(20) 5. 大品复注
1（二十）第五：大品
(20) 5. Mahāvaggo
2第一：随顺于耳经注释
1. Sotānugatasuttavaṇṇanā
191191. 在第五品第一经中，“随顺于耳者”是指顺着净信之流而进入的人，即已通晓、熟练于语者的意思。这些如此之人，因为专注净信之流，以智慧之流善加确定，所以被称为“净信之流”等。有的人虽然先前学过的文句很熟练，能随口而出，但并未善加确定。当被人要求“请讲说某部经或某本生”时，他们会说：“我们要先诵习、对照、质问然后才会知道。”而有的人那种熟练就如同有分流，当被要求“请讲说某部经或某本生”时，能立刻提取出来直接讲说。这是针对“以智慧之流而确定者”而说的。女性等三性，名等四句，第一等七格。
191. Pañcamassa paṭhame sotānugatānanti pasādasotaṃ anugantvā gatānaṃ, paguṇānaṃ vācuggatānanti attho. Evaṃbhūtā ca pasādasotaṃ odahitvā ñāṇasotena suṭṭhu vavatthapitā nāma hontīti āha ‘‘pasādasota’’ntiādi. Ekaccassa hi uggahitapubbavacanaṃ taṃ taṃ paguṇaṃ niccharitaṃ suṭṭhu vavatthapitaṃ na hoti. ‘‘Asukaṃ suttaṃ vā jātakaṃ vā kathehī’’ti vutte ‘‘sajjhāyitvā saṃsanditvā samanuggāhitvā jānissāmī’’ti vadanti. Ekaccassa taṃ taṃ paguṇaṃ bhavaṅgasotasadisaṃ hoti ‘‘asukaṃ suttaṃ vā jātakaṃ vā kathehī’’ti vutte uddharitvā tameva katheti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘ñāṇasotena vavatthapitāna’’nti. Itthiliṅgādīni tīṇi liṅgāni. Nāmādīni cattāri padāni. Paṭhamādayo satta vibhattiyo.
2“运用”（vaḷañjeti）：指依前后顺序，将圣典的连结变成通晓于语而持守。“以语熟习”：就是以十经、十品、十中品等方式，通过语言来诵习，也就是在作意“已通达十经，已通达十品”等之后，用语言诵习的意思。因为这里所说的以语熟习，是以品等分组方式为目标的，并不是只针对某经的一部分或仅仅一部经的语熟习。“以意随观”：就是反复用心观察，一部分一部分地仔细思索、了知，用心来追随观察。对于那种用语言诵习过的佛语，当用心思考时，此处彼处就会变得很明白，就像点燃了大灯，看清物体的形状一样，会清晰显现出来。这是针对这一点而说的。“善通达”：就是去除杂乱和纠结，如实、好好地通达。这里面其余的内容都容易了解。
Vaḷañjetīti pāḷiṃ anusandhiṃ pubbāparavasena vācuggataṃ karonto dhāreti. Vacasā paricitāti suttadasakavaggadasakapaṇṇāsadasakavasena vācāya sajjhāyitā, ‘‘dasasuttāni gatāni, dasavaggāni gatānī’’tiādinā sallakkhetvā vācāya sajjhāyitāti attho. Vaggādivasena hi idha vacasā paricayo adhippeto, na pana suttekadesassa suttamattassa vacasā paricayo. Manasā anu anu pekkhitā bhāgaso nijjhāyitā viditā manusānupekkhitā. Yassa vācāya sajjhāyitaṃ buddhavacanaṃ manasā cintentassa tattha tattha pākaṭaṃ hoti, mahādīpaṃ jāletvā ṭhitassa rūpagataṃ viya vibhūtaṃ hutvā paññāyati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Suppaṭividdhāti nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā suṭṭhu yāthāvato paṭividdhā. Sesamettha suviññeyyameva.
5随顺于耳经注释结束。
Sotānugatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
6第二：处经注释
2. Ṭhānasuttavaṇṇanā
192192. 第二经中，“以共住”指同住。“戒应了知”：就是说“这人有品德还是无品德”，是由同住、亲近的人才能了知的。而且，这戒需要经过长时间才能了解，不是短时间就能了解的。因为两三天内，很难表现出持续的行持和防护根门的表现。“作意”：就是以“我将把握他的戒”这样的心思而作意、观察的人，才能了知，不是其他人。“有慧”：就是指只有具备智慧的智者才能了知。即使是愚人，虽然作意，也无法了知。
192. Dutiye saṃvāsenāti sahavāsena. Sīlaṃ veditabbanti ‘‘ayaṃ susīlo vā dussīlo vā’’ti saha vasantena upasaṅkamantena jānitabbo. Tañca kho dīghena addhunā, na ittaranti tañca sīlaṃ dīghena kālena veditabbaṃ, na ittarena. Dvīhatīhañhi saṃyatākāro ca saṃvutindriyākāro ca na sakkā dassetuṃ. Manasi karotāti tampi ‘‘sīlamassa pariggahessāmī’’ti manasikarontena paccavekkhanteneva sakkā jānituṃ, na itarena. Paññavatāti tampi sappaññeneva paṇḍitena. Bālo hi manasikarontopi jānituṃ na sakkoti.
4「以交往」就是指相互交谈。
Saṃvohārenāti aparāparaṃ kathanena.
5任何人只要在人世间靠交际过活；
‘‘Yo hi koci manussesu, vohāraṃ upajīvati;
6婆悉吒，你应当这样知道：他是商人，不是婆罗门。（《中部》2.457；《经集》619）
Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, vāṇijo so na brāhmaṇo’’ti. (ma. ni. 2.457; su. ni. 619) –
7这里所说的“世俗”（byavahāro）一词：在“四圣世俗、四卑贱世俗”（《长部》3.313）中，这里的“世俗”指的是思（cetanā）。在“数、指示、施设、世俗”（《法集》1313-1315；《大义释》73）中，这里的“世俗”指的是施设（paññatti）。在“唯以世俗假名而施设”（《相应部》1.25）中，这里的“世俗”指的是言说世俗。此处也是取这个意思。因为确实有这样的人：当面说的话和背后说的话不相符，背后说的话和当面说的话不一致；前面说的话与后面说的话也对不上，后面说的话和前面说的话又不相同。仅凭这种前后矛盾的话，就可以知道“这个补特伽罗不清净”。然而，持净戒的补特伽罗，他前面说的与后面说的相符，后面说的与前面说的相符；当面所说的与背后所说的相符，背后所说的也与当面所说的相符。因此，为了说明通过言说就可以知道一个人是否清净，才这样讲。
Ettha hi byavahāro nāma. ‘‘Cattāro ariyavohārā, cattāro anariyavohārā’’ti (dī. ni. 3.313) ettha cetanā. ‘‘Saṅkhā samaññā paññatti vohāro’’ti (dha. sa. 1313-1315; mahāni. 73) ettha paññatti. ‘‘Vohāramattena so vohareyyā’’ti (saṃ. ni. 1.25) ettha kathāvohāro. Idhāpi esova adhippeto. Ekaccassa hi sammukhākathā parammukhākathāya na sameti parammukhākathā sammukhākathāya. Tathā purimakathā pacchimakathāya, pacchimakathā ca purimakathāya. So kathaneneva sakkā jānituṃ ‘‘asuci eso puggalo’’ti. Sucisīlassa pana purimaṃ pacchimena, pacchimañca purimena sameti. Sammukhākathitaṃ parammukhākathitena sameti, parammukhākathitañca sammukhākathitena, tasmā kathanena sakkā sucibhāvo jānitunti pakāsento evamāha.
8“力”是指智慧的力量。一个没有智慧力量的人，当灾祸迎面而来时，他看不清该抓住什么、该做什么事，就像误入了一间没有门的房子一样四处乱转。所以世尊说：“比丘们，在危难中才能看出一个人的力量。”
Thāmoti ñāṇathāmo. Yassa hi ñāṇathāmo natthi, so uppannesu upaddavesu gahetabbaṃ gahaṇaṃ kattabbaṃ kiccaṃ apassanto advārakagharaṃ paviṭṭho viya carati. Tenāha ‘‘āpadāsu, bhikkhave, thāmo veditabbo’’ti.
9“在讨论中”是指在互相交谈的时候。愚人的话语就像水上的皮球一样飘浮不定，而有智慧的人说法时，他的辩才是没有边际的。恰好比通过水面的波动，就能知道鱼是大还是小。
Sākacchāyāti saṃkathāya. Duppaññassa hi kathā udake geṇḍu viya uppilavati. Paññavato kathentassa paṭibhānaṃ anantaṃ hoti. Udakavipphanditeneva hi maccho khuddako vā mahanto vāti ñāyati.
10“亲属的消亡”是指因为盗贼、疾病、恐惧等原因造成的亲属灭亡。“财富的灾患”是指财富遭遇灾难，意思是由于国王、盗贼等所导致的财产毁灭。所以说：“第二句（bhogabyasana）也是同样的道理”。“问路”是指探寻问题，也就是对自己想要了解的意义进行审察。“无热天”是因为具有不会让人厌倦的意味，好比味道极其鲜美的食物一般。“柔和”是指微细的特性。
Ñātivināsoti corarogabhayādīhi ñātīnaṃ vināso. Bhogānaṃ byasanaṃ bhogabyasanaṃ, rājacorādivasena bhogavināsoti attho. Tenāha ‘‘dutiyapadepi eseva nayo’’ti. Pañhummaggoti pañhagavesanaṃ, ñātuṃ icchitassa atthassa vīmaṃsananti attho. Atappakanti atittikaraṭṭhena atappakaṃ sādurasabhojanaṃ viya. Saṇhanti sukhumasabhāvaṃ.
15《处经》注疏结束。
Ṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
16三、《跋地亚经》注疏
3. Bhaddiyasuttavaṇṇanā
193第三经中，“行为之上首行为”这指的是“行为上首”。以这个为相，就称为“行为上首相者”。其余文句容易明白。
193. Tatiye karaṇassa uttaraṃ kiriyaṃ karaṇuttariyaṃ, taṃ lakkhaṇaṃ etassāti karaṇuttariyalakkhaṇo. Sesaṃ suviññeyyameva.
18《跋地亚经》注疏结束。
Bhaddiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
19第四 《萨穆吉耶经》注疏
4. Sāmugiyasuttavaṇṇanā
194第四经中，“清净”指补特伽罗的清净；或者，为了成就这种清净而成为主要精进支柱的，就是“清净勤支”。其余文句容易明白。
194. Catutthe puggalassa pārisuddhiyā padhānabhūtāni vā aṅgāni pārisuddhipadhāniyaṅgāni. Sesamettha suviññeyyameva.
21《萨穆吉亚经》注疏结束。
Sāmugiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
22第五 《瓦婆经》注疏
5. Vappasuttavaṇṇanā
195在第五经中，「由于封闭」：因为关闭了不善进入的门而安住。也就是说，应当用身体防护那些从敞开的门中生起的恶法，这样防护而安住的人，就叫作「以身防护」。「由尽与离贪」：是指通过称为究竟尽的离贪，也就是以不再生起的灭尽为意思。「是否明先生起？」：这两者都不应说。因为断遍知与修遍知的时间并非不同，就像灯被点亮便驱散了黑暗；由于明的生起，无明即已灭尽；或者，也可以依据因果关系的假说来表述。正如以灯的燃烧为因，黑暗才消失；同样，以明的生起为因，有无明的灭。而且，虽然是同时存在的因果法，却被施设为有前后的时间，这就像‘依于眼与色，眼识生起’（中部尼柯耶1.400;3.421,425,426;相应部尼柯耶2.43-44;2.4.60;论事465,467）这样，只是在说缘的摄取与生的作用。「损害」即苦，因为破坏心和身体。「热恼」即灼烧感，因为燃烧。
195. Pañcame pihitattāti akusalassa pavesanadvāraṃ pidahitvā ṭhitattā. Kāyena saṃvaritabbañhi apihitena dvārena pavattanakaṃ pāpadhammaṃ saṃvaritvā ṭhito kāyena saṃvuto nāma. Khayavirāgenāti accantakhayasaṅkhātena virajjanena, anuppādanirodhenāti attho. Kiṃ vijjā pubbe uppannāti? Ubhayametaṃ na vattabbaṃ. Pahānābhisamayabhāvanābhisamayānaṃ abhinnakālattā padīpujjalanena andhakāraṃ viya vijjuppādena avijjā niruddhāva hoti, vattabbaṃ vā hetuphalattamupacāravasena. Yathā hi padīpujjalanahetuko andhakāravigamo, evaṃ vijjuppādahetuko avijjānirodho. Hetuphaladhammā ca samānakālāpi pubbāparakālā viya voharīyanti yathā ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti (ma. ni. 1.400; 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43-44; 2.4.60; kathā. 465, 467) paccayādānuppajjanakiriyā. Cittassa kāyassa ca vihananato vighāto, dukkhaṃ. Paridahanato pariḷāho.
14「常住处」：指在一切时间中都持续生起的安住方式。实际上，除了入等至的时间和有分心的时间之外，诸漏尽者都以这种六支舍住，在一切时间中安住。「以眼见色」：即通过眼识见到色。‘以眼见色’是依于所依的表达方式。这是一种借助辅助条件的说法，就比如‘用弓射击’一样；因此，应该理解为以所依为首，来把握能依。「不以贪而生喜悦」：即使在速行的刹那，由于贪已被道断除，也不会依世俗爱而生起喜悦；同样，也不会因为净信的改变而生起忧。「成为舍离者，中立而住」：由于不以不平等的方式观察，而不引生痴，只依智舍而成为舍离者，保持中立而安住。对于可意的、不可意的，还是中性的所缘，那些未漏尽者由于不平等地观察，在均衡的对象上因不如理作意而生起痴；而漏尽者不再生起这种痴。因为道已经彻底断除了它，所以他只依智舍而安住于舍。而这种行道，由于念达到了圆满、慧达到了圆满，所以称为‘以念与正知所摄持’。
Niccavihārāti sabbadā pavattanakavihārā. Ṭhapetvā hi samāpattivelaṃ bhavaṅgavelañca khīṇāsavā iminā chaḷaṅgupekkhāvihārena sabbakālaṃ viharanti. Cakkhunā rūpaṃ disvāti cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā. Cakkhunā rūpaṃ disvāti hi nissayavohārena vuttaṃ. Sasambhārakathā hesā yathā ‘‘dhanunā vijjhatī’’ti, tasmā nissayasīsena nissitassa gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Rāgavasena na somanassajāto hotīti gehasitapemavasenapi javanakkhaṇe somanassajāto na hoti maggena samucchinnattā, na domanassajāto pasādaññathattavasenapi. Upekkhako majjhatto hutvā viharatīti asamapekkhanena mohaṃ anuppādento ñāṇupekkhāvaseneva upekkhako viharati majjhatto. Khīṇāsavo hi iṭṭhepi aniṭṭhepi majjhattepi ārammaṇe yo asamapekkhanena samasamā ayonisogahaṇe akhīṇāsavānaṃ moho uppajjati, taṃ anuppādento maggeneva tassa samugghātitattā ñāṇupekkhāvaseneva upekkhako viharati, ayañcassa paṭipatti sativepullapattiyā paññāvepullapattiyā cāti vuttaṃ ‘‘satisampajaññapariggahitāyā’’ti.
15在这里，“于六门住于舍”（chasu dvāresu upekkhako viharatī）这句话说明了「六支舍」。而根据“正知”（sampajāno）一词，能得到四种与智相应的善心，因为离开了它们，就不可能有正知性。以“常住处”（satatavihārā）一词，能得到八种大唯作心，因为这指示了它们即使在无智生起的时节也在运转。以“不染著、不嗔恚”（arajjanto adussanto）之语，能得到连同微笑生心与确定心在内的十种心，因为不染著与不嗔恚的运作方式也是它们共通的。那么，既然这里以六支舍的方式提到了“住于舍”，对于这些常住处，又怎么会有「喜悦」呢？这是由于惯习的缘故。因为漏尽者虽然对于可意和不可意的所缘，多半像对待中性所缘那样以舍而住——这是他们不舍弃自己清净本性的表现——但偶尔当内心生起相应的造作时，对于本来就可意的所缘，由于如实地把握其自性，阿拉汉的心也会伴随着喜悦生起，而这种喜悦的生起，纯粹是依于先前的惯习。
Ettha ca ‘‘chasu dvāresu upekkhako viharatī’’ti iminā chaḷaṅgupekkhā kathitā. ‘‘Sampajāno’’ti vacanato pana cattāri ñāṇasampayuttacittāni labbhanti tehi vinā sampajānatāya asambhavato. ‘‘Satatavihārā’’ti vacanato aṭṭhapi mahākiriyacittāni labbhanti ñāṇuppattipaccayarahitakālepi pavattijotanato. ‘‘Arajjanto adussanto’’ti vacanato hasituppādavoṭṭhabbanehi saddhiṃ dasa cittāni labbhanti. Arajjanādussanavasena pavatti hi tesampi sādhāraṇāti. Nanu cettha ‘‘upekkhako viharatī’’ti chaḷaṅgupekkhāvasena imesaṃ satatavihārānaṃ āgatattā somanassaṃ kathaṃ labbhatīti? Āsevanatoti. Kiñcāpi hi khīṇāsavo iṭṭhāniṭṭhepi ārammaṇe majjhatte viya bahulaṃ upekkhako viharati attano parisuddhappakatibhāvāvijahanato, kadāci pana tathā cetobhisaṅkhārabhāve yaṃ taṃ sabhāvato iṭṭhaṃ ārammaṇaṃ , tassa yāthāvato sabhāvaggahaṇavasenapi arahato cittaṃ somanassasahagataṃ hutvā pavattateva, tañca kho pubbāsevanavasena.
16「身」指的是五门身。五门身是它（受）的最终处，所以称为「身终」，这就是「以身终为限者」的意思。因此说：“只要五门身还在运作，它（受）就会运作。”“命终”一词也是同样的道理。所谓“后生起”：在此有身中，意门受较后生起，却先灭去。为了以本貌直接显示这个已成之义，所以说“意门受先生起，而后灭去”。现在为了详细解释这个略说的含义，接着说“sā hi”（因为那……）等。初龄是指直到三十三岁为止的时期。“五十岁时”是指从初龄直到五十岁的时期，在此期间它安住——即不趋向增长或衰退，而以平衡的状态持续。“微细”是指柔软、不太粗硬。“那时”是指八十或九十岁时，虽然是这样说，但意在表示经过长时间而变得熟悉的（那种状态）。“被破坏”：被火界所破坏而失去好的色泽。“唯至心处”：即不在眼等诸所依中活动，而只到达作为它们边际终点的心所依处。“只要”：只要受还在运转，……。
Kāyoti (saṃ. ni. ṭī. 2.2.51) pañcadvārakāyo, so anto avasānaṃ etissāti kāyantikā, taṃ kāyantikaṃ. Tenāha – ‘‘yāva pañcadvārakāyo pavattati, tāva pavatta’’nti. Jīvitantikanti etthāpi eseva nayo. Pacchā uppajjitvāti etasmiṃ attabhāve manodvārikavedanāto pacchā uppajjitvā tato paṭhamaṃ nirujjhati, tato eva atthasiddhamatthaṃ sarūpeneva dassetuṃ ‘‘manodvārikavedanā paṭhamaṃ uppajjitvā pacchā nirujjhatī’’ti vuttaṃ. Idāni tameva saṅkhepena vuttaṃ vivarituṃ ‘‘sā hī’’tiādimāha. Yāva tettiṃsavassāni paṭhamavayo. Paññāsavassakāleti paṭhamavayato yāva paññāsavassakālā, tāva. Ṭhitā hotīti vaḍḍhihāniyo anupagantvā samarūpeneva ṭhitā hoti. Mandāti mudukā atikhiṇā. Tadāti asītinavutivassakāle vadantepi tathāciraparicitepīti adhippāyo. Bhaggāti tejobhaggena bhaggā dubbaṇṇā. Hadayakoṭiṃyevāti cakkhādivatthūsu appavattitvā tesaṃ ādiantakoṭibhūtaṃ hadayavatthuṃyeva. Tāvāti yāva vedanā vattati, tāva.
17“池”指大湖。“具足五水道”：具有五条水的流入与流出的通道。因为完全充盈，所以水从各处溢出。“最初天降雨”等是喻与理的配合说明。“指此受”：即指前面所说的、达到终点的意门受。
Vāpiyāti mahātaḷākena. Pañcaudakamaggasampannanti pañcahi udakassa pavisananikkhamanamaggehi yuttaṃ. Tato tato vissandamānaṃ sabbaso puṇṇattā. Paṭhamaṃ deve vassantetiādi upamāsaṃsandanaṃ. Imaṃ vedanaṃ sandhāyāti imaṃ yathāvuttaṃ pariyosānappattaṃ manodvārikavedanaṃ sandhāya.
18「身坏」：因为有身已然消亡。「不去后世」：即不再就他世而转去。「诸受清凉」就是指没有行、疲劳和热恼的逼恼。而这清凉，实际上是因为（诸受）全然不再转起的缘故，所以说“它们将成为不再转起之法”。
Kāyassa bhedāti attabhāvassa vināsanato. Parato agantvāti paralokavasena agantvā. Vedanānaṃ sītibhāvo nāma saṅkhāradarathapariḷāhābhāvo. So panāyaṃ sabbaso appavattivasenevāti āha ‘‘appavattanadhammāni bhavissantī’’ti.
19“如锄的慧”是针对想要摧毁有身（自我存在）者坚固生起的悚惧智而说的。“如筐的定”是指由此（悚惧智）生起的禅那定。“如钻的观”是指依于那（定）而应转起的观之发趣智，如此说。其余的文义在此是明白易懂的。
Attabhāvaṃ nāsetukāmassa daḷhaṃ uppannaṃ saṃvegañāṇaṃ sandhāyāha ‘‘kudālo viya paññā’’ti. Tato nibbattitajjhānasamādhiṃ sandhāya ‘‘piṭakaṃ viya samādhī’’ti. Tannissāya pavattetabbavipassanārambhañāṇaṃ sandhāya ‘‘khanitti viya vipassanā’’ti ca vuttaṃ. Sesamettha uttānameva.
30《瓦婆经》注疏结束。
Vappasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
31第六 《萨罗经》注疏
6. Sāḷhasuttavaṇṇanā
196在第六经中，“令身体坚密增盛”就是「苦行」，指依于自我折磨的修行而转起的精进。以这种令身体坚密增盛为特征的恶行的厌恶与远离，就称为「苦行厌离」，因此说“名为苦行难行”等。所谓“持苦行厌离说者”，是指那些宣说苦行厌离，内心也执取其本质而行事，身体也耽著于它，从事种种自我折磨的修行而住的人——这便是其含义。“身行不清净”就是具备不清净的杀生等身行。“语行不清净”就是具备不清净的妄语等语行。“意行不清净”就是具备不清净的贪欲等意行。虽然在不善的身行、语行转起时，贪欲等也同样在转起，但那时它们属于思心所的部分，或者不明显，因此在意行门这一项，是依贪欲等来作连结的。或者，就像在其他门转起的杀生等不成立为语行等一样，在其他门转起的贪欲等也不成立为身行等，唯独成立为意行这一点是确然成立的，因此在意行门这一项举出了贪欲等。确实有这样说：
196. Chaṭṭhe kāyadaḷhibahulataṃ tapatīti tapo, attakilamathānuyogavasena pavattaṃ vīriyaṃ. Tena kāyadaḷhibahulatānimittassa pāpassa jigucchanaṃ virajjanaṃ tapojigucchāti āha ‘‘dukkarakārikasaṅkhātenā’’tiādi. Tapojigucchavādātiādīsu tapojigucchaṃ vadanti, manasāpi tameva sārato gahetvā vicaranti, kāyenapi tameva allīnā nānappakāraṃ attakilamathānuyogamanuyuttā viharantīti attho. Aparisuddhakāyasamācārāti aparisuddhena pāṇātipātādinā kāyasamācārena samannāgatā. Aparisuddhavacīsamācārāti aparisuddhena musāvādādinā vacīsamācārena samannāgatā. Aparisuddhamanosamācārāti aparisuddhena abhijjhādinā manosamācārena samannāgatā. Kāmaṃ akusalakāyasamācāravacīsamācārappavattikālepi abhijjhādayo pavattantiyeva, tadā pana te cetanāpakkhikā vā abbohārikā vāti, manosamācāravāre eva abhijjhādivasena yojanā katā. Atha vā dvārantare pavattānaṃ pāṇātipātādīnaṃ vacīsamācārādibhāvābhāvo viya dvārantare pavattānampi abhijjhādīnaṃ kāyasamācārādibhāvo asiddho, manosamācārabhāvo eva pana siddhoti katvā manosamācāravāre eva abhijjhādayo uddhaṭā. Tathā hi vuttaṃ –
21“诸业在门中转起，而门并非在门中转起；”
‘‘Dvāre caranti kammāni, na dvārā dvāracārino;
22“因此，各门中的业，彼此被分别确定。”（《法集论注·欲界善门论》）
Tasmā dvārehi kammāni, aññamaññaṃ vavatthitā’’ti. (dha. sa. aṭṭha. 1 kāmāvacarakusaladvārakathā);
23「活命不清净」是指具备不清净的活命，即从事医业、信使业、放贷取息等二十一种邪命。这是依佛教中的出家者而说的，但由于经文也有“无论那些沙门婆罗门”的说法，因此应当知道，也可以依据外道和在家者的情况来解说。因为在家者也会由于违背种姓法、家族法、地区法等而有其他形式的邪命。
Aparisuddhājīvāti aparisuddhena vejjakammadūtakammavaḍḍhiyogādinā ekavīsatianesanābhedena ājīvena samannāgatā. Idañca sāsane pabbajitānaṃyeva vasena vuttaṃ, ‘‘yepi te samaṇabrāhmaṇā’’ti pana vacanato bāhirakavasena gahaṭṭhavasena ca yojanā veditabbā. Gahaṭṭhānampi hi jātidhammakuladhammadesadhammavilomanavasena aññathāpi micchājīvo labbhateva.
24关于「为知见」，此处“知见”可以指道智、果智、一切知智、观察智和观智。例如在“友！是否为了知见的清净而在世尊处修梵行？”中，“知见”是指道智。在“这是另一种超越人法、属于圣者的知见殊胜成就、安稳住处，我已证得”中，是指果智。在“世尊的智慧也生起了：阿拉罗·迦蓝摩已经去世七日”中，是指一切知智。在“智与见在我生起，我的解脱不可动摇，这是最后一生”中，是指观察智。在“为了知见而引导心”中，是指观智。而在此处“为知见”中，“知见”是特指道智。因此说：“名为道智之见”。“无误地穿透”是指不偏离而穿透。其余内容容易理解。
Ñāṇadassanāyāti ettha ñāṇadassananti maggañāṇampi vuccati phalañāṇampi sabbaññutaññāṇampi paccavekkhaṇañāṇampi vipassanāñāṇampi. ‘‘Kiṃ nu kho, āvuso, ñāṇadassanavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti (ma. ni. 1.257) hi ettha maggañāṇaṃ ‘‘ñāṇadassana’’nti vuttaṃ. ‘‘Ayamañño uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti (ma. ni. 1.328) ettha phalañāṇaṃ. ‘‘Bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādi sattāhakālakato āḷāro kālāmo’’ti (mahāva. 10) ettha sabbaññutaññāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi, akuppā me vimutti, ayamantimā jātī’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 16; paṭi. ma. 2.30) ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharatī’’ti (dī. ni. 1.234-235) ettha vipassanāñāṇaṃ. Idha pana ñāṇadassanāyāti maggañāṇaṃ ‘‘ñāṇadassana’’nti vuttaṃ. Tenāha ‘‘maggañāṇasaṅkhātāya dassanāyā’’ti. Avirādhitaṃ vijjhatīti avirādhitaṃ katvā vijjhati. Sesamettha suviññeyyameva.
37《萨罗经》注疏结束。
Sāḷhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
38第七 《末利夫人经》注疏
7. Mallikādevīsuttavaṇṇanā
197在第七经中，「少威神者」就是少威力者。这种少威神的状态，是因为没有主宰成就和眷属成就而显露出来的。为了说明没有眷属成就，所以说“少眷属”。“主宰者”是指由于能招致主宰地位的业力，而具有统御习性的人。然而，这种主宰的特性因为财富成就而显露，所以用“富裕”作为同义词来说明：“富裕者就是主宰者”。拥有大量财富，包括埋藏在地下的和可供使用的，因此称为「大富」。但这里仅以可供使用的财富来显示大富性，所以说“以可供使用的财富而为大富”。“征服”（īsati）即“轭”（īsā），意思是征服。大轭即大征服，由于已安立了巨大征服的特性，所以被他人称为“大威神者”。然而，这种大威神性是通过主宰成就和眷属成就而被认知的，所以说“大眷属”。
197. Sattame appesakkhāti appānubhāvā. Sā pana appesakkhatā ādhipateyyasampattiyā parivārasampattiyā ca abhāvena pākaṭā hoti. Tattha parivārasampattiyā abhāvaṃ dassento ‘‘appaparivārā’’ti āha. Issarāti ādhipateyyasaṃvattanakammabalena īsanasīlā. Sā panassā issaratā vibhavasampattipaccayā pākaṭā jātāti aḍḍhatāpariyāyabhāvena vadanto ‘‘aḍḍhāti issarā’’ti āha. Mahantaṃ dhanametissā bhūmigatañceva vaḷañjanakañcāti mahaddhanā. Idha pana vaḷañjanakeneva dhanena mahaddhanataṃ dassento ‘‘vaḷañjanakadhanena mahaddhanā’’ti āha. Īsatīti īsā, abhibhūti attho. Mahatī īsā mahesā, suppatiṭṭhitamahesatāya pana parehi mahesoti akkhātabbatāya mahesakkhā. Yasmā pana so mahesakkhābhāvo ādhipateyyaparivārasampattiyā viññāyati, tasmā ‘‘mahāparivārā’’ti vuttaṃ.
26「极美」（abhirūpā）是因为形体（saṇṭhāna）的圆满而具有殊胜容貌的人。“形体圆满”指手足等身体各部分长得匀称。因为各个部分圆满，总体也就圆满了。“貌”（rūpa）指身体，就像在“被视为有形体者”等说法中那样。「应观看」（dassanayuttā）是指由于长相极为美丽而值得被看，即使放下手头其他事情也应被观赏，看了之后让眼睛欢喜。「端正」（pāsādikā）是指被观看时，以喜悦之力使心清净。因此说“因观看而端正”。“莲花之美”（pokkharatā）指的是美好的性质，肤色的莲花之美就是「肤色之美」（vaṇṇapokkharatā），意思是肤色的成就。但古代论师们说“莲花”（pokkhara）是指身体，“色”（vaṇṇa）则只是指肤色。按照他们的观点，“色”和“莲花”合称为“色莲”，其性质就是“色莲性”。因此「至上肤色之美」（paramāya vaṇṇapokkharatāya）应理解为：最极清净的肤色与身体形貌的成就。所以经文说“以肤色及身体形貌”。其中，“肤色”是指色元素；“身体”是由手足、颈、头等部分组合而成的特殊排列，它通过形体而被认知，故说“以身体形貌”。
Saṇṭhānapāripūriyā adhikaṃ rūpamassāti abhirūpā. Saṇṭhānapāripūriyāti ca hatthapādādisarīrāvayavānaṃ susaṇṭhitatāyāti attho. Avayavapāripūriyā hi samudāyapāripūrisiddhi. Rūpanti ca sarīraṃ ‘‘rūpavanteva saṅkhyaṃ gacchatī’’tiādīsu viya. Dassanayuttāti surūpabhāvena passitabbayuttā, dissamānā cakkhūni piyāyatīti aññakiccavikkhepaṃ hitvāpi daṭṭhabbāti vuttaṃ hoti. Dissamānāva somanassavasena cittaṃ pasādetīti pāsādikā. Tenāha ‘‘dassanena pāsādikā’’ti. Pokkharatāti vuccati sundarabhāvo, vaṇṇassa pokkharatā vaṇṇapokkharatā, tāya vaṇṇasampattiyāti attho. Porāṇā pana pokkharanti sarīraṃ vadanti , vaṇṇaṃ vaṇṇameva. Tesaṃ matena vaṇṇañca pokkharañca vaṇṇapokkharāni, tesaṃ bhāvo vaṇṇapokkharatā. Iti paramāya vaṇṇapokkharatāyāti uttamaparisuddhena vaṇṇena ceva sarīrasaṇṭhānasampattiyā cāti attho daṭṭhabbo. Tenevāha ‘‘vaṇṇena ceva sarīrasaṇṭhānena cā’’ti. Tattha vaṇṇenāti vaṇṇadhātuyā. Sarīraṃ nāma sannivesavisiṭṭho karacaraṇagīvāsīsādiavayavasamudāyo, so ca saṇṭhānamukhena gayhatīti āha ‘‘sarīrasaṇṭhānenā’’ti.
27「执取」：单单以愤怒的方式，就像弯曲的刺一样，在每一种生起情况下都像鳄鱼的牙齿一样紧咬不放。也就是说，在那作为嗔怒生起处的所缘上，成为怨恨之缘的、以愤怒方式产生的执取，正是这里所要说的意思，而不是指以贪恋方式产生的执取。在「怒」等词中，最初生起的是怒，从怒又产生更强的「嗔恨」，因为反复习行而恼害内心。由于对更殊胜对象的反复习行，从嗔恨又产生更强大的「敌意」，即以敌人的状态而达到力量的敌对心。「食物」：因为被食用，所以称为食物，指咀嚼的和吞咽的。因为可饮用，所以称为「饮」，指任何饮料。因为应当穿着、覆盖，所以称为「衣」，指下衣和上衣。因为人们凭借它而行，所以称为「乘」，指伞、鞋、轿、肩舆等任何行路的资具。即使是伞，也因为能遮挡雨、暑之苦而成为行路之具，所以也说为「乘」。「花」：指任何素馨花等花朵所制的花鬘。「香」：指任何栴檀等涂香。
Abhisajjatīti kujjhanavaseneva kuṭilakaṇṭako viya tasmiṃ tasmiṃ samuṭṭhāne makaradanto viya lagati. Yañhi kodhassa uppattiṭṭhānabhūte ārammaṇe upanāhassa paccayabhūtaṃ kujjhanavasena abhisajjanaṃ, taṃ idhādhippetaṃ, na lubbhanavasena. Kuppatītiādīsu pubbuppatti kopo, tato balavataro byāpādo laddhāsevanatāya cittassa byāpajjanato. Sātisayaṃ laddhāsevanatāya tato byāpādatopi balavatarā paccatthikabhāvena thāmappatti patitthiyanā. Annaṃ pānantiādīsu adīyato annaṃ, khādanīyaṃ bhojanīyañca. Pātabyato pānaṃ, yaṃkiñci pānaṃ. Vasitabbato acchādetabbato vatthaṃ, nivāsanapāvuraṇaṃ. Yanti tenāti yānaṃ, chattupāhanavayhasivikādi yaṃkiñci gamanapaccayaṃ. Chattampi hi vassātapadukkhanivāraṇena maggagamanasādhananti katvā ‘‘yāna’’nti vuccati. Mālanti yaṃkiñci sumanamālādipupphaṃ. Gandhanti yaṃkiñci candanādivilepanaṃ.
42《末利夫人经》注释结束。
Mallikādevīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
43第八 《自苦经》注释
8. Attantapasuttavaṇṇanā
198在第八经中，所谓「我」，指把“我是”的心理安放在上面，也就是有身。不过在这里，不是指其他的什么，就是指「我」，即那个自己。「其他」是指从我之外的其他事物。就「现见的」而言，也就是现前的事物。所谓「法」，指取蕴诸法。因为在那里有我、存在我想和我见，所以得到“有身”的名称。因此说：「在现见的法中，即是在此有身中」。「饥饿」被称为渴爱，因为它是造成饥渴的原因。所谓「内烧的烦恼」：是指在自己相续中产生愁恼和热恼，从而能烧灼的烦恼。
198. Aṭṭhame āhito ahaṃmāno etthāti attā, attabhāvo. Idha pana yo paro na hoti, so attā, taṃ attānaṃ. Paranti attato aññaṃ. Diṭṭheti paccakkhabhūte. Dhammeti upādānakkhandhadhamme. Tattha hi attā bhavati, attasaññādiṭṭhi bhavatīti attabhāvasamaññā. Tenāha ‘‘diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve’’ti. Chātaṃ vuccati taṇhā jighacchāhetutāya. Anto tāpanakilesānanti attano santāne darathapariḷāhajananena santāpanakilesānaṃ.
29「残忍」：因为通过杀害、屠杀他人等方式而让他们哭泣，所以称为残忍。同样地，「凶暴」：以破坏性的状态，撕裂身体和心。所谓「僵硬、粗涩」的人，就是心肠刚硬的人。被系在监狱里工作的人，就是「狱卒」。
Paresaṃ hananaghātanādinā rodāpanato luddo. Tathā vighātakabhāvena kāyacittānaṃ vidālanato dāruṇo. Thaddhahadayo kakkhaḷo. Bandhanāgāre niyutto bandhanāgāriko.
30「以刹帝利灌顶」：指对刹帝利应行的灌顶仪式。所谓「集会堂」，是指以铺设方式建造的建筑物，也就是举行祭祀的祠厅。「以酥油」：即混合了酥的油。因为那时她就是用这种双份的混合油脂涂身。度过牛犊期而稳定的牛，称为「壮犊」。「为围栏目的」：指为了用新花鬘连同吉祥草围绕祭坛而设置围栏的目的。「祭祀地」：指其余的祭祀场所。
Khattiyābhisekenāti khattiyānaṃ kātabbaabhisekena. Santhāgāranti santhāravasena kataṃ agāraṃ yaññāgāraṃ. Sappitelenāti sappimissena telena. Yamakasnehena hi esā tadā kāyaṃ abbhañjati. Vacchabhāvaṃ taritvā ṭhito vacchataro. Parikkhepakaraṇatthāyāti navamālāhi saddhiṃ dabbhehi vediyā parikkhipanatthāya. Yaññabhūmiyanti avasesayaññaṭṭhāne.
31只有当慢心被远远摒除的人，在教法中才能产生正确的行道，而不是具有慢性的人能够如此，因此说「由于已摧慢」。所谓「广大」，指从很多方面来说。源于财富、健康等依据的骄逸容易断除，因为其生起条件的相续不稳定；然而，出自种姓、学识的骄逸则不是这样，那些依刹帝利、婆罗门种姓而出家的人，靠着出身和学识而生起的慢心非常难断，故而说「大多……生起慢心」。「以卑劣的种姓」：指低劣的出身。「不能安住」：指不能将戒修习得十分清净并好好守护。因为正是依靠戒，才能安立在教法中。或者，所谓「安住」，是指通过证悟真理，而在出世间的安立处真正站稳脚跟。因为，大多数具备亲依止条件的人，都是善生者，而不是恶生者。
Dūrasamussāritamānasseva sāsane sammāpaṭipatti sambhavati, na mānajātikassāti āha ‘‘nihatamānattā’’ti. Ussannattāti bahubhāvato. Bhogārogyādivatthukā madā suppahiyā honti nimittassa avaṭṭhānato, na tathā kulavijjāmadāti khattiyabrāhmaṇakulānaṃ pabbajitānampi jātivijjā nissāya mānajappanaṃ duppajahanti āha ‘‘yebhuyyena hi…pe… mānaṃ karontī’’ti. Vijātitāyāti nihīnajātitāya. Patiṭṭhātuṃ na sakkontīti suvisuddhaṃ katvā sīlaṃ rakkhituṃ na sakkonti. Sīlavasena hi sāsane patiṭṭhahanti. Patiṭṭhātunti vā saccappaṭivedhena lokuttarāya patiṭṭhāya patiṭṭhātuṃ. Yebhuyyena hi upanissayasampannā sujātāyeva honti, na dujjātā.
32「清净」：因为显示了贪等烦恼的彻底断除，所以是以无烦恼的状态，完全地清净。「获得信」：指依凡夫的信而相信。因为对于有智慧的人来说，信心的成就以先获得对法的殊胜领悟为前提，这是由于他们以法为准则、对法清净信的缘故。「夫妻」：指女主人和男主人。虽然说“夫妻”一词指的是女主人和男主人两个人，但如果一个男人有许多妻子，又该怎么说呢？为了显示即使只与一个人共同生活也是逼窄、拥挤的，所以才说是「二」。因为具有贪等为「有所」，因为具有田地、屋舍等为「有障碍」，同时也作为贪尘等来入的路径和生起的处所，所以这两种解释虽然文字不同，但意思是同一回事。所谓「以不执著义」，指的是不粘着、不系缚。就这样，以不善法和善法的生起为处所，显示了居家生活的逼窄与出家生活的开阔；现在，为了进一步显示仅仅以善法的生起来区分处所和非处所，所以说“再者……”等等。
Parisuddhanti rāgādīnaṃ accantameva pahānadīpanato nirupakkilesatāya sabbaso visuddhaṃ. Saddhaṃ paṭilabhatīti pothujjanikasaddhāvasena saddahati. Viññujātikānañhi dhammasampattiggahaṇapubbikā saddhāsiddhi dhammappamāṇadhammappasannabhāvato. Jāyampatikāti gharaṇipatikā. Kāmaṃ ‘‘jāyampatikā’’ti vutte gharasāmikagharasāminivasena dvinnaṃyeva gahaṇaṃ viññāyati, yassa pana purisassa anekā pajāpatiyo honti, tattha kiṃ vattabbanti ekāyapi saṃvāso sambādhoti dassanatthaṃ ‘‘dve’’ti vuttaṃ. Rāgādinā sakiñcanaṭṭhena, khettavatthuādinā sapalibodhaṭṭhena rāgarajādīnaṃ āgamanapathatāpi uppajjanaṭṭhānatā evāti dvepi vaṇṇanā ekatthā, byañjanameva nānaṃ. Alagganaṭṭhenāti asajjanaṭṭhena appaṭibaddhabhāvena. Evaṃ akusalakusalappavattīnaṃ ṭhānabhāvena gharāvāsapabbajjānaṃ sambādhabbhokāsataṃ dassetvā idāni kusalappavattiyāyeva aṭṭhānaṭṭhānabhāvena tesaṃ taṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ.
33「略说」：就是不逐一单独提取词句，而是简要地解释意义。「即使一日」：哪怕仅只一天。「令无缺」：就是连突吉罗都不违犯，使之保持完好无缺。「不被烦恼的垢秽所染污」：即以渴爱染污等方式，而不被染污。「穿着」：就是穿上内衣和披上外衣。「居家」：这个词省略了后面的部分，意思是能令家增长、对家有益。
Saṅkhepakathāti visuṃ visuṃ paduddhāraṃ akatvā saṅkhepato atthavaṇṇanā. Ekampi divasanti ekadivasamattampi. Akhaṇḍaṃ katvāti dukkaṭamattassapi anāpajjanena akhaṇḍitaṃ katvā. Kilesamalena amalinanti taṇhāsaṃkilesādivasena asaṃkiliṭṭhaṃ katvā. Paridahitvāti nivāsetvā ceva pārupitvā ca. Agāravāso agāraṃ uttarapadalopena, tassa vaḍḍhiāvahaṃ agārassa hitaṃ.
34「财富蕴」：就是财富的积聚，一堆财富。「以结缚义」：指像儿子、孙子等，通过爱著和分限所产生的束缚之义。「亲戚」：因为知道是“我的”，所以称为亲戚。「眷属」：指由祖父、父亲、儿子等不断交替转生这一轮转关系。即使“学”这个词是通用的，但由于靠近“活命”一词，并且考虑到后面将要说明的差别，它就成了一个特称，因此说“那是比丘们的增上戒学”。「学」以应当学习为含义，与它一起生活者，就是“同活”。「以学处的行持」：指以学习与同活之学的方式而行持。「圆满学处者」：指圆满防护戒律。「且不违犯同活」：就是不违犯所谓“名身、句身、语身、音节身”的各个学处，以及世尊的言教。这也就是所谓的“学习”，其中，不违犯同活是圆满学处的条件。因为由此直至证道，学处得以圆满。
Bhogakkhandhoti bhogarāsi bhogasamudāyo. Ābandhanaṭṭhenāti putto nattātiādinā pemavasena saparicchedavasena bandhanaṭṭhena. Amhākameteti ñāyantīti ñātī, pitāmahapituputtādivasena parivattanaṭṭhena parivaṭṭo. Sāmaññavācīpi sikkhā-saddo ājīvasaddasannidhānato uparivuccamānavisesāpekkhāya ca visesaniviṭṭhova hotīti vuttaṃ ‘‘yā bhikkhūnaṃ adhisīlasaṅkhātā sikkhā’’ti. Sikkhitabbaṭṭhena sikkhā, saha ājīvanti etthāti sājīvo. Sikkhanabhāvenāti sikkhāya sājīve ca sikkhanabhāvena. Sikkhaṃ paripūrentoti sīlasaṃvaraṃ paripūrento. Sājīvañca avītikkamantoti ‘‘nāmakāyo, padakāyo, niruttikāyo, byañjanakāyo’’ti (pārā. aṭṭha. 1.39) vuttaṃ sikkhāpadaṃ bhagavato ca vacanaṃ avītikkamanto hutvāti attho. Idameva ca ‘‘sikkhana’’nti vuttaṃ, tattha sājīvānaṃ avītikkamo sikkhāpāripūriyā paccayo. Tato hi yāva maggā sikkhāpāripūrī hotīti.
35「随助施者」：意思就是随能力而施与的人，或者随顺而施与的人。那么是对谁随顺和施与呢？因为前面说了“对和合者”，所以知道是对和合者。因此说是“对和合者的随助施者”。又因为以随顺的方式对和合者的施与，就等于摄持、守护或使之坚固，所以才说“看见两个人很和谐”等。「在此感到愉悦，故称乐住」：指可以愉悦安住的地方。不过，即使没有前缀“ā”，这个意思也能成立，所以说“巴利文中也有 samaggarāmo（和合乐住者），正是这个意思”。
Anuppadātāti anubalappadātā, anuvattanavasena vā padātā. Kassa pana anuvattanaṃ padānañcāti? ‘‘Sahitāna’’nti vuttattā sandhānassāti viññāyati. Tenāha ‘‘sandhānānuppadātā’’ti. Yasmā pana anuvattanavasena sandhānassa padānaṃ ādhānaṃ ārakkhanaṃ vā daḷhakaraṇaṃ hoti, tena vuttaṃ ‘‘dve jane samagge disvā’’tiādi. Āramanti etthāti ārāmo, ramitabbaṭṭhānaṃ. Yasmā pana ā-kārena vināpi ayamattho labbhati, tasmā vuttaṃ ‘‘samaggarāmotipi pāḷi, ayamevattho’’ti.
36「在此」：就是指接下来说的内容。
Etthāti –
37「一辆具足美肢、白色顶篷、一个轮辐的车在运转；」
‘‘Nelaṅgo setapacchādo, ekāro vattatī ratho;
38「请看那位无恼者前来，他已断除流、没有束缚。」（相应部.4.347；优陀那.65；系要.25）——
Anīghaṃ passa āyantaṃ, chinnasotaṃ abandhana’’nti. (saṃ. ni. 4.347; udā. 65; peṭako. 25) –
39在这首偈颂中，所说的「美肢」就是指戒。所以他引述：“质多居士，大德，所谓‘美肢’正是诸戒的同义语。”「柔软」：因为不粗糙，所以轻柔。「这是彼城的……」：这里的“城”这个词应理解为指城中居民，就像“村子来了”这样的用法。因此他说“即对城市居民”。「让心满足、令心增长，所以称为可意」：所以被说成“令心增长者”。
Imissā gāthāya. Sīlañhettha nelaṅganti vuttaṃ. Tenevāha – ‘‘citto gahapati, nelaṅganti kho, bhante, sīlānametaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.347). Sukumārāti appharusatāya mudukā. Purassa esāti ettha pura-saddo tannivāsivācako daṭṭhabbo – ‘‘gāmo āgato’’tiādīsu viya. Tenevāha ‘‘nagaravāsīna’’nti. Manaṃ appāyati vaḍḍhetīti manāpo. Tena vuttaṃ ‘‘cittavuḍḍhikarā’’ti.
40「应时语者」等，是显示远离杂秽语者的行持。因为即使是有意义的话，若在不适当的时机说，也可能不带来利益，反而随顺无义之语。所以，为了断除杂秽语，应避免非时语，故说「应时语者」。即使应时而说，为了避免两种无义，也应避免说不实的话，因此说「实语者」。即使说真实语，为了显示只说能成就此世与他世利益的话，因此说「义利语者」。即使说义利，为了显示不应只依据世间法而说，而应依据出世间法而说，因此说「法语者」。为了说明义利如何是依据出世间法的，因此说「律语者」。因为通过五种防护律仪和五种断除律仪所宣说的义利，是证得涅槃的因，所以是依据出世间法的。这样，只有具足殊胜功德的义利，在具备说法善巧时，才显得光耀而有作用，否则不然。为显示这一点，所以说「宣说有藏持之语」。现在为了阐明这一说法善巧，于是说了「于应时」等句。意思是：他以提问等方式，对于所涉及的话题，善加观察哪些应作肯定回答、哪些应反问、哪些应搁置、哪些应分别分析；并引用理由、示范比喻等，随着适当的时机，以有限定范围的语句，或者用极广大、甚深、崇高、第一义的详细解说总体把握，依自己的智慧力，令他人如实安立于法中，这样的人便被称为「说法善巧者」——应知这是此处义理的连贯理解。
Kālavādītiādi samphappalāpā paṭiviratassa paṭipattidassanaṃ. Atthasaṃhitāpi hi vācā ayuttakālappayogena atthāvahā na siyāti anatthaviññāpanavācaṃ anulometi, tasmā samphappalāpaṃ pajahantena akālavāditā pariharitabbāti vuttaṃ ‘‘kālavādī’’ti. Kālena vadantenapi ubhayānatthasādhanato abhūtaṃ parivajjetabbanti āha ‘‘bhūtavādī’’ti. Bhūtañca vadantena yaṃ idhalokaparalokahitasampādakaṃ, tadeva vattabbanti dassetuṃ ‘‘atthavādī’’ti vuttaṃ. Atthaṃ vadantenapi lokiyadhammasannissitameva avatvā lokuttaradhammasannissitaṃ katvā vattabbanti dassanatthaṃ ‘‘dhammavādī’’ti vuttaṃ. Yathā ca attho lokuttaradhammasannissito hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘vinayavādī’’ti vuttaṃ. Pañcannañhi saṃvaravinayānaṃ pañcannañca pahānavinayānaṃ vasena vuccamāno attho nibbānādhigamanahetubhāvato lokuttaradhammasannissito hotīti. Evaṃ guṇavisesayuttova attho vuccamāno desanākosalle sati sobhati, kiccakaro ca hoti, na aññathāti dassetuṃ ‘‘nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā’’ti vuttaṃ. Idāni taṃ desanākosallaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kālenā’’tiādimāha. Pucchādivasena hi otiṇṇavācāvatthusmiṃ ekaṃsādibyākaraṇavibhāgaṃ sallakkhetvā ṭhapanāhetūdāharaṇasandassanādiṃ taṃtaṃkālānurūpaṃ vibhāventiyā parimitaparicchinnarūpāya vipulataragambhīrodāraparamatthavitthārasaṅgāhikāya kathāya ñāṇabalānurūpaṃ pare yāthāvato dhamme patiṭṭhāpento ‘‘desanākusalo’’ti vuccatīti evamettha atthayojanā veditabbā.
41如此，在依序解释了七条根本学处之后，为了通过断除贪欲等、防护根门、勤修警寤来阐明义理，便将这部分内容引出，以开示其含义。因此说到「伤害种子与植物之行」等，其目的是为了说明，该文句是专门为开示正行戒而施设的。其中，「种子村」：指的是种子的聚集、种子的集合。「已生村」：指的是已经出生、已经长成、已经形成的树木、灌木、藤蔓等植物的集合。问：但是，树木等因为无心，所以不是有情；这一点可以通过它们没有动作、被砍伐后还能再生、具有不同的类别、以及不包含在四种出生方式之中来了解。而生长现象在珊瑚、石头、盐巴等东西上也有，所以并不能作为它们是有情的理由；至于它们能感知外境，那也仅仅是一种假设构想，如同梦境，也如同金合欢树等植物有求愿现象一样。既然如此，为什么要远离对种子村和已生村的伤害呢？答：是为了符合沙门的身份，也为了保护依附在植物上的众生。因此世尊说：「愚痴之人！因为人们对树木怀有生命想」等等（波逸提89）。
Evaṃ paṭipāṭiyā satta mūlasikkhāpadāni vibhajitvā abhijjhādippahānaṃ indriyasaṃvarajāgariyānuyogehi vibhāvetuṃ tampi nīharitvā ācārasīlasseva vibhajanavasena pāḷi pavattāti tadatthaṃ vivarituṃ ‘‘bījagāmabhūtagāmasamārambhā’’tiādi vuttaṃ. Tattha bījānaṃ gāmo samūho bījagāmo. Bhūtānaṃ jātānaṃ nibbattānaṃ rukkhagacchalatādīnaṃ samūho bhūtagāmo. Nanu ca rukkhādayo cittarahitatāya na jīvā, cittarahitatā ca paripphandābhāvato chinne viruhanato visadisajātibhāvato catuyoniapariyāpannato ca veditabbā, vuddhi pana pavāḷasilālavaṇānampi vijjatīti na tesaṃ jīvabhāve kāraṇaṃ, visayaggahaṇañca nesaṃ parikappanāmattaṃ supanaṃ viya ciñcādīnaṃ, tathā dohaḷādayo, atha kasmā bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirati icchitāti? Samaṇasāruppato tannivāsisattānurakkhaṇato ca. Tenevāha – ‘‘jīvasaññino hi moghapurisa manussā rukkhasmi’’ntiādi (pāci. 89).
42「根种子」：是指根本身就是种子；或者，「以根为种子」，也可以称为根种子。其余各项，也用同样的方式来理解。「茎种子」就是指节种子。通常，「种子」这个词，专门用来指那些在因缘和合时，能生长出同类果实、具有生长能力的实体种子。但基于它的含义，有时也会被转用在根等某些对象上。因此，为了将这些与根等区别开来，特地用一个「种子」词来加以简别，而说「种子之种子」，就如同说「色之色」、「苦之苦」一样（《相应部》4.327）。问：既然如此，那为什么在这里要把种子村和已生村分开，而只标举「种子村」呢？答：不应该这样看。我们不是已经说过：「根本身就是种子，称为根种子；或者，以根为种子的，也称为根种子」吗？这里，依前一种解释来标示「种子村」；依后一种解释来标示「已生村」。应当知道，这两者是以总称的方式，或以省略概括的方式，被合在一起标示为「根种子及以根为种子者」。因此他说「有五类」等等。「青草、树木等」：指的是鲜活的草以及鲜活的树木等。这里用「等」字，来包含药草、灌木、藤蔓等。
Mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ, mūlaṃ bījaṃ etassātipi mūlabījaṃ. Sesesupi eseva nayo. Phaḷubījanti pabbabījaṃ. Paccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato viruhanasamatthe sāraphale niruḷho bīja-saddo tadatthasaṃsiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti mūlādito nivattanatthaṃ ekena bīja-saddena visesetvā vuttaṃ ‘‘bījabīja’’nti ‘‘rūparūpaṃ, dukkhadukkha’’nti (saṃ. ni. 4.327) ca yathā. Kasmā panettha bījagāmabhūtagāmaṃ uddharitvā bījagāmo eva niddiṭṭhoti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, nanu avocumhā ‘‘mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ, mūlaṃ bījaṃ etassātipi mūlabīja’’nti. Tattha purimena bījagāmo niddiṭṭho, dutiyena bhūtagāmo. Duvidhopesa mūlabījañca mūlabījañca mūlabījanti sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā uddiṭṭhoti veditabbo. Tenevāha ‘‘pañcavidhassā’’tiādi. Nīlatiṇarukkhādikassāti allatiṇassa ceva allarukkhādikassa ca. Ādi-saddena osadhigacchalatādīnaṃ saṅgaho.
43吃一顿饭就叫做「一座食」；有这样习惯的人，就称为「一座食者」。但是，他可能还会吃夜食，所以为了遮止这种情况，又说了「夜食禁绝者」。即便如此，他仍可能在午后进食，却还自认是一座食者，所以为了遮止这一点，又说了「远离非时食者」。从曙光初现开始，一直到日正中天的这段时间，是诸佛、圣者们惯常遵循的正式进食时间；除此之外的时间，就叫做「非时」。然而，在注疏中，由于第二个词已经遮止了夜食，所以解释道：「过了日中，直到日落时分，这段时间里的进食，就称为非时食。」
Ekaṃ bhattaṃ ekabhattaṃ, taṃ assa atthīti ekabhattiko. So pana rattibhojanenapi siyāti tannivattanatthaṃ āha ‘‘rattūparato’’ti. Evampi aparaṇhabhojīpi siyā ekabhattikoti tannivattanatthaṃ ‘‘virato vikālabhojanā’’ti vuttaṃ. Aruṇuggamanato paṭṭhāya yāva majjhanhikā ayaṃ buddhādīnaṃ ariyānaṃ āciṇṇasamāciṇṇo bhojanassa kālo nāma, tadañño vikālo. Aṭṭhakathāyaṃ pana dutiyapadena rattibhojanassa paṭikkhittattā ‘‘atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṅgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāmā’’ti vuttaṃ.
44「木钱」：是指那些进入交易流通之物——通过「iti」一词显示了这一类物品。在其他人的递交以及存放时的认可中，也能获得「接受」之义，所以说「他不拿取此物，不令他拿取，也不认可寄存之物」。或者，接受有三种：以身、以语、以意。其中，以身接受即是「拿取」，以语接受即是「令他拿取」，以意接受即是「认可」。将这三种接受统合为一而称为「接受」，因此说「他不拿取此物」等。此理则也适用于「接受生谷」等处。因为稷米等次级谷物已包含在稻米等主要谷物之中，所以说「有七种」。由于说「诸比丘，我允许五种兽脂：熊脂、鱼脂、鳄脂、猪脂、驴脂」（《大品》262），因此这被称为「特定开许」。然而，又因为说「在适时接受」（《大品》262），所以其接受在具备因缘时方为可行，因此说「除特定开许者外」。
Dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchantīti iti-saddena evaṃpakāre dasseti. Aññehi gāhāpane upanikkhittasādiyane ca paṭiggahaṇattho labbhatīti ‘‘neva taṃ uggaṇhāti, na uggahāpeti, na upanikkhittaṃ sādiyatī’’ti vuttaṃ. Atha vā tividhaṃ paṭiggahaṇaṃ kāyena, vācāya, manasāti. Tattha kāyena paṭiggahaṇaṃ uggaṇhanaṃ, vācāya paṭiggahaṇaṃ uggahāpanaṃ, manasā paṭiggahaṇaṃ sādiyananti tividhampi paṭiggahaṇaṃ ekajjhaṃ gahetvā paṭiggahaṇāti vuttanti āha ‘‘neva taṃ uggaṇhātī’’tiādi. Esa nayo āmakadhaññapaṭiggahaṇātiādīsupi. Nīvārādiupadhaññassa sāliādimūladhaññantogadhattā vuttaṃ ‘‘sattavidhassā’’ti. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañca vasāni bhesajjāni acchavasaṃ, macchavasaṃ, susukāvasaṃ, sūkaravasaṃ, gadrabhavasa’’nti (mahāva. 262) vuttattā idaṃ odissa anuññātaṃ nāma. Tassa pana ‘‘kāle paṭiggahita’’nti (mahāva. 262) vuttattā paṭiggahaṇaṃ vaṭṭati sati paccayeti āha ‘‘aññatra odissa anuññātā’’ti.
45「形态诡诈」：以看似合适的方式进行欺骗，此为其义。「肢体诡诈」：以自己的身体肢体进行欺骗。「执取诡诈」：以拿取的方式进行欺骗。「隐蔽诡诈」：以隐蔽的方式进行欺骗。「压迫」（akkamati）即是挤压，其关联义为在前阶段进行的压迫。「心」（hadaya）是指肠管等量器的内部。在用量器测量油等时，被升起的顶端犹如尖顶，其破坏即是「尖顶破坏」（sikhābheda）。「有些人」（keci）是指精要派论师及北寺住众。
Sāruppena vañcanaṃ rūpakūṭaṃ, patirūpena vañcanāti attho. Aṅgena attano sarīrāvayavena vañcanaṃ aṅgakūṭaṃ. Gaṇhanavasena vañcanaṃ gahaṇakūṭaṃ. Paṭicchannaṃ katvā vañcanaṃ paṭicchannakūṭaṃ. Akkamatīti nippīḷeti, pubbabhāge akkamatīti sambandho. Hadayanti nāḷiādimānabhājanānaṃ abbhantaraṃ. Telādīnaṃ nāḷiādīhi minanakāle ussāpitā sikhāyeva sikhābhedo, tassā hāpanaṃ. Kecīti sārasamāsācariyā uttaravihāravāsino ca.
46「杀害」（vadha）是指以拳打、掌掴等方式进行伤害，即「恼害」之义。「杀害」一词在「把自己杀害又杀害而哭泣」等语句中，也可看到具有恼害之义。正如虽然在不持有的共相上，为了向出家人显示不应持有的特定物品差别，而分别列出了女人、少女、女奴、男奴等；同样，虽然「不与取」在侵占他物的共相上，为了显示不与取的特定差别，而分别列出了秤诡诈等。然而，对于作为杀生异门语的「杀害」，再次提及并无必要；也不能说「那里是自作，这里是他作」，因为论中说「由身语业行之发动所产生的思，有六种业行」（《长部义注》1.10），因此如上所述的意义在此处才是合理的。然而在义注中说：「杀害即是杀」。这也可以理解为是指打击，因为「杀」一词也有恼害之义，是可以了解的。
Vadhoti muṭṭhippahārakasātāḷanādīhi hiṃsanaṃ, viheṭhananti attho. Viheṭhanatthopi hi vadha-saddo dissati ‘‘attānaṃ vadhitvā vadhitvā rodatī’’tiādīsu. Yathā hi apaṭiggahabhāvasāmaññe satipi pabbajitehi appaṭiggahitabbavatthuvisesabhāvasandassanatthaṃ itthikumāridāsidāsādayo vibhāgena vuttā, evaṃ parassaharaṇabhāvato adinnādānabhāvasāmaññe satipi tulākūṭādayo adinnādānavisesabhāvadassanatthaṃ vibhāgena vuttā. Na evaṃ pāṇātipātapariyāyassa vadhassa puna gahaṇe payojanaṃ atthi, tattha sayaṃkāro, idha paraṃkāroti ca na sakkā vattuṃ ‘‘kāyavacippayogasamuṭṭhāpikā cetanā chappayogā’’ti (dī. ni. ṭī. 1.10) vacanato, tasmā yathāvutto evamettha attho yutto. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘vadhoti māraṇa’’nti vuttaṃ. Tampi pothanameva sandhāyāti ca sakkā viññātuṃ māraṇasaddassa vihiṃsanepi dissanato.
47为了说明衣和团食依次仅是携带身体与填饱腹部，而在此普遍意义上，八种资具也具有其用途，因此他说「所有那些」等。「这些也」是指九资具等者，他们也是少欲与知足的。因为仅有那么多，并不会成为多欲与不知足。
Cīvarapiṇḍapātānaṃ yathākkamaṃ kāyakucchipariharaṇamattajotanāyaṃ avisesato aṭṭhannaṃ parikkhārānaṃ tappayojanatā sambhavatīti dassento ‘‘te sabbepī’’tiādimāha. Etepīti navaparikkhārikādayopi appicchā ca santuṭṭhā ca. Na hi tattakena mahicchatā asantuṭṭhitā hotīti.
48他于四方安乐而住，正因为四方成为其安乐住处，故称「向四方者」。在此，他由于不因怖畏而对有情或诸行产生违拒，故为「无违拒」。依十二种知足而满足，故为「知足者」。「以任何资具」：指以高低不同的资具。由于他克服了外在狮子、老虎等险难，以及内在爱欲等对身心的恼害，故为「堪忍险难者」。由于没有造成束缚与生起怖畏的状态，故为「不惊惧」。他是独自一人，无伴友。正因为如此，如同犀牛角般独一无二，意即他应如犀牛角般独行。
Catūsu disāsu sukhaṃ viharati, tato eva sukhavihāraṭṭhānabhūtā catasso disā assa santīti cātuddiso. Tattha cāyaṃ satte vā saṅkhāre vā bhayena nappaṭihaññatīti appaṭigho. Dvādasavidhassa santosassa vasena santussanato santussamāno. Itarītarenāti uccāvacena parissayānaṃ bāhirānaṃ sīhabyagghādīnaṃ, abbhantarānañca kāmacchandādīnaṃ kāyacittūpaddavānaṃ abhibhavanato parissayānaṃ sahitā. Bandhanabhāvakarabhayābhāvena acchambhi. Eko asahāyo. Tato eva khaggamigasiṅgasadisatāya khaggavisāṇakappo careyyāti attho.
49断翅或未长翅的鸟无法飞行，因此为了用「翅」一词作特指，经文中才说鸟，故他说「具翅之鸟」。为了指出那种没有任何需储存的受用品、也不存在有所求而存放的比丘，他说「这是此处的略义」等。「圣」（ariya）：即从彼等过失远去，或远离彼等过失，故说「以圣」即是指「无过失」。「内」：即在自己处。「无过失之乐」：即无漏之乐，因其远离烦恼故。
Chinnapakkho, asañjātapakkho vā sakuṇo gantuṃ na sakkotīti pakkhi-saddena visesetvā sakuṇo pāḷiyaṃ vuttoti āha ‘‘pakkhayutto sakuṇo’’ti. Yassa sannidhikāraparibhogo kiñci ṭhapetabbaṃ sāpekkhāṭhapanañca natthi, tādiso ayaṃ bhikkhūti dassento ‘‘ayametthasaṅkhepattho’’tiādimāha. Ariyanti apenti tato dosā, tehi vā ārakāti ariyoti āha ‘‘ariyenāti niddosenā’’ti. Ajjhattanti attani. Niddosasukhanti nirāmisasukhaṃ kilesavajjarahitattā.
50正如前面所说，只有在戒的防护中安稳立足的人，才应当希求根律仪的防护，因为根律仪以戒防护为所依，同时也是戒防护的保护者，所以经中说「比丘成就了这圣戒蕴」。对于其余的句子，也就是「不执取相」等，这里略义是这样的——「不执取相」：不执取那些作为烦恼所依处的相，比如男人相、女人相或者净妙相等，心只是停留在单纯的看而已。「不执取随形好」：不执取那些因为随着烦恼辗转显现而变得显著，从而被称为“随形好”的姿态，比如手、脚、微笑、谈笑、顾视等的样态。那里只是如其真实地去认知。在「以何为因缘……」等的句子里，意思是：因为什么原因，对于这个人——他不用正念的门闩来防护眼根、不把眼门关好而安住——这样的贪欲等法就会不断地倾泻进来、连续生起。他为这眼根的防护而修习，就是为了用正念的门闩把眼根关好而修习。能够这样修行的人，就被称作「守护眼根」「对于眼根成就了防护」。在「以耳听到声音之后……」等句子里，道理也是一样的。总之，应当知道，在色法等所缘上，以舍弃那种会系缚烦恼的相和随形好的执取为特征的戒，就是根律仪戒。这是此处的略义，详细的解释则应依照《清净道论大复注》（Visuddhimaggasaṃvaṇṇanā, 1.13）中所说的方式去理解。在后文的「不被烦恼所染的乐……」等句子中，由于根律仪的特征正是在色法等上舍弃对相等执取，所以就说它有不被烦恼所染的乐和不散乱的乐。
Yathāvutte sīlasaṃvare patiṭṭhitasseva indriyasaṃvaro icchitabbo tadadhiṭṭhānato tassa ca paripālakabhāvatoti vuttaṃ ‘‘so iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato bhikkhū’’ti. Sesapadesūti ‘‘na nimittaggāhī hotī’’tiādipadesu. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – na nimittaggāhīti itthipurisanimittaṃ vā subhanimittādikaṃ vā kilesavatthubhūtaṃ nimittaṃ na gaṇhāti, diṭṭhamatteyeva saṇṭhāti. Nānubyañjanaggāhīti kilesānaṃ anu anu byañjanato pākaṭabhāvakaraṇato anubyañjanantiladdhavohāraṃ hatthapādasitahasitakathitavilokitādibhedaṃ ākāraṃ na gaṇhāti. Yaṃ tattha bhūtaṃ, tadeva gaṇhāti. Yatvādhikaraṇamenantiādimhi yaṃkāraṇā yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu etaṃ puggalaṃ satikavāṭena cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ apihitacakkhudvāraṃ hutvā viharantaṃ ete abhijjhādayo dhammā anvassaveyyuṃ anuppabandheyyuṃ. Tassa saṃvarāya paṭipajjatīti tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāya paṭipajjati. Evaṃ paṭipajjantoyeva ca ‘‘rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’ti vuccati. Sotena saddaṃ sutvātiādīsupi eseva nayo. Evamidaṃ saṅkhepato rūpādīsu kilesānubandhanimittādiggāhaparivajjanalakkhaṇaṃ indriyasaṃvaraṃ sīlaṃ veditabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanāsu (visuddhi. mahāṭī. 1.13) vuttanayeneva veditabbo. Kilesehi anavasittasukhantiādīsu rūpādīsu nimittādiggāhaparivajjanalakkhaṇattā indriyasaṃvarassa kilesehi anavasittasukhatā avikiṇṇasukhatā cassa vuttā.
51「Abhikkamana」就是前进，指向前方移动。「Paṭikkamana」就是退回，指往后移动。这两种在四种威仪当中都可以存在。先就行走来说：把身体移向前方就是所谓的前进，把身体转回来就是所谓的退回。在站立的时候：站着不动而把身体向前弯屈，这也叫作前进，把身体向后挪开，这也叫作退回。在坐下的时候：坐着向座位的前部挪动身体，叫作前进，向座位后部缩回身体，叫作退回。在躺卧的时候，也是同样的道理。
Abhikkamanaṃ abhikkanto, purato gamanaṃ. Paṭikkamanaṃ paṭikkanto, paccāgamanaṃ. Tadubhayampi catūsu iriyāpathesu labbhati. Gamane tāva purato kāyaṃ abhiharanto abhikkamati nāma, paṭinivattento paṭikkamati nāma. Ṭhānepi ṭhitakova kāyaṃ purato oṇamanto abhikkamati nāma, pacchato apanāmento paṭikkamati nāma. Nisajjāyapi nisinnakova āsanassa purimaaṅgābhimukho saṃsaranto abhikkamati nāma, pacchimaṃ aṅgappadesaṃ paccāsaṃsaranto paṭikkamati nāma. Nipajjāyapi eseva nayo.
52在「有益正知」等的解释里：所谓「sampajāno」，意思是能从各方面、以种种方式，或者以突出、殊胜的方式而了解；那种了解的状态就叫「正知」（sampajañña），也就是那样生起的智慧。与佛法上的增长——也就是真实利益——一起运作的，叫作「有益」（sātthaka）；对于前进等行为是否具有这种利益的正知，就是「有益正知」。对于是否「适当」（sappāya）、是否能给自己带来助益的，就是「适当正知」。在前进等过程中、于托钵行处的范围内，以及在其他地方都不离开业处（所缘行处）的正知，就是「行处正知」。在前进等时，一点也不迷惑的正知，就是「无痴正知」。在那里（长部义注1.214；中部义注1.109），当想要前进的心生起时，不单单随着心就走，而是先把握：「我这么去，是有利益还是没有利益？」像这样去把握利益，就是「有益正知」。这里所说的「利益」，是指通过瞻仰佛塔、瞻仰菩提树、瞻仰僧众、瞻仰长老、观察不净等而在佛法上获得的增长。因为，见了佛塔或者菩提树之后，以佛陀为所缘，见了僧众之后，以僧众为所缘，生起喜悦，然后反过来思惟这喜悦本身的坏灭，他就能够证得阿拉汉果。见了长老们之后，能安住在他们的教导里；或者见了不净之后，在那里生起初禅，再思惟那禅那的坏灭，也能够证得阿拉汉果。因此，这些瞻仰就被称为「有益」。也有些人说：「即使是为了物质上的利益也有其实义，因为依靠它而得以支持梵行的缘故。」
Sātthakasampajaññantiādīsu samantato pakārehi, pakaṭṭhaṃ vā savisesaṃ jānātīti sampajāno, sampajānassa bhāvo sampajaññaṃ, tathāpavattaṃ ñāṇaṃ. Dhammato vaḍḍhisaṅkhātena saha atthena vattatīti sātthakaṃ, abhikkantādisātthakassa sampajaññaṃ sātthakasampajaññaṃ. Sappāyassa attano upakārāvahassa sampajaññaṃ sappāyasampajaññaṃ. Abhikkamādīsu bhikkhācāragocare, aññatthāpi pavattesu avijahitakammaṭṭhānasaṅkhāte gocare sampajaññaṃ gocarasampajaññaṃ. Abhikkamādīsu asammuyhanameva sampajaññaṃ asammohasampajaññaṃ. Tattha (dī. ni. aṭṭha. 1.214; ma. ni. aṭṭha. 1.109) abhikkamanacitte uppanne cittavaseneva agantvā ‘‘kinnu me ettha gatena attho atthi natthī’’ti atthānatthaṃ pariggahetvā atthapariggahaṇaṃ sātthakasampajaññaṃ. Tattha ca atthoti cetiyadassanabodhidassanasaṅghadassanatheradassanaasubhadassanādivasena dhammato vaḍḍhi. Cetiyaṃ vā bodhiṃ vā disvāpi hi buddhārammaṇaṃ, saṅghadassanena saṅghārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti. There disvā tesaṃ ovāde patiṭṭhāya asubhaṃ disvā tattha paṭhamajjhānaṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti, tasmā etesaṃ dassanaṃ ‘‘sātthaka’’nti vuttaṃ. Keci pana ‘‘āmisatopi vaḍḍhi atthoyeva taṃ nissāya brahmacariyānuggahāya paṭipannattā’’ti vadanti.
53然而，对于那趟行程，先审察适当与不适当，然后把握适当的，这就是「适当正知」。也就是像这样：见佛塔当然是有利益的。可是，假若遇上佛塔有大供养，方圆十由旬、十二由旬内的大众聚集过来，男男女女都随自己的能力穿戴打扮得漂漂亮亮，往来穿梭，就像一幅幅彩绘的画像一般。在那样的地方，对于可意的所缘生起贪，对于不可意的所缘生起嗔，对于不加以平等观察的所缘生起痴，或者触犯身体碰触的戒行，或者给自己的梵行和生命带来障碍。像这样的场合就是不适当的；而没有前面所说的那些障碍时，就是适当的。见菩提树的道理也是一样。见僧众是有利益的。可是，假若在村落里搭起了大帐棚，人们彻夜在听法，同样形成了像前面所说那样的大众聚集和障碍，这样的处所就是不适当的；没有障碍时，就是适当的。去拜见那些有很多随众围绕的长老，道理也是一样。观察不净也是有利益的，因为是证得道与果的因缘。在这里，应当讲起那位为了取齿木而带着沙弥一起去的年轻比丘的故事。因此，虽然是有利益的，但对于男子来说，女人的不净就是不适当的；对于女人来说，男人的不净就是不适当的。只有同性的不净才是适当的。像这样，去把握适当的，就叫做「适当正知」。
Tasmiṃ pana gamane sappāyāsappāyaṃ pariggahetvā sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ. Seyyathidaṃ – cetiyadassanaṃ tāva sātthaṃ. Sace pana cetiyassa mahāpūjāya dasadvādasayojanantare parisā sannipatanti, attano vibhavānurūpaṃ itthiyopi purisāpi alaṅkatapaṭiyattā cittakammarūpakāni viya sañcaranti. Tatra cassa iṭṭhe ārammaṇe lobho, aniṭṭhe paṭigho, asamapekkhane moho uppajjati, kāyasaṃsaggāpattiṃ vā āpajjati, jīvitabrahmacariyānaṃ vā antarāyo hoti. Evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ hoti, vuttappakāraantarāyābhāve sappāyaṃ. Bodhidassanepi eseva nayo. Saṅghadassanampi sātthaṃ. Sace pana antogāme mahāmaṇḍapaṃ kāretvā sabbarattiṃ dhammassavanaṃ karontesu manussesu vuttappakāreneva janasannipāto ceva antarāyo ca hoti. Evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ, antarāyābhāve sappāyaṃ. Mahāparisāparivārānaṃ therānaṃ dassanepi eseva nayo. Asubhadassanampi sātthaṃ maggaphalādhigamahetubhāvato. Dantakaṭṭhatthāya sāmaṇeraṃ gahetvā gatadaharabhikkhuno vatthupettha kathetabbaṃ. Evaṃ sātthampi panetaṃ purisassa mātugāmāsubhaṃ asappāyaṃ, mātugāmassa ca purisāsubhaṃ. Sabhāgameva sappāyanti evaṃ sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ nāma.
54像这样把握了有益与适当之后，从三十八种业处当中，择取适合自己心意的那一个，也就是称为「业处」的行处（所缘），并在托钵的行程中，始终带着它而行，这就叫做「行处正知」。
Evaṃ pariggahitasātthakasappāyassa pana aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu attano cittaruciyaṃ kammaṭṭhānasaṅkhātaṃ gocaraṃ uggahetvā bhikkhācāragocare taṃ gahetvāva gamanaṃ gocarasampajaññaṃ nāma.
55另外，在前进等行动中毫不迷惑，这就是「无痴正知」。应当这样来理解：在此，比丘前进或退回时，不像那些盲目的凡夫一样，在前进等时这样迷惑地想：「自我在前进，前进是由自我造出来的」，或者「我在前进，前进是由我造出来的」。他并不这样迷惑。其实，当「我在前进」这样的心念生起时，伴随着那心，心生起的风界就制造出表色而生起。就这样，借着心所引生的风界的推动作用，这个被称呼为身体、实为骨骸堆聚的东西才在前行。对于这样前行的他，在每一脚抬起的刹那，地界和水界这两界是偏弱、低劣的，另外两界则是偏胜、强而有力的；在移出和移过的时候也是如此。在放下的刹那，火界和风界这两界是偏弱、低劣的，另外两界则是偏胜、强有力的；在踩下和压踏的时候也是如此。而且，在举起时生起的那些色法和非色法，不会到达移出；同样，在移出生起的那些法，不会到达移过；在移过生起的那些法，不会到达放下；在放下生起的那些法，不会到达踩下；在踩下生起的那些法，不会到达压踏。它们就在各自的关节、连结处、一段一段当中，如同把芝麻丢在热锅上一样，啪啪地纷纷散裂。在这当中，到底有哪一个在独自前进？又哪里有谁独自前进的这件事呢？因为从究竟义来看，单纯只是诸界在移动、诸界在站立、诸界在端坐、诸界在躺卧。其实，在每一个这样的部分里，连同色法——
Abhikkamādīsu pana asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ. Taṃ evaṃ veditabbaṃ – idha bhikkhu abhikkamanto vā paṭikkamanto vā yathā andhaputhujjanā abhikkamādīsu ‘‘attā abhikkamati, attanā abhikkamo nibbattito’’ti vā, ‘‘ahaṃ abhikkamāmi, mayā abhikkamo nibbattito’’ti vā sammuyhanti, tathā asammuyhanto ‘‘abhikkamāmī’’ti citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati, iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena ayaṃ kāyasammato aṭṭhisaṅghāṭo abhikkamati, tassevaṃ abhikkamato ekekapaduddharaṇe pathavīdhātu, āpodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā honti balavatiyo. Tathā atiharaṇavītiharaṇesu. Vossajjane tejodhātu, vāyodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā balavatiyo. Tathā sannikkhepanasannirumbhanesu. Tattha uddharaṇe pavattā rūpārūpadhammā atiharaṇaṃ na pāpuṇanti, tathā atiharaṇe pavattā vītiharaṇaṃ, vītiharaṇe pavattā vossajjanaṃ, vossajjane pavattā sannikkhepanaṃ, sannikkhepane pavattā sannirumbhanaṃ na pāpuṇanti. Tattha tattheva pabbapabbaṃ sannisandhi odhiodhi hutvā tattakapāle pakkhittatilaṃ viya paṭapaṭāyantā bhijjanti. Tattha ko eko abhikkamati, kassa vā ekassa abhikkamanaṃ? Paramatthato hi dhātūnaṃyeva gamanaṃ, dhātūnaṃ ṭhānaṃ, dhātūnaṃ nisajjanaṃ, dhātūnaṃ sayanaṃ. Tasmiṃ tasmiñhi koṭṭhāse saddhiṃ rūpena –
56「一个心生起，另一个心就灭去；」
‘‘Aññaṃ uppajjate cittaṃ, aññaṃ cittaṃ nirujjhati;
57「无间地相续，就像河流一样，持续不断地流转着。」（长部义注1.214；中部义注1.109；相应部义注3.5.368）
Avīcimanusambandho, nadīsotova vattatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.214; ma. ni. aṭṭha. 1.109; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.368);
58这样，在前进等时候不迷惑，就叫作「无痴正知」。「资具成就」就是指资具的圆满。这四种，即「戒律守护、知足、根律仪、念正知」，这四种是居住在林野的资具。「成为可非难者」：意思是由于被人诽谤而成为可以被指责的人，也就是那种说法——“某某比丘在林野里，就像畜生道的众生或者林中游荡的人一样，只是住在那里而已，并没有任何符合林野居住的正道修行”；或者是指因为林野居住者自身采取了与畜生道众生、林中游荡者相似的邪行道，从而成为可非难的人。他们发出恐怖的声音，对于那些这样都不逃跑的人，还会用手打头等等。因为像黑点，所以称为「黑点」，就是指违犯之类的大过失，也就是粗重罪。因为像痣，所以称为「痣」，就是指邪思维之类的小过失，也就是微细罪。「那种喜悦」：它以很明显的状态呈现在眼前，从彻底灭尽的角度去观照。
Evaṃ abhikkamādīsu asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ nāmāti. Paccayasampattinti paccayapāripūriṃ. Ime cattāroti sīlasaṃvaro, santoso, indriyasaṃvaro, satisampajaññanti ime cattāro araññavāsassa sambhārā . Vattabbataṃ āpajjatīti ‘‘asukassa bhikkhuno araññe tiracchānagatānaṃ viya vanacarakānaṃ viya ca nivāsamattameva, na araññavāsānucchavikā kāci sammāpaṭipattī’’ti apavādavasena vattabbataṃ, āraññakehi vā tiracchānagatehi vanacarakavisabhāgajanehi vippaṭipattivasena vatthabbataṃ āpajjati. Bheravasaddaṃ sāventi, tāvatā apalāyantānaṃ hatthehi sīsaṃ…pe… karonti. Kāḷakasadisattā kāḷakaṃ, vītikkamasaṅkhātaṃ thullavajjaṃ. Tilakasadisattā tilakaṃ, micchāvitakkasaṅkhātaṃ aṇumattavajjaṃ. Tanti pītiṃ. Vibhūtabhāvena upaṭṭhānato khayato sammasanto.
59「远离」是指离开人群。因此说「空」。而那种空，因为没有了人们说话的声音喧闹，应理解为是为了远离声音这种禅那的刺，所以佛说「少声、少喧闹」，就是这个意思。这指的就是无声的状态。「精舍」(vihāra)：是用围墙围起来的整个居住区。「半圆屋」(aḍḍhayoga)：是长形的殿堂，也有人叫它“金翅鸟形的殿堂”。「殿堂」(pāsāda)：是方形的殿堂。「楼阁」(hammiya)：是平顶的殿堂。「台」(aṭṭo)：是适合防御敌对国王、有四层或五层的特殊歇息处。「亭」(māḷo)：是只有一个顶盖、带有很多角的特殊歇息处。另一种说法是：「精舍」指大门朝长的殿堂；「半圆屋」是一面有遮盖的坐卧具，据说这种建筑的一面墙比较高，另一面比较低，因此它就成了一面有遮盖的样子；「殿堂」指宽广的方形殿堂；「楼阁」是平顶、带有月台的；「窟」(guhā)纯粹是山里的洞穴；「洞」(leṇa)是装了门的洞窟；「茅蓬」(maṇḍapa)是用树枝搭的棚子。作为住所的卧坐具，由于具有应当居住的含义，叫做「精舍卧坐具」。像门闩这类床和椅子，以及铺在上面的褥垫和枕头，因为与床椅相关联，所以叫「床椅坐卧具」。毛毡等，由于要铺在地上，所以称为「铺地坐卧具」。那些不是建造出来的，纯粹是供躺卧、安坐的空间所在，比如树下等应当用来静修的地方，就叫作「空间坐卧具」。因为这些都用“坐卧具”这个词概括了，所以“远离的坐卧具”这句话，用这个“坐卧具”一词就已经全部涵盖了，因为它是总说的缘故。
Vivittanti janavivittaṃ. Tenāha ‘‘suñña’’nti. Taṃ pana janasaddanigghosābhāvena veditabbaṃ saddakaṇṭakattā jhānassāti āha ‘‘appasaddaṃ appanigghosanti attho’’ti. Etadevāti nissaddataṃyeva. Vihāro pākāraparicchinno sakalo āvāso. Aḍḍhayogo dīghapāsādo, ‘‘garuḷasaṇṭhānapāsādo’’tipi vadanti. Pāsādo caturassapāsādo. Hammiyaṃ muṇḍacchadanapāsādo. Aṭṭo paṭirājūnaṃ paṭibāhanayoggo catuppañcabhūmako patissayaviseso. Māḷo ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto patissayaviseso. Aparo nayo – vihāro nāma dīghamukhapāsādo. Aḍḍhayogo ekapassacchadanakasenāsanaṃ. Tassa kira ekapasse bhitti uccatarā hoti, itarapasse nīcā. Etena taṃ ekapassacchadanakaṃ hoti. Pāsādo nāma āyatacaturassapāsādo. Hammiyaṃ muṇḍacchadanaṃ candikaṅgaṇayuttaṃ. Guhā nāma kevalā pabbataguhā. Leṇaṃ dvārabaddhaṃ pabbhāraṃ. Maṇḍapoti sākhāmaṇḍapo. Āvasathabhūtaṃ senāsanaṃ viharitabbaṭṭhena vihārasenāsanaṃ. Masārakādi mañcapīṭhaṃ tattha attharitabbabhisi upadhānañca mañcapīṭhasambandhato mañcapīṭhasenāsanaṃ. Cimilikādi bhūmiyaṃ santharitabbatāya santhatasenāsanaṃ. Abhisaṅkhatābhāvato kevalaṃ sayanassa nisajjāya ca okāsabhūtaṃ rukkhamūlādi paṭikkamitabbaṭṭhānaṃ okāsasenāsanaṃ. Senāsanaggahaṇena gahitamevāti ‘‘vivittaṃ senāsana’’nti iminā senāsanaggahaṇena gahitameva sāmaññajotanābhāvato.
60如果这样，为什么又说「林野」呢？于是这样说：「然而对于此」等等。「依比丘尼们而来的」：这是指在律藏中那样出现的说法，而在阿毗达摩（《分别论》529）中也有出现：「林野，就是走出界桩之外，所有这一切都叫林野」。在那里，凡是不属于村落范围内的，就以绝对的意义称为林野。在头陀支解说（《清净道论》1.31）里所说的，才是恰当的，因此，这里的意思是：应该按照头陀支解说中所讲的方式来理解。「树下」，指树的附近。也就是这么说的：「凡是正午时，树荫完全覆盖四周，无风时树叶能在那里飘落的范围，这就是树下」。石头这个词，因为是山的同义词，没有特别区分，所以说了「山就是石头(sela)」，并非单指岩石构成的。因为不管是土、石等构成的，这三种都叫山。「空隙」，指两座相互靠近的山之间，类似内室那样的空隙；或者只在一座山里面。像隧道一样，就是指极难通行的地下通道那种样子。「非人行处」，指由于人们平常的往来方式，不应该有人行走的地方。“等”字包含了这段巴利文句：「林丛，是这些坐卧具的别名。林丛，是令人恐惧的坐卧具的别名。林丛，是令人毛发竖立的坐卧具的别名。林丛，是处于边际的坐卧具的别名。林丛，是非人行之处的坐卧具的别名」（《分别论》531）。「无盖」，指没有任何遮盖，连树枝也不覆盖。「推出」，就是取出来的意思。类似洞窟、洞穴，就是类似于洞窟，或类似于洞穴的样子。
Yadi evaṃ kasmā ‘‘arañña’’nti vuttanti āha ‘‘imassa panā’’tiādi. Bhikkhunīnaṃ vasena āgatanti idaṃ vinaye tathā āgataṃ sandhāya vuttaṃ , abhidhammepi (vibha. 529) pana ‘‘araññanti nikkhamitvā bahi indakhilā sabbametaṃ arañña’’nti āgatameva. Tattha hi yaṃ na gāmappadesantogadhaṃ, taṃ araññanti nippariyāyavasena tathā vuttaṃ. Dhutaṅganiddese (visuddhi. 1.31) yaṃ vuttaṃ, taṃ yuttaṃ, tasmā tattha vuttanayena gahetabbanti adhippāyo. Rukkhamūlanti rukkhasamīpaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘yāvatā majjhanhike kāle samantā chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūla’’nti. Sela-saddo avisesato pabbatapariyāyoti katvā vuttaṃ ‘‘pabbatanti sela’’nti, na silāmayameva. Paṃsumayādiko hi tividhopi pabbato evāti. Vivaranti dvinnaṃ pabbatānaṃ mitho āsannatare ṭhitānaṃ ovarakādisadisaṃ vivaraṃ. Ekasmiṃyeva vā pabbate. Umaṅgasadisanti suduṅgāsadisaṃ. Manussānaṃ anupacāraṭṭhānanti pakatisañcāravasena manussehi na sañcaritabbaṭṭhānaṃ. Ādi-saddena ‘‘vanapatthanti vanasaṇḍānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanaṃ. Vanapatthanti bhiṃsanakānametaṃ. Vanapatthanti salomahaṃsānametaṃ. Vanapatthanti pariyantānametaṃ. Vanapatthanti na manussūpacārānametaṃ senāsanānaṃ adhivacana’’nti (vibha. 531) imaṃ pāḷippadesaṃ saṅgaṇhāti. Acchannanti kenaci chadanena antamaso rukkhasākhāyapi na chāditaṃ. Nikkaḍḍhitvāti nīharitvā. Pabbhāraleṇasadiseti pabbhārasadise, leṇasadise vā.
61团食的寻求就是团食，因为省略了后面部分的词，所以说「从团食的寻求返回后」。「结跏趺座」：在这里，「pari-」这个字有“周遍、全部”的意思，所以将左大腿和右大腿平放，两只脚彼此连结起来而坐，就叫结跏趺座，因此说「周围绑着腿的坐姿」。以绑腿的方式坐下就是结跏趺座。而「ābhujitvā（弯曲、收拢后）」是指：为了实现结跏趺座的姿势，这样把两只脚弯曲、收拢以后。而那就是两脚如此连结的行为，所以又说「系缚后」。下半身安放正直，通过「坐下」这个词就已经表明了，因此「正直身体」里的“身体”一词是指上半身，所以说「将上半身正直地安放好」。为了显示那正直安放的具体状态和目的，于是说了「十八」等。「不前倾」，就是不向前弯腰。「不后仰」，就是不向后倾倒，不离开正轨，不越过界限，由此，由于前后差异的获得，所缘的业处便能增长、广大。「面前」：在这里，「pari-」字与「abhi-」字同义，所以说「面向业处」，意思是遮止外在种种不同的所缘，只把业处放在前面，这就是它的含义。或者为了显示「pari-」字有“附近”的意思，而说「或者放在面部附近」。在这里，如同「亲近远离的坐卧具」等语句显示了适合修习的坐卧具一样，这个「坐下」显示了不昏沉、不掉举所亲近的寂静威仪；「结跏趺座」显示了坐姿的安稳牢固；「面前建立念」则显示了把握所缘的方法。
Piṇḍapātapariyesanaṃ piṇḍapāto uttarapadalopenāti āha ‘‘piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto’’ti. Pallaṅkanti ettha pari-saddo samantatoti etasmiṃ atthe, tasmā vāmoruṃ dakkhiṇoruñca samaṃ ṭhapetvā ubho pāde aññamaññaṃ sambandhe katvā nisajjā pallaṅkanti āha ‘‘samantato ūrubaddhāsana’’nti. Ūrūnaṃ bandhanavasena nisajjā pallaṅkaṃ. Ābhujitvāti ca yathā pallaṅkavasena nisajjā hoti, evaṃ ubho pāde ābhujite samiñjite katvā. Taṃ pana ubhinnaṃ pādānaṃ tathāsambandhatākaraṇanti āha ‘‘bandhitvā’’ti. Heṭṭhimakāyassa anujukaṃ ṭhapanaṃ nisajjāvacaneneva bodhitanti ujuṃ kāyanti ettha kāya-saddo uparimakāyavisayoti āha ‘‘uparimasarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā’’ti. Taṃ pana ujukaṃ ṭhapanaṃ sarūpato payojanato ca dassetuṃ ‘‘aṭṭhārasā’’tiādi vuttaṃ. Na paṇamantīti na oṇamanti. Na paripatatīti na vigacchati vīthiṃ na laṅgheti, tato eva pubbenāparaṃ visesasampattiyā kammaṭṭhānaṃ vuddhiṃ phātiṃ gacchati. Parimukhanti ettha pari-saddo abhi-saddena samānatthoti āha ‘‘kammaṭṭhānābhimukha’’nti, bahiddhā puthuttārammaṇato nivāretvā kammaṭṭhānaṃyeva purakkhatvāti attho. Samīpattho vā pari-saddoti dassento ‘‘mukhasamīpe vā katvā’’ti āha. Ettha ca yathā ‘‘vivittaṃ senāsanaṃ bhajatī’’tiādinā bhāvanānurūpaṃ senāsanaṃ dassitaṃ, evaṃ nisīdatīti iminā alīnānuddhaccapakkhiyo santo iriyāpatho dassito. ‘‘Pallaṅkaṃ ābhujitvā’’ti iminā nisajjāya daḷhabhāvo. ‘‘Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti iminā ārammaṇapariggahūpāyo.
62「pari」有“遍摄取”的意思，就像在「遍引导」等词（《法集论》16,20）中那样。「mukha」有“出离”的意思，就像在「空解脱门」等词中那样。从对立面导出的意思就是出离的意思。因此，「遍摄取而出离的念」，意思是：以一切方式把握而不忘失，作已舍弃了忘失状态的念，确立了最上的念与慧，这就是它的含义。
Parīti pariggahaṭṭho ‘‘pariṇāyikā’’tiādīsu (dha. sa. 16, 20) viya. Mukhanti niyyānaṭṭho ‘‘suññatavimokkhamukha’’ntiādīsu viya. Paṭipakkhato niggamanaṭṭho hi niyyānaṭṭho, tasmā pariggahitaniyyānaṃ satinti sabbathā gahitāsammosaṃ pariccattasammosaṃ satiṃ katvā, paramasatinepakkaṃ upaṭṭhapetvāti attho.
63「贪欲」：以此贪求、渴望、希求，所以叫贪欲，也就是贪。以坏灭义，就是破坏的意思，即每一刹那都在破坏，这是它的含义。「以镇伏而」：在这里，镇伏就是不令生起、不让转起，因为已被对治法妥善地断除。而说「被断」，是就其类似于已断的状态而言，因为尚未证得禅那。然而，这并不是像眼识那样在自性上已离贪欲，而是通过修习[才离贪欲]。因此说「不像眼识那样」。同样的道理：就像眼识自性上离贪欲、无嗔恚，而不是靠修习来镇伏的，这里并不是这样。而是此心经由修习净化后，才变得无嗔恚、远离昏沉睡眠、不掉举、无疑，这就是它的含义。「原本清净」：指极清净洁白的本性。「昏沉是心的病，睡眠是心所的病」：因为在阿毗达摩中，对昏沉这样解说：「在那个时刻，心的不可作业性」等等（《法集论》1162；《分别论》546）；对睡眠这样解说：「在那个时刻，身的不可作业性」等等（《法集论》1163；《分别论》546）。虽然昏沉和睡眠彼此不分离，就像心的轻快等同时存在于心和心所那样，但应当这样看待：心和心所各自的不可作业性等，如次成为各自特相的特殊条件，这就是它们各自的自性。「有光明想」：这里为了显示“ī”这个词缀有“殊胜、具有”的意思，而说「即使在夜间……也具足」。这两种即指念和正知。
Abhijjhāyati gijjhati abhikaṅkhati etāyāti abhijjhā, lobho. Lujjanaṭṭhenāti bhijjanaṭṭhena, khaṇe khaṇe bhijjanaṭṭhenāti attho. Vikkhambhanavasenāti ettha vikkhambhanaṃ anuppādanaṃ appavattanaṃ paṭipakkhena suppahīnattā. Pahīnattāti ca pahīnasadisataṃ sandhāya vuttaṃ jhānassa anadhigatattā. Tathāpi nayidaṃ cakkhuviññāṇaṃ viya sabhāvato vigatābhijjhaṃ, atha kho bhāvanāvasena. Tenāha ‘‘na cakkhuviññāṇasadisenā’’ti. Eseva nayoti yathā cakkhuviññāṇaṃ sabhāvena vigatābhijjhaṃ abyāpannañca na bhāvanāya vikkhambhitattā, na evamidaṃ. Idaṃ pana cittaṃ bhāvanāya parisodhitattā abyāpannaṃ vigatathinamiddhaṃ anuddhataṃ nibbicikicchañcāti attho. Purimapakatinti parisuddhapaṇḍarasabhāvaṃ. ‘‘Yā tasmiṃ samaye cittassa akalyatā’’tiādinā (dha. sa. 1162; vibha. 546) thinassa, ‘‘yā tasmiṃ samaye kāyassa akalyatā’’tiādinā (dha. sa. 1163; vibha. 546) ca middhassa abhidhamme niddiṭṭhattā vuttaṃ ‘‘thinaṃ cittagelaññaṃ, middhaṃ cetasikagelañña’’nti. Satipi hi aññamaññaṃ avippayoge cittakāyalahutādīnaṃ viya cittacetasikānaṃ yathākkamaṃ taṃtaṃvisesassa yā tesaṃ akalyatādīnaṃ visesapaccayatā, ayametesaṃ sabhāvoti daṭṭhabbaṃ. Ālokasaññīti ettha atisayattavisiṭṭhaatthiatthāvabodhakoyamīkāroti dassento āha ‘‘rattimpi…pe… samannāgato’’ti. Idaṃ ubhayanti satisampajaññamāha.
64「超越后」：即通过镇伏而舍弃。围绕着“这是怎样、这是怎样”而转起的，叫作「kathaṃkathā」，即疑；有这种疑的人是有疑者；不是有疑者，就是「无疑惑者」。由于相等的差别：在这里，“等”字应知包含了缘、退失、断除者等的包摄。因为它们也应从种种分别来看待。「断除、抛弃」：在此，断除和抛弃，意思就是不给予那些尚未生起的智慧生起的机会。因此，作为广大无上智慧及某一部分小智慧不生起之因的盖障法，破坏另一部分智慧的能力，所以被称为「令慧羸弱」。「除去」：就是导出的意思。
Atikkamitvāti vikkhambhanavasena pajahitvā. Kathamidaṃ kathamidanti pavattiyā kathaṃkathā, vicikicchā, sā etassa atthīti kathaṃkathī, na kathaṃkathīti akathaṃkathī, nibbicikiccho. Lakkhaṇādibhedatoti ettha ādi-saddena paccayaparihānappahāyakādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Tepi hi pabhedato daṭṭhabbāti. Ucchinditvā pātentīti ettha ucchindanaṃ pātanañca tāsaṃ paññānaṃ anuppannānaṃ uppajjituṃ appadānameva. Iti mahaggatānuttarapaññānaṃ ekaccāya ca parittapaññāya anuppattihetubhūtā nīvaraṇadhammā itarāya ca samatthataṃ vihanantiyevāti ‘‘paññāya dubbalīkaraṇā’’ti vuttā. Appentoti nigamento.
81《自苦经》的注释结束。
Attantapasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
829-10.《渴爱经》等(经)的注释
9-10. Taṇhāsuttādivaṇṇanā
199-200在第九(经)中，所谓「依内而有的十八种爱行」等所说的，指的是遍覆三有而住立的渴爱。它拥有各自部分所构成的网，所以称为「jālinī」(有网者)。因此说「或者三有」等。那里的「tattha」是指在各各个有中，或在各各所缘中。又通过「apica」等，以教释的方式来显示 visattikā 一词的含义，引述了教释正文的一部分:「毒根」等。这里的教释正文（《大义释》3；《小义释》弥勒童子问经义释22，犀角经义释124）如下——
199-200. Navame tayo bhave ajjhottharitvā ṭhitaṃ ‘‘ajjhattikassa upādāya aṭṭhārasa taṇhāvicaritānī’’tiādinā vuttaṃ taṃ taṃ attano koṭṭhāsabhūtaṃ jālametissā atthīti jālinī. Tenāha ‘‘tayo vā bhave’’tiādi. Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ bhave, ārammaṇe vā. Apicātiādinā niddesanayena visattikāpadassa atthaṃ dassento niddesapāḷiyā ekadesaṃ dasseti ‘‘visamūlā’’tiādinā. Ayañhettha niddesapāḷi (mahāni. 3; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddeso 22, khaggavisāṇasuttaniddeso 124) –
66「Visattikā」：以什么意义而称为 visattikā？[答：]是「visatā」(散布)的，所以称为 visattikā；是「visaṭā」(展延)的，所以称为 visattikā；是「visālā」(广大)的，所以称为 visattikā；能「visakkatī」(悸动)，所以称为 visattikā；能「visaṃharatī」(牵挽)，所以称为 visattikā；是「visaṃvādikā」(欺诳)的，所以称为 visattikā；以「visamūlā」(毒根)为根，所以称为 visattikā；以「visaphalā」(毒果)为果，所以称为 visattikā；以「visaparibhogā」(受用毒)为受用，所以称为 visattikā。又或者，那渴爱在色、声、香、味、触、家、群众、住处、利得、名声、称赞、乐、袈裟、团食、坐卧具、病缘药资具等法上，在欲界、色界、无色界，在欲有、色有、无色有，在有想有、无想有、非想非非想有，在一蕴有、四蕴有、五蕴有，在过去、未来、现在，在所见、所闻、所觉、所识诸法中，是展延的、已展开的，所以称为 visattikā。
‘‘Visattikāti kenaṭṭhena visattikā? Visatāti visattikā, visaṭāti visattikā, visālāti visattikā, visakkatīti visattikā, visaṃharatīti visattikā, visaṃvādikāti visattikā, visamūlāti visattikā, visaphalāti visattikā . Visaparibhogāti visattikā. Visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe kule gaṇe āvāse lābhe yase pasaṃsāya sukhe cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāre kāmadhātuyā rūpadhātuyā arūpadhātuyā kāmabhave rūpabhave arūpabhave saññibhave asaññibhave nevasaññināsaññibhave ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave atīte anāgate paccuppanne diṭṭhasutamutaviññātabbesu visaṭā vitthatāti visattikā’’ti.
67这里（《大义释》3；《相应部注》1.1.1《度流经》注释），「visatā」指已展开（vitthatā），因为遍及色等三地诸法。「visaṭā」是将前一词中的 'ta' 变作 'ṭa' 而说。「visālā」指广大。「visakkatī」指能忍受（parisahati）。因为染着者即使因所染着的事被他人打击，也能忍受；或者悸动（vipphandana）被称为 'visakkana'。「visaṃharatī」指以种种方式显示诸欲的功德，以各种行相将心从趋向出离（nekkhamma）的运作中收摄、敛聚；或者，'visa' 是毒、是苦，它带来、引生那个苦。执取无常等为常等，就成为了「欺诳（visaṃvādikā）」。因为她是产生苦的业的因，所以是「毒根（visamūlā）」；或者，'visa'（毒）就是苦苦等受，以此为根，所以是「毒根」。由于是苦的集，它的果是毒，所以是「毒果（visaphalā）」。对于渴爱，色等是苦的受用（paribhoga），而不是不死的受用，所以她说为「受用毒（visaparibhogā）」。一切处都应知依语源而成就词义。然而这里，为了显示主要的意义，又说了「又或者，是展延的」等等那段话。
Tattha (mahāni. aṭṭha. 3; saṃ. ni. ṭī. 1.1.1 oghataraṇasuttavaṇṇanā) visatāti vitthatā rūpādīsu tebhūmakadhammabyāpanavasena. Visaṭāti purimavacanameva ta-kārassa ṭa-kāraṃ katvā vuttaṃ. Visālāti vipulā. Visakkatīti parisahati. Ratto hi rāgavatthunā parena tāḷiyamānopi sahati, vipphandanaṃ vā ‘‘visakkana’’nti vadanti. Visaṃharatīti tathā tathā kāmesu ānisaṃsaṃ dassentī vividhehi ākārehi nekkhammābhimukhappavattito cittaṃ saṃharati saṃkhipati. Visaṃ vā dukkhaṃ, taṃ harati upanetīti attho. Aniccādiṃ niccādito gaṇhantī visaṃvādikā hoti. Dukkhanibbattakassa kammassa hetubhāvato visamūlā, visaṃ vā dukkhadukkhādibhūtā vedanā mūlaṃ etissāti visamūlā. Dukkhasamudayattā visaṃ phalaṃ etissāti visaphalā. Taṇhāya rūpādikassa dukkhassa paribhogo hoti, na amatassāti sā visaparibhogā vuttā. Sabbattha niruttivasena padasiddhi veditabbā. Yo panettha padhāno attho, taṃ dassetuṃ puna ‘‘visaṭā vā panā’’tiādi vuttaṃ.
68「经线（tanta）」被称为（tantaṃ vuccati），是织工们为了织布而将线绕在杆上、张开的线股，因为「被伸展（tanīyati）」而如此称说。但这线因为绵续杂乱之故，以杂乱为其比喻，所以说「如经线般成为杂乱（tantaṃ viya ākulajāto）」。为了把略说的义理广泛地显示，说「如同」等。「samānetuṃ」的意思是使前后均齐而引致，即使之不平斜、令其端直。或者，经线的杂乱就是「tantākula」，生起如经线杂乱的状态，即是「tantākulakajāto」。从编织上说，「gulā」——以阴性词而得名的织工所用的名叫 'guṇṭhika' 的，因其杂乱，不论从顶端或根部都难辨的、缠绕成束的经线，所以说「织工用的粥线（khalibaddhatantasutta）被称为 gulāguṇṭhika」。
Tantaṃ vuccati (dī. ni. ṭī. 2.95 apasādanāvaṇṇanā; saṃ. ni. ṭī. 2.2.60) vatthavinanatthaṃ tantavāyehi daṇḍake āsañcitvā pasāritasuttavaṭṭi ‘‘tanīyatī’’ti katvā, taṃ pana suttaṃ santānākulatāya nidassanabhāvena ākulameva gahitanti āha ‘‘tantaṃ viya ākulajāto’’ti. Saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘yathā nāmā’’tiādi vuttaṃ. Samānetunti pubbenāparaṃ samaṃ katvā ānetuṃ, avisamaṃ ujuṃ kātunti attho. Tantameva vā ākulaṃ tantākulaṃ, tantākulaṃ viya jāto bhūtoti tantākulakajāto. Vinanato gulāti itthiliṅgavasena laddhanāmassa tantavāyassa guṇṭhikaṃ nāma ākulabhāvena aggato vā mūlato vā duviññeyyameva khalibaddhatantasuttanti āha ‘‘gulāguṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasutta’’nti.
69「Sakuṇikā」是一种叫做 'paṭapadasakuṇikā' 的鸟。它的巢是悬垂在树枝上的。那鸟从各处衔来草、藤等，将它们那样编织，以致如同织工所用的粥线一样，不论以顶端对顶端、以根部对根部，都无法理齐、无法辨清。所以说「如同」等。那两者即是被称作 'gulāguṇṭhika' 的 'kañjiyasutta' 以及巢（kulāvaka）。以如前的方法——即「同样地，众生……」等所说的方法。诚然，文阇草（muñja）、灯心草（pabbaja）等，虽然也是天生就长条状地倒下，在阿兰若处相互缠绕，成为杂乱纠结而存在，但它们并不像成为绳索那样难以解开，为了说明这点，所以说「如同那些」等。这里其余的，都按照前面所说的方式。
Sakuṇikāti paṭapadasakuṇikā. Sā hi rukkhasākhāsu olambanakuṭavā hoti. Tañhi sā kuṭavaṃ tato tato tiṇahīrādike ānetvā tathā vinati, yathā te pesakārakañjiyasuttaṃ viya aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ vivecetuṃ vā na sakkā. Tenāha ‘‘yathā’’tiādi. Tadubhayampi ‘‘gulāguṇṭhika’’nti vuttaṃ kañjiyasuttaṃ kulāvakañca. Purimanayenevāti ‘‘evameva sattā’’tiādinā vuttanayeneva. Kāmaṃ muñjapabbajatiṇāni yathājātānipi dīghabhāvena patitvā araññaṭṭhāne aññamaññaṃ vinandhitvā ākulabyākulāni hutvā tiṭṭhanti, tāni pana na tathā dubbiveciyāni yathā rajjubhūtānīti dassetuṃ ‘‘yathā tānī’’tiādi vuttaṃ. Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva.
70「恶趣（apāyā）」指不增长（avaḍḍhikā），即与乐或乐因相离的意思。因为是苦的趣处，所以是恶趣之苦的流转之处。因为是从乐的增长（sukhasamussaya）坠落，所以是邪恶地坠落，指以那个有身而不成就乐的增长，如此坠落。「其他（itaro）」是指轮回。难道说提到「恶趣」等，不是也指轮回吗？确实如此，然而为了显示地狱等有极其重大的苦，所以特别举出「恶趣」等。应知这个意思如同「牛与公牛」的道理。
Apāyāti avaḍḍhikā, sukhena, sukhahetunