(6) 1. 果德弥品复注
1乔达弥品
(6) 1. Gotamīvaggo
2《乔达弥经》等注释
1-3. Gotamīsuttādivaṇṇanā
51-53在第六品的第一经中，「乔达弥」是族姓。然而，在命名日那天，得到供养的婆罗门们看见她具足好相，便预言说：「如果这位女子生得女儿，女儿会成为转轮王的王后；如果生得儿子，儿子会成为转轮王。无论哪种情况，她的后代都将非常广大。」于是给她取名为「摩诃波阇波提」。因此说：「因为她的儿子后代和女儿后代都那么广大，所以得到了这个名字。」
51-53. Chaṭṭhassa paṭhame (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.402) gotamīti gottaṃ. Nāmakaraṇadivase panassā laddhasakkārā brāhmaṇā lakkhaṇasampattiṃ disvā ‘‘sace ayaṃ dhītaraṃ labhissati, cakkavattirañño mahesī bhavissati. Sace puttaṃ labhissati, cakkavattirājā bhavissatīti ubhayathāpi mahatīyevassā pajā bhavissatī’’ti byākariṃsu. Athassā ‘‘mahāpajāpatī’’ti nāmaṃ akaṃsu. Tenāha ‘‘puttapajāya ceva dhītupajāya ca mahantattā evaṃladdhanāmā’’ti.
2「从执杖而生恐惧，请看人们的争斗；我将宣说悚惧，如我所经验。」（《经集》941；《大义释》170）——
‘‘Attadaṇḍā bhayaṃ jātaṃ, janaṃ passatha medhagaṃ;
3他由此开始讲说《执杖经》等。为了让那些以种种诱惑的行为、使劲用身语精勤的比丘尼们厌离，所以称为「派遣了教令」。在拘那罗湖岸（Kuṇāladahatīraṃ），通过显示女人的过失，从而阐明欲的过患与杂染，去除了不乐（anabhiratiṃ vinodetvā）。
Saṃvegaṃ kittayissāmi, yathā saṃvijitaṃ mayā’’ti. (su. ni. 941; mahāni. 170) –
4「Āpādikā（养母）」意思是抚养者：当你们的手足还无法担负任务时，她照料你们的手足令其成长，即抚育之义。「Posikā（养者）」：一天当中，为你们洗澡、喂食、喂水两次或三次，就这样养育你们。「Thaññaṃ pāyesi（喂乳汁）」：据说难陀王子比菩萨小几天，他出生时，摩诃巴阇波提把自己的儿子交给乳母，自己履行菩萨的保姆职责，用自己的乳汁喂他。长老正是针对这件事而这样说。「Dahara（年少）」就是年纪小。「Yuvā（青年）」指处于青春时期。「Maṇḍanakajātika（性好装饰者）」：具有喜好打扮的性质。这当中，有些年少者并非青年，比如实在太小的人；有些青年也并非性好装饰者，比如本性寂静的人，或者被懈怠、放逸等所征服的人。但在此处，要指的正是既年少、又是青年且性好装饰的人，所以这样说。提到青莲等以及性好装饰者，是依据世间的共同认知而说的。
Ādinā attadaṇḍasuttaṃ kathesi. Taṃtaṃpalobhanakiriyā kāyavācāhi parakkamantiyo ukkaṇṭhantūti sāsanaṃ pesenti nāmāti katvā vuttaṃ ‘‘sāsanaṃ pesetvā’’ti. Kuṇāladahanti kuṇāladahatīraṃ. Anabhiratiṃ vinodetvāti itthīnaṃ dosadassanamukhena kāmānaṃ vokārasaṃkilesavibhāvanena anabhiratiṃ vinodetvā.
