的含义，所以我说它是「暴流」；由于它有奔驰趣向的含义，所以我说它是「欲望」；由于它会引发“这是我的、这是我的”这种执取言论，所以我说它是「执念」；由于它难以摆脱脱离，所以我说它是「所缘」；由于它能动摇身心，所以我说它是「动摇」；而这一切，就世间角度而言是障碍、极难超越，因此称为“欲泥难越”。像这样，在说了“不应依止虚空”之后，如果有人问：“这虚空到底是什么？”便回答说：“我说贪求”。也应当这样理解这偈颂的前后关联。其中词语的解释是：虚空，就是我说为贪求的那个。同样地，那个被称为大暴流的，我说它；欲望，我说它；执念，我说它；动摇，我说它；那个在包含天神的世间中极难超越的欲泥，我说它。

952. ‘‘Kiṃkāraṇā ākāsaṃ na sito siyā’’ti ce – ‘‘gedhaṃ brūmī’’ti gāthā. Tassattho – ahañhi imaṃ ākāsasaṅkhātaṃ taṇhaṃ rūpādīsu gijjhanato gedhaṃ brūmi ‘‘gedho’’ti vadāmi. Kiñca bhiyyo – avahananaṭṭhena ‘‘ogho’’ti ca ājavanaṭṭhena ‘‘ājava’’nti ca ‘‘idaṃ mayhaṃ, idaṃ mayha’’nti jappakāraṇato ‘‘jappana’’nti ca dummuñcanaṭṭhena ‘‘ārammaṇa’’nti ca kampakaraṇena ‘‘pakampana’’nti ca brūmi, esā ca lokassa palibodhaṭṭhena duratikkamanīyaṭṭhena ca kāmapaṅko duraccayoti. ‘‘Ākāsaṃ na sito siyā’’ti evaṃ vutte vā ‘‘kimetaṃ ākāsa’’nti ce? Gedhaṃ brūmīti. Evampi tassā gāthāya sambandho veditabbo. Tattha padayojanā – ākāsanti gedhaṃ brūmīti. Tathā yvāyaṃ mahoghoti vuccati. Taṃ brūmi, ājavaṃ brūmi, jappanaṃ brūmi, pakampanaṃ brūmi, yvāyaṃ sadevake loke kāmapaṅko duraccayo, taṃ brūmīti.

953像这样，不去依止这个被称为贪求等的虚空——便是不偏离真实等偈颂的内容。它的意思是：不偏离之前所说的三种真实，达到牟尼境界，因此称为牟尼，这位立于涅槃境地的婆罗门，他确实这样舍弃了一切处，被称为「寂静者」。

953. Evametaṃ gedhādipariyāyaṃ ākāsaṃ anissito – saccā avokkammāti gāthā. Tassattho – pubbe vuttā tividhāpi saccā avokkamma moneyyappattiyā munīti saṅkhyaṃ gato nibbānatthale tiṭṭhati brāhmaṇo, sa ve evarūpo sabbāni āyatanāni nissajjitvā ‘‘santo’’ti vuccatīti.

954进一步说——“他确实知”等偈颂。其中，「知法」：就是用无常等角度去了解有为法。「他正行于世间」：因为已经断除了那些令人不正行的烦恼，所以他能正确地生活在世间。

954. Kiñca bhiyyo – sa ve vidvāti gāthā. Tattha ñatvā dhammanti aniccādinayena saṅkhatadhammaṃ ñatvā. Sammā so loke iriyānoti asammāiriyanakarānaṃ kilesānaṃ pahānā sammā so loke iriyamāno.

955这样，他也没有欲求之后——便是“在此诸欲中”等偈颂。其中，「系缚」：指七种系缚，他已经超越了这个系缚，不再对它产生贪求。

955. Evaṃ apihento ca – yodha kāmeti gāthā. Tattha saṅganti sattavidhaṃ saṅgañca yo accatari nājjhetīti nābhijjhāyati.

956因此，你们当中如果有人也想成为这样的人，我就这样告诉他——便是“在之前”等偈颂。其中，「在之前」：是指对于过去的诸行所生起的那类烦恼，以及过去的业。“于后不应有任何我所”：是指对于未来的诸行，也不应该有关于它们而生起的贪等“我所执”。“若于中间不执取”：是说对于现在当下的色等法，你也不会去执取。

956. Tasmā tumhesupi yo evarūpo hotumicchati, taṃ vadāmi – yaṃ pubbeti gāthā. Tattha yaṃ pubbeti atīte saṅkhāre ārabbha uppajjanadhammaṃ kilesajātaṃ atītakammañca. Pacchā te māhu kiñcananti anāgatepi saṅkhāre ārabbha uppajjanadhammaṃ rāgādikiñcanaṃ māhu. Majjhe ce no gahessasīti paccuppanne rūpādidhammepi na gahessasi ce.

957如此，以「你将寂静而行」这句话开示了证得阿拉汉果的道理之后，现在为了赞叹阿拉汉，世尊宣说了此后的几首偈颂。其中，在「一切处」等偈颂里，「我所执」(mamāyitaṃ)指把事物执为“我的”这种心理造作，或者指被执取为“这是我的”的那个对象事物。「不以不存在而忧愁」指不因为那些不存在的理由、不真实存在的原因而忧愁。「不衰损」指不会受到任何减损、亏损。

957. Evaṃ ‘‘upasanto carissasī’’ti arahattappattiṃ dassetvā idāni arahato thutivasena ito parā gāthāyo abhāsi. Tattha sabbasoti gāthāya mamāyitanti mamattakaraṇaṃ, ‘‘mama ida’’nti gahitaṃ vā vatthu. Asatā ca na socatīti avijjamānakāraṇā asantakāraṇā na socati. Na jīyatīti jānimpi na gacchati.

958-9更进一步，是「若人无有」等偈颂。其中，「任何」(kiñcana)指任何色法等之类的东西。再进一步，是「无嫉妒」等偈颂。其中，「无嫉妒」(aniṭṭhurī)指不嫉妒。也有一些人读作“无懈怠”(aniddhurī)。「一切处平等」(sabbadhī samo)指在一切情况下都保持平等，意思是具备舍心。那么，这话到底在说什么呢？意思是：有一个“我没有”什么而不会忧愁的人，当我被问到时，我会说：这个不动摇的人，身上具备四种利益——无嫉妒、不贪着、无贪欲、一切处平等。

958-9. Kiñca bhiyyo – yassa natthīti gāthā. Tattha kiñcananti kiñci rūpādidhammajātaṃ. Kiñca bhiyyo – aniṭṭhurīti gāthā. Tattha aniṭṭhurīti anissukī. ‘‘Aniddhurī’’tipi keci paṭhanti. Sabbadhī samoti sabbattha samo, upekkhakoti adhippāyo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yo so ‘‘natthi me’’ti na socati, tamahaṃ avikampinaṃ puggalaṃ puṭṭho samāno aniṭṭhurī ananugiddho anejo sabbadhi samoti imaṃ tasmiṃ puggale catubbidhamānisaṃsaṃ brūmīti.

960更进一步，是「无贪欲者」等偈颂。其中，「造作」(nisaṅkhati)指的是福行、非福行、不动行等这些诸行当中的任何一种行。为什么这么叫呢？因为它被造作出来，或者说它能造作其他东西，所以称为「造作」。「种种营务」(viyārambhā)指种种以此为开端的、像福行之类的营为造作。「一切处见安稳」(khemaṃ passati sabbadhi)指在一切处，他所看见的，全是没有怖畏的安稳。

960. Kiñca bhiyyo – anejassāti gāthā. Tattha nisaṅkhatīti puññābhisaṅkhārādīsu yo koci saṅkhāro. So hi yasmā nisaṅkhariyati nisaṅkharoti vā, tasmā ‘‘nisaṅkhatī’’ti vuccati. Viyārambhāti vividhā puññābhisaṅkhārādikā ārambhā. Khemaṃ passati sabbadhīti sabbattha abhayameva passati.

961如此观见者，即“不在同等者中”等偈颂。其中，“不说”指不因“我与同等者一样”等慢心，而在同等者中、下劣者中、殊胜者中称说自我。“不取，不舍”指对于色等诸法，不执取任何一法，也不排斥。其余文句在一切处都是明显的。就这样，世尊以阿罗汉果为顶峰结束了开示。开示结束时，五百位释迦族青年和拘利族青年通过“善来比丘”的出家方式出家，世尊便带领他们进入了大林。

961. Evaṃ passanto na samesūti gāthā. Tattha na vadateti ‘‘sadisohamasmī’’tiādinā mānavasena samesupi attānaṃ na vadati omesupi ussesupi. Nādeti na nirassatīti rūpādīsu kañci dhammaṃ na gaṇhāti; na nissajjati. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. Evaṃ arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi, desanāpariyosāne pañcasatā sākiyakumārā ca koliyakumārā ca ehibhikkhupabbajjāya pabbajitā, te gahetvā bhagavā mahāvanaṃ pāvisīti.

261《小部注疏·究竟义显明》

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

262《经集注疏》中《自制杖经》的解释结束。

Suttanipāta-aṭṭhakathāya attadaṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

263第十六、《舍利弗经》的解释

16. Sāriputtasuttavaṇṇanā

962名为“已见”者，即《舍利弗经》，也称为《上座问经》。它的缘起是怎样的呢？此经的缘起——以王舍城一位长者获得栴檀瓶为开端，用此栴檀瓶制成的钵被升到空中，尊者宾头卢颇罗堕以神通取钵，以此事为缘，世尊禁止声闻弟子显现神通；外道们想与世尊较量神通；世尊显现教诫神变；世尊前往舍卫城；外道们尾随；在舍卫城，波斯匿王前往拜见佛陀，甘达芒果树的奇迹出现；四众弟子为战胜外道而劝请世尊显现神通，并阻止不必要的张罗；世尊显现双神变；显现神变后，世尊前往三十三天，在那里结夏安居三个月，宣说佛法；应尊者大目犍连长老的祈请，世尊从天界降临桑伽沙城——将这些事件以及其间穿插的本生故事详细展开后，直至被一万个轮围世界的诸天恭敬供养的世尊，从中间摩尼宝所成的阶梯降下，站在桑伽沙城的阶梯顶端。

962.Name diṭṭhoti sāriputtasuttaṃ, ‘‘therapañhasutta’’ntipi vuccati. Kā uppatti? Imassa suttassa uppatti – rājagahakassa seṭṭhissa candanaghaṭikāya paṭilābhaṃ ādiṃ katvā tāya candanaghaṭikāya katassa pattassa ākāse ussāpanaṃ āyasmato piṇḍolabhāradvājassa iddhiyā pattaggahaṇaṃ, tasmiṃ vatthusmiṃ sāvakānaṃ iddhipaṭikkhepo, titthiyānaṃ bhagavatā saddhiṃ pāṭihāriyaṃ kattukāmatā, pāṭihāriyakaraṇaṃ, bhagavato sāvatthigamanaṃ, titthiyānubandhanaṃ, sāvatthiyaṃ pasenadino buddhūpagamanaṃ kaṇḍambapātubhāvo, catunnaṃ parisānaṃ titthiyajayatthaṃ pāṭihāriyakaraṇussukkanivāraṇaṃ, yamakapāṭihāriyakaraṇaṃ, katapāṭihāriyassa bhagavato tāvatiṃsabhavanagamanaṃ, tattha temāsaṃ dhammadesanā, āyasmatā mahāmoggallānattherena yācitassa devalokato saṅkassanagare orohaṇanti imāni vatthūni antarantare ca jātakāni vitthāretvā yāva dasasahassacakkavāḷadevatāhi pūjiyamāno bhagavā majjhe maṇimayena sopānena saṅkassanagare oruyha sopānakaḷevare aṭṭhāsi –

218那些专心修习禅那的智者，乐于出离的寂静；

‘‘Ye jhānappasutā dhīrā, nekkhammūpasame ratā;

219连诸天也会爱慕他们——这些具足正念的正自觉者。” （《法句》181）——

Devāpi tesaṃ pihayanti, sambuddhānaṃ satīmata’’nti. (dha. pa. 181) –

220在宣说这首《法句》偈颂时，前述的那些事情都讲解过了。然而，站在阶梯上的世尊，最先被尊者舍利弗顶礼，接着是莲华色比丘尼，然后是其他大众。此时世尊心想：“在这个集会中，目犍连以神通闻名第一，阿那律以天眼闻名第一，富楼那以说法闻名，但大众并不知道舍利弗是因为哪种功德而如此第一的，我不如以智慧功德来彰显舍利弗。”于是，世尊便向长老提问。长老对世尊所提出的问题，无论是凡夫的问题、有学的问题，还是无学的问题，全部一一解答了。那时，大众才知道：“他是智慧第一者。”随后，世尊又引出本生故事说：“舍利弗不但是现在智慧第一，过去世也是智慧第一。”

Imissā dhammapadagāthāya vuccamānāya vuttā. Sopānakaḷevare ṭhitaṃ pana bhagavantaṃ sabbapaṭhamaṃ āyasmā sāriputto vandi, tato uppalavaṇṇā bhikkhunī, athāparo janakāyo. Tatra bhagavā cintesi – ‘‘imissaṃ parisati moggallāno iddhiyā aggoti pākaṭo, anuruddho dibbacakkhunā, puṇṇo dhammakathikattena, sāriputtaṃ panāyaṃ parisā na kenaci guṇena evaṃ aggoti jānāti, yaṃnūnāhaṃ sāriputtaṃ paññāguṇena pakāseyya’’nti. Atha theraṃ pañhaṃ pucchi. Thero bhagavatā pucchitaṃ pucchitaṃ puthujjanapañhaṃ, sekkhapañhaṃ, asekkhapañhañca, sabbaṃ vissajjesi. Tadā naṃ jano ‘‘paññāya aggo’’ti aññāsi . Atha bhagavā ‘‘sāriputto na idāneva paññāya aggo, atītepi paññāya aggo’’ti jātakaṃ ānesi.

221过去世，有一千多位仙人，以山林里的根果为食，住在山脚下。他们的老师生了病，弟子们进行照料。大弟子说：“我去找合适的药，你们要小心地照顾老师。”说完就走向人间。就在他还没回来的时候，老师去世了。其他弟子以为“老师快要过世了”，就问他禅定方面的境界。老师以无所有处定为所缘，说道：“没有任何事物。”弟子们却理解成“老师没有任何证得”。等大弟子带着药回来，看见老师已经去世，就问：“你们有没有问老师什么？”弟子们回答：“是的，我们问了，他说‘没有任何事物’，我们就以为老师什么也没证得。”大弟子解释说：“老师说‘没有任何事物’，是在开示无所有处定，应当恭敬老师啊。”

Atīte parosahassā isayo vanamūlaphalāhārā pabbatapāde vasanti. Tesaṃ ācariyassa ābādho uppajji, upaṭṭhānāni vattanti. Jeṭṭhantevāsī ‘‘sappāyabhesajjaṃ āharissāmi, ācariyaṃ appamattā upaṭṭhahathā’’ti vatvā manussapathaṃ agamāsi. Tasmiṃ anāgateyeva ācariyo kālamakāsi. Taṃ ‘‘idāni kālaṃ karissatī’’ti antevāsikā samāpattimārabbha pucchiṃsu. So ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ sandhāyāha – ‘‘natthi kiñcī’’ti, antevāsino ‘‘natthi ācariyassa adhigamo’’ti aggahesuṃ. Atha jeṭṭhantevāsī bhesajjaṃ ādāya āgantvā taṃ kālakataṃ disvā ācariyaṃ ‘‘kiñci pucchitthā’’ti āha. Āma pucchimhā, ‘‘natthi kiñcī’’ti āha, na kiñci ācariyena adhigatanti. Natthi kiñcīti vadanto ācariyo ākiñcaññāyatanaṃ pavedesi, sakkātabbo ācariyoti.

222纵使有超过一千人聚集在一起，

‘‘Parosahassampi samāgatānaṃ,

223他们若没有智慧，即使哭喊一百年，

Kandeyyuṃ te vassasataṃ apaññā;

224也还不如一个具足智慧的人来得优胜，

Ekopi seyyo puriso sapañño,

225因为他能了知所说之义。” （《本生》1.1.99）

Yo bhāsitassa vijānāti attha’’nti. (jā. 1.1.99);

226当世尊讲完本生故事时，舍利弗尊者为了利益他的五百位同住比丘，询问适合的坐卧具、行境、戒律和仪轨等事情。他以“在此之前我未曾见过”这首赞叹偈为开场，一共宣说了八首偈颂。接着世尊解答了其中的含义，后面的便是其余的偈颂。

Kathite ca pana bhagavatā jātake āyasmā sāriputto attano saddhivihārikānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānamatthāya sappāyasenāsanagocarasīlavatādīni pucchituṃ ‘‘na me diṭṭho ito pubbe’’ti imaṃ thutigāthaṃ ādiṃ katvā aṭṭha gāthāyo abhāsi. Tamatthaṃ vissajjento bhagavā tato parā sesagāthāti.

227这里，「在此之前」是指从桑伽舍城降下之前。「美好语者」是指说话优美动听的人。「从兜率天来的众主」：因为他从兜率天寿尽，入于母胎而来，所以说从兜率天来；又因为是教团之师，所以称为众主。或者解释为，他以知足的状态从名为兜率天的天界来成为众主；又或者，他是从兜率天的阿拉汉中来的众主。

Tattha ito pubbeti ito saṅkassanagare otaraṇato pubbe. Vagguvadoti sundaravado. Tusitā gaṇimāgatoti tusitakāyā cavitvā mātukucchiṃ āgatattā tusitā āgato, gaṇācariyattā gaṇī. Santuṭṭhaṭṭhena vā tusitasaṅkhātā devalokā gaṇiṃ āgato tusitānaṃ vā arahantānaṃ gaṇiṃ āgatoti.

963963. 在第二首偈颂中，「含天神的世界如所见到」：就像在含天神的世界里那样，在人间的众人中也同样见到。「或者如所见到」：是如实、没有颠倒地见到。「有眼者」：指拥有无上眼的人。「独一者」：因为出离等，所以称为独一。「乐」：指出离之乐等。

963. Dutiyagāthāya sadevakassa lokassa yathā dissatīti sadevakassa lokassa viya manussānampi dissati. Yathā vā dissatīti tacchato aviparītato dissati cakkhumāti uttamacakkhu. Ekoti pabbajjāsaṅkhātādīhi eko. Ratinti nekkhammaratiādiṃ.

964在第三首偈颂中，「在此对众多被系缚者」（bahūnamidha baddhānaṃ）：这里是指对众多刹帝利等弟子。弟子因为依止老师而生活，所以被称为“被系缚者”。「有以问题而来」（atthi pañhena āgamanaṃ）：意思是，有寻求义利的人为了问题而来——“我是为了问题而来的”，或者是“寻求义利者以问题而来”，又或者是“以问题而有到来”。

964. Tatiyagāthāya bahūnamidha baddhānanti idha bahūnaṃ khattiyādīnaṃ sissānaṃ. Sissā hi ācariye paṭibaddhavuttittā ‘‘baddhā’’ti vuccanti atthi pañhena āgamanti atthiko pañhena āgatomhi, atthikānaṃ vā pañhena āgamanaṃ, pañhena atthi āgamanaṃ vāti.

965在第四首偈颂中，「厌离者」（vijigucchato）：指对生等感到厌恶、想远离的人。「空床座」（rittamāsanaṃ）：指空闲的床与椅。「或在诸山窟中」（pabbatānaṃ guhāsu vā）：或者在山洞中，亲近空床座——应当这样来连接理解。

965. Catutthagāthāya vijigucchatoti jātiādīhi aṭṭīyato rittamāsananti vivittaṃ mañcapīṭhaṃ. Pabbatānaṃ guhāsu vāti pabbataguhāsu vā rittamāsanaṃ bhajatoti sambandhitabbaṃ.

966在第五首偈颂中，「于高下中」（uccāvacesu）：即在低劣与殊胜的当中。「于卧具中」（sayanesu）：指在精舍等坐卧具中。「在那里有多少恐怖」（Kīvanto tattha bheravā）：在那里有多少造成恐怖的因素。另外也有“Kuvanto”的读法，其意思为“鸣叫”。不过前文与后文就无法衔接了。

966. Pañcamagāthāya uccāvacesūti hīnapaṇītesu. Sayanesūti vihārādīsu senāsanesu. Kīvanto tattha bheravāti kittakā tattha bhayakāraṇā. ‘‘Kuvanto’’tipi pāṭho, kūjantoti cassa attho. Na pana pubbenāparaṃ sandhiyati.

967在第六首偈颂中，「有多少灾患」（katī parissayā）：指有多少危难和障碍。「未至之境」（agataṃ disaṃ）：就是指涅槃。因为涅槃是过去从未到达过的境界，所以叫“未至”；又因为它应当被指示为目标方向，所以称为“境”。因此说“未至之境”。「能克服」（abhisambhave）：能够战胜。「在边远处」（pantamhi）：在偏远、尽头的地方。

967. Chaṭṭhagāthāya katī parissayāti kittakā upaddavā. Agataṃ disanti nibbānaṃ. Tañhi agatapubbattā agataṃ tathā niddisitabbato disā cāti . Tena vuttaṃ ‘‘agataṃ disa’’nti. Abhisambhaveti abhibhaveyya. Pantamhīti pariyante.

968-9在第七首偈颂中，「他应有何种言语」（kyāssa byappathayo assu）：他应该有怎样的言辞？在第八首偈颂中，「一境、贤明者」（ekodi nipako）：指心念专一的智者。

968-9. Sattamagāthāya kyāssa byappathayo assūti kīdisāni tassa vacanāni assu. Aṭṭhamagāthāya ekodi nipakoti ekaggacitto paṇḍito.

970这样，具寿舍利弗先用三首偈颂赞叹了世尊，之后又用五首偈颂——为了五百位弟子的利益，询问了关于坐卧具、行境、戒与仪等的问题。世尊为了阐明这些义理，便以「对于……感到厌离者」这样的方式开始解答。在这里，第一首偈颂的含义是：舍利弗啊，对于一位因生等而感到厌离、乐于住在空闲坐卧处、渴望获得正觉的比丘，什么叫做「安住轻利」——也就是安乐的住；什么叫做「随法」——也就是随顺于法的修行；我将像一个完全了知的人所会说的那样，把这些都为你宣说出来。

970. Evaṃ āyasmatā sāriputtena tīhi gāthāhi bhagavantaṃ thometvā pañcahi gāthāhi – pañcasatānaṃ sissānamatthāya senāsanagocarasīlavatādīni pucchito bhagavā tamatthaṃ pakāsetuṃ ‘‘vijigucchamānassā’’tiādinā nayena vissajjanamāraddho. Tattha paṭhamagāthāya tāvattho – jātiādīhi vijigucchamānassa rittāsanaṃ sayanaṃ sevato ce sambodhikāmassa sāriputta, bhikkhuno yadidaṃ phāsu yo phāsuvihāro yathānudhammaṃ yo ca anudhammo, taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ yathā pajānanto vadeyya, evaṃ vadāmīti.

971在第二首偈颂中，「游于边际者」是指在戒、定、慧、解脱这四种「边际」中不断修习的人。「虻蝇等的侵扰」指黄蝇和其他各类苍蝇的滋扰。因为其他苍蝇会从各处飞扑过来叮咬人，所以才称为「侵扰」。「人之触」则是指遭遇盗贼等恶人的接触。

971. Dutiyagāthāya pariyantacārīti sīlādīsu catūsu pariyantesu caramāno. Ḍaṃsādhipātānanti piṅgalamakkhikānañca sesamakkhikānañca. Sesamakkhikā hi tato tato adhipatitvā khādanti, tasmā ‘‘adhipātā’’ti vuccanti. Manussaphassānanti corādiphassānaṃ.

972在第三首偈颂里，「异法者」指那些持不同教法的人，也就是除了七种佛法同道者之外的所有外道。「寻求善法者」意思是不断探寻、求索善法的人。

972. Tatiyagāthāya paradhammikā nāma satta sahadhammikavajjā sabbepi bāhirakā. Kusalānuesīti kusaladhamme anvesamāno.

973在第四首偈颂中，「以病触」即受到疾病的逼迫。「冷与热」就是寒冷与炎热带来的感触。「彼被这些多形式地触」意思是，即使他受到前述疾病、冷热等种种形式的逼迫。「无家者」指的是，他不再去造作「行」、不再生起「识」的那种无所依止之处。

973. Catutthagāthāya ātaṅkaphassenāti rogaphassena. Sītaṃ atuṇhanti sītañca uṇhañca. So tehi phuṭṭho bahudhāti so tehi ātaṅkādīhi anekehi ākārehi phuṭṭho samānopi. Anokoti abhisaṅkhāraviññāṇādīnaṃ anokāsabhūto.

974这样，世尊用「感到厌离的比丘」等三首偈颂，回答了舍利弗的提问。现在，世尊开始以「他的言语行为是怎样的」这种方式，来回答接下来的问题，并开示说：「他不应造作偷盗……」。在这里，「触」的意思是他应当去遍触、感知。而「若知心之混浊」，是指如果谁了知到自己内心生起了混浊，就应把它们全部看作是「属于黑暗的那一类」，并彻底地驱除。

974. Evaṃ ‘‘bhikkhuno vijigucchato’’tiādīhi tīhi gāthāhi puṭṭhamatthaṃ vissajjetvā idāni ‘‘kyāssa byappathayo’’tiādinā nayena puṭṭhaṃ vissajjento ‘‘theyyaṃ na kāre’’tiādimāha. Tattha phasseti phareyya . Yadāvilattaṃ manaso vijaññāti yaṃ cittassa āvilattaṃ vijāneyya, taṃ sabbaṃ ‘‘kaṇhassa pakkho’’ti vinodayeyya.

975「连它们的根都要彻底挖掉再安住」，意思是对于他们的忿怒与傲慢，以及那以无明等为根本的烦恼，都应该把它们从根部彻底挖掘起来，如此安住。「确实地能胜伏」，意思是这样在胜伏可爱与不可爱的境界时，就应当决然地予以胜伏，不应在这个地方松懈精进。这是经文的本意。

975.Mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭheti tesaṃ kodhātimānānaṃ yaṃ avijjādikaṃ mūlaṃ, tampi palikhaṇitvā tiṭṭheyya. Addhā bhavanto abhisambhaveyyāti evaṃ piyappiyaṃ abhibhavanto ekaṃseneva abhibhaveyya, na tatra sithilaṃ parakkameyyāti adhippāyo.

976「以慧为先导」，意思是把智慧放在第一位，让慧成为一切行为的先导。「具足善喜」，指内心充满由善法而生的喜悦。「能忍受四种会引发悲叹之事」，指的是在紧接着的下一首偈颂里所说的那些会让人悲伤哭泣的境遇，他都能安然忍受。

976.Paññaṃ purakkhatvāti paññaṃ pubbaṅgamaṃ katvā. Kalyāṇapītīti kalyāṇāya pītiyā samannāgato. Caturo sahetha paridevadhammeti anantaragāthāya vuccamāne paridevanīyadhamme saheyya.

977「我将来要吃什么」意思是我以后将靠什么维生。「我又要到哪里去吃」意思是我要在什么地方进食。「昨晚睡得好苦，今晚又将睡在哪里」意思是，回忆昨夜经历剧苦才睡下，而担心今天即将到来的夜晚，我又要到什么地方去睡。这些「寻思」就是指这两种与团食有关的，和两种与坐卧具有关的，加起来一共四种心念的寻思。而「无家游行者」，是指没有牵挂、断除了渴爱的游行者。

977.Kiṃsū asissāmīti kiṃ bhuñjissāmi. Kuvaṃ vā asissanti kuhiṃ vā asissāmi. Dukkhaṃ vata settha kvajja sessanti imaṃ rattiṃ dukkhaṃ sayiṃ, ajja āgamanarattiṃ kattha sayissaṃ. Ete vitakketi ete piṇḍapātanissite dve, senāsananissite dveti cattāro vitakke. Aniketacārīti apalibodhacārī nittaṇhacārī.

978「适时」：指在团食时获得称为团食的食物，或在袈裟时获得称为袈裟的衣服，以如法、平静的方式获得——这是它的意旨。「他应知量」：在接受和受用时，他应知道分量。「于此」：指在教法中，或者仅仅是一个助词。「为满足」：就是为了知足，以此为目的而知道分量，这就是所说的。「他于那些防护」：那位比丘在那些资具上防护。「自制行」：指安住于自制，也就是防护威仪、防护身语意门，这就是所说的。也有读作‘Yaticārī’，意思相同。「被触怒」：即被激怒、被惹恼，这就是所说的。

978.Kāleti piṇḍapātakāle piṇḍapātasaṅkhātaṃ annaṃ vā cīvarakāle cīvarasaṅkhātaṃ vasanaṃ vā laddhā dhammena samenāti adhippāyo. Mattaṃ so jaññāti paṭiggahaṇe ca paribhoge ca so pamāṇaṃ jāneyya. Idhāti sāsane, nipātamattameva vā etaṃ. Tosanatthanti santosatthaṃ, etadatthaṃ mattaṃ jāneyyāti vuttaṃ hoti. So tesu guttoti so bhikkhu tesu paccayesu gutto. Yatacārīti saṃyatavihāro , rakkhitiriyāpatho rakkhitakāyavacīmanodvāro cāti vuttaṃ hoti. ‘‘Yaticārī’’tipi pāṭho, soyevattho. Rusitoti rosito, ghaṭṭitoti vuttaṃ hoti.

979「勤于禅那」：指通过让未生起的禅那生起，并修习已生起的禅那，而致力于禅那。「以舍为基础而心等持」：即生起第四禅的舍，使心得定。「断绝寻思之巢与悔恨」：指断除欲寻等寻思，以及作为这些寻思巢穴的欲想等，以及手等悔恨。

979.Jhānānuyuttoti anupannuppādanena uppannāsevanena ca jhāne anuyutto. Upekkhamārabbha samāhitattoti catutthajjhānupekkhaṃ uppādetvā samāhitacitto. Takkāsayaṃ kukkucciyūpachindeti kāmavitakkādiṃ takkañca , kāmasaññādiṃ tassa takkassa āsayañca, hatthakukkuccādiṃ kukkucciyañca upacchindeyya.

980「被言语谴责时，应欢喜具念」：即被亲教师等以言语责备时，应成为具念者而欢喜地接受那谴责。「应发出善的言语」：应发出由智慧所生的言语。「不应过度」：但不应发出过度的、超越了适当时机与戒律时机的言语。「关于世间言论之法」：即关于世间言论的谈论。「不应思虑」：不应生起思心。

980.Cudito vacībhi satimābhinandeti upajjhāyādīhi vācāhi codito samāno satimā hutvā taṃ codanaṃ abhinandeyya. Vācaṃ pamuñce kusalanti ñāṇasamuṭṭhitaṃ vācaṃ pamuñceyya. Nātivelanti ativelaṃ pana vācaṃ kālavelañca sīlavelañca atikkantaṃ nappamuñceyya. Janavādadhammāyāti janavādakathāya. Na cetayeyyāti cetanaṃ na uppādeyya.

981「此外」：就是此后还有其他。「五种垢染」：指色贪等五种垢染。「为了调伏它们，具念者应修学」：即对于这些垢染，安住于正念之后，为了调伏它们而应修学三学。这样修学的人，对于色等……乃至……对于触，应忍耐贪，而非其他方式。

981.Athāparanti atha idāni ito parampi. Pañca rajānīti rūparāgādīni pañca rajāni. Yesaṃ satīmā vinayāya sikkheti yesaṃ upaṭṭhitassati hutvā vinayanatthaṃ tisso sikkhā sikkheyya. Evaṃ sikkhanto hi rūpesu…pe… phassesu sahetha rāgaṃ, na aññeti.

982然后，他为了调伏这些垢染而次第修学，即「于这些法」的偈颂。其中，「于这些」指色等。「适时如理观察法」：那位比丘，依照所谓“心掉举时是定的时机”等方法所说的时机，以无常等理观察一切有为法。「成为一境者，应破除黑暗」：即心成为一境的他，应当破除一切愚痴等黑暗。对此没有疑惑。其余各处都显而易见。

982. Tato so tesaṃ vinayāya sikkhanto anukkamena – etesu dhammesūti gāthā. Tattha etesūti rūpādīsu. Kālena so sammā dhammaṃ parivīmaṃsamānoti so bhikkhu yvāyaṃ ‘‘uddhate citte samādhissa kālo’’tiādinā nayena kālo vutto, tena kālena sabbaṃ saṅkhatadhammaṃ aniccādinayena parivīmaṃsamāno. Ekodibhūto vihane tamaṃ soti so ekaggacitto sabbaṃ mohāditamaṃ vihaneyya. Natthi ettha saṃsayo. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva.

247就这样，世尊以阿拉汉果为顶点结束了开示。开示结束时，五百位比丘证得阿拉汉果，并有三十亿天与人获得法的现观。

Evaṃ bhagavā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. Desanāpariyosāne pañcasatā bhikkhū arahattaṃ pattā, tiṃsakoṭisaṅkhyānañca devamanussānaṃ dhammābhisamayo ahosīti.

295《小部注·胜义灯》

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya

296《经集注》中《舍利弗经》的解释完毕。

Suttanipāta-aṭṭhakathāya sāriputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

297第四品，从义释的方法来说，到此结束，称为

Niṭṭhito ca catuttho vaggo atthavaṇṇanānayato, nāmena

248「八颂品」。

Aṭṭhakavaggoti.