26. 婆罗门品义注
125. 比丘品
25. Bhikkhuvaggo
21. 五比丘事
1. Pañcabhikkhuvatthu
1以「眼防护」开头的这次开示，是导师住在祇园时，针对五位比丘宣说的。
Cakkhunāsaṃvaroti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto pañca bhikkhū ārabbha kathesi.
2据说，这五位比丘每人只在眼门等五个门中，守护一个门。有一天他们聚在一起，争论说：“我守护的才是最难护的！”“我守护的才是最难护的！”然后说：“我们去请教导师这个道理吧。”于是他们来到导师面前，问道：“大德，我们在守护眼门等门时，都以为自己所守护的门最难护。请问，我们当中到底谁守护了最难护的呢？”导师没有责怪任何一位比丘，说道：“各位比丘，所有这些门都难护。而且，你们不只是现在在这五个地方没有防护，过去也一样没有防护。正因为没有防护，又不听从智者的教导，才丧失了性命。”他们问：“大德，那是什么时候的事呢？”于是导师详细讲述了过去的塔迦尸喇本生故事。那时，王族的人们因为罗刹女而丧命；而那位刚刚灌顶的大士，坐在白伞下的王座上，看着自己的吉祥成就，有感而发地说：“精进这件事，众生确实必须去做。”并诵出这样的感兴偈：
Tesu kira ekeko cakkhudvārādīsu pañcasu dvāresu ekekameva rakkhi. Athekadivasaṃ sannipatitvā ‘‘ahaṃ durakkhaṃ rakkhāmi, ahaṃ durakkhaṃ rakkhāmī’’ti vivaditvā ‘‘satthāraṃ pucchitvā imamatthaṃ jānissāmā’’ti satthāraṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, mayaṃ cakkhudvārādīni rakkhantā attano attano rakkhanadvārameva durakkhanti maññāma, ko nu kho amhesu durakkhaṃ rakkhatī’’ti pucchiṃsu. Satthā ekaṃ bhikkhumpi anosādetvā, ‘‘bhikkhave, sabbāni petāni durakkhāneva, api ca kho pana tumhe na idāneva pañcasu ṭhānesu asaṃvutā, pubbepi asaṃvutā, asaṃvutattāyeva ca paṇḍitānaṃ ovāde avattitvā jīvitakkhayaṃ pāpuṇitthā’’ti vatvā ‘‘kadā, bhante’’ti tehi yācito atīte takkasilajātakassa vatthuṃ vitthāretvā rakkhasīnaṃ vasena rājakule jīvitakkhayaṃ patte pattābhisekena mahāsattena setacchattassa heṭṭhā rājāsane nisinnena attano sirisampattiṃ oloketvā ‘‘vīriyaṃ nāmetaṃ sattehi kattabbamevā’’ti udānavasena udānitaṃ –
3“依靠善教导、坚定与稳固，”
‘‘Kusalūpadese dhitiyā daḷhāya ca,
4“以及不退转、对恐怖的畏惧；”
Anivattitattābhayabhīrutāya ca;
5“我们没有落入罗刹女的掌控，”
Na rakkhasīnaṃ vasamāgamimhase,
6“那平安，是我从大恐怖中的解脱。”
Sa sotthibhāvo mahatā bhayena me’’ti. (jā. 1.1.132) –
7出示这则偈颂后，导师说：“那时也是你们这五个人，手持武器，围绕着为了取得塔迦尸喇王位而出发的大士向前走。在途中，对于罗刹女通过眼门等方式呈现的色所缘等，你们没有防护，不听从智者的教导，退堕停留，被罗刹女吃掉，失去生命。然而，在那些所缘上善于防护的人，不顾那个紧随其后、具有天女容貌的女夜叉，安全到达塔迦尸喇，获得王位，成为国王——那就是我。”这样将本生故事连接后，导师说：“诸比丘，比丘应当防护所有根门。因为防护这些根门的人，就能从一切苦中解脱。”在这样说法时，诵出了这些偈颂：
Imaṃ gāthaṃ dassetvā ‘‘tadāpi tumheva pañca janā takkasilāyaṃ rajjagahaṇatthāya nikkhantaṃ mahāsattaṃ āvudhahatthā parivāretvā maggaṃ gacchantā antarāmagge rakkhasīhi cakkhudvārādivasena upanītesu rūpārammaṇādīsu asaṃvutā paṇḍitassa ovāde avattitvā olīyantā rakkhasīhi khāditā jīvitakkhayaṃ pāpuṇittha. Tesu pana ārammaṇesu susaṃvuto piṭṭhito piṭṭhito anubandhantiṃ devavaṇṇiṃ yakkhiniṃ anādiyitvā sotthinā takkasilaṃ gantvā rajjaṃ patto rājā ahamevā’’ti jātakaṃ samodhānetvā, ‘‘bhikkhave, bhikkhunā nāma sabbāni dvārāni saṃvaritabbāni. Etāni hi saṃvaranto eva sabbadukkhā pamuccatī’’ti vatvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –
360三百六十。
360.
9“以眼防护是善的，以耳防护是善的；”
‘‘Cakkhunā saṃvaro sādhu, sādhu sotena saṃvaro;
10以鼻防护是善的，以舌防护是善的。
Ghānena saṃvaro sādhu, sādhu jivhāya saṃvaro.
361三百六十一。
361.
12“以身防护是善的，以语防护是善的；”
‘‘Kāyena saṃvaro sādhu, sādhu vācāya saṃvaro;
13以意防护是善的，于一切处防护是善的；
Manasā saṃvaro sādhu, sādhu sabbattha saṃvaro;
14于一切处防护的比丘，从一切苦中解脱。”
Sabbattha saṃvuto bhikkhu, sabbadukkhā pamuccatī’’ti.
15「以眼」是指：当比丘的眼门有颜色所缘出现时，如果他对可意的所缘不生染着，对不可意的所缘不生嗔怒，也不以不如理作意而生起愚痴，那么在那个眼门，这样的自制就被称为关闭、遮止、防护。对他来说，这样以眼自制是好的。同样的道理也适用于耳门等。不过，自制或无自制并不是在眼门等根门处生起的，而是在之后的速行心路过程中才获得。当无自制生起时，在不善心路中会获得这五种法：无信、不忍耐、懈怠、失念、无明。当自制生起时，在善心路中会获得这五种法：信、忍耐、精进、念、智。
Tattha cakkhunāti yadā hi bhikkhuno cakkhudvāre rūpārammaṇaṃ āpāthamāgacchati, tadā iṭṭhārammaṇe arajjantassa aniṭṭhārammaṇe adussantassa asamapekkhanena mohaṃ anuppādentassa tasmiṃ dvāre saṃvaro thakanaṃ pidahanaṃ gutti katā nāma hoti. Tassa so evarūpo cakkhunā saṃvaro sādhu. Esa nayo sotadvārādīsupi. Cakkhudvārādīsuyeva pana saṃvaro vā asaṃvaro vā nuppajjati, parato pana javanavīthiyaṃ esa labbhati. Tadā hi asaṃvaro uppajjanto assaddhā akkhanti kosajjaṃ muṭṭhasaccaṃ aññāṇanti akusalavīthiyaṃ ayaṃ pañcavidho labbhati. Saṃvaro uppajjanto saddhā khanti vīriyaṃ sati ñāṇanti kusalavīthiyaṃ ayaṃ pañcavidho labbhati.
16「以身自制」：这里的“身”既包含净色身，也包含表色身，两者都属于身门。在净色门，自制与无自制的情况前面已经说过。在表色门，以杀生、不与取、欲邪行这三种为事，当它们在不善心路中生起时，这个门就没有自制；当与善心路中的离杀生等一起生起时，这个门就有自制。「以语自制」也是如此：这里亦指表语，当与妄语等一起生起时，语门就没有自制；当与离妄语等一起生起时，就有自制。「以意自制」：这里除了速行心之外，并没有与其他心相应的贪欲等。但在意门速行的刹那，如果贪欲等生起，这个门就没有自制；如果没有贪欲等生起，这个门就有自制。「于一切处自制是善」：这就是在眼门等所有门中，自制都是善的。到此为止，总共解说了八种自制门和八种无自制门。一个比丘如果安住在那八种无自制门中，就无法从一切轮回根本的痛苦中解脱；反过来，如果安住于自制门，则能从一切轮回根本的痛苦中解脱。因此偈颂说：“于一切处自制的比丘，从一切苦解脱。”
Kāyena saṃvaroti ettha pana pasādakāyopi copanakāyopi labbhati. Ubhayampi panetaṃ kāyadvārameva. Tattha pasādadvāre saṃvarāsaṃvaro kathitova. Copanadvārepi taṃvatthukā pāṇātipātaadinnādānakāmesumicchācārā. Tehi pana saddhiṃ akusalavīthiyaṃ uppajjantehi taṃ dvāraṃ asaṃvutaṃ hoti, kusalavīthiyaṃ uppajjantehi pāṇātipātāveramaṇiādīhi saṃvutaṃ. Sādhu vācāyāti etthāpi copanavācāpi vācā. Tāya saddhiṃ uppajjantehi musāvādādīhi taṃ dvāraṃ asaṃvutaṃ hoti, musāvādāveramaṇiādīhi saṃvutaṃ. Manasā saṃvaroti etthāpi javanamanato aññena manena saddhiṃ abhijjhādayo natthi. Manodvāre pana javanakkhaṇe uppajjamānehi abhijjhādīhi taṃ dvāraṃ asaṃvutaṃ hoti, anabhijjhādīhi saṃvutaṃ hoti. Sādhu sabbatthāti tesu cakkhudvārādīsu sabbesupi saṃvaro sādhu. Ettāvatā hi aṭṭha saṃvaradvārāni aṭṭha ca asaṃvaradvārāni kathitāni. Tesu aṭṭhasu asaṃvaradvāresu ṭhito bhikkhu sakalavaṭṭamūlakadukkhato na muccati, saṃvaradvāresu pana ṭhito sabbasmāpi vaṭṭamūlakadukkhā muccati. Tena vuttaṃ – ‘‘sabbattha saṃvuto bhikkhu, sabbadukkhā pamuccatī’’ti.
17说法结束时，这五位比丘证得了入流果，对于在场的人来说，这次说法也带来了利益。
Desanāvasāne te pañca bhikkhū sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
20第一则是五比丘的故事。
Pañcabhikkhuvatthu paṭhamaṃ.
21第二则是杀天鹅比丘的故事。
2. Haṃsaghātakabhikkhuvatthu
18「以手自制」等：这段教法是世尊住在祇园时，针对一位杀天鹅的比丘而宣说的。
Hatthasaṃyatoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ haṃsaghātakaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi.
19据说，舍卫城有两个居民是好友，他们在比丘中出家、受了具足戒之后，大多结伴而行。有一天，他们去阿致罗筏底河沐浴，沐浴后在阳光下取暖，站着谈论令人欢喜的往事。正在那时，有两只天鹅从空中飞过。这时，一位年轻比丘捡起一块石子，说：“我要打中一只小天鹅的眼睛。”另一位说：“你打不中的。”“且不说这一侧的眼睛，我要打它另一侧的眼睛。”“这个你还是打不中的。”“那你就等着瞧吧。”他捡起第二块石子，朝天鹅的身后扔去。天鹅听到石子的声响，转过头来看。这时，他拿起另一块圆石，击中了天鹅另一侧的眼睛，把眼球从这一侧打了出来。天鹅惨叫着翻了个身，掉落在他们脚边。站在各处的比丘们看见了，便说：“贤友，你们在佛陀的教法中出家，却做出这样不相应的事，犯了杀生。”于是他们带着那两人去见如来。
Sāvatthivāsino kira dve sahāyakā bhikkhūsu pabbajitvā laddhūpasampadā yebhuyyena ekato vicaranti. Te ekadivasaṃ aciravatiṃ gantvā nhatvā ātape tappamānā sāraṇīyakathaṃ kathentā aṭṭhaṃsu. Tasmiṃ khaṇe dve haṃsā ākāsena gacchanti. Atheko daharabhikkhu sakkharaṃ gahetvā ‘‘ekassa haṃsapotakassa akkhiṃ paharissāmī’’ti āha, itaro ‘‘na sakkhissāmī’’ti āha. Tiṭṭhatu imasmiṃ passe akkhi, parapasse akkhiṃ paharissāmīti. Idampi na sakkhissasiyevāti. ‘‘Tena hi upadhārehī’’ti dutiyaṃ sakkharaṃ gahetvā haṃsassa pacchābhāge khipi, haṃso sakkharasaddaṃ sutvā nivattitvā olokesi. Atha naṃ itaraṃ vaṭṭasakkharaṃ gahetvā parapasse akkhimhi paharitvā orimakkhinā nikkhāmesi. Haṃso viravanto parivattitvā tesaṃ pādamūleyeva pati. Tattha tattha ṭhitā bhikkhū disvā, ‘‘āvuso, buddhasāsane pabbajitvā ananucchavikaṃ vo kataṃ pāṇātipātaṃ karontehī’’ti vatvā te ādāya gantvā tathāgatassa dassesuṃ.
20世尊问道：“比丘，听说你真的杀了生，是吗？”比丘回答：“是真的，大德。”世尊便说：“比丘，你为什么在如此能导向解脱的教法中出家，却做出这种事？古代的智者们，在没有佛陀出世时，过着在家人的生活，即使对非常微小的事情也会生起悔恨；而你却在这样的佛陀教法中出家，连一丝一毫的悔恨都没有生起。”如此说过之后，因他们的请求，世尊便开示了过去世的事情。
Satthā ‘‘saccaṃ kira tayā bhikkhu pāṇātipāto kato’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘bhikkhu kasmā evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā evamakāsi, porāṇakapaṇḍitā anuppanne buddhe agāramajjhe vasamānā appamattakesupi ṭhānesu kukkuccaṃ kariṃsu , tvaṃ pana evarūpe buddhasāsane pabbajitvā kukkuccamattampi na akāsī’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.
21过去，在俱卢国的因陀罗波陀城，由檀那闍耶王统治时，菩萨在第一位王后的腹中入胎结生，之后渐渐长大成人。他在塔迦尸喇学习各种技艺，被父王立为副王；后来父王去世，他便继承了王位。他不违背十种王法，修持俱卢法。所谓俱卢法，就是五戒，菩萨将这五戒持守得极其清净。和菩萨一样，他的母亲、首席王后、幼弟副王、国师婆罗门、执绳官、大臣、御者、长者、量物官、太守、守门人、城市美容师和一名女奴——这十一个人也都在守护俱卢法。那时，在羯陵伽国的檀塔补罗城，由羯陵伽王统治，那个国家天不降雨。大士拥有一头名为‘眼膏色’的祥瑞大象，具有巨大福报。国中的人们认为：‘如果能把这头象请来，天就会下雨。’便向国王禀报。国王为了请来这头象，派遣了婆罗门们前去。他们来到后，就向大士乞求这头象。为了说明他们乞求的理由，世尊说道：
Atīte kururaṭṭhe indapattanagare dhanañcaye rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā anupubbena viññutaṃ patto takkasilāyaṃ sippāni uggahetvā pitarā uparajje patiṭṭhāpito aparabhāge pitu accayena rajjaṃ patvā dasa rājadhamme akopento kurudhamme vattittha. Kurudhammo nāma pañcasīlāni, tāni bodhisatto parisuddhāni katvā rakkhi. Yathā ca bodhisatto, evamassa mātā aggamahesī kaniṭṭhabhātā uparājā purohito brāhmaṇo rajjugāhako amacco sārathi seṭṭhi doṇamāpako mahāmatto dovāriko nagarasobhinī vaṇṇadāsīti evametesu ekādasasu janesu kurudhammaṃ rakkhantesu kaliṅgaraṭṭhe dantapuranagare kaliṅge rajjaṃ kārente tasmiṃ raṭṭhe devo na vassi. Mahāsattassa pana añjanasannibho nāma maṅgalahatthī mahāpuñño hoti. Raṭṭhavāsino ‘‘tasmiṃ ānīte devo vassissatī’’ti saññāya rañño ārocayiṃsu. Rājā tassa hatthissa ānayanatthāya brāhmaṇe pahiṇi. Te gantvā mahāsattaṃ hatthiṃ yāciṃsu. Satthā tesaṃ yācanakāraṇaṃ dassetuṃ āha –
22“人民的统领啊，我们已听闻您的信心与戒行；
‘‘Tava saddhañca sīlañca, viditvāna janādhipa;
23我们以眼膏色的象为代价，被派到了羯陵伽。”
Vaṇṇaṃ añjanavaṇṇena, kaliṅgasmiṃ nimimhase’’ti. (jā. 1.3.76) –
24世尊讲述了这个出自《三聚本生》的故事。然而，那头大象被请来之后，天仍然不下雨。羯陵伽王心想：‘那位国王因为守护俱卢法，他的国土才得降雨。’于是他又派遣婆罗门和大臣，说：‘把他所守护的俱卢法抄在金板上带回来。’这些人前去请求时，从国王开始，每个人都在自己持守的戒中觉察到一点令自己悔恨的瑕疵，便推辞说：‘我们的戒不清净。’尽管对方反复恳求：‘就凭这点，还算不上犯戒。’但他们还是分别讲述了自己持守的戒行。羯陵伽王让人把带回来的俱卢法刻在金板上，一见之下便信受奉行，精勤修持。从此，他的国土降下甘霖，境内安宁，粮食丰足。世尊引出这段往事之后，说道：
Imaṃ tikanipāte jātakaṃ kathesi. Hatthimhi pana ānītepi deve avassante ‘‘so rājā kurudhammaṃ rakkhati, tenassa raṭṭhe devo vassatī’’ti saññāya ‘‘yaṃ so kurudhammaṃ rakkhati, taṃ suvaṇṇapaṭṭe likhitvā ānethā’’ti puna kāliṅgo brāhmaṇe ca amacce ca pesesi. Tesu gantvā yācantesu rājānaṃ ādiṃ katvā sabbepi te attano attano sīlesu kiñci kukkuccamattaṃ katvā ‘‘aparisuddhaṃ no sīla’’nti paṭikkhipitvāpi ‘‘na ettāvatā sīlabhedo hotī’’ti tehi punappunaṃ yācitā attano attano sīlāni kathayiṃsu. Kāliṅgo suvaṇṇapaṭṭe likhāpetvā ābhataṃ kurudhammaṃ disvāva samādāya sādhukaṃ pūresi. Tassa raṭṭhe devo pāvassi, raṭṭhaṃ khemaṃ subhikkhaṃ ahosi. Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā –
25“当时的妓女是莲华色，守门人是富楼那；
‘‘Gaṇikā uppalavaṇṇā, puṇṇo dovāriko tadā;
26执绳官是迦旃延，量物官是拘律陀。
Rajjugāho ca kaccāno, doṇamāpako ca kolito.
27“当时的舍利弗是那位长者，阿那律是御者；
‘‘Sāriputto tadā seṭṭhī, anuruddho ca sārathī;
28婆罗门是迦叶长老，副王是阿难贤者。”
Brāhmaṇo kassapo thero, uparājānandapaṇḍito.
29首席王后是罗睺罗的母亲，生母是摩耶夫人；
‘‘Mahesī rāhulamātā, māyādevī janettikā;
30俱卢王是菩萨，你们应当这样受持这个「本生」。”
Kururājā bodhisatto, evaṃ dhāretha jātaka’’nti. –
31将本生对应起来之后，世尊说道：“比丘，过去那些智者，即使在微小的恶作生起时，也会对自己戒行的损坏产生疑惧。然而你在我这样的佛陀的教法中出家以后，却造作杀生，这是极为沉重的业。所谓比丘，理应以手、以足、以语而自我克制。”说完这番话后，便诵出了这首偈颂：
Jātakaṃ samodhānetvā ‘‘bhikkhu evaṃ pubbepi paṇḍitā appamattakepi kukkucce uppanne attano sīlabhede āsaṅkaṃ kariṃsu, tvaṃ pana mādisassa buddhassa sāsane pabbajitvā pāṇātipātaṃ karonto atibhāriyaṃ kammamakāsi, bhikkhunā nāma hatthehi pādehi vācāya ca saṃyatena bhavitabba’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
362三百六十二。
362.
33手自制、足自制、
‘‘Hatthasaṃyato pādasaṃyato,
34语自制、最上自制；
Vācāsaṃyato saṃyatuttamo;
35内乐、等持、
Ajjhattarato samāhito,
36独处、满足，他们称他为比丘。”
Eko santusito tamāhu bhikkhu’’nti.
37其中，「手自制」：由于没有用手玩耍，或者没有用手打他人等行为，所以称为手自制。第二句也是同样的道理。「语自制」则是因为不说妄语等，所以称为语自制。「最上自制」：指具有自我约束的状态，意思是不做身体晃动、摇头、扬眉、面部表情变化等动作的人。「内乐」：指乐于修习称为“所缘之内”的业处。「等持」：指善加安住。「独处满足」：成为独住者之后，很好地满足，从观行开始，对自己所证得的感到心满意足。事实上，从善良的凡夫开始，一切有学圣者都因自己所证得的而满足，所以称为“满足者”；但阿拉汉则是绝对满足的人。这里就是针对这一点而说的。
Tattha hatthasaṃyatoti hatthakīḷāpanādīnaṃ vā hatthena paresaṃ paharaṇādīnaṃ vā abhāvena hatthasaṃyato. Dutiyapadepi eseva nayo. Vācāya pana musāvādādīnaṃ akaraṇato vācāya saṃyato. Saṃyatuttamoti saṃyatattabhāvo, kāyacalanasīsukkhipanabhamukavikārādīnaṃ akārakoti attho. Ajjhattaratoti gocarajjhattasaṅkhātāya kammaṭṭhānabhāvanāya rato. Samāhitoti suṭṭhu ṭhapito. Eko santusitoti ekavihārī hutvā suṭṭhu tusito vipassanācārato paṭṭhāya attano adhigamena tuṭṭhamānaso. Puthujjanakalyāṇakañhi ādiṃ katvā sabbepi sekhā attano adhigamena santussantīti santusitā, arahā pana ekantasantusitova. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.
38开示结束时，许多人证得了入流果等果位。
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
43第二件事是关于杀天鹅的比丘。
Haṃsaghātakabhikkhuvatthu dutiyaṃ.
443. 咖利咖事
3. Kokālikavatthu
39「已制御口者」这一说法，是世尊住在祇园时，以咖利咖为缘而宣说的。其事缘在经典中已有记载：“那时，咖利咖比丘来到世尊处。”（《相应部》1.181；《经集·咖利咖经》；《增支部》10.89）其意义应按照注疏中所说的方法来理解。
Yomukhasaṃyatoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto kokālikaṃ ārabbha kathesi. Vatthu ‘‘atha kho kokāliko bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkamī’’ti sutte (saṃ. ni. 1.181; su. ni. kokālikasutta; a. ni. 10.89) āgatameva. Atthopissa aṭṭhakathāya vuttanayeneva veditabbo.
40然而，当咖利咖在莲花地狱中再生时，法会堂中生起了议论：“唉！咖利咖比丘依于自己的口而遭到了毁灭，就在他辱骂两位上首弟子时，大地为他裂开了缝隙。”世尊到来后问道：“比丘们，你们现在聚集在一起谈论什么呢？”大家回答“在谈某某事”之后，世尊说：“比丘们，不仅现在如此，过去世咖利咖比丘也是依于自己的口而毁坏的。”接着，比丘们想听这件事，便提出了请求；为了说明其中的道理，世尊开示了过去的因缘。
Kokālike pana padumaniraye uppanne dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘aho kokāliko bhikkhu attano mukhaṃ nissāya vināsaṃ patto, dve aggasāvake akkosantasseva hissa pathavī vivaraṃ adāsī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi kokāliko bhikkhu attano mukhameva nissāya naṭṭho’’ti vatvā tamatthaṃ sotukāmehi bhikkhūhi yācito tassa pakāsanatthaṃ atītaṃ āhari.
41过去世，在雪山地区的一个湖泊中，住着一只乌龟。两只幼天鹅在觅食时与他结交，彼此成了非常亲密的挚友。有一天，他们问乌龟：“朋友，我们在雪山上心峰山顶的金窟里有一个住处，那是一处非常宜人的地方。你要和我们一起去吗？”乌龟说：“朋友，我要怎么去呢？”幼天鹅说：“我们会带你过去，只要你能守住嘴巴。”乌龟说：“我会守住的，你们好好地衔着我，带我去吧。”它们说了声“好的”，便让乌龟咬住一根棍子，自己则咬住棍子的两端，飞向空中。村里的孩童们看到乌龟这样被天鹅带着，便说道：“两只天鹅用棍子抬着一只乌龟呢！”乌龟想说：“如果是我的同伴们在带我，关你们这些坏小孩什么事！”就在天鹅高速飞到波罗奈城国王住所上方时，他从咬住的地方松开了棍子，坠落在空地上，摔成了两半。世尊开示了这段过去因缘后：
Atīte himavantapadese ekasmiṃ sare kacchapo vasati. Dve haṃsapotakā gocarāya carantā tena saddhiṃ vissāsaṃ katvā daḷhavissāsikā hutvā ekadivasaṃ kacchapaṃ pucchiṃsu – ‘‘samma, amhākaṃ himavante cittakūṭapabbatatale kañcanaguhāya vasanaṭṭhānaṃ, ramaṇiyo padeso, gacchissasi amhehi saddhi’’nti. ‘‘Samma, ahaṃ kathaṃ gamissāmī’’ti? ‘‘Mayaṃ taṃ nessāma, sace mukhaṃ rakkhituṃ sakkhissasī’’ti. ‘‘Rakkhissāmi, sammā gahetvā maṃ gacchathā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti vatvā ekaṃ daṇḍakaṃ kacchapena ḍaṃsāpetvā sayaṃ tassa ubho koṭiyo ḍaṃsitvā ākāsaṃ pakkhandiṃsu. Taṃ tathā haṃsehi nīyamānaṃ gāmadārakā disvā ‘‘dve haṃsā kacchapaṃ daṇḍena harantī’’ti āhaṃsu. Kacchapo ‘‘yadi maṃ sahāyakā nenti, tumhākaṃ ettha kiṃ hoti duṭṭhaceṭakā’’ti vattukāmo haṃsānaṃ sīghavegatāya bārāṇasinagare rājanivesanassa uparibhāgaṃ sampattakāle daṭṭhaṭṭhānato daṇḍakaṃ vissajjetvā ākāsaṅgaṇe patitvā dvedhā bhijji. Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā –
42“那只乌龟因为发出言语，确实杀害了自己；”
‘‘Avadhī vata attānaṃ, kacchapo byāharaṃ giraṃ;
43当木棍被紧紧咬住时，它却因为自己说的话害死了自己。
Suggahītasmiṃ kaṭṭhasmiṃ, vācāya sakiyāvadhī.
44看到这件事后，人中的最胜精进者啊，
‘‘Etampi disvā naravīriyaseṭṭha,
45应当说善言，而且不要说过量的话；
Vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelaṃ;
46你看那乌龟就因为话太多而遭到了毁灭。”——《本生经·二集·多言本生》（Jā. 1.2.129-130）
Passasi bahubhāṇena, kacchapaṃ byasanaṃ gata’’nti. (jā. 1.2.129-130);
47在详细讲解了这部《二集·多言本生经》之后，世尊说：“比丘们，作为比丘，应当收摄口舌、行为端正、不掉举、心意寂灭。”然后说了这首偈颂：
Imaṃ dukanipāte bahubhāṇijātakaṃ vitthāretvā, ‘‘bhikkhave, bhikkhunā nāma mukhasaṃyatena samacārinā anuddhatena nibbutacittena bhavitabba’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
363三百六十三。
363.
49那善于摄护口舌的比丘，言语有智慧，不掉举；
‘‘Yo mukhasaṃyato bhikkhu, mantabhāṇī anuddhato;
50他阐明义与法，他的话语甘甜。
Atthaṃ dhammañca dīpeti, madhuraṃ tassa bhāsita’’nti.
51在这里，「善于摄护口者」：就连贱民、旃陀罗等人，也因不会说“你出身卑劣，你戒行恶劣”这类话，他因此摄护了自己的口。「言语具慧者」：「manta」指的是智慧，意思是以智慧为本性而说话的人。「不掉举者」：指心意寂灭的人。「阐明义与法者」：他既讲述所说话语的含义，也阐明开示之法。「甘甜」：像这样一位比丘所说的话，才称得上甘甜。然而，如果一个人只把义理表达清楚，却不能成就文句；或者只成就文句，却没有表达清楚义理；又或者两者都没有成就，那他所说的话就不能叫作甘甜。
Tattha mukhasaṃyatoti dāsacaṇḍālādayopi ‘‘tvaṃ dujjāto, tvaṃ dussīlo’’tiādīnaṃ avacanatāya mukhena saṃyato. Mantabhāṇīti mantā vuccati paññā, tāya bhaṇanasīlo. Anuddhatoti nibbutacitto. Atthaṃ dhammañca dīpetīti bhāsitatthañceva desanādhammañca katheti. Madhuranti evarūpassa bhikkhuno bhāsitaṃ madhuraṃ nāma. Yo pana atthameva sampādeti, na pāḷiṃ, pāḷiṃyeva sampādeti, na atthaṃ, ubhayaṃ vā pana na sampādeti, tassa bhāsitaṃ madhuraṃ nāma na hotīti.
52开示结束时，许多人证得了入流果等果位。
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
59咖利咖事第三。
Kokālikavatthu tatiyaṃ.
60法乐长老事第四。
4. Dhammārāmattheravatthu
53「法乐」：这一说法，是世尊住在祇园时，以法乐长老为缘而宣说的。
Dhammārāmoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto dhammārāmattheraṃ ārabbha kathesi.
54据说，当导师宣布“四个月后我将般涅槃”时，成千上万的比丘们围绕着导师而行。其中，凡夫比丘们无法忍住泪水，而漏尽者们心中生起了对法的悚惧。所有人都成群结队地走着，心想：“我们该怎么办呢？”然而，有一位名叫法乐的比丘，却不接近比丘们。比丘们问他：“贤友，你怎么了？”他连一句回应也不给，心想：“据说导师四个月后就要般涅槃了，而我还未离欲，我要趁着导师还在世，精进努力，证得阿拉汉果。”于是他独自居住，省思、思惟、忆念导师所教导的法。比丘们向如来报告说：“大德，法乐比丘对您连一丝情感都没有，导师就要般涅槃了，我们都聚在一起商量该怎么办，他却连跟我们交谈一下都不肯。”导师把法乐比丘召来，问道：“听说你这样独自用功，是真的吗？”“是的，大德。”“为什么这么做呢？”“因为您将在四个月后般涅槃，而我还未离欲，我想趁着您还在世，精进努力，证得阿拉汉果，所以我就独自省思、思惟、忆念您所教导的法。”
Satthārā kira ‘‘ito me catumāsaccayena parinibbānaṃ bhavissatī’’ti ārocite anekasahassā bhikkhū satthāraṃ parivāretvā vicariṃsu. Tattha puthujjanā bhikkhū assūni sandhāretuṃ nāsakkhiṃsu, khīṇāsavānaṃ dhammasaṃvego uppajji. Sabbepi ‘‘kiṃ nu kho karissāmā’’ti vaggabandhanena vicaranti. Eko pana dhammārāmo nāma bhikkhu bhikkhūnaṃ santikaṃ na upasaṅkamati. Bhikkhūhi ‘‘kiṃ, āvuso’’ti vuccamāno paṭivacanampi adatvā ‘‘satthā kira catumāsaccayena parinibbāyissati, ahañcamhi avītarāgo, satthari dharamāneyeva vāyamitvā arahattaṃ pāpuṇissāmī’’ti ekakova viharanto satthārā desitaṃ dhammaṃ āvajjeti cinteti anussarati. Bhikkhū tathāgatassa ārocesuṃ – ‘‘bhante, dhammārāmassa tumhesu sinehamattampi natthi, ‘satthā kira parinibbāyissati, kiṃ nu kho karissāmā’ti amhehi saddhiṃ sammantanamattampi na karotī’’ti. Satthā taṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ evaṃ karosī’’ti pucchi. ‘‘Saccaṃ, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? Tumhe kira catumāsaccayena parinibbāyissatha, ahañcamhi avītarāgo, tumhesu dharantesuyeva vāyamitvā arahattaṃ pāpuṇissāmīti tumhehi desitaṃ dhammaṃ āvajjāmi cintemi anussarāmīti.
55导师对他称赞“善哉，善哉”，然后说：“比丘们，任何一位对我怀有情感的比丘，都应当像法乐那样做。要知道，并非那些用花鬘、香等供养我的人，就能称为在供养我；只有那些实践法随法的人，才是真正在供养我。”说完，他诵出了下面这首偈颂：
Satthā ‘‘sādhu sādhū’’ti tassa sādhukāraṃ datvā, ‘‘bhikkhave, aññenāpi mayi sinehavantena bhikkhunā nāma dhammārāmasadiseneva bhavitabbaṃ. Na hi mayhaṃ mālāgandhādīhi pūjaṃ karontā mama pūjaṃ karonti nāma, dhammānudhammaṃ paṭipajjantāyeva pana maṃ pūjenti nāmā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
364364.
364.
57乐于法、喜悦于法、随思惟法，
‘‘Dhammārāmo dhammarato, dhammaṃ anuvicintayaṃ;
58比丘随念着法，就不会从正法退失。
Dhammaṃ anussaraṃ bhikkhu, saddhammā na parihāyatī’’ti.
59这里，由于以住处为义，止与观的法就是他的园地，所以称为「法园」。他对那法本身感到喜悦，所以称为「法喜」。因为反复思惟那法本身，所以说是「随思惟法」，意思就是转向那法、作意那法。「随念」就是指随念那法。「正法」是说：像这样的比丘，不会从三十七菩提分法以及九种出世间法中退失，这是它的意义。
Tattha nivāsanaṭṭhena samathavipassanādhammo ārāmo assāti dhammārāmo. Tasmiṃyeva dhamme ratoti dhammarato. Tasseva dhammassa punappunaṃ vicintanatāya dhammaṃ anuvicintayaṃ, taṃ dhammaṃ āvajjento manasikarontoti attho. Anussaranti tameva dhammaṃ anussaranto. Saddhammāti evarūpo bhikkhu sattatiṃsabhedā bodhipakkhiyadhammā navavidhalokuttaradhammā ca na parihāyatīti attho.
60开示结束时，那位比丘证得了阿拉汉果；对于在场的众人，这次说法也成了具有利益的教导。
Desanāvasāne so bhikkhu arahatte patiṭṭhahi, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
69第四，法园长老的故事。
Dhammārāmattheravatthu catutthaṃ.
70第五，亲近怨敌派的比丘的故事
5. Vipakkhasevakabhikkhuvatthu
61「Salābhan」等：世尊住在竹林精舍时，针对一位亲近怨敌派的比丘，宣说了这个法的开示。
Salābhanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto aññataraṃ vipakkhasevakaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi.
62据说，他有一位属于提婆达多派的比丘朋友。那位朋友看到他与比丘们一起乞食，并做完用餐后的义务回来，便问道：“你去哪儿了？”“去了某个地方乞食。”“得到团食了吗？”“是的，得到了。”“我们这里有很大的利养和恭敬，你就在这里住几天吧。”他听从了那位朋友的话，在那里住了几天，随后就返回了自己的住处。于是，比丘们向如来报告：“大德，这个人受用了提婆达多那里产生的利养恭敬，他是提婆达多派的人。”世尊便把他召来，问道：“听说你做了这样的事，是真的吗？”“是的，大德，我在那里依靠一位年轻比丘，住了几天，但我并不赞同提婆达多的见解。”世尊于是对他说：“即使你不赞同那种见解，你的行为也表现得像是在赞同那些持有那见解的人一样。你现在这么做，并不是第一次，过去世你也是如此。”比丘们请求道：“大德，现在是我们亲眼所见，但过去他曾随顺谁的见解而那样行事呢？请您为我们开示。”于是世尊引出过去世的故事，说：
Tassa kireko devadattapakkhiko bhikkhu sahāyo ahosi. So taṃ bhikkhūhi saddhiṃ piṇḍāya caritvā katabhattakiccaṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘kuhiṃ gatosī’’ti pucchi. ‘‘Asukaṭṭhānaṃ nāma piṇḍāya caritu’’nti. ‘‘Laddho te piṇḍapāto’’ti? ‘‘Āma, laddho’’ti. ‘‘Idha amhākaṃ mahālābhasakkāro, katipāhaṃ idheva hohī’’ti. So tassa vacanena katipāhaṃ tattha vasitvā sakaṭṭhānameva agamāsi . Atha naṃ bhikkhū ‘‘ayaṃ, bhante, devadattassa uppannalābhasakkāraṃ paribhuñjati, devadattassa pakkhiko eso’’ti tathāgatassa ārocesuṃ. Satthā taṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ evamakāsī’’ti pucchi. ‘‘Āma, bhante, ahaṃ tattha ekaṃ daharaṃ nissāya katipāhaṃ vasiṃ, na ca pana devadattassa laddhiṃ rocemī’’ti. Atha naṃ bhagavā ‘‘kiñcāpi tvaṃ laddhiṃ na rocesi, diṭṭhadiṭṭhakānaṃyeva pana laddhiṃ rocento viya vicarasi. Na tvaṃ idāneva evaṃ karosi, pubbepi evarūpoyevā’’ti vatvā ‘‘idāni tāva, bhante, amhehi sāmaṃ diṭṭho, pubbe panesa kesaṃ laddhiṃ rocento viya vicari, ācikkhatha no’’ti bhikkhūhi yācito atītaṃ āharitvā –
63听了古代盗贼说的话，
‘‘Purāṇacorāna vaco nisamma,
64摩喜喇目迦便跟着那鞭打他的人走；
Mahiḷāmukho pothayamanvacārī;
65正是因为听了那些善调御者的话，
Susaññatānañhi vaco nisamma,
66象王在一切功德中最为卓越。”（本生经1.1.26）
Gajuttamo sabbaguṇesu aṭṭhā’’ti. (jā. 1.1.26) –
67详细讲述了这篇摩喜喇目迦本生之后，（世尊）说：“诸比丘，所谓比丘，就是应该只对自己得到的东西感到满足，而不应该去希求他人所得。因为希求他人所得的人，在禅那、观、道和果这些法之中，连一个法也不会生起；只有满足于自己所得的人，禅那等才会生起。”这样说完之后，在说法中宣说了以下这些偈颂：
Imaṃ mahiḷāmukhajātakaṃ vitthāretvā, ‘‘bhikkhave, bhikkhunā nāma sakalābheneva santuṭṭhena bhavitabbaṃ, paralābhaṃ patthetuṃ na vaṭṭati. Paralābhaṃ patthentassa hi jhānavipassanāmaggaphalesu ekadhammopi nuppajjati, sakalābhasantuṭṭhasseva pana jhānādīni uppajjantī’’ti vatvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –
365三百六十五。
365.
69“不应该轻视自己得到的，也不应该抱着羡慕别人所得的心态而行；
‘‘Salābhaṃ nātimaññeyya, nāññesaṃ pihayaṃ care;
70比丘如果羡慕别人，就无法证得定。”
Aññesaṃ pihayaṃ bhikkhu, samādhiṃ nādhigacchati.
366三百六十六。
366.
72“即使所得到的很少，如果比丘不轻视自己的所得，”
‘‘Appalābhopi ce bhikkhu, salābhaṃ nātimaññati;
73那些清净活命、不懈怠的人，确实受到天人们的称赞。
Taṃ ve devā pasaṃsanti, suddhājīviṃ atandita’’nti.
74在这里，「自己的所得」（salābhaṃ）是指自己生起的利养。因为，避开次第乞食，靠不正当的方式谋生，就是轻视、蔑视、厌恶自己的所得。因此，通过不这样做，「不应轻视自己的所得」。「对他人的羡慕」（aññesaṃ pihayaṃ）的意思是，不应对他人的利得心生向往而行乞食。「不能证得定」（samādhiṃ nādhigacchati）：因为，羡慕他人的利得，忙着为他们的袈裟等事操心的比丘，无法证得安止定或近行定。「不轻视自己所得」（salābhaṃ nātimaññati）：即使是所得甚少的比丘，也按照次第，不论高贵或低贱的家庭，依次乞食，这就叫作「不轻视自己所得」。「确实，他们」（taṃ ve）：对于这样一位比丘，由于他依清净活命而活，靠双腿的力量维生而不懈怠，天人们称赞、赞叹他，这就是意思。
Tattha salābhanti attano uppajjanakalābhaṃ. Sapadānacārañhi parivajjetvā anesanāya jīvikaṃ kappento salābhaṃ atimaññati hīḷeti jigucchati nāma. Tasmā evaṃ akaraṇena salābhaṃ nātimaññeyya. Aññesaṃ pihayanti aññesaṃ lābhaṃ patthento na careyyāti attho. Samādhiṃ nādhigacchatīti aññesañhi lābhaṃ pihayanto tesaṃ cīvarādikaraṇe ussukkaṃ āpanno bhikkhu appanāsamādhiṃ vā upacārasamādhiṃ vā nādhigacchati. Salābhaṃ nātimaññatīti appalābhopi samāno uccanīcakule paṭipāṭiyā sapadānaṃ caranto bhikkhu salābhaṃ nātimaññati nāma. Taṃ veti taṃ evarūpaṃ bhikkhuṃ sārajīvitatāya suddhājīviṃ jaṅghabalaṃ nissāya jīvitakappanena akusītatāya atanditaṃ devā pasaṃsanti thomentīti attho.
75说法结束时，许多人证得了入流果等。
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
86随侍敌方的比丘的故事，第五。
Vipakkhasevakabhikkhuvatthu pañcamaṃ.
87六、五最上施主婆罗门的故事
6. Pañcaggadāyakabrāhmaṇavatthu
76这部以“一切”（Sabbaso）开头的法开示，是导师住在祇园时，针对一位名叫“五火施主”的婆罗门而宣说的。
Sabbasoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto pañcaggadāyakaṃ nāma brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi.
77据说，当庄稼还在地里长着的时候，他就布施称为“田最上”的布施；到打谷的时候，布施称为“谷场最上”；在谷粒聚集的时候，布施称为“谷堆最上”；到捣米的时候，布施称为“锅最上”；当饭食在钵里盛得满起来的时候，布施称为“钵最上”。他就这样做五种最上的布施，只要有人来，如果不布施，他就绝不吃饭。因此，他被人叫作「五最上施主」。世尊观察到他、他的婆罗门妻子以及三者证得圣果的因缘，便在婆罗门正要吃饭的时候，走到门口站住。那婆罗门也正面向屋子里坐着吃饭，没看见站在门口的世尊。而婆罗门妻子在照料他吃饭时，看见了世尊，心想：“这婆罗门在五个场合都是布施了最上之物才吃饭的，现在沙门乔达摩来到门口站着。要是婆罗门看见他，把自己的饭食拿去布施了，我可没法再煮一次。”于是她背对着世尊，弯下身，在婆罗门身后遮挡着，好像用手掌遮住满月一样，站在那里。她就这么站着，却又半睁着眼偷偷巴望世尊走了没有。世尊还是站在那里。她因为怕被婆罗门听见，没敢说“请你走吧”，而是后退几步，轻轻说了一声：“请你走吧。”世尊摇了摇头，表示“我不走”。当这位受世间敬重的佛陀摇着头表示“我不走”时，她忍不住大笑起来。就在这时候，世尊放出光明，照向屋内。婆罗门虽然背对门口坐着，但听见婆罗门妻子的笑声，又看见六色光辉照射，于是看见了世尊。要知道，佛陀们无论在村落还是在森林中，如果对有因缘的人不显现自身，是决不会离去的。婆罗门看见世尊后，说：“夫人，我被你毁了！王子来到门口站着，你却不告诉我，你真是造了大罪过。”说完，他端起只吃了一半的饭钵，走到世尊面前，说：“乔达摩尊者，我在五个场合总是布施了最上之物才吃饭的。现在我这饭食，已经从中间分开，一份我吃了，另一份还在。您能接受我这饭食吗？”世尊并没有说“我不需要你的残食”，而是说：“婆罗门，最上的食物本来就适合我，从中分成一半、已经吃过的食物也适合我，最后的一口饭团还是适合我。因为我们就好像那些靠别人施舍过活的饿鬼一样。”世尊这样说了之后，便诵出这首偈颂——
So kira sasse khette ṭhitakāleyeva khettaggaṃ nāma deti, khalakāle khalaggaṃ nāma deti, khalabhaṇḍakāle khalabhaṇḍaggaṃ nāma deti, ukkhalikakāle kumbhaggaṃ nāma deti, pātiyaṃ vaḍḍhitakāle pātaggaṃ nāma detīti imāni pañca aggadānāni deti, sampattassa adatvā nāma na bhuñjati. Tenassa pañcaggadāyakotveva nāmaṃ ahosi. Satthā tassa ca brāhmaṇiyā cassa tiṇṇaṃ phalānaṃ upanissayaṃ disvā brāhmaṇassa bhojanavelāyaṃ gantvā dvāre aṭṭhāsi. Sopi dvārapamukhe antogehābhimukho nisīditvā bhuñjati, satthāraṃ dvāre ṭhitaṃ na passati. Brāhmaṇī pana taṃ parivisamānā satthāraṃ disvā cintesi – ‘‘ayaṃ brāhmaṇo pañcasu ṭhānesu aggaṃ datvā bhuñjati, idāni ca samaṇo gotamo āgantvā dvāre ṭhito. Sace brāhmaṇo etaṃ disvā attano bhattaṃ haritvā dassati, punapāhaṃ pacituṃ na sakkhissāmī’’ti. Sā ‘‘evaṃ ayaṃ samaṇaṃ gotamaṃ na passissatī’’ti satthu piṭṭhiṃ datvā tassa pacchato taṃ paṭicchādentī onamitvā puṇṇacandaṃ pāṇinā paṭicchādentī viya aṭṭhāsi. Tathā ṭhitā eva ca pana ‘‘gato nu kho no’’ti satthāraṃ aḍḍhakkhikena olokesi. Satthā tattheva aṭṭhāsi. Brāhmaṇassa pana savanabhayena ‘‘aticchathā’’ti na vadeti, osakkitvā pana saṇikameva ‘‘aticchathā’’ti āha . Satthā ‘‘na gamissāmī’’ti sīsaṃ cālesi. Lokagarunā buddhena ‘‘na gamissāmī’’ti sīse cālite sā sandhāretuṃ asakkontī mahāhasitaṃ hasi. Tasmiṃ khaṇe satthā gehābhimukhaṃ obhāsaṃ muñci. Brāhmaṇopi piṭṭhiṃ datvā nisinnoyeva brāhmaṇiyā hasitasaddaṃ sutvā chabbaṇṇānañca rasmīnaṃ obhāsaṃ oloketvā satthāraṃ addasa. Buddhā hi nāma gāme vā araññe vā hetusampannānaṃ attānaṃ adassetvā na pakkamanti. Brāhmaṇopi satthāraṃ disvā, ‘‘bhoti nāsitomhi tayā, rājaputtaṃ āgantvā dvāre ṭhitaṃ mayhaṃ anācikkhantiyā bhāriyaṃ te kammaṃ kata’’nti vatvā aḍḍhabhuttaṃ bhojanapātiṃ ādāya satthu santikaṃ gantvā, ‘‘bho gotama, ahaṃ pañcasu ṭhānesu aggaṃ datvāva bhuñjāmi, ito ca me majjhe bhinditvā ekova bhattakoṭṭhāso bhutto, eko koṭṭhāso avasiṭṭho, paṭiggaṇhissasi me idaṃ bhatta’’nti. Satthā ‘‘na me tava ucchiṭṭhabhattena attho’’ti avatvā, ‘‘brāhmaṇa, aggampi mayhameva anucchavikaṃ, majjhe bhinditvā aḍḍhabhuttabhattampi, carimakabhattapiṇḍopi mayhameva anucchaviko. Mayañhi, brāhmaṇa, paradattūpajīvipetasadisā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
78不管是得到最上的、中间的，还是剩下的食物，
‘‘Yadaggato majjhato sesato vā,
79一个靠他人施舍过活的人，就这样得到一口团食；
Piṇḍaṃ labhetha paradattūpajīvī;
80他不应因此称赞，也不应因此轻视，
Nālaṃ thutuṃ nopi nipaccavādī,
81那食物，贤善的牟尼都能如实了知。
Taṃ vāpi dhīrā muni vedayantī’’ti. (su. ni. 219);
82婆罗门听了这话，心里欢喜清净，心想：“真稀有啊！这位号称岛上之主的王子，并没有说‘我不需要你的残食’，而是这样说了。”他就在门口站着，向世尊问了一个问题：“乔达摩尊者，你们把自己的弟子叫做比丘，到底怎么样才算是比丘呢？”世尊思量着：“怎样的说法才适合他呢？这两人在迦叶佛的时代，曾经听过人们谈论‘名色’的话题，应当不离名色而为他们说法。”于是说：“婆罗门，对于名和色不贪染、不执著、不忧愁的，就称为「比丘」。”接着说出此偈——
Brāhmaṇo taṃ sutvāva pasannacitto hutvā ‘‘aho acchariyaṃ, dīpasāmiko nāma rājaputto ‘na me tava ucchiṭṭhabhattena attho’ti avatvā evaṃ vakkhatī’’ti dvāre ṭhitakova satthāraṃ pañhaṃ pucchi – ‘‘bho gotama , tumhe attano sāvake bhikkhūti vadatha, kittāvatā bhikkhu nāma hotī’’ti. Satthā ‘‘kathaṃrūpā nu kho imassa dhammadesanā sappāyā’’ti upadhārento ‘‘ime dvepi janā kassapabuddhakāle ‘nāmarūpa’nti vadantānaṃ kathaṃ suṇiṃsu, nāmarūpaṃ avissajjitvāva nesaṃ dhammaṃ desetuṃ vaṭṭatī’’ti, ‘‘brāhmaṇa, nāme ca rūpe ca arajjanto asajjanto asocanto bhikkhu nāma hotī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
367三百六十七。
367.
84在任何名色当中，只要没有‘我所’的执著；对于变坏无常的事物，也不生忧愁——这样的人，就真正称为「比丘」。
‘‘Sabbaso nāmarūpasmiṃ, yassa natthi mamāyitaṃ;
85这里，「一切」(sabbaso) 指在受等四蕴以及色蕴这五蕴所转起的一切名色当中。「我所执」(mamāyitaṃ) 指没有“是我”或“是我的”这样的执取。「于虚妄不实亦不忧愁」(asatā ca na socati) 指当那名色遭遇坏灭、消失时，不因“我的色灭尽……乃至……我的识灭尽”而忧愁、苦恼，而是看作“我的灭法灭尽了”。「他」(sa ve) 指具足这种特质的人：即使在现前的名色中也没有「我所执」，对于虚妄不实之法也不忧愁，所以称为比丘。
Asatā ca na socati, sa ve bhikkhūti vuccatī’’ti.
86这里的「一切」(sabbaso)是指：依受等四种（名蕴）和色蕴——也就是这五蕴——而活动的一切名色中。「我所执取」(mamāyitaṃ)的意思是：对于它，没有任何“这是我”或“这是我的”的执取。「对于不存在者，不忧愁」(Asatā ca na socati)：当那名色达到灭尽、变坏时，他不会因为“我的色灭尽了……我的识灭尽了”而忧愁、苦恼，而是看清：“我的会灭尽变坏的法已经灭尽了”。「他即是」(Sa ve)：像这样的人，对于现存的名色也没有任何执取，对于已经不存在的（已灭尽的名色）也不因此忧愁，他就被称为比丘，这就是它的意思。
Tattha sabbasoti sabbasmimpi vedanādīnaṃ catunnaṃ, rūpakkhandhassa cāti pañcannaṃ khandhānaṃ vasena pavatte nāmarūpe. Mamāyitanti yassa ahanti vā mamanti vā gāho natthi. Asatā ca na socatīti tasmiñca nāmarūpe khayavayaṃ patte ‘‘mama rūpaṃ khīṇaṃ…pe… mama viññāṇaṃ khīṇa’’nti na socati na vihaññati, ‘‘khayavayadhammaṃ me khīṇa’’nti passati. Sa veti so evarūpo vijjamānepi nāmarūpe mamāyitarahitopi asatāpi tena asocanto bhikkhūti vuccatīti attho.
87开示结束时，这对夫妻双方都证得了不来果，这次说法也让在场众人获得了真实的利益。
Desanāvasāne ubhopi jayampatikā anāgāmiphale patiṭṭhahiṃsu, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
100第六是施与五种最上物的婆罗门的故事。
Pañcaggadāyakabrāhmaṇavatthu chaṭṭhaṃ.
1017. 众多比丘的故事
7. Sambahulabhikkhuvatthu
88当世尊住在祇园时，以众多比丘为缘，开示了这篇名为「修习慈心者」的法语。
Mettāvihārīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sambahule bhikkhū ārabbha kathesi.
89曾经，尊者大迦旃延住在阿槃提国的古拉拉喀拉城附近，依止于帕瓦塔山。那时，一位名叫首那·扣提甘那的近事男，因对长老说法生起净信，想在长老座下出家。长老对他说：“首那啊，尽形寿受持一食、独卧、修梵行是困难的。”这样拒绝了两次，但他出家的意愿极其热切，第三次请求长老，得以出家。由于南方比丘数量少，他在三年后受了具足戒。之后想亲见世尊，便辞别亲教师，带着亲教师交付的教法，渐次来到祇园，礼敬世尊，彼此款待问候。世尊允许他就住在同一间香室。他自己用了大半夜在露天处度过，后夜分进入香室，在自己的坐卧处度过那后夜分。破晓时，受世尊敦请，他以优美吟诵的方式诵出了所有十六组《八颂经》的偈颂（自《经集》772偈始）。诵毕，世尊随喜赞叹道：“善哉，善哉，比丘！”并给予称许。听到世尊的称许后，从地居天、龙、金翅鸟，乃至一直到梵天界，响起了同一阵的称许之声。
Ekasmiñhi samaye āyasmante mahākaccāne avantijanapade kuraragharaṃ nissāya pavattapabbate viharante soṇo nāma koṭikaṇṇo upāsako therassa dhammakathāya pasīditvā therassa santike pabbajitukāmo therena ‘‘dukkaraṃ kho, soṇa, yāvajīvaṃ ekabhattaṃ ekaseyyaṃ brahmacariya’’nti vatvā dve vāre paṭikkhittopi pabbajjāya ativiya ussāhajāto tatiyavāre theraṃ yācitvā pabbajitvā appabhikkhukattā dakkhiṇāpathe tiṇṇaṃ vassānaṃ accayena laddhūpasampado satthāraṃ sammukhā daṭṭhukāmo hutvā upajjhāyaṃ āpucchitvā tena dinnaṃ sāsanaṃ gahetvā anupubbena jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā katapaṭisanthāro satthārā ekagandhakuṭiyaṃyeva anuññātasenāsano bahudeva rattiṃ ajjhokāse vīthināmetvā rattibhāge gandhakuṭiṃ pavisitvā attano pattasenāsane taṃ rattibhāgaṃ vītināmetvā paccūsasamaye satthārā ajjhiṭṭho soḷasa aṭṭhakavaggikāni (su. ni. 772 ādayo) sabbāneva sarabhaññena abhaṇi. Athassa bhagavā sarabhaññapariyosāne abbhānumodento – ‘‘sādhu sādhu, bhikkhū’’ti sādhukāraṃ adāsi. Satthārā dinnasādhukāraṃ sutvā bhūmaṭṭhakadevā nāgā supaṇṇāti evaṃ yāva brahmalokā ekasādhukārameva ahosi.
90那一刻，在百由旬之外的祇园，古拉拉喀拉城里，住在长老母亲——一位大近事女——家中守护的天神，也大声地发出了称许。于是，近事女问她：“是谁在发出称许？”天神答：“姊妹，是我。”“你是谁？”“我是守护你家的天神。”“你以前从未对我发出过称许，今天为什么这么做？”“我不是对你发出称许。”“那你是对谁发出的称许？”“对你的儿子，扣提甘那·首那长老。”“我儿子做了什么？”“你的儿子今天与世尊同住一间香室，宣说了佛法。世尊听你儿子说法后，心生欢喜，给了他称许。所以，我也对他发出了称许。接受正自觉者的称许之后，从地居天开始，乃至梵天界，都成了同一阵的称许之声。”“那么，尊者，是我儿子为世尊说法，还是世尊为我儿子说法？”“是你儿子为世尊说法。”就在天神这样述说时，近事女生起了五等喜悦，遍满全身。
Tasmiṃ khaṇe jetavanato vīsayojanasatamatthake kuraragharanagare therassa mātu mahāupāsikāya gehe adhivatthā devatāpi mahantena saddena sādhukāramadāsi. Atha naṃ upāsikā āha – ‘‘ko esa sādhukāraṃ detī’’ti? Ahaṃ, bhaginīti. Kosi tvanti? Tava gehe adhivatthā, devatāti. Tvaṃ ito pubbe mayhaṃ sādhukāraṃ adatvā ajja kasmā desīti? Nāhaṃ tuyhaṃ sādhukāraṃ dammīti. Atha kassa te sādhukāro dinnoti? Tava puttassa koṭikaṇṇassa soṇattherassāti. Kiṃ me puttena katanti? Putto te ajja satthārā saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasitvā dhammaṃ desesi, satthā tava puttassa dhammaṃ sutvā pasanno sādhukāramadāsi. Tenassa mayāpi sādhukāro dinno. Sammāsambuddhassa hi sādhukāraṃ sampaṭicchitvā bhūmaṭṭhakadeve ādiṃ katvā yāva brahmalokā ekasādhukārameva jātanti. Kiṃ pana, sāmi, mama puttena satthu dhammo kathito, satthārā mama puttassa kathitoti? Tava puttena satthu kathitoti. Evaṃ devatāya kathentiyāva upāsikāya pañcavaṇṇā pīti uppajjitvā sakalasarīraṃ phari.
91那时，她这样想：“既然我儿子能和世尊同住在一间香室里，为世尊说法，那他也一定能对我说法。等儿子回来的时候，我就筹备一场法会，来听他讲法。”而首那长老呢，在世尊给予称赞之后，心里想：“现在正是禀告我亲教师所传教诫的时机。”于是，他向世尊请求了五项殊胜的许可，也就是允许在边远地区，由以持律者为第五位的僧团来授予具足戒等（这些内容）。之后，他在世尊身边住了几天，心里想着：“该回去拜见亲教师了。”便辞别了世尊，离开祇园，一路渐次回到了亲教师身边。
Athassā etadahosi – ‘‘sace me putto satthārā saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasitvā satthu dhammaṃ kathetuṃ sakkhi , mayhampi kathetuṃ sakkhissatiyeva . Puttassa āgatakāle dhammassavanaṃ kāretvā dhammakathaṃ suṇissāmī’’ti. Soṇattheropi kho satthārā sādhukāre dinne ‘‘ayaṃ me upajjhāyena dinnasāsanaṃ ārocetuṃ kālo’’ti bhagavantaṃ paccantimesu janapadesu vinayadharapañcamena gaṇena upasampadaṃ ādiṃ katvā (mahāva. 259) pañca vare yācitvā katipāhaṃ satthu santikeyeva vasitvā ‘‘upajjhāyaṃ passissāmī’’ti satthāraṃ āpucchitvā jetavanā nikkhamitvā anupubbena upajjhāyassa santikaṃ agamāsi.
92第二天，长老带着他入城乞食，走到了母亲近事女的家门口。她见到儿子，满心欢喜，顶礼之后，恭敬地供养了他，然后问道：“儿啊，听说你真的和世尊同住一间香室，为世尊说法了，是这样吗？”长老问：“近事女，这是谁告诉你的？”“儿啊，是住在这间屋子里的天神，他用很大的声音发出了赞叹。我问‘是谁？’，她回答说‘是我’，然后把如此这般的事情告诉了我。我听了之后就想：‘既然我儿子能为世尊说法，那也一定能对我说法。’”然后她又对长老说：“儿啊，既然你能在世尊面前说法，那也一定能对我说法。某个日子，我会安排一场法会，来听你讲法，儿啊。”长老答应了。随后，这位近事女对僧团进行了供养和礼敬。她只留下一个女仆看家，自己则带着所有的随从，前往内城为闻法而建造的殿堂。那殿堂里设有庄严的法座，她登上法座，去听正在说法的儿子讲法。
Thero punadivase taṃ ādāya piṇḍāya caranto mātu upāsikāya gehadvāraṃ agamāsi. Sāpi puttaṃ disvā tuṭṭhamānasā vanditvā sakkaccaṃ parivisitvā pucchi – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, tāta, satthārā saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasitvā satthu dhammakathaṃ kathesī’’ti. ‘‘Upāsike, tuyhaṃ kena idaṃ kathita’’nti? ‘‘Tāta, imasmiṃ gehe adhivatthā devatā mahantena saddena sādhukāraṃ datvā mayā ‘ko eso’ti vutte ‘aha’nti vatvā evañca evañca kathesi. Taṃ sutvā mayhaṃ etadahosi – ‘sace me putto satthu dhammakathaṃ kathesi, mayhampi kathetuṃ sakkhissatī’ti. Atha naṃ āha – ‘tāta, yato tayā satthu sammukhā dhammo kathito, mayhampi kathetuṃ sakkhissasi eva. Asukadivase nāma dhammassavanaṃ kāretvā tava dhammaṃ suṇissāmi, tātā’’’ti. So adhivāsesi. Upāsikā bhikkhusaṅghassa dānaṃ datvā pūjaṃ katvā ‘‘puttassa me dhammakathaṃ suṇissāmī’’ti ekameva dāsiṃ geharakkhikaṃ ṭhapetvā sabbaṃ parijanaṃ ādāya antonagare dhammassavanatthāya kārite maṇḍape alaṅkatadhammāsanaṃ abhiruyha dhammaṃ desentassa puttassa dhammakathaṃ sotuṃ agamāsi.
93而那时，有九百个盗贼正在那位近事女的房子周围转悠，寻找潜入的机会。不过，她家由七道围墙环绕，设有七重门楼，各处都拴着猛犬。在内宅屋顶排水的地方，还挖了一条壕沟，里面灌满了锡液。白天，锡液被太阳晒化，像沸腾了一样停在那里；到了夜晚，它就冷却凝固，变得坚硬牢固。在锡水沟的旁边，又紧密地铺设了大铁板。正因为有这样周密的守护，加上近事女一直待在内宅，那些盗贼一直找不到下手的机会。那天，他们得知她外出了，便挖了一条地道，从锡沟和铁板的下方进入了屋内，然后派贼首到近事女身边去，下令说：“如果她听说我们进了屋，转身往家赶，你就用剑砍死她。”那贼首听了，便走过去站在她旁边。
Tasmiṃ pana kāle navasatā corā tassā upāsikāya gehe otāraṃ olokentā vicaranti. Tassā pana gehaṃ sattahi pākārehi parikkhittaṃ sattadvārakoṭṭhakayuttaṃ, tattha tesu tesu ṭhānesu caṇḍasunakhe bandhitvā ṭhapayiṃsu. Antogehe chadanassa udakapātaṭṭhāne pana parikhaṃ khaṇitvā tipunā pūrayiṃsu. Taṃ divā ātapena vilīnaṃ pakkuthitaṃ viya tiṭṭhati, rattiṃ kaṭhinaṃ kakkhaḷaṃ hutvā tiṭṭhati. Tassānantarā mahantāni ayasaṅghāṭakāni nirantaraṃ bhūmiyaṃ odahiṃsu. Iti imañcārakkhaṃ upāsikāya ca antogehe ṭhitabhāvaṃ paṭicca te corā okāsaṃ alabhantā taṃ divasaṃ tassā gatabhāvaṃ ñatvā umaṅgaṃ bhinditvā tipuparikhāya ca ayasaṅghāṭakānañca heṭṭhābhāgeneva gehaṃ pavisitvā corajeṭṭhakaṃ tassā santikaṃ pahiṇiṃsu ‘‘sace sā amhākaṃ idha paviṭṭhabhāvaṃ sutvā nivattitvā gehābhimukhī āgacchati, asinā naṃ paharitvā mārethā’’ti. So gantvā tassā santike aṭṭhāsi.
94屋里的盗贼们点起灯，打开了储币室的门。那个女仆看见了盗贼，就跑去告诉近事女：“女主人，好多盗贼闯进家了，他们打开了储币室的门！”近事女说：“让盗贼们拿走他们看到的钱币吧。我正在听我儿子说法，别来障碍我闻法，回家去吧。”就把她打发走了。盗贼们把储币室搬空后，又打开了银库的门。女仆再次跑来报告这事。近事女又说：“盗贼们想拿什么就让他们拿去吧，别妨碍我。”又一次把她打发走。盗贼们把银库也搬空后，又打开了金库的门。女仆又跑来报告近事女。这时，近事女对她说：“这位大姐，你一次又一次地跑到我这里来。我说过了‘让盗贼们随意拿走吧，我在听我儿子说法，别妨碍我’，可你不听我的话，反而反反复复地来。如果你现在还敢再来，我就知道该怎么处置你了。回家去吧！”把她打发走了。
Corāpi antogehe dīpaṃ jāletvā kahāpaṇagabbhadvāraṃ vivariṃsu. Sā dāsī core disvā upāsikāya santikaṃ gantvā, ‘‘ayye, bahū corā gehaṃ pavisitvā kahāpaṇagabbhadvāraṃ vivariṃsū’’ti ārocesi. ‘‘Corā attanā diṭṭhakahāpaṇe harantu, ahaṃ mama puttassa dhammakathaṃ suṇāmi, mā me dhammassa antarāyaṃ kari, gehaṃ gacchā’’ti taṃ pahiṇi. Corāpi kahāpaṇagabbhaṃ tucchaṃ katvā rajatagabbhaṃ vivariṃsu. Sā punapi gantvā tamatthaṃ ārocesi. Upāsikāpi ‘‘corā attanā icchitaṃ harantu, mā me antarāyaṃ karī’’ti puna taṃ pahiṇi. Corā rajatagabbhampi tucchaṃ katvā suvaṇṇagabbhaṃ vivariṃsu. Sā punapi gantvā upāsikāya tamatthaṃ ārocesi. Atha naṃ upāsikā āmantetvā, ‘‘bhoti je tvaṃ anekavāraṃ mama santikaṃ āgatā, ‘corā yathārucitaṃ harantu, ahaṃ mama puttassa dhammakathaṃ suṇāmi, mā me antarāyaṃ karī’ti mayā vuttāpi mama kathaṃ anādiyitvā punappunaṃ āgacchasiyeva. Sace idāni tvaṃ āgacchissasi, jānissāmi te kattabbaṃ, gehameva gacchā’’ti pahiṇi.
95那贼首听了她这番话，心想：“偷取这样一位女人的财物，会被雷劈中，脑袋开花的。”于是他回到众贼那里，说：“赶紧把近事女的东西全部恢复原样！”那些盗贼便用钱币重新填满了储币室，用银子和金子重新填满了银库和金库。据说，这确实是个常理：法，总会保护那些依法而行的人。正如他所说：
Corajeṭṭhako tassā kathaṃ sutvā ‘‘evarūpāya itthiyā santakaṃ harantānaṃ asani patitvā matthakaṃ bhindeyyā’’ti corānaṃ santikaṃ gantvā ‘‘sīghaṃ upāsikāya santakaṃ paṭipākatikaṃ karothā’’ti āha. Te kahāpaṇehi kahāpaṇagabbhaṃ, rajatasuvaṇṇehi rajatasuvaṇṇagabbhe puna pūrayiṃsu. Dhammatā kiresā, yaṃ dhammo dhammacārinaṃ rakkhati. Tenevāha –
96「法」确实会保护行法者，
‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāriṃ,
97妥善修习的法能带来安乐；
Dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti;
98这就是善于修习法的功德，
Esānisaṃso dhamme suciṇṇe,
99行持正法的人不会堕入恶趣。
Na duggatiṃ gacchati dhammacārī’’ti. (theragā. 303; jā. 1.10.102);
100那些贼也来到听法的地方站着。长老说法结束后，在破晓时分从座位上下来。就在那时，盗贼头领匍匐在那位近事女的脚前，说道：‘尊姐，请原谅我。’‘这是做什么呢，贤者？’她问道。他回答：‘我因为对你们心生愤恨，想要杀害你们，所以才站在这里。’‘既然是这样，贤者，我原谅你了。’她说。其余的贼人也同样请求原谅，在听到近事女说‘贤者们，我原谅你们’后，他们便说：‘尊姐，如果您真的原谅我们，请让我们在您儿子跟前出家吧。’她礼敬了儿子后，便说：‘贤者，这些贼人因为对我的品德以及对你们的说法生起了净信，请求出家，请就让他们出家吧。’长老应了声‘善哉’，便让他们把自己身上所穿衣服的边须割下来，用红褐色黏土染了，为他们剃度出家，并让他们安住在戒律之中。在他们受具足戒的时候，长老又为每个人各别地授予了禅修的业处。这九百位比丘各自领取了九百种不同的业处后，便一同登上了一座山，各自选在每棵树的树荫下坐着，修习沙门法。
Corāpi gantvā dhammassavanaṭṭhāne aṭṭhaṃsu. Theropi dhammaṃ kathetvā vibhātāya rattiyā āsanā otari. Tasmiṃ khaṇe corajeṭṭhako upāsikāya pādamūle nipajjitvā ‘‘khamāhi me, ayye’’ti āha. ‘‘Kiṃ idaṃ, tātā’’ti? ‘‘Ahañhi tumhesu āghātaṃ katvā tumhe māretukāmo aṭṭhāsi’’nti. ‘‘Tena hi te, tāta, khamāmī’’ti. Sesacorāpi tatheva vatvā, ‘‘tātā, khamāmī’’ti vutte āhaṃsu – ‘‘ayye, sace no khamatha, puttassa vo santike amhākaṃ pabbajjaṃ dāpethā’’ti. Sā puttaṃ vanditvā āha – ‘‘tāta, ime corā mama guṇesu tumhākañca dhammakathāya pasannā pabbajjaṃ yācanti, pabbājetha ne’’ti. Thero ‘‘sādhū’’ti vatvā tehi nivatthavatthānaṃ dasāni chindāpetvā tambamattikāya rajāpetvā te pabbājetvā sīlesu patiṭṭhāpesi. Upasampannakāle ca nesaṃ ekekassa visuṃ visuṃ kammaṭṭhānamadāsi. Te navasatā bhikkhū visuṃ visuṃ navasatakammaṭṭhānāni gahetvā ekaṃ pabbataṃ abhiruyha tassa tassa rukkhassa chāyāya nisīditvā samaṇadhammaṃ kariṃsu.
101导师（世尊）坐在距离一百由旬外的祇园大精舍中，观察着那些比丘，根据他们的修行方式来决定了开示的内容。接着，他放射出光芒，显现在他们面前坐下，如同面对面说法一般，诵出了以下这些偈颂——
Satthā vīsayojanasatamatthake jetavanamahāvihāre nisinnova te bhikkhū oloketvā tesaṃ cariyavasena dhammadesanaṃ vavatthāpetvā obhāsaṃ pharitvā sammukhe nisīditvā kathento viya imā gāthā abhāsi –
368三百六十八。
368.
103『安住于慈心的比丘，对佛陀教法深具净信，
‘‘Mettāvihārī yo bhikkhu, pasanno buddhasāsane;
104他将能证得那寂静的境界，也就是止息了一切「行」的安乐。』
Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukhaṃ.
369三百六十九。
369.
106比丘，你要汲出这艘船里的水；被你汲干之后，它就能轻快地航行；
‘‘Siñca bhikkhu imaṃ nāvaṃ, sittā te lahumessati;
107斩断贪和嗔之后，你将从这里走向涅槃。
Chetvā rāgañca dosañca, tato nibbānamehisi.
370三百七十。
370.
109应断除五种，应舍离五种，还应修习五种。
‘‘Pañca chinde pañca jahe, pañca cuttari bhāvaye;
110超越了五种执着的比丘，被称为渡越瀑流的人。
Pañcasaṅgātigo bhikkhu, oghatiṇṇoti vuccati.
371三百七十一。
371.
112比丘，要修习禅那，不要放逸。
‘‘Jhāya bhikkhu mā pamādo,
113不要让你的心在五欲中享乐。
Mā te kāmaguṇe ramessu cittaṃ;
114放逸的人啊，不要吞下铁丸。
Mā lohaguḷaṃ gilī pamatto,
115当被灼烧时，不要哭喊‘这是苦’。
Mā kandī dukkhamidanti dayhamāno.
372372
372.
117没有智慧的人就没有禅那，没有禅那的人就没有智慧。
‘‘Natthi jhānaṃ apaññassa, paññā natthi ajhāyato;
118既有禅那又有智慧的人，他确实接近涅槃。
Yamhi jhānañca paññā ca, sa ve nibbānasantike.
373373
373.
120比丘进入空寂之处后，内心变得寂静，
‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno;
121当他正确地观察法时，会生起非凡的喜乐。
Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato.
374374
374.
123无论何时、从任何方面，只要他观察诸蕴的生起与灭去，
‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;
124他就能获得喜与欢悦。那就是不死，也就是有智慧者所了知的境界。
Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānataṃ.
375三百七十五。
375.
126这就是具慧比丘的修行开端：
‘‘Tatrāyamādi bhavati, idha paññassa bhikkhuno;
127防护根门、知足，以及守护巴帝摩卡。
Indriyagutti santuṭṭhi, pātimokkhe ca saṃvaro.
376三百七十六。
376.
129你应当亲近善友，他们具足清净活命、毫不懈怠；
‘‘Mitte bhajassu kalyāṇe, suddhājīve atandite;
130他应乐于行款待，并善于行持威仪；
Paṭisanthāravutyassa, ācārakusalo siyā;
131由此，他充满喜悦，必将作苦的终结。（Tato pāmojjabahulo, dukkhassantaṃ karissatī ti.）
Tato pāmojjabahulo, dukkhassantaṃ karissatī’’ti.
132在这里，‘修慈者’指的是：即使正在修习慈心业处的人，或者依慈心证得并安住于三禅、四禅的人，也都称为修慈者。‘净信’的意思是：凡是对佛陀教法有净信，并且乐于这种净信的人。‘寂静句’：这是涅槃的名称。因为这样的比丘证得了寂静之份——它由于一切行的寂止而称为‘行寂灭’，由于最上之乐而称为‘乐’，也就是涅槃。他证得、体证了这份寂静，这就是它的意思。
Tattha mettāvihārīti mettākammaṭṭhāne kammaṃ karontopi mettāvasena tikacatukkajjhāne nibbattetvā ṭhitopi mettāvihārīyeva nāma. Pasannoti yo pana buddhasāsane pasanno hoti, pasādaṃ rocetiyevāti attho. Padaṃ santanti nibbānassetaṃ nāmaṃ. Evarūpo hi bhikkhu santaṃ koṭṭhāsaṃ sabbasaṅkhārānaṃ upasantatāya saṅkhārūpasamaṃ, paramasukhatāya sukhanti laddhanāmaṃ nibbānaṃ adhigacchati, vindatiyevāti attho.
133「比丘！舀出此船」：比丘！你应把这艘称为‘有身’的船里的水——即邪思维之水——倒掉、舀出。「舀出后，你将变得轻快」：正如在大海中，一艘满载水的船，堵住漏洞后，因水被舀出而变得轻快，不会沉没于大海，能迅速抵达善港；同样地，对你而言，这艘满载邪思维之水的有身之船，通过防护堵住眼门等处的漏洞后，因已生起的邪思维之水被舀出而变得轻快，不会沉没于轮回，将迅速到达涅槃。「断除」：指断除贪与嗔的束缚。因为断除了这些束缚，证得阿罗汉果之后，在那一期生命结束后，你将到达无余涅槃——你将前往，这就是它的意思。
Siñca bhikkhu imaṃ nāvanti bhikkhu imaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ nāvaṃ micchāvitakkodakaṃ chaḍḍento siñca. Sittā te lahumessatīti yathā hi mahāsamudde udakasseva bharitā nāvā chiddāni pidahitvā udakassa sittatāya sittā sallahukā hutvā mahāsamudde anosīditvā sīghaṃ supaṭṭanaṃ gacchati, evaṃ tavāpi ayaṃ micchāvitakkodakabharitā attabhāvanāvā cakkhudvārādichiddāni saṃvarena pidahitvā uppannassa micchāvitakkodakassa sittatāya sittā sallahukā saṃsāravaṭṭe anosīditvā sīghaṃ nibbānaṃ gamissati. Chetvāti rāgadosabandhanāni chinda. Etāni hi chinditvā arahattappatto tato aparabhāge anupādisesanibbānameva ehisi, gamissasīti attho.
134「断五」：应如人以刀砍断绑在脚上的绳索一般，通过较低的三道断除那五个导致投生恶趣的下分结。「舍五」：应如人舍弃绑在颈上的绳索一般，通过阿罗汉道舍断那五个导致投生天界的上分结，即断除它们的意思。「更修五」：为了断除上分结，应更进一步地修习信等五根。「超过五执著」：当能如此时，那位比丘因超越了贪、嗔、痴、慢、见五种执著，而被称为‘已渡瀑流者’，即已渡过了四种瀑流。这就是它的意思。
Pañcachindeti heṭṭhāapāyasampāpakāni pañcorambhāgiyasaṃyojanāni pāde baddharajjuṃ puriso satthena viya heṭṭhāmaggattayena chindeyya. Pañca jaheti uparidevalokasampāpakāni pañcuddhambhāgiyasaṃyojanāni puriso gīvāya baddharajjukaṃ viya arahattamaggena jaheyya pajaheyya, chindeyyāti attho. Pañca cuttari bhāvayeti uddhambhāgiyasaṃyojanānaṃ pahānatthāya saddhādīni pañcindriyāni uttari bhāveyya. Pañcasaṅgātigoti evaṃ sante pañcannaṃ rāgadosamohamānadiṭṭhisaṅgānaṃ atikkamanena pañcasaṅgātigo bhikkhu oghatiṇṇoti vuccati, cattāro oghe tiṇṇoyevāti vuccatīti attho.
135「应修禅那，比丘」：比丘！你应依两种禅那而修习，且于身业等不放逸而住，莫放逸。「令其欢乐」：莫让你的心耽着于五种欲乐。「莫吞热铁丸」：因以忘失正念为相的放逸，放逸者会在地狱中吞食滚烫的热铁丸，因此我说：‘莫因放逸而吞热铁丸，莫在地狱中被燃烧时哭喊“这是苦啊！”’这就是它的意思。
Jhāya bhikkhūti bhikkhu tvaṃ dvinnaṃ jhānānaṃ vasena jhāya ceva, kāyakammādīsu ca appamattavihāritāya mā pamajji. Ramessūti pañcavidhe ca kāmaguṇe te cittaṃ mā ramessu. Mā lohaguḷanti sativossaggalakkhaṇena hi pamādena pamattā niraye tattaṃ lohaguḷaṃ gilanti, tena taṃ vadāmi ‘‘mā pamatto hutvā lohaguḷaṃ gili, mā niraye ḍayhamāno ‘dukkhamida’nti kandī’’ti attho.
136「无有禅那」：对于没有能产生禅那的精进与智慧的人，则无禅那。「无有智慧」：对于不修禅那者，则无有‘安止的比丘能如实知见’这一特征所说的智慧。「于谁有禅那与智慧」：若于某人此二者兼具，则他实已立于涅槃附近。这就是它的意思。
Natthi jhānanti jhānuppādikāya vāyāmapaññāya apaññassa jhānaṃ nāma natthi. Paññā natthīti ajhāyantassa ‘‘samāhito bhikkhu yathābhūtaṃ jānāti passatī’’ti vuttalakkhaṇā paññā natthi. Yamhi jhānañca paññā cāti yamhi puggale idaṃ ubhayampi atthi, so nibbānassa santike ṭhitoyevāti attho.
137「进入空寂处的人」：指在任何空闲处，不舍弃业处，以业处作意而安坐的人。「心得寂静的人」：指心得寂灭的人。「正确地」：指以如理因缘观法者，将生起称为‘观’的非人喜，以及称为八等至的天喜。这就是它的意思。
Suññāgāraṃ paviṭṭhassāti kismiñcideva vivittokāse kammaṭṭhānaṃ avijahitvā kammaṭṭhānamanasikārena nisinnassa. Santacittassāti nibbutacittassa. Sammāti hetunā kāraṇena dhammaṃ vipassantassa vipassanāsaṅkhātā amānusī rati aṭṭhasamāpattisaṅkhātā dibbāpi rati hoti uppajjatīti attho.
138「从何处于何处作观」：在三十八种所缘中修习业处时，不论以何种方式，或在饭前等时段，于任何自己喜好的时间，或于喜好的业处修习而作观。「生灭」：指五蕴以二十五种相生起，也以二十五种相坏灭。「喜与悦」：当如此对五蕴的生灭作观时，即获得法喜与法悦。「甘露」：当有因缘的名色变得清晰而现前时，所生起的喜与悦，因能导向甘露涅槃，故对于了知者、智者而言，它即是甘露。
Yatoyato sammasatīti aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu kammaṃ karonto yena yenākārena, purebhattādīsu vā kālesu yasmiṃ yasmiṃ attanā abhirucite kāle, abhirucite vā kammaṭṭhāne kammaṃ karonto sammasati. Udayabbayanti pañcannaṃ khandhānaṃ pañcavīsatiyā lakkhaṇehi udayaṃ , pañcavīsatiyā eva ca lakkhaṇehi vayaṃ. Pītipāmojjanti evaṃ khandhānaṃ udayabbayaṃ sammasanto dhammapītiṃ dhammapāmojjañca labhati. Amatanti taṃ sappaccaye nāmarūpe pākaṭe hutvā upaṭṭhahante uppannaṃ pītipāmojjaṃ amatanibbānasampāpakattā vijānataṃ paṇḍitānaṃ amatamevāti attho.
139「于此此是其始」：在此，这就是开始，即前行基础。「此处智者」：指在此教法中，有智慧的比丘。现在，为了说明‘彼为始’所说的前行基础，而说‘护根’等。实际上，四遍清净戒即是前行。其中，「护根」即防护诸根。「知足」即对四资具满足。由此，宣说了活命遍净戒与资具依止戒。「巴帝摩卡」：指在名为巴帝摩卡的最上戒中圆满行持。
Tatrāyamādi bhavatīti tatra ayaṃ ādi, idaṃ pubbaṭṭhānaṃ hoti. Idha paññassāti imasmiṃ sāsane paṇḍitabhikkhuno. Idāni ‘‘taṃ ādī’’ti vuttaṃ pubbaṭṭhānaṃ dassento indriyaguttītiādimāha. Catupārisuddhisīlañhi pubbaṭṭhānaṃ nāma. Tattha indriyaguttīti indriyasaṃvaro. Santuṭṭhīti catupaccayasantoso. Tena ājīvapārisuddhi ceva paccayasannissitañca sīlaṃ kathitaṃ. Pātimokkheti pātimokkhasaṅkhāte jeṭṭhakasīle paripūrakāritā kathitā.
140「亲近善友」：意思是舍弃散漫的作业和不合适的同伴，依净命、靠脚力谋生，精勤不懈怠的人，应当去亲近、侍奉善知识。「行款待者」：应以财物的款待和法的款待具足威仪，他应成为款待的践行者，即他应当成为款待的实行者。「于行善巧」：戒律是行，义务与礼仪也是行。要在这些方面善巧、熟练，这就是它的意思。「由此多喜悦」：由于具备了款待的品行和行的善巧，而产生了法的欢悦；成为充满欢悦的人之后，就会终结这一切轮回之苦，这就是它的意思。
Mitte bhajassu kalyāṇeti vissaṭṭhakammante apatirūpasahāye vajjetvā sādhujīvitāya suddhājīve jaṅghabalaṃ nissāya jīvikakappanāya akusīte atandite kalyāṇamitte bhajassu, sevassūti attho. Paṭisanthāravutyassāti āmisapaṭisanthārena ca dhammapaṭisanthārena ca sampannavuttitāya paṭisanthāravutti assa, paṭisanthārassa kārakā bhaveyyāti attho. Ācārakusaloti sīlampi ācāro, vattapaṭivattampi ācāro. Tattha kusalo siyā, cheko bhaveyyāti attho. Tato pāmojjabahuloti tato paṭisanthāravuttito ca ācārakosallato ca uppannena dhammapāmojjena pāmojjabahulo hutvā taṃ sakalassāpi vaṭṭadukkhassa antaṃ karissatīti attho.
141就这样，当世尊宣说了这些偈颂，每一首偈颂结束时，就有一百位比丘在各自所坐的地方，同时具足无碍解而证得阿拉汉果，并从座位上腾空而起。所有那些比丘都在空中飞越了一百由旬的旷野，一边赞叹、称扬如来的金色色身，一边顶礼他的双足。
Evaṃ satthārā desitāsu imāsu gāthāsu ekamekissāya gāthāya pariyosāne ekamekaṃ bhikkhusataṃ nisinnanisinnaṭṭhāneyeva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā vehāsaṃ abbhuggantvā sabbepi te bhikkhū ākāseneva vīsayojanasatikaṃ kantāraṃ atikkamitvā tathāgatassa suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ vaṇṇentā thomentā pāde vandiṃsūti.
156《众多比丘事》第七。
Sambahulabhikkhuvatthu sattamaṃ.
157《五百比丘事》。
8. Pañcasatabhikkhuvatthu
142「如雨花」：这部佛法开示，是世尊住在祇园时，针对五百位比丘而宣说的。
Vassikāviya pupphānīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto pañcasate bhikkhū ārabbha kathesi.
143据说那些比丘在世尊跟前领受了业处之后，在森林中修习沙门法。清晨他们看见盛开的雨花，傍晚看见它们从花茎上脱落，便想：'花能从茎上脱落，我们应当更早地从贪等烦恼中解脱出来。'于是他们发奋精进。世尊观察这些比丘后，说道：'诸比丘，作为一个比丘，确实应当像从花茎上脱落的花朵一样，努力从苦中解脱。'说完，世尊安坐在香室中，放出光芒，宣说了这首偈颂——
Te kira satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe samaṇadhammaṃ karontā pātova pupphitāni vassikapupphāni sāyaṃ vaṇṭato muccantāni disvā ‘‘pupphānaṃ vaṇṭehi muccanato mayaṃ paṭhamataraṃ rāgādīhi muccissāmā’’ti vāyamiṃsu. Satthā te bhikkhū oloketvā, ‘‘bhikkhave, bhikkhunā nāma vaṇṭato muccanapupphena viya dukkhato muccituṃ vāyamitabbamevā’’ti vatvā gandhakuṭiyaṃ nisinnova ālokaṃ pharitvā imaṃ gāthamāha –
377第377偈。
377.
145「就像雨花，舍弃那些枯萎的花；
‘‘Vassikā viya pupphāni, maddavāni pamuñcati;
146同样地，诸比丘，你们应当解脱贪和嗔。”
Evaṃ rāgañca dosañca, vippamuñcetha bhikkhavo’’ti.
147在这里，「vassikā」：指须曼那花（sumanā）。「maddavāni」：指枯萎的。这句话的意思是：如同雨花昨天还盛开的花朵，到了第二天变成旧花就脱落，从花梗上舍弃；同样地，你们也应当解脱贪等过失。
Tattha vassikāti sumanā. Maddavānīti milātāni. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā vassikā hiyyo pupphitapupphāni punadivase purāṇabhūtāni muñcati, vaṇṭato vissajjeti, evaṃ tumhepi rāgādayo dose vippamuñcethāti.
148开示结束时，所有那些比丘都证得了阿拉汉果。
Desanāvasāne sabbepi te bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsūti.
165五百比丘事 第八。
Pañcasatabhikkhuvatthu aṭṭhamaṃ.
166第九 身寂静长老事
9. Santakāyattheravatthu
149这部以「身寂静」开头的法开示，是导师住在祇园时，针对一位名叫身寂静长老的比丘而讲的。
Santakāyoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto santakāyattheraṃ nāma ārabbha kathesi.
150据说，他没有所谓的手脚的躁动，也没有舒展身体的冲动，只拥有寂静的躯体。据说这位长老是从狮胎里转生来的。据说狮子在某一天外出觅食后，会进入银洞、金洞、宝珠洞、珊瑚洞中的一个，躺在雌黄石板和雌黄粉末上，连续躺上七天。到了第七天，它起身观察躺过的地方：如果看见由于尾巴、耳朵或手脚的移动导致雌黄粉末散乱了，它就会想：'这不配我的种姓和族姓。'于是再绝食躺卧七天。但如果粉末没有散乱，它就想：'这配得上我的种姓和族姓。'这才从卧处出来，舒展身体，环视四周，三次发出狮子吼，然后出去觅食。这位比丘就是从这样的狮胎里转生来的。比丘们见到他的身行寂静后，向导师报告说：'大德，我们从未见过像身寂静长老这样的比丘。因为他坐着的时候，既没有手的摇动，也没有脚的摇动，更没有身体的舒伸。'导师听了这话，便说：'诸比丘，比丘确实应该像身寂静长老那样，通过身等（身、语、意）的完全寂静而安住。'接着，就诵出了这首偈颂——
Tassa kira hatthapādakukkuccaṃ nāma nāhosi, kāyavijambhanarahito santaattabhāvova ahosi. So kira sīhayonito āgato thero. Sīhā kira ekadivasaṃ gocaraṃ gahetvā rajatasuvaṇṇamaṇipavāḷaguhānaṃ aññataraṃ pavisitvā manosilātale haritālacuṇṇesu sattāhaṃ nipajjitvā sattame divase uṭṭhāya nipannaṭṭhānaṃ oloketvā sace naṅguṭṭhassa vā kaṇṇānaṃ vā hatthapādānaṃ vā calitattā manosilāharitālacuṇṇānaṃ vippakiṇṇataṃ passanti, ‘‘na te idaṃ jātiyā vā gottassa vā patirūpa’’nti puna sattāhaṃ nirāhārā nipajjanti, cuṇṇānaṃ pana vippakiṇṇabhāve asati ‘‘idaṃ te jātigottānaṃ anucchavika’’nti āsayā nikkhamitvā vijambhitvā disā anuviloketvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkamanti. Evarūpāya sīhayoniyā āgato ayaṃ bhikkhu. Tassa kāyasamācāraṃ disvā bhikkhū satthu ārocesuṃ – ‘‘na no, bhante, santakāyattherasadiso bhikkhu diṭṭhapubbo. Imassa hi nisinnaṭṭhāne hatthacalanaṃ vā pādacalanaṃ vā kāyavijambhitā vā natthī’’ti. Taṃ sutvā satthā, ‘‘bhikkhave, bhikkhunā nāma santakāyattherena viya kāyādīhi upasanteneva bhavitabba’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
378三百七十八。
378.
152「身寂静、语寂静、意寂静，善安住；
‘‘Santakāyo santavāco, santavā susamāhito;
153已舍弃世间欲的比丘，被称为已寂静。」
Vantalokāmiso bhikkhu, upasantoti vuccatī’’ti.
154其中，「身寂静」：因为没有杀生等，身体是寂静的；「语寂静」：因为没有妄语等，语言是寂静的；「意寂静」：因为没有贪欲等，心意是寂静的；「善安住」：因为身体等三门都很好地安住；「已弃世间欲之比丘」：由于通过四圣道舍弃了世间的染着；「被称为已寂静」：因为内在的贪等已经寂静下来。这是含义。
Tattha santakāyoti pāṇātipātādīnaṃ abhāvena santakāyo, musāvādādīnaṃ abhāvena santavāco, abhijjhādīnaṃ abhāvena santavā, kāyādīnaṃ tiṇṇampi suṭṭhu samāhitattā susamāhito, catūhi maggehi lokāmisassa vantatāya vantalokāmiso bhikkhu abbhantare rāgādīnaṃ upasantatāya upasantoti vuccatīti attho.
155开示结束时，那位长老证得阿拉汉果，这场法开示对在场的人们也带来了利益。
Desanāvasāne so thero arahatte patiṭṭhahi, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
174身寂静长老的故事，第九。
Santakāyattheravatthu navamaṃ.
17510. 犁族长老的故事
10. Naṅgalakulattheravatthu
156这则「自己督促自己」的法的开示，是世尊住在祇园时，针对犁族长老所说的。
Attanācodayattānanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto naṅgalakulattheraṃ ārabbha kathesi.
157据说有一个贫穷的人，靠给别人做工过活。一位比丘看到他穿着碎布片、扛着犁行走，便对他这样说：“像你这样活着，出家不是更好吗？”那人说：“大德，谁会让我这样活着的人出家呢？”比丘说：“如果你愿意出家，我就让你出家。”那人说：“好啊，大德，如果您让我出家，我就出家。”于是那位长老把他带到祇园，亲手为他沐浴，让他在平台上，为他剃度出家，并将他穿过的碎布片连同犁一起，放在平台边界内的树枝上。他即便受了具足戒之后，也仍被称作犁族长老。他倚靠佛陀出世后出现的利养恭敬过活，却生起厌离心，无法消除那厌离，心想：“我现在不要穿着信施的袈裟回去了。”于是去到那棵树下，自己教导自己：“无惭无耻的人，穿了这个，还想还俗去做工谋生。”当他这样自己教导自己时，心变得淡薄下来。他返回来，隔几天后又厌离，又像那样教导自己，心又重新平静下来。就这样，每当他厌离时，就去那里教导自己。比丘们看见他经常去那里，便问：“贤友犁长老，你为什么去那里？”他回答：“我去老师那里，大德。”几天之内，他就证得了阿拉汉果。
Eko kira duggatamanusso paresaṃ bhatiṃ katvā jīvati, taṃ eko bhikkhu pilotikakhaṇḍanivatthaṃ naṅgalaṃ ukkhipitvā gacchantaṃ disvā evamāha – ‘‘kiṃ pana te evaṃ jīvanato pabbajituṃ na vara’’nti. Ko maṃ, bhante, evaṃ jīvantaṃ pabbājessatīti? Sace pabbajissasi , ahaṃ taṃ pabbājessāmīti. Sādhu bhante , sace maṃ pabbājessatha, pabbajissāmīti. Atha naṃ so thero jetavanaṃ netvā sahatthena, nhāpetvā māḷake ṭhapetvā pabbājetvā nivatthapilotikakhaṇḍena saddhiṃ naṅgalaṃ māḷakasīmāyameva rukkhasākhāyaṃ ṭhapāpesi. So upasampannakālepi naṅgalakulattherotveva paññāyi. So buddhānaṃ uppannalābhasakkāraṃ nissāya jīvanto ukkaṇṭhitvā ukkaṇṭhitaṃ vinodetuṃ asakkonto ‘‘na dāni saddhādeyyāni kāsāyāni paridahitvā gamissāmī’’ti taṃ rukkhamūlaṃ gantvā attanāva attānaṃ ovadi – ‘‘ahirika, nillajja, idaṃ nivāsetvā vibbhamitvā bhatiṃ katvā jīvitukāmo jāto’’ti. Tassevaṃ attānaṃ ovadantasseva cittaṃ tanukabhāvaṃ gataṃ. So nivattitvā puna katipāhaccayena ukkaṇṭhitvā tatheva attānaṃ ovadi, punassa cittaṃ nivatti. So imināva nīhārena ukkaṇṭhitaukkaṇṭhitakāle tattha gantvā attānaṃ ovadi. Atha naṃ bhikkhū tattha abhiṇhaṃ gacchantaṃ disvā, ‘‘āvuso, naṅgalatthera kasmā ettha gacchasī’’ti pucchiṃsu. So ‘‘ācariyassa santikaṃ gacchāmi, bhante’’ti vatvā katipāheneva arahattaṃ pāpuṇi.
158比丘们跟他开玩笑，说：“贤友犁长老，你常去的那条路好像成了固定的路线，你大概不去老师那里了吧？”他说：“是的，大德，之前有交往时，我们曾去；现在那交往已经断了，所以我不去了。”比丘们听了，就报告世尊说：“他这说法不真实，是在声称自己证得了别的。”世尊说：“是的，比丘们，我的弟子自己督促自己，已经达到了出家修行的最终目标。”然后开示法，诵出这首偈颂：
Bhikkhū tena saddhiṃ keḷiṃ karontā āhaṃsu – ‘‘āvuso naṅgalatthera, tava vicaraṇamaggo avaḷañjo viya jāto, ācariyassa santikaṃ na gacchasi maññe’’ti. Āma, bhante, mayaṃ saṃsagge sati agamimhā, idāni pana so saṃsaggo chinno, tena na gacchāmāti. Taṃ sutvā bhikkhū ‘‘esa abhūtaṃ vatvā aññaṃ byākarotī’’ti satthu tamatthaṃ ārocesuṃ. Satthā ‘‘āma, bhikkhave, mama putto attanāva attānaṃ codetvā pabbajitakiccassa matthakaṃ patto’’ti vatvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –
379379.
379.
160“自己督促自己，自己反省自己；”
‘‘Attanā codayattānaṃ, paṭimaṃsetha attanā;
161这样的比丘，自我防护、具足正念，将快乐地安住。
So attagutto satimā, sukhaṃ bhikkhu vihāhisi.
380380.
380.
163“因为自己确实是自己的皈依处，他人怎能成为皈依处呢？”
‘‘Attā hi attano nātho, ko hi nātho paro siyā;
164“自己确实是自己的归宿；”
Attā hi attano gati;
165所以，应调御自己，如同商人调御良马那样。
Tasmā saṃyamamattānaṃ, assaṃ bhadraṃva vāṇijo’’ti.
166其中，「codayattānaṃ（督促自己）」指：用自己来督促自己、提醒自己。「paṭimaṃsetha（审察自己）」指：用自己来审察自己。「so」：那位你，比丘，在这样状态下，因为以自己守护，所以成为「自护者」；因为已建立起念住，所以成为「具念者」；在任何威仪中都快乐地安住，这就是它的含义。
Tattha codayattānanti attanāva attānaṃ codaya sāraya. Paṭimaṃsethāti attanāva attānaṃ parivīmaṃsatha. Soti so tvaṃ, bhikkhu, evaṃ sante attanāva guttatāya attagutto, upaṭṭhitasatitāya satimā hutvā sabbiriyāpathesu sukhaṃ viharissasīti attho.
167「nātho（依怙）」指依止处、支持处。「ko hi nātho paro（他人怎会是依怙呢）」：因为在别人的有身之上建立依靠，或者作善行而以生天为归宿，或者修习道并且以证得果位而住——这些都是不可能的。所以，他人怎么可能是依怙呢？这就是含义。「tasmā（因此）」：因为自己确实就是自己的归趣、支持处与皈依处。所以，就像商人依靠一匹良马，希望获得利润，便制止它在不平坦处行走，每天分三次给它沐浴、喂食，这样来调御、照料它；同样地，你也应该：制止那些未生起的不善心生起，以不忘失念住来断除已经生起的不善心，这样来调御、保护自己。这么一来，你将以初禅那为起始，证得世间与出世间的殊胜成就。这就是含义。
Nāthoti avassayo patiṭṭhā. Ko hi nātho paroti yasmā parassa attabhāve patiṭṭhāya kusalaṃ vā katvā saggaparāyaṇena maggaṃ vā bhāvetvā sacchikataphalena bhavituṃ na sakkā, tasmā ko hi nāma paro nātho bhaveyyāti attho. Tasmāti yasmā attāva attano gati patiṭṭhā saraṇaṃ, tasmā yathā bhadraṃ assājānīyaṃ nissāya lābhaṃ patthayanto vāṇijo tassa visamaṭṭhānacāraṃ pacchinditvā divasassa tikkhattuṃ nahāpento bhojento saṃyameti paṭijaggati, evaṃ tvampi anuppannassa akusalassa uppādaṃ nivārento satisammosena uppannaṃ akusalaṃ pajahanto attānaṃ saṃyama gopaya, evaṃ sante paṭhamajjhānaṃ ādiṃ katvā lokiyalokuttaravisesaṃ adhigamissasīti attho.
168开示结束时，许多人证得了入流果等果位。
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
189犁耕家族长老事，第十。
Naṅgalakulattheravatthu dasamaṃ.
190第十一：婆迦梨长老事
11. Vakkalittheravatthu
169「多欢悦」：这篇法开示，是导师住在竹林精舍时，针对婆迦梨长老而说的。
Pāmojjabahuloti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto vakkalittheraṃ ārabbha kathesi.
170据说，这位具寿婆迦梨出生在舍卫城的婆罗门家庭。成年后，他看见入城乞食的如来，便瞻仰导师的身相成就。因为看见身相成就而一直都看不满足，心想：“要是我能一直这样看着如来就好了。”于是，他就在导师跟前出家了。他安住在一个能看见十力者的地方，舍弃了读诵、业处、作意等事务，只是一直瞻仰着导师到处走。导师等待他的智慧成熟，便暂时什么都没说。后来知道“现在他的智慧已经成熟”，便教导他说：“婆迦梨！你看这具腐烂的身体有什么用呢？婆迦梨，谁见到法，谁就见到我；谁见到我，谁就见到法。”（《相应部》3.87）虽然如此教导，他依然放不下看导师的心，没办法到别处去。于是导师心想：“这位比丘若是不生起悚惧心，是没办法觉悟的。”在邻近雨安居的时候，导师便前往王舍城，并在入雨安居的那天命令道：“退开，婆迦梨！退开，婆迦梨！”他心想：“导师不理我了。”因此，这三个月里他无法站在导师面前，便想：“我活着还有什么意思？我要从山上跳下去自杀。”于是登上了灵鹫山。
So kirāyasmā sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto piṇḍāya paviṭṭhaṃ tathāgataṃ disvā satthu sarīrasampattiṃ oloketvā sarīrasampattidassanena atitto ‘‘evāhaṃ niccakālaṃ tathāgataṃ daṭṭhuṃ labhissāmī’’ti satthu santike pabbajitvā yattha ṭhitena sakkā dasabalaṃ passituṃ, tattha ṭhito sajjhāyakammaṭṭhānamanasikārādīni pahāya satthāraṃ olokentova vicarati. Satthā tassa ñāṇaparipākaṃ āgamento kiñci avatvā ‘‘idānissa ñāṇaṃ paripākaṃ gata’’nti ñatvā ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passati. Yo maṃ passati, so dhammaṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87) vatvā ovadi. So evaṃ ovaditopi satthu dassanaṃ pahāya neva aññattha gantuṃ sakkoti. Atha naṃ satthā ‘‘nāyaṃ bhikkhu saṃvegaṃ alabhitvā bujjhissatī’’ti upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya rājagahaṃ gantvā vassūpanāyikadivase ‘‘apehi, vakkali, apehi, vakkalī’’ti paṇāmesi. So ‘‘na maṃ satthā ālapatī’’ti temāsaṃ satthu sammukhe ṭhātuṃ asakkonto ‘‘kiṃ mayhaṃ jīvitena, pabbatā attānaṃ pātessāmī’’ti gijjhakūṭaṃ abhiruhi.
171导师知道他疲惫的状况，心想：“这位比丘若不能从我这里得到安慰，就会失去证得道果的助缘。”于是，为了显现自己，世尊放出光明。从见到导师的那一刻起，他那即使如此巨大的忧伤也顿时消散了。导师为了像用洪流注满干涸的池塘那样，让长老生起强烈的喜悦与欢喜，便宣说了以下这个偈颂：
Satthā tassa kilamanabhāvaṃ ñatvā ‘‘ayaṃ bhikkhu mama santikā assāsaṃ alabhanto maggaphalānaṃ upanissayaṃ nāseyyā’’ti attānaṃ dassetuṃ obhāsaṃ muñci. Athassa satthu diṭṭhakālato paṭṭhāya tāvamahantopi soko pahīyi. Satthā sukkhataḷākaṃ oghena pūrento viya therassa balavapītipāmojjaṃ uppādetuṃ imaṃ gāthamāha –
381三百八十一。
381.
173“一个充满欢喜的比丘，对佛陀教法怀有净信，”
‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane;
174“他将证得那寂静的境地，即诸行的寂灭，那称为乐的涅槃。”
Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti.
175它的意思是：一个本来就充满欢喜的比丘，乐于对佛陀教法有净信；他这样对佛陀教法有净信，就能证得那寂静的境地，即诸行的寂灭，也就是被称为乐的涅槃。导师说了这个偈颂之后，就向婆迦梨长老伸出手，说道：
Tassattho – pakatiyāpi pāmojjabahulo bhikkhu buddhasāsane pasādaṃ roceti, so evaṃ pasanno buddhasāsane santaṃ padaṃ saṅkhārūpasamaṃ sukhanti laddhanāmaṃ nibbānaṃ adhigaccheyyāti. Imañca pana gāthaṃ vatvā satthā vakkalittherassa hatthaṃ pasāretvā –
176“来吧，婆迦梨，不要害怕，瞻仰如来；”
‘‘Ehi vakkali mā bhāyi, olokehi tathāgataṃ;
177“我会把你救度出来，就像大象救出深陷泥沼的同伴；”
Ahaṃ taṃ uddharissāmi, paṅke sannaṃva kuñjaraṃ.
178“来吧，婆迦梨，不要害怕，瞻仰如来；”
‘‘Ehi vakkali mā bhāyi, olokehi tathāgataṃ;
179我将解救你，就像解救被罗睺吞食的太阳那样。
Ahaṃ taṃ mocayissāmi, rāhuggahaṃva sūriyaṃ.
180来吧，婆迦梨，不要害怕，瞻仰如来吧；
‘‘Ehi vakkali mā bhāyi, olokehi tathāgataṃ;
181我将解救你，就像从罗睺手中解救月亮那样。
Ahaṃ taṃ mocayissāmi, rāhuggahaṃva candima’’nti. –
182他说出了这些偈颂。他生起了强烈的喜悦：‘我见到了十力者，还得到了“来”的召唤。’因为看不见前往的路径，他心想：‘究竟该从哪里走呢？’便在十力者面前腾空而起，就在第一座山的山顶站着时，他忆念导师所说的偈颂，于虚空中镇伏了喜悦，连同无碍解一起证得了阿拉汉果，然后如同礼敬如来一般降下，站在导师近旁。后来，导师把他安立在信胜解者中的首位。
Imā gāthā abhāsi. So ‘‘dasabalo me diṭṭho, ehīti ca avhānampi laddha’’nti balavapītiṃ uppādetvā ‘‘kuto nu kho gantabba’’nti gamanamaggaṃ apassanto dasabalassa sammukhe ākāse uppatitvā paṭhamapāde pabbate ṭhiteyeva satthārā vuttagāthā āvajjento ākāseyeva pītiṃ vikkhambhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā tathāgataṃ vandamānova otaritvā satthu santike aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā aparabhāge saddhādhimuttānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.
205婆迦梨长老的故事 第十一。
Vakkalittheravatthu ekādasamaṃ.
206第十二 善意沙弥的故事
12. Sumanasāmaṇeravatthu
183这篇名为‘若有青年’的法谈，是导师住在东园时，针对善意沙弥而宣说的。以下是这个故事的次第叙述：
Yohaveti imaṃ dhammadesanaṃ satthā pubbārāme viharanto sumanasāmaṇeraṃ ārabbha kathesi. Tatrāyaṃ anupubbī kathā –
184在莲花上佛的时代，有一位善男子，他在四众弟子中见到导师将一位比丘安立在天眼第一的位上，便渴望获得那样的成就。于是他邀请导师，对以佛陀为首的比丘僧团进行了七日大施，并发下誓愿：‘尊者，愿我在未来某位佛陀的教法中，也成为天眼者中的第一。’导师观察了十万劫，了知他的誓愿将会实现，便授记说：‘从此以后的第十万劫，在乔达摩佛陀的教法中，你将是一位名叫阿那律的天眼第一者。’他听了这授记，觉得那份成就就像明天就能获得一样。导师般涅槃后，他向比丘们请教天眼的修习方法，然后围绕着一座七由旬的黄金塔，制作了无数盏灯树，举行了灯供。从那里死后，他投生在天界，在天界与人间流转了十万劫。在这一劫，他投生在波罗奈的一个贫穷家庭，依靠善意长者，为他割草维持生计。他的名字叫‘持粮者’。善意长者也在这座城中恒常举行大施。
Padumuttarabuddhakālasmiñhi eko kulaputto satthārā catuparisamajjhe ekaṃ bhikkhuṃ dibbacakkhukānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā taṃ sampattiṃ patthayamāno satthāraṃ nimantetvā sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā, ‘‘bhante, ahampi anāgate ekassa buddhassa sāsane dibbacakkhukānaṃ aggo bhaveyya’’nti patthanaṃ ṭhapesi. Satthā kappasatasahassaṃ olokento tassa patthanāya samijjhanabhāvaṃ viditvā ‘‘ito kappasatasahassamatthake gotamabuddhasāsane dibbacakkhukānaṃ aggo anuruddho nāma bhavissasī’’ti byākāsi. So taṃ byākaraṇaṃ sutvā sve pattabbaṃ viya taṃ sampattiṃ maññamāno parinibbute satthari bhikkhū dibbacakkhuparikammaṃ pucchitvā sattayojanikaṃ kañcanathūpaṃ parikkhipitvā anekāni dīparukkhasahassāni kāretvā dīpapūjaṃ katvā tato cuto devaloke nibbattitvā devamanussesu kappasatasahassāni saṃsaritvā imasmiṃ kappe bārāṇasiyaṃ daliddakule nibbatto sumanaseṭṭhiṃ nissāya tassa tiṇahārako hutvā jīvikaṃ kappesi. Annabhārotissa nāmaṃ ahosi. Sumanaseṭṭhīpi tasmiṃ nagare niccakālaṃ mahādānaṃ deti.
185有一天，一位名叫‘最上者’的辟支佛在香山从灭尽定中出定，心想：‘今天我要帮助谁呢？’他知道：‘今天我应当帮助持粮者。现在他将从森林里拿了草回家。’于是取钵与衣，以神通前往，出现在持粮者面前。持粮者见他手持空钵，便问：‘尊者，您得到食物了吗？’听到回答：‘会得到的，大福德者。’便说：‘这样的话，尊者，请稍等片刻。’他放下草担，迅速跑回家，问妻子：‘贤妻，我存的那份饭食还有没有？’妻子回答：‘有的，夫君。’于是他迅速返回，接过辟支佛的钵，心想：‘当我有施舍的意愿时，往往没有可供施舍的物品；当有可供施舍的物品时，又得不到接受者。今天，我既见到了接受者，又有可供施舍的物品，我真是幸运啊。’他回家，让人把饭食装入钵中，带回来，放在辟支佛手中。
Athekadivasaṃ upariṭṭho nāma paccekabuddho gandhamādane nirodhasamāpattito vuṭṭhāya ‘‘kassa nu kho ajja anuggahaṃ karissāmī’’ti cintetvā ‘‘ajja mayā annabhārassa anuggahaṃ kātuṃ vaṭṭati, idāni ca so aṭavito tiṇaṃ ādāya gehaṃ āgamissatī’’ti ñatvā pattacīvaramādāya iddhiyā gantvā annabhārassa sammukhe paccuṭṭhāsi. Annabhāro taṃ tucchapattahatthaṃ disvā ‘‘api , bhante, bhikkhaṃ labhitthā’’ti pucchitvā ‘‘labhissāma mahāpuññā’’ti vutte ‘‘tena hi, bhante, thokaṃ āgamethā’’ti tiṇakājaṃ chaḍḍetvā vegena gehaṃ gantvā, ‘‘bhadde, mayhaṃ ṭhapitabhāgabhattaṃ atthi, natthī’’ti bhariyaṃ pucchitvā ‘‘atthi, sāmī’’ti vutte vegena paccāgantvā paccekabuddhassa pattaṃ ādāya ‘‘mayhaṃ dātukāmatāya sati deyyadhammo na hoti, deyyadhamme sati paṭiggāhakaṃ na labhāmi. Ajja pana me paṭiggāhako ca diṭṭho, deyyadhammo ca atthi, lābhā vata me’’ti gehaṃ gantvā bhattaṃ patte pakkhipāpetvā paccāharitvā paccekabuddhassa hatthe patiṭṭhapetvā –
186‘以这布施的力量，愿我不再遭受贫穷；
‘‘Iminā pana dānena, mā me dāliddiyaṃ ahu;
187愿在生死流转中，永远不再听到“没有”这个词。’
Natthīti vacanaṃ nāma, mā ahosi bhavābhave. –
188尊者，愿我从这样艰辛的生活中解脱，愿我再也不会听到“没有”这个词。’他这样发愿。辟支佛说：‘愿你如愿，大福德者。’随后作随喜后离去。
Bhante evarūpā dujjīvitā mucceyyaṃ, natthīti padameva na suṇeyya’’nti patthanaṃ ṭhapesi. Paccekabuddho ‘‘evaṃ hotu mahāpuññā’’ti vatvā anumodanaṃ katvā pakkāmi.
189那时，住在善意长者伞盖上的天神也说：‘啊！这布施是最殊胜的布施，善巧地建立在最上者那里！’这样赞叹了三遍，发出随喜之声。长者便问他：‘我长期以来一直行布施，你难道没看见吗？’天神说：‘我并不是因为你的布施而随喜，而是因为贫穷者供养给最上者的团食生起了净信，我才发出这随喜声。’长者心想：‘真是稀有啊！我这么长时间行布施，却不能让天神发出随喜声；贫穷者依靠我过活，只以一钵团食就让天神随喜。我要让这份团食变得与他的布施相应，使这份团食成为我的。’想好后，他把贫穷者叫来问：‘今天你有没有给过谁什么东西吗？’‘有的，主人，今天我把自己的那份食物供养给了最上者辟支佛。’‘喂，我给你迦哈巴那，你把这份团食给我吧？’‘不，主人，我不给。’长者一直把价钱加到一千迦哈巴那，那穷人连一千也不给。长者又说：‘好吧，如果你不愿给团食，那拿这一千迦哈巴那，把功德分给我吧。’穷人说：‘让我先和尊者商量一下。’他迅速地来到辟支佛面前，问道：‘尊者，善意长者出一千迦哈巴那，向您求取供养团食的功德，我该怎么办？’
Sumanaseṭṭhinopi chatte adhivatthā devatā ‘‘aho dānaṃ paramadānaṃ, upariṭṭhe supatiṭṭhita’’nti vatvā tikkhattuṃ sādhukāramadāsi. Atha naṃ seṭṭhi ‘‘kiṃ maṃ ettakaṃ kālaṃ dānaṃ dadamānaṃ na passasī’’ti āha. Nāhaṃ tava dānaṃ ārabbha sādhukāraṃ demi, annabhārena pana upariṭṭhassa dinnapiṇḍapāte pasīditvā mayā esa sādhukāro pavattitoti. So ‘‘acchariyaṃ vata, bho, ahaṃ ettakaṃ kālaṃ dānaṃ dadanto devataṃ sādhukāraṃ dāpetuṃ nāsakkhiṃ, annabhāro maṃ nissāya jīvanto ekapiṇḍapāteneva sādhukāraṃ dāpesi, tassa dāne anucchavikaṃ katvā taṃ piṇḍapātaṃ mama santakaṃ karissāmī’’ti cintetvā taṃ pakkosāpetvā ‘‘ajja tayā kassaci kiñci dinna’’nti pucchi. ‘‘Āma, sāmi, upariṭṭhapaccekabuddhassa me ajja bhāgabhattaṃ dinna’’nti. ‘‘Handa, bho, kahāpaṇaṃ gahetvā etaṃ mayhaṃ piṇḍapātaṃ dehī’’ti? ‘‘Na demi, sāmī’’ti. So yāva sahassaṃ vaḍḍhesi, itaro sahassenāpi nādāsi. Atha naṃ ‘‘hotu, bho, yadi piṇḍapātaṃ na desi, sahassaṃ gahetvā pattiṃ me dehī’’ti āha. So ‘‘ayyena saddhiṃ mantetvā jānissāmī’’ti vegena paccekabuddhaṃ sampāpuṇitvā, ‘‘bhante sumanaseṭṭhi, sahassaṃ datvā tumhākaṃ piṇḍapāte pattiṃ yācati, kiṃ karomī’’ti pucchi.
190于是辟支佛为他作了一个譬喻：‘就像，智者，在一个有百户人家的村子里，有一家点燃一盏灯，其余各家用自己的油浸湿灯芯，点燃后拿来，难道能说第一盏灯的光亮就不存在了吗？’穷人回答：‘尊者，后面的光还更亮呢。’辟支佛说：‘正是如此。智者，无论是半勺粥，还是一勺乞食，把自己那份团食的功德分给别人时，分给多少人，功德就增长多少。你只布施了一份团食，但因为长者得到了分与的功德，就成了两份团食：一份是你的，一份是他的。’
Athassa so upamaṃ āhari ‘‘seyyathāpi, paṇḍita, kulasatike gāme ekasmiṃ ghare dīpaṃ jāleyya, sesā attano telena vaṭṭiṃ temetvā jālāpetvā gaṇheyyuṃ, purimapadīpassa pabhā atthīti vattabbā natthī’’ti. Atirekatarā, bhante, pabhā hotīti. Evamevaṃ paṇḍita uḷuṅkayāgu vā hotu, kaṭacchubhikkhā vā, attano piṇḍapāte paresaṃ pattiṃ dentassa yattakānaṃ deti, tattakaṃ vaḍḍhati. Tvañhi ekameva piṇḍapātaṃ adāsi, seṭṭhissa pana pattiyā dinnāya dve piṇḍapātā honti eko tava, eko tassāti.
191穷人说：‘善哉，尊者！’顶礼辟支佛后，回到长者面前说：‘长者，请接受功德吧。’长者说：‘既然如此，你把这迦哈巴那拿去吧。’‘我并不是在卖团食，我是以净信把功德给您。’‘你以净信而给，我也为恭敬你的功德，请收下吧，孩子。从今以后，你不要再亲手劳作，我在街边为你建造一所房子居住。你所有的需要，都从我这里拿取吧。’那时，对刚从灭尽定出定的人供养的团食，当天就能感得果报。因此，国王听到这件事后，也把贫穷者召来，分取了一份功德，赐给他巨大财富，并让他获得了长者的地位。
So ‘‘sādhu, bhante’’ti taṃ abhivādetvā seṭṭhissa santikaṃ gantvā ‘‘gaṇha, sāmi, patti’’nti āha. Tena hi ime kahāpaṇe gaṇhāti. Nāhaṃ piṇḍapātaṃ vikkiṇāmi, saddhāya te pattiṃ dammīti. ‘‘Tvaṃ saddhāya desi, ahampi tava guṇe pūjemi, gaṇha, tāta, ito paṭṭhāya ca pana mā sahatthā kammamakāsi, vīthiyaṃ gharaṃ māpetvā vasa. Yena ca te attho hoti, sabbaṃ mama santikā gaṇhāhī’’ti āha. Nirodhā vuṭṭhitassa pana dinnapiṇḍapāto tadaheva vipākaṃ deti. Tasmā rājāpi taṃ pavattiṃ sutvā annabhāraṃ pakkosāpetvā pattiṃ gahetvā mahantaṃ bhogaṃ datvā tassa seṭṭhiṭṭhānaṃ dāpesi.
192他成了善意长者的好友，终其一生行善积德，死后生于天界，在天与人之间流转，到了我们佛陀出世的时代，他在迦毗罗卫城甘露饭王的家中结生，大家为他取名阿那律。他是摩诃男的幼弟，佛陀的堂弟，极其娇贵，拥有大福德。据说有一天，六位刹帝利青年做了十万个糕点，以掷骰子游戏赌输赢。阿那律输了，便派人去母亲那里要糕点。母亲装满了整整一大金盘，把糕点送了过来。吃过糕点继续游戏，他又输了，又同样派人去取。这样三次送来糕点后，到第四次时母亲传话说：‘现在没有糕点了。’他听到这句话，因为从未听过‘没有’这个词，便以为有一种叫‘没有糕点’的东西，于是又派人去说：‘去，把“没有糕点”拿来。’他母亲听后心想：‘我儿子从来没听过“没有”这个词，怎么才能让他明白什么是“没有”呢？’于是她把金盘洗净，用另一个金盘盖好，说：‘来，把这个交给我的儿子。’就在那一刻，守护城市的众天神心想：‘我们的主人从前做贫穷者的时候，曾把自己的那份食物供养最上者辟支佛，并发愿说“愿我永远不再听到‘没有’这个词”。如果我们明明知道却袖手旁观，我们的头也会裂成七瓣。’于是他们用天界的糕点装满了盘子。那人把盘子拿回来，放在他面前打开。糕点的香气遍满全城。糕点刚一放进嘴里，便浸透了一万七千条脉络而住。
So sumanaseṭṭhissa sahāyako hutvā yāvajīvaṃ puññāni katvā tato cuto devaloke nibbattitvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthunagare amitodanassa sakkassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi, anuruddhotissa nāmaṃ akaṃsu. So mahānāmasakkassa kaniṭṭhabhātā, satthu cūḷapitu putto paramasukhumālo mahāpuñño ahosi. Ekadivasaṃ kira chasu khattiyesu pūve lakkhaṃ katvā guḷehi kīḷantesu anuruddho parājito pūvānaṃ atthāya mātu santikaṃ pahiṇi. Sā mahantaṃ suvaṇṇathālaṃ pūretvā pūve pesesi. Pūve khāditvā puna kīḷanto parājito tatheva pahiṇi. Evaṃ tikkhattuṃ pūvesu āhaṭesu catutthe vāre mātā ‘‘idāni pūvā natthī’’ti pahiṇi. Tassā vacanaṃ sutvā ‘‘natthī’’ti padassa asutapubbatāya ‘‘natthipūvā nāma idāni bhavissantī’’ti saññaṃ katvā ‘‘gaccha natthipūve āharā’’ti pesesi. Athassa mātā ‘‘natthipūve kira, ayye, dethā’’ti vutte ‘‘mama puttena natthīti padaṃ na sutapubbaṃ, kathaṃ nu kho natthibhāvaṃ jānāpeyya’’nti suvaṇṇapātiṃ dhovitvā aparāya suvaṇṇapātiyā paṭikujjitvā ‘‘handa, tāta, imaṃ mama puttassa dehī’’ti pahiṇi. Tasmiṃ khaṇe nagarapariggāhikā devatā ‘‘amhākaṃ sāminā annabhārakāle upariṭṭhassa paccekabuddhassa bhāgabhattaṃ datvā ‘natthīti padameva na suṇeyya’nti patthanā nāma ṭhapitā. Sace mayaṃ tamatthaṃ ñatvā ajjhupekkheyyāma, muddhāpi no sattadhā phaleyyā’’ti cintetvā dibbapūvehi pātiṃ pūrayiṃsu. So puriso pātiṃ āharitvā tassa santike ṭhapetvā vivari. Tesaṃ gandho sakalanagaraṃ phari. Pūvo pana mukhe ṭhapitamattova sattarasaharaṇisahassāni pharitvā aṭṭhāsi.
193阿那律心想：“看来母亲以前并不怎么爱我吧？她从来都没给我做过这种叫‘无糕’的东西。”他去到母亲跟前说：“妈妈，我不讨你喜欢吗？”“孩子，你说什么呀？你比我的眼睛、比我的心肉还可爱。”“妈妈，如果我真讨你喜欢，为什么以前不给我这种‘无糕’呢？”母亲就问那个仆人：“喂，盘子里有什么东西吗？”“是的，夫人，那是一只装得满满的糕饼盘，我以前从没见过这样的糕饼。”母亲心想：“我儿子是有福德的人，这一定是诸天神送来的天界糕饼。”阿那律也对母亲说：“妈妈，我以前从来没吃过这样的糕饼，从今以后，您就只给我做这种‘无糕’吧。”从那以后，每当他说“我想吃糕饼”的时候，母亲就把金盘洗干净，用另一个盘子盖好送过去，天神就会把盘子装满。就这样，他住在家里，完全不知道“无”这个词的意思，一直享受着天界糕饼。
Anuruddhopi cintesi – ‘‘na maṃ maññe ito pubbe mātā piyāyati. Na hi me aññadā tāya natthipūvā nāma pakkapubbā’’ti. So gantvā mātaraṃ evamāha – ‘‘amma, nāhaṃ tava piyo’’ti. Tāta, kiṃ vadesi, mama akkhīhipi hadayamaṃsatopi tvaṃ piyataroti. Sacāhaṃ, amma, tava piyo, kasmā mama pubbe evarūpe natthipūve nāma na adāsīti. Sā taṃ purisaṃ pucchi – ‘‘tāta, kiñci pātiyaṃ ahosī’’ti. Āma, ayye, pūvānaṃ pāti paripuṇṇā ahosi, na me evarūpā diṭṭhapubbāti. Sā cintesi – ‘‘putto me katapuñño, devatāhissa dibbapūvā pahitā bhavissantī’’ti. Sopi mātaraṃ āha – ‘‘amma, na mayā evarūpā pūvā khāditapubbā, ito paṭṭhāya me natthipūvameva paceyyāsī’’ti. Sā tato paṭṭhāya tena ‘‘pūve khāditukāmomhī’’ti vuttakāle suvaṇṇapātiṃ dhovitvā aññāya pātiyā paṭikujjitvā pahiṇati, devatā pātiṃ pūrenti. Evaṃ so agāramajjhe vasanto natthīti padassa atthaṃ ajānitvā dibbapūveyeva paribhuñji.
194后来，为了成为世尊的眷属，释迦族的王子们按家族顺序陆续出家。摩诃男·释迦对阿那律说：“孩子，我们家族还没有人出家，要么你出家，要么我出家。”阿那律说：“我太娇贵了，没法出家。”摩诃男便说：“那你就去学学营生吧，我去出家。”阿那律问：“营生是什么呀？”他连食物是怎么来的都不知道，哪里会知道营生呢？所以才会这样问。据说有一天，阿那律、跋地亚和金毗罗三个人一起讨论：“所谓的食物，是从哪里产生的呢？”其中金毗罗说：“从粮仓里产生的。”原来他有一天看到有人把稻谷倒进粮仓，就起了“食物是在粮仓里生出来的”这样的想法，所以才这样说。跋地亚对他说：“你根本不知道。”然后说：“所谓的食物，是从锅里产生的。”原来他有一天看到有人从锅里把饭盛出来添，就以为“食物就是在这里产生的”，所以才这样说。阿那律对他俩说：“你们两个都不知道。”然后说：“所谓的食物，是从镶满宝石的大金盘里产生的。”原来这位有大福德的好人家出身的善男子，既没见过舂米，也没见过煮饭，只见过盛在金盘里添好之后端到面前的饭食，所以就以为“食物只在这个盘子里产生”，才这样说。像这样连食物产生的地方都不知道的人，又怎么会知道什么是营生呢？
Satthu pana parivāratthaṃ kulapaṭipāṭiyā sākiyakumāresu pabbajantesu mahānāmena sakkena, ‘‘tāta, amhākaṃ kulā koci pabbajito natthi, tayā vā pabbajitabbaṃ, mayā vā’’ti vutte so āha – ‘‘ahaṃ atisukhumālo pabbajituṃ na sakkhissāmī’’ti. Tena hi kammantaṃ uggaṇha, ahaṃ pabbajissāmīti. Ko esa kammanto nāmāti? So hi bhattassa uṭṭhānaṭṭhānampi na jānāti, kammantaṃ kimeva jānissati, tasmā evamāha. Ekadivasañhi anuruddho bhaddiyo kimiloti tayo janā ‘‘bhattaṃ nāma kahaṃ uṭṭhātī’’ti mantayiṃsu. Tesu kimilo ‘‘koṭṭhesu uṭṭhātī’’ti āha. So kirekadivasaṃ vīhī koṭṭhamhi pakkhipante addasa, tasmā ‘‘koṭṭhe bhattaṃ uppajjatī’’ti saññāya evamāha. Atha naṃ bhaddiyo ‘‘tvaṃ na jānāsī’’ti vatvā ‘‘bhattaṃ nāma ukkhaliyaṃ uṭṭhātī’’ti āha. So kirekadivasaṃ ukkhalito bhattaṃ vaḍḍhente disvā ‘‘etthevetaṃ uppajjatī’’ti saññamakāsi, tasmā evamāha. Anuruddho te ubhopi ‘‘tumhe na jānāthā’’ti vatvā ‘‘bhattaṃ nāma ratanubbedhamakuḷāya mahāsuvaṇṇapātiyaṃ uṭṭhātī’’ti āha. Tena kira neva vīhiṃ koṭṭentā, na bhattaṃ pacantā diṭṭhapubbā, suvaṇṇapātiyaṃ vaḍḍhetvā purato ṭhapitabhattameva passati, tasmā ‘‘pātiyaṃyevetaṃ uppajjatī’’ti saññamakāsi, tasmā evamāha. Evaṃ bhattuṭṭhānaṭṭhānampi ajānanto mahāpuñño kulaputto kammante kiṃ jānissati.
195兄长便以“那好，阿那律，我来教你在家过日子的方法：先要让人耕田……”这样的方式，把种种营生说给他听。阿那律听到这些营生根本忙不完，就说：“我对在家生活已经没兴趣了。”于是告别母亲，与以跋地亚为首的五个释迦族王子一起出离，来到阿奴毗耶芒果林拜见世尊，出家成为比丘。出家以后，他依着正确的道路修行，渐次亲证了三明，以天眼能在结跏趺坐中，把一千个世界看得清清楚楚，就像看手心里的余甘子一样。
So ‘‘ehi kho te, anuruddha, gharāvāsatthaṃ anusāsissāmi, paṭhamaṃ khettaṃ kasāpetabba’’ntiādinā nayena bhātarā vuttānaṃ kammantānaṃ apariyantabhāvaṃ sutvā ‘‘na me gharāvāsena attho’’ti mātaraṃ āpucchitvā bhaddiyapamukhehi pañcahi sākiyakumārehi saddhiṃ nikkhamitvā anupiyambavane satthāraṃ upasaṅkamitvā pabbaji. Pabbajitvā ca pana sammāpaṭipadaṃ paṭipanno anupubbena tisso vijjā sacchikatvā dibbena cakkhunā ekāsane nisinnova hatthatale ṭhapitaāmalakāni viya sahassalokadhātuyo olokanasamattho hutvā –
196他诵出了这样的感兴偈：“我证知了宿住，也使天眼清净；
‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;
197我具足三明，获得了神通，佛陀的教法我已经实践。”
Tevijjo iddhipattomhi, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. (theragā. 332, 562) –
198这样诵出优陀那后，他继续观察：“我到底是造了什么业，才得到这样的成就？”知道自己“曾在莲花上佛的足下立过誓愿”，又继续观察得知：“在轮回中流转时，有一段时期，我住在波罗奈城，依靠善意长者过活，名字叫‘运粮者’。”
Udānaṃ udānetvā ‘‘kiṃ nu kho me katvā ayaṃ sampatti laddhā’’ti olokento ‘‘padumuttarapādamūle patthanaṃ ṭhapesi’’nti ñatvā puna ‘‘saṃsāre saṃsaranto asukasmiṃ nāma kāle bārāṇasiyaṃ sumanaseṭṭhiṃ nissāya jīvanto annabhāro nāma ahosi’’ntipi ñatvā –
199“我从前是个运粮的，是个贫穷的割草人；
‘‘Annabhāro pure āsiṃ, daliddo tiṇahārako;
200我向那至高的如来，供养了一钵团食。”
Piṇḍapāto mayā dinno, upariṭṭhassa tādino’’ti. –
201阿那律心想：“那时，曾经从我供养无上如来的团食中出钱、并得到福分的那位朋友——须摩那长者，现在投生到哪里了呢？”于是他运用天眼观察，看到：“在频毘耶林中，山脚下有一个叫秃头聚落的地方，那里有一位名为大秃头的近事男，他有两个儿子，大须摩那和小须摩那。那位须摩那长者就投生为小须摩那。”看到之后，他又想：“我到那里去，对他是有利益还是没有利益呢？”深入观察后，他看见：“我去了那里之后，这孩子在七岁时就会离家出家，并在剃刀落下的那一刻就证得阿拉汉果。”看到这些，在雨安居接近结束时，他从空中飞去，降落在秃头聚落的村门口。大秃头近事男原本就是长老的旧识。他在长老托钵时，看见长老披着衣，便对儿子大须摩那说：“孩子，我尊敬的阿那律长老来了！趁别人还没接过钵，你快去接钵，我来铺设座位。”大须摩那照做了。近事男在屋内恭敬供养长老后，请求长老留下住三个月，长老也答应了。
Āha . Athassa etadahosi – ‘‘yo so tadā mayā upariṭṭhassa dinnapiṇḍapātato kahāpaṇe datvā pattiṃ aggahesi, mama sahāyako sumanaseṭṭhi kahaṃ nu kho so etarahi nibbatto’’ti. Atha naṃ ‘‘viñjhāṭaviyaṃ pabbatapāde muṇḍanigamo nāma atthi, tattha mahāmuṇḍassa nāma upāsakassa mahāsumano cūḷasumanoti dve puttā, tesu so cūḷasumano hutvā nibbatto’’ti addasa. Disvā ca pana cintesi – ‘‘atthi nu kho tattha mayi gate upakāro, natthī’’ti. So upadhārento idaṃ addasa ‘‘so tattha mayi gate sattavassikova nikkhamitvā pabbajissati, khuraggeyeva ca arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti. Disvā ca pana upakaṭṭhe antovasse ākāsena gantvā gāmadvāre otari. Mahāmuṇḍo pana upāsako therassa pubbepi vissāsiko eva. So theraṃ piṇḍapātakāle cīvaraṃ pārupantaṃ disvā puttaṃ mahāsumanaṃ āha – ‘‘tāta, ayyo, me anuruddhatthero āgato, yāvassa añño koci pattaṃ na gaṇhāti, tāvassa gantvā pattaṃ gaṇha, ahaṃ āsanaṃ paññāpessāmī’’ti. So tathā akāsi. Upāsako theraṃ antonivesane sakkaccaṃ parivisitvā temāsaṃ vasanatthāya paṭiññaṃ gaṇhi, theropi adhivāsesi.
202之后，有一天，他像照料病人一样照料了三个月。到了大自恣日，他带来了三衣以及糖、油、米等物品，放在长老脚下，说道：“请收下，大德。”“够了，近事男，我不需要这些。”“大德，这可是雨安居的供养物，您不收下吗？”“我不收，近事男。”“为什么不收，大德？”“我身边连一个能做净人的沙弥都没有。”“那样的话，大德，让我的儿子大须摩那做沙弥吧。”“近事男，我不需要大须摩那。”“既然如此，大德，就请您度小须摩那出家吧。”长老答“好”表示同意后，便为小须摩那剃度。就在剃刀落下的时候，他证得了阿拉汉果。长老和他一起在那里住了约半个月，然后说：“我要去见导师了。”告别他的亲属后，便从空中而去，降落在雪山地方的一座阿兰若小屋里。
Atha naṃ ekadivasaṃ paṭijagganto viya temāsaṃ paṭijaggitvā mahāpavāraṇāya ticīvarañceva guḷatelataṇḍulādīni ca āharitvā therassa pādamūle ṭhapetvā ‘‘gaṇhatha, bhante’’ti āha. ‘‘Alaṃ, upāsaka, na me iminā attho’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, vassāvāsikalābho nāmesa, gaṇhatha na’’nti? ‘‘Na gaṇhāmi, upāsakā’’ti. ‘‘Kimatthaṃ na gaṇhatha, bhante’’ti? ‘‘Mayhaṃ santike kappiyakārako sāmaṇeropi natthī’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, mama putto mahāsumano sāmaṇero bhavissatī’’ti. ‘‘Na me, upāsaka, mahāsumanenattho’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, cūḷasumanaṃ pabbājethā’’ti. Thero ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā cūḷasumanaṃ pabbājesi. So khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇi. Thero tena saddhiṃ aḍḍhamāsamattaṃ tattheva vasitvā ‘‘satthāraṃ passissāmī’’ti tassa ñātake āpucchitvā ākāseneva gantvā himavantapadese araññakuṭikāya otari.
203长老原本就是勇猛精进的人。他在那里于前夜和后夜经行时，引发了腹痛风。沙弥看到他显得疲倦，便问道：“大德，您哪里不舒服？”“我腹痛风发作了。”“以前也发作过吗，大德？”“是的，贤友。”“怎样做能让您舒服一点，大德？”“如果能得到阿耨达池的饮水，就会舒服，贤友。”“那么，大德，我去取来。”“沙弥，你能办到吗？”“能，大德。”“阿耨达池里有一位名叫波那伽的龙王，他认识我。你告诉他，是来取药用的，然后取一壶水来。”沙弥答“好”后，顶礼亲教师，腾空而起，飞越五百由旬。那天，龙王正被龙女眷属围绕，想要玩水戏。他一见沙弥过来便生气地想：“这个剃头沙门，脚上带着尘土到处走，把尘土撒在我头顶上，肯定是来取阿耨达池的水的，我绝不给他水。”于是他用头冠盖住了方圆五十由旬的阿耨达池，好像用大钵盖住小罐一样盖住，然后躺了下来。沙弥一见龙王的神情，就知道“他生气了”，于是诵出这样一首偈颂：
Thero pana pakatiyāpi āraddhavīriyo, tassa tattha pubbarattāpararattaṃ caṅkamantassa udaravāto samuṭṭhahi. Atha naṃ kilantarūpaṃ disvā sāmaṇero pucchi – ‘‘bhante, kiṃ vo rujjatī’’ti? ‘‘Udaravāto me samuṭṭhito’’ti . ‘‘Aññadāpi samuṭṭhitapubbo, bhante’’ti? ‘‘Āmāvuso’’ti. ‘‘Kena phāsukaṃ hoti, bhante’’ti? ‘‘Anotattato pānīye laddhe phāsukaṃ hoti, āvuso’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, āharāmī’’ti. ‘‘Sakkhissasi sāmaṇerā’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. Tena hi anotatte pannago nāma nāgarājā maṃ jānāti, tassa ācikkhitvā bhesajjatthāya ekaṃ pānīyavārakaṃ āharāti. So sādhūti upajjhāyaṃ vanditvā vehāsaṃ abbhuggantvā pañcayojanasataṃ ṭhānaṃ agamāsi . Taṃ divasaṃ pana nāgarājā nāganāṭakaparivuto udakakīḷaṃ kīḷitukāmo hoti. So sāmaṇeraṃ āgacchantaṃ disvāva kujjhi, ‘‘ayaṃ muṇḍakasamaṇo attano pādapaṃsuṃ mama matthake okiranto vicarati, anotatte pānīyatthāya āgato bhavissati, na dānissa pānīyaṃ dassāmī’’ti paṇṇāsayojanikaṃ anotattadahaṃ mahāpātiyā ukkhaliṃ pidahanto viya phaṇena pidahitvā nipajji. Sāmaṇero nāgarājassa ākāraṃ oloketvāva ‘‘kuddho aya’’nti ñatvā imaṃ gāthamāha –
204“请听我说，具有大威光、大力的龙王！
‘‘Suṇohi me nāgarāja, uggateja mahabbala;
205请给我一壶水，我是为了取药而来的。”
Dehi me pānīyaghaṭaṃ, bhesajjatthamhi āgato’’ti.
206龙王听后，诵出这样的偈颂：
Taṃ sutvā nāgarājā imaṃ gāthamāha –
207“在东方区域，有一条名叫恒河的大河；
‘‘Puratthimasmiṃ disābhāge, gaṅgā nāma mahānadī;
208它流入大海，你就去那里取水吧。”
Mahāsamuddamappeti, tato tvaṃ pānīyaṃ harā’’ti.
209沙弥听了这话，心里想：“这位龙王不会顺着自己的心意把水给我。我要用强硬的手段，让他知道我的威力，把他制伏之后再取水。”于是他说：“大王，我的亲教师派我从阿耨达池取水，所以我一定要把这水带走。请让开，不要阻拦我。”说完，他诵出了这首偈颂：
Taṃ sutvā sāmaṇero ‘‘ayaṃ nāgarājā attano icchāya na dassati, ahaṃ balakkāraṃ katvā ānubhāvaṃ jānāpetvā imaṃ abhibhavitvāva pānīyaṃ gaṇhissāmī’’ti cintetvā, ‘‘mahārāja , upajjhāyo maṃ anotattatova pānīyaṃ āharāpeti, tenāhaṃ idameva harissāmi, apehi, mā maṃ vārehī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
210“正是要从这里，我才取水，我需要的正是这水；
‘‘Itova pānīyaṃ hāssaṃ, imināvamhi atthiko;
211龙王，如果你有体力和力量，那就来阻拦吧。”
Yadi te thāmabalaṃ atthi, nāgarāja nivārayā’’ti.
212接着，龙王对他说：
Atha naṃ nāgarājā āha –
213“沙弥，如果你有威武的男子汉气概，
‘‘Sāmaṇera sace atthi, tava vikkama porisaṃ;
214我赞叹你的话语，来取走我的水吧。”
Abhinandāmi te vācaṃ, harassu pānīyaṃ mamā’’ti.
215于是，沙弥说：“好的，大王，我来取。”在龙王说“如果你有本事，就来取吧”之后，沙弥说：“那么，你就好好见识一下吧。”像这样取得了龙王三遍的承诺后，他心里想：“我应该彰显佛陀教法的威力，然后再去取水。”于是，他先来到居于虚空的天神们那里。那些天神前来顶礼后，问：“尊者，有什么事吗？”然后站在一旁。沙弥说：“我将在这阿耨达池的湖面上和那龙王进行一场会遇，请你们去那里观看谁胜谁败。”他按照同样的方式，又前往四大天王、帝释天、夜摩天、兜率天、化乐天和他化自在天，告诉了天神们这件事。之后，他又依着天界的次序，一路到达梵天界。每到一处，那里的梵天前来顶礼并站在一旁，问他：“尊者，有什么事吗？”他便告诉了他们这件事。就这样，除了无想有情天和无色界梵天之外，他在所有地方，只用片刻就周游了一遍，并且通知了这件事。所有天神听到他的话语后，就像往管子里倒进去的面粉碎屑一样，毫无间隙地挤满天空，聚集到了一起。在天神大众聚集之后，沙弥站在虚空中，对龙王说：
Atha naṃ sāmaṇero ‘‘evaṃ, mahārāja, harāmī’’ti vatvā ‘‘yadi sakkonto harāhī’’ti vutte – ‘‘tena hi suṭṭhu jānassū’’ti tikkhattuṃ paṭiññaṃ gahetvā ‘‘buddhasāsanassa ānubhāvaṃ dassetvā mayā pānīyaṃ harituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā ākāsaṭṭhadevatānaṃ tāva santikaṃ agamāsi. Tā āgantvā vanditvā ‘‘kiṃ, bhante’’ti vatvā aṭṭhaṃsu. ‘‘Etasmiṃ anotattadahapiṭṭhe pannaganāgarājena saddhiṃ mama saṅgāmo bhavissati, tattha gantvā jayaparājayaṃ olokethā’’ti āha. So eteneva nīhārena cattāro lokapāle sakkasuyāmasantusitaparanimmitavasavattī ca upasaṅkamitvā tamatthaṃ ārocesi. Tato paraṃ paṭipāṭiyā yāva brahmalokaṃ gantvā tattha tattha brahmehi āgantvā vanditvā ṭhitehi ‘‘kiṃ, bhante’’ti puṭṭho tamatthaṃ ārocesi. Evaṃ so asaññe ca arūpibrahmāno ca ṭhapetvā sabbattha muhutteneva āhiṇḍitvā ārocesi. Tassa vacanaṃ sutvā sabbāpi devatā anotattadahapiṭṭhe nāḷiyaṃ pakkhittāni piṭṭhacuṇṇāni viya ākāsaṃ nirantaraṃ pūretvā sannipatiṃsu. Sannipatite devasaṅghe sāmaṇero ākāse ṭhatvā nāgarājaṃ āha –
216“龙王，你且听我说，你这威光赫奕、具足大力的龙王，
‘‘Suṇohi me nāgarāja, uggateja mahabbala;
217“把水罐给我，我是为取药来的。”
Dehi me pānīyaghaṭaṃ, bhesajjatthamhi āgato’’ti.
218然后，龙王对他说：
Atha naṃ nāgo āha –
219“沙弥，如果你真有男子气概，”
‘‘Sāmaṇera sace atthi, tava vikkama porisaṃ;
220我赞赏你的话，来取走我的水吧。”
Abhinandāmi te vācaṃ, harassu pānīyaṃ mamā’’ti.
221沙弥先让龙王承诺了三遍，然后站在空中，变出一个高达十二由旬的梵天化身，从空中降下，踩住龙王的头冠并向下压。龙王的头冠刚被踩，就像大力士踩在湿皮革上一样，立即凹了下去，冠叶皱缩成勺子般大小。从龙王的头冠被踩破的地方，喷出像多罗树干那么粗的水柱。沙弥就在空中用容器接满了水。天众发出了善哉的喝彩声。这时龙王感到羞耻，对沙弥生起瞋怒，他的双眼变得像胜利花一样红。他想：‘这沙弥召集天众来取水，让我丢脸，我要抓住他，把手伸进他嘴里捏碎他的心脏，要不然就抓住他的脚，把他扔到河对面去。’于是他快速追赶。尽管追赶，却怎么也追不上。沙弥来到亲教师面前，把水放到他手里，说：‘请喝，大德。’龙王也随后赶来，说：‘阿那律大德，沙弥拿走的水我还没有给，请不要喝。’据说沙弥们就是这样的。沙弥说：‘请喝，大德，这是他给的水，我已经拿来了。’长老知道‘漏尽沙弥绝不可能说妄语’，于是喝了水。就在那一瞬间，他的病就好了。龙王又对长老说：‘大德，沙弥叫来所有天众让我丢脸，我要击碎他的心脏，要不然就抓住他的脚，把他扔到河对面去。’‘大王，沙弥有大威力，你们是不能与沙弥交战的，向他道歉后再离开吧。’龙王自己其实也知道沙弥的威力，只是因为羞耻才追赶过来。于是他依长老的教导向沙弥道歉，与他结交为友，说：‘从今以后，如果需要阿耨达池的水，你们不必亲自来，可以派人传话给我，我会亲自取来供养。’说完便走了。
So tikkhattuṃ nāgarājassa paṭiññaṃ gahetvā ākāse ṭhitakova dvādasayojanikaṃ brahmattabhāvaṃ māpetvā ākāsato oruyha nāgarājassa phaṇe akkamitvā adhomukhaṃ nippīḷesi, tāvadeva balavatā purisena akkantaallacammaṃ viya nāgarājassa phaṇe akkantamatte ogalitvā dabbimattā phaṇapuṭakā ahesuṃ. Nāgarājassa phaṇehi muttamuttaṭṭhānato tālakkhandhapamāṇā udakavaṭṭiyo uggañchiṃsu. Sāmaṇero ākāseyeva pānīyavārakaṃ pūresi. Devasaṅgho sādhukāramadāsi. Atha nāgarājā lajjitvā sāmaṇerassa kujjhi, jayakusumavaṇṇānissa akkhīni ahesuṃ. So ‘‘ayaṃ maṃ devasaṅghaṃ sannipātetvā pānīyaṃ gahetvā lajjāpesi, etaṃ gahetvā mukhe hatthaṃ pakkhipitvā hadayamaṃsaṃ vāssa maddāmi, pāde vā naṃ gahetvā pāragaṅgāyaṃ khipāmī’’ti vegena anubandhi. Anubandhantopi naṃ pāpuṇituṃ nāsakkhiyeva. Sāmaṇero gantvā upajjhāyassa hatthe pānīyaṃ ṭhapetvā ‘‘pivatha, bhante’’ti āha. Nāgarājāpi pacchato āgantvā, ‘‘bhante anuruddha, sāmaṇero mayā adinnameva pānīyaṃ gahetvā āgato, mā pivitthā’’ti āha. Evaṃ kira sāmaṇerāti. ‘‘Pivatha, bhante, iminā me dinnaṃ pānīyaṃ āhaṭa’’nti āha. Thero ‘‘khīṇāsavasāmaṇerassa musākathanaṃ nāma natthī’’ti ñatvā pānīyaṃ pivi. Taṅkhaṇaññevassa ābādho paṭipassambhi. Puna nāgo theraṃ āha – ‘‘bhante, sāmaṇerenamhi sabbaṃ devagaṇaṃ sannipātetvā lajjāpito, ahamassa hadayaṃ vā phālessāmi, pāde vā naṃ gahetvā pāragaṅgāya khipissāmī’’ti. Mahārāja, sāmaṇero mahānubhāvo, tumhe sāmaṇerena saddhiṃ saṅgāmetuṃ na sakkhissatha , khamāpetvā naṃ gacchathāti. So sayampi sāmaṇerassa ānubhāvaṃ jānātiyeva, lajjāya pana anubandhitvā āgato. Atha naṃ therassa vacanena khamāpetvā tena saddhiṃ mittasanthavaṃ katvā ‘‘ito paṭṭhāya anotattaudakena atthe sati tumhākaṃ āgamanakiccaṃ natthi, mayhaṃ pahiṇeyyātha, ahameva āharitvā dassāmī’’ti vatvā pakkāmi.
222长老也带着沙弥出发了。世尊知道长老要来的消息，便在鹿母讲堂里坐着，望着长老来的方向。比丘们见到长老前来，便出来迎接，接过钵和衣。这时，有些人抓住沙弥的头、耳朵、手臂，摇晃着说：‘怎么样，小沙弥，不觉得烦闷吗？’世尊看见他们的行为，心想：‘这些比丘的行为真危险，就像抓着毒蛇的颈子一样抓着沙弥，他们不知道他的威力。今天我应该让善意沙弥的功德显露出来。’长老到达后，礼敬世尊，坐在一旁。世尊与他寒暄之后，对阿难长老说：‘阿难，我想用阿耨达池水洗脚，把水罐交给沙弥们，让他们去取水。’长老召集了寺院里大约五百位沙弥。其中善意沙弥年纪最小。长老对最年长的沙弥说：‘沙弥，世尊想用阿耨达池水洗脚，拿水罐去取水来。’那位沙弥说：‘我做不到，大德。’不愿去。长老又依次问其他沙弥，他们也都同样拒绝。‘这儿难道没有漏尽沙弥吗？’是有的，但他们心想：‘这水罐挂在我们身上不合适，它只是系在善意沙弥身上的。’因此不去，而凡夫沙弥们则纯粹是因为自己没有能力才拒绝。最后轮到善意沙弥时，长老说：‘沙弥，世尊想用阿耨达池水洗脚，据说要你拿着水罐去取水来。’他说：‘如果是世尊吩咐取水，我就去。’便礼敬世尊，说：‘大德，听说您要我去阿耨达池取水。’‘是的，善意。’于是他在毗舍佉所建造的纯金铺地精舍的水壶中，拿起一个能盛六十壶水的大罐，用手提着，心想：‘我没必要把它举起来扛在肩上。’便任它悬垂着，腾空而起，朝着雪山方向飞驰而去。
Theropi sāmaṇeraṃ ādāya pāyāsi. Satthā therassa āgamanabhāvaṃ ñatvā migāramātupāsāde therassa āgamanaṃ olokento nisīdi. Bhikkhūpi theraṃ āgacchantaṃ disvā paccuggantvā pattacīvaraṃ paṭiggahesuṃ. Athekacce sāmaṇeraṃ sīsepi kaṇṇesupi bāhāyampi gahetvā sañcāletvā ‘‘kiṃ, sāmaṇera cūḷakaniṭṭha, na ukkaṇṭhitosī’’ti āhaṃsu. Satthā tesaṃ kiriyaṃ disvā cintesi – ‘‘bhāriyaṃ vatimesaṃ bhikkhūnaṃ kammaṃ āsīvisaṃ gīvāya gaṇhantā viya sāmaṇeraṃ gaṇhanti, nāssa ānubhāvaṃ jānanti, ajja mayā sumanasāmaṇerassa guṇaṃ pākaṭaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Theropi āgantvā satthāraṃ vanditvā nisīdi. Satthā tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ānandattheraṃ āmantesi – ‘‘ānanda, anotattaudakenamhi pāde dhovitukāmo , sāmaṇerānaṃ ghaṭaṃ datvā pānīyaṃ āharāpehī’’ti. Thero vihāre pañcamattāni sāmaṇerasatāni sannipātesi. Tesu sumanasāmaṇero sabbanavako ahosi. Thero sabbamahallakaṃ sāmaṇeraṃ āha – ‘‘sāmaṇera, satthā anokattadahaudakena pāde dhovitukāmo, ghaṭaṃ ādāya gantvā pānīyaṃ āharā’’ti. So ‘‘na sakkomi, bhante’’ti na icchi. Thero sesepi paṭipāṭiyā pucchi, tepi tatheva vatvā paṭikkhipiṃsu. ‘‘Kiṃ panettha khīṇāsavasāmaṇerā natthī’’ti? Atthi, te pana ‘‘nāyaṃ amhākaṃ baddho mālāpuṭo, sumanasāmaṇerasseva baddho’’ti na icchiṃsu, puthujjanā pana attano asamatthatāyeva na icchiṃsu. Pariyosāne pana sumanassa vāre sampatte, ‘‘sāmaṇera, satthā anotattadahaudakena pāde dhovitukāmo, kuṭaṃ ādāya kira udakaṃ āharā’’ti āha. So ‘‘satthari āharāpente āharissāmī’’ti satthāraṃ vanditvā, ‘‘bhante, anotattato kira maṃ udakaṃ āhārāpethā’’ti āha. ‘‘Āma, sumanā’’ti. So visākhāya kāritesu ghanasuvaṇṇakoṭṭimesu senāsanakuṭesu ekaṃ saṭṭhikuṭaudakagaṇhanakaṃ mahāghaṭaṃ hatthena gahetvā ‘‘iminā me ukkhipitvā aṃsakūṭe ṭhapitena attho natthī’’ti olambakaṃ katvā vehāsaṃ abbhuggantvā himavantābhimukho pakkhandi.
223龙王远远看见沙弥飞来，便迎上前去，用肩接过水罐，说：‘大德，有像我这样的仆人存在，您怎么还亲自前来？需要水的时候，为什么不派个人传个信呢？’说着用水罐取了水，自己举起，又说：‘您在前面走，大德，我来送过去。’沙弥说：‘您留步，大王，我是正自觉者派来的。’令龙王返回后，自己用手抓住罐口，从空中飞了回来。世尊看见他飞来，便对比丘们说：‘看，比丘们，这沙弥的神采，在空中就像天鹅王一样庄严！’沙弥放下水罐，礼敬世尊，站在一旁。世尊问他：‘善意，你几岁？’‘大德，我七岁。’‘那么，善意，从今天起，你成为比丘吧。’说完，便授予他嗣法具足戒。据说只有两位沙弥在七岁时受了具足戒——这位善意和索巴迦。
Nāgarājā sāmaṇeraṃ dūratova āgacchantaṃ disvā paccuggantvā kuṭaṃ aṃsakūṭena ādāya, ‘‘bhante, tumhe mādise dāse vijjamāne kasmā sayaṃ āgatā, udakenatthe sati kasmā sāsanamattampi na pahiṇathā’’ti kuṭena udakaṃ ādāya sayaṃ ukkhipitvā ‘‘purato hotha, bhante, ahameva āharissāmī’’ti āha. ‘‘Tiṭṭhatha tumhe, mahārāja, ahameva sammāsambuddhena āṇatto’’ti nāgarājānaṃ nivattāpetvā kuṭaṃ mukhavaṭṭiyaṃ hatthena gahetvā ākāsenāgañchi. Atha naṃ satthā āgacchantaṃ oloketvā bhikkhū āmantesi – ‘‘passatha, bhikkhave, sāmaṇerassa līlaṃ, ākāse haṃsarājā viya sobhatī’’ti āha. Sopi pānīyaghaṭaṃ ṭhapetvā satthāraṃ vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā āha – ‘‘kativassosi tvaṃ, sumanā’’ti? ‘‘Sattavassomhi, bhanteti. ‘‘Tena hi, sumana, ajja paṭṭhāya bhikkhu hohī’’ti vatvā dāyajjaupasampadaṃ adāsi. Dveyeva kira sāmaṇerā sattavassikā upasampadaṃ labhiṃsu – ayañca sumano sopāko cāti.
224当他这样受了具足戒后，法堂里的人们议论起来：“朋友们，真是稀有啊，这么年幼的沙弥竟有如此威力，我们以前从未见过这样的威力。”世尊到来后，问道：“比丘们，现在你们聚在一起谈什么？”众人回答后，世尊说：“比丘们，在我的教法中，即使是年幼者，若能如法修行，也能获得这样的成就。”接着开示法义，诵出此偈——
Evaṃ tasmiṃ upasampanne dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ, ‘‘acchariyaṃ āvuso, evarūpo hi nāma daharasāmaṇerassa ānubhāvo hoti, na no ito pubbe evarūpo ānubhāvo diṭṭhapubbo’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, mama sāsane daharopi sammā paṭipanno evarūpaṃ sampattiṃ labhatiyevā’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
382三百八十二。
382.
226任何一位年轻的比丘，若精勤于佛陀的教法，
‘‘Yo have daharo bhikkhu, yuñjati buddhasāsane;
227他照亮这个世间，就像冲破乌云的月亮。
Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā’’ti.
228这里，「精勤」指努力、精进。「照亮」的意思是：那位比丘以自己阿拉汉道之智，就像月亮摆脱了乌云等遮蔽一样，照亮了这个由蕴等分类构成的世间，使它成为一片光明，这就是它的含义。
Tattha yuñjatīti ghaṭati vāyamati. Pabhāsetīti so bhikkhu attano arahattamaggañāṇena abbhādīhi mutto candimā viya lokaṃ khandhādibhedaṃ lokaṃ obhāseti, ekālokaṃ karotīti attho.
229开示结束时，许多人证得了入流果等果位。
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
254这是善意沙弥的故事第十二。
Sumanasāmaṇeravatthu dvādasamaṃ.
255比丘品的注释结束。
Bhikkhuvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
256第二十五品。
Pañcavīsatimo vaggo.