5「由于女人出家」这一句，是在指出正法只能住世五百年的原因，而不能超过五百年。其中说「依证得无碍解的诸漏尽者而说」：这里用证得无碍解的漏尽者作为代表，禅那等也已经包含在内了，因为据说没有禅那的人，无法成就一切种类的功德。而所谓「依干观漏尽者而说千年」等，应当知道这是依据《犍度》持诵者们的意见而说的。在《律注》（《小品注》403）中也是以同样的方式来说明。
Āpādikāti saṃvaddhakā, tumhākaṃ hatthapādesu kiccaṃ asādhentesu hatthe ca pāde ca vaḍḍhetvā paṭijaggitāti attho. Posikāti divasassa dve tayo vāre nahāpetvā bhojetvā pāyetvā tumhe posesi. Thaññaṃ pāyesīti nandakumāro kira bodhisattato katipāheneva daharo, tasmiṃ jāte mahāpajāpatī attano puttaṃ dhātīnaṃ datvā sayaṃ bodhisattassa dhātikiccaṃ sādhayamānā attano thaññaṃ pāyesi. Taṃ sandhāya thero evamāha. Daharoti taruṇo. Yuvāti yobbaññe ṭhito. Maṇḍanakajātikoti alaṅkārasabhāvo. Tattha koci taruṇopi yuvā na hoti yathā atitaruṇo. Koci yuvāpi maṇḍanakajātiko na hoti yathā upasantasabhāvo, ālasiyabyasanādīhi vā abhibhūto. Idha pana daharo ceva yuvā ca maṇḍanakajātiko ca adhippeto, tasmā evamāha. Uppalādīni maṇḍanakajātiko ca lokasammatattā vuttāni.
6而在《长部注》中则说：「以证得无碍解者（而住世）千年，以六神通者千年，以三明者千年，以干观者千年，以巴帝摩卡千年而住。」在此《增支部注》的教法消失论中又说：「诸佛般涅槃后，恰一千年能生起无碍解，之后是六神通，之后无法生起彼等时，便生起三明；随着时间推移，无法生起彼等时，就成为干观者。以同样的方式，渐次成为不来者、一来者、入流者。」
Mātugāmassa pabbajitattāti idaṃ pañcavassasatato uddhaṃ aṭṭhatvā pañcasuyeva vassasatesu saddhammaṭṭhitiyā kāraṇanidassanaṃ. Paṭisambhidāpabhedappattakhīṇāsavavaseneva vuttanti ettha paṭisambhidāppattakhīṇāsavaggahaṇena jhānānipi gahitāneva honti. Na hi nijjhānakānaṃ sabbappakārasampatti ijjhatīti vadanti. Sukkhavipassakakhīṇāsavavasena vassasahassantiādinā ca yaṃ vuttaṃ, taṃ khandhakabhāṇakānaṃ matena vuttanti veditabbaṃ. Vinayaṭṭhakathāyampi (cūḷava. aṭṭha. 403) imināva nayena vuttaṃ.
7然而，《长部注》（《长部义注》3.161）中则这样说：「（教法）由证得无碍解者维持了一千年，由具六神通者维持了一千年，由具三明者维持了一千年，由纯观者维持了一千年，由（受持）巴帝摩卡者维持了一千年。」而在此《增支部注》（1.1.130）论及教法消失的语境中，又这样说：「要知道，在诸佛般涅槃后的最初一千年中，人们尚有能证得无碍解；此后，则能证得六神通；此后，无法证得六神通时，便能证得三明；随着时间不断流逝，无法证得三明时，便只有纯观者。以此类推，接着是不来者、一来者、入流者。」
Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 3.161) pana ‘‘paṭisambhidāppattehi vassasahassaṃ aṭṭhāsi, chaḷabhiññehi vassasahassaṃ, tevijjehi vassasahassaṃ, sukkhavipassakehi vassasahassaṃ, pātimokkhena vassasahassaṃ aṭṭhāsī’’ti vuttaṃ. Idhāpi sāsanantaradhānakathāyaṃ (a. ni. aṭṭha. 1.1.130) ‘‘buddhānañhi parinibbānato vassasahassameva paṭisambhidā nibbattetuṃ sakkonti, tato paraṃ cha abhiññā, tato tāpi nibbattetuṃ asakkontā tisso vijjā nibbattenti, gacchante gacchante kāle tāpi nibbattetuṃ asakkontā sukkhavipassakā honti. Eteneva upāyena anāgāmino, sakadāgāmino, sotāpannā’’ti vuttaṃ.
8但是，《相应部注》（《相应部义注》2.2.156）中说：「在初觉悟时，比丘们是证得无碍解的。后来随着时间的推移，他们无法证得无碍解，而成为六神通者。再后来，不能证得六神通的人，证得了三明。现在，随着时间的推移，不能证得三明的人，将只能证得漏尽；连漏尽也证不到的人，证不来果；连不来果也证不到的人，证一来果；连一来果也证不到的人，证入流果。再往后，连入流果也将无法证得。」因为这一切是互相矛盾的，所以应当这样理解：这些只不过是那些持诵者各自的观点，是由老师在各个地方指出来的。否则的话，老师自己就会出现前后矛盾的过失了。
Saṃyuttanikāyaṭṭhakathāyaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.156) pana ‘‘paṭhamabodhiyañhi bhikkhū paṭisambhidāppattā ahesuṃ. Atha kāle gacchante paṭisambhidā pāpuṇituṃ na sakkhiṃsu, chaḷabhiññā ahesuṃ. Tato cha abhiññā pattuṃ asakkontā tisso vijjā pāpuṇiṃsu. Idāni kāle gacchante tisso vijjā pāpuṇituṃ asakkontā āsavakkhayamattaṃ pāpuṇissanti, tampi asakkontā anāgāmiphalaṃ, tampi asakkontā sakadāgāmiphalaṃ, tampi asakkontā sotāpattiphalaṃ, gacchante kāle sotāpattiphalampi pattuṃ na sakkhissantī’’ti vuttaṃ. Yasmā cetaṃ sabbaṃ aññamaññappaṭiviruddhaṃ, tasmā tesaṃ tesaṃ bhāṇakānaṃ matameva ācariyena tattha tattha dassitanti gahetabbaṃ. Aññathā hi ācariyasseva pubbāparavirodhappasaṅgo siyāti.
9「就是那些」：指就是那五千年。「以教理为根本的教法」：所以才说「因为没有教理，就不会有证悟」等等。因为一旦教理消失了，行道便随之消失；行道一旦消失了，证得便随之消失。什么原因呢？因为教理是行道的缘，而行道是证得的缘。因此，就算从行道来看，教理本身也正是准绳。在第二和第三种说法中，就没有什么需要再解释的了。
Tāniyevāti tāniyeva pañcavassasahassāni. Pariyattimūlakaṃ sāsananti āha ‘‘na hi pariyattiyāasati paṭivedho atthī’’tiādi. Pariyattiyā hi antarahitāya paṭipattiantaradhāyati, paṭipattiyā antarahitāya adhigamo antaradhāyati. Kiṃkāraṇā? Ayañhi pariyatti paṭipattiyā paccayo hoti, paṭipatti adhigamassa. Iti paṭipattitopi pariyattiyeva pamāṇaṃ. Dutiyatatiyesu natthi vattabbaṃ.
12《乔达弥经》等的注疏结束。
Gotamīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
134-5. 《长膝经》等的注疏
4-5. Dīghajāṇusuttādivaṇṇanā
54-5554-55. 第四项中，“以一份财富受用”的意思是：以财富中的一份份额来受用，或者也可以说是分别受用。“以两份从事事业”：以两份份额来从事农耕、经商等事业。“应储蓄”：将第四份份额积蓄并存放起来，意思是埋藏起来，使其入地存放。“以备灾厄时用”：因为对于一个家庭来说，并非所有时候都维持同样的状况，有时会因国王、火灾、盗贼、饥荒等缘故而生起灾厄，所以才说应当储蓄一份财富，以备这样的灾厄发生时能用得上。然而，在这四份财富当中，应该取哪一份来行善呢？就是那份说“应受用财富”的份额。因为从中取用之后，既可以用来布施给比丘以及穷困潦倒的人，也可以用来支付织工、理发师等人的酬劳。以布施沙门、婆罗门和穷困者等的方式，以及以祭祀守护神等的饿鬼祭供的方式，还有以支付理发师等人酬劳的方式所作的分配，也都属于受用。
54-55. Catutthe (dī. ni. aṭṭha. 3.265) ekena bhoge bhuñjeyyāti ekena koṭṭhāsena bhoge bhuñjeyya, vinibhuñjeyya vāti attho. Dvīhi kammanti dvīhi koṭṭhāsehi kasivaṇijjādikammaṃ payojeyya. Nidhāpeyyāti catutthakoṭṭhāsaṃ nidhetvā ṭhapeyya, nidahitvā bhūmigataṃ katvā ṭhapeyyāti attho. Āpadāsu bhavissatīti kulānañhi na sabbakālaṃ ekasadisaṃ vattati, kadāci rājaaggicoradubbhikkhādivasena āpadā uppajjanti, tasmā evaṃ āpadāsu uppannāsu bhavissatīti ekaṃ koṭṭhāsaṃ nidhāpeyyāti vuttaṃ. Imesu pana catūsu koṭṭhāsesu kataraṃ koṭṭhāsaṃ gahetvā kusalaṃ kātabbanti? ‘‘Bhoge bhuñjeyyā’’ti vuttakoṭṭhāsaṃ. Tato gaṇhitvā hi bhikkhūnampi kapaṇaddhikānampi dānaṃ dātabbaṃ, pesakāranhāpitādīnampi vetanaṃ dātabbaṃ. Samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikādīnaṃ dānavasena ceva, adhivatthadevatādīnaṃ petabalivasena, nhāpitādīnaṃ vetanavasena ca viniyogopi upayogo eva.
11「Apenti」是去往、前往的意思；或者，众生由此等（恶业）离去（下堕），所以称为「恶趣」（apāyā），这些「恶趣」本身就是入口、是门，所以称为「恶趣门」。「消亡门」这个词，也适用同样的解释方法。第五部分没有什么需要再说的了。
Apenti gacchanti, apentā vā etehīti apāyā, apāyā eva mukhāni dvārānīti apāyamukhāni. Vināsadvārānīti etthāpi eseva nayo. Pañcame natthi vattabbaṃ.
16《长膝经》等的注疏结束。
Dīghajāṇusuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
176-8.《恐怖经》等注疏
6-8. Bhayasuttādivaṇṇanā
56-5856-58. 在第六经中，“胎”这个词，是因为省略了后半部分“住”而直接说的，所以说“胎”就是“胎住”的意思。第七、第八经的意思很明显。
56-58. Chaṭṭhe gabbhavāso idha uttarapadalopena gabbho vuttoti āha ‘‘gabbhoti gabbhavāso’’ti. Sattamaṭṭhamāni uttānatthāni.
19《恐怖经》等的注疏结束。
Bhayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
206-10.《补特伽罗经》等注疏
6-10. Puggalasuttādivaṇṇanā
59-6059-60. 第九经：“于布施正在施与者”（dānaṃ dadantānaṃ）：指为了应供者而施舍的人。“依处之果”（upadhivipākaṃ）：通过这个业而在各种依处里成熟；或者说在各种依处里成熟；或者说这个业的果报就是各种依处。“于僧团所施为大果”（Saṅghe dinnaṃ mahapphalan）：布施给圣僧团，就成为广大果报之所在，也就是果报广大的意思。第十经没有什么可说的。
59-60. Navame dānaṃ dadantānanti dakkhiṇeyyaṃ uddissa dānaṃ dentānaṃ. Upadhī vipaccanti etena, upadhīsu vā vipaccati, upadhayo vā vipākā etassāti upadhivipākaṃ. Saṅghe dinnaṃ mahapphalanti ariyasaṅghe dinnaṃ vipphāraṭṭhānaṃ hoti, vipulaphalanti attho. Dasame natthi vattabbaṃ.
22《补特伽罗经》等的注疏结束。
Puggalasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
23《乔达弥品》的注疏结束。
Gotamīvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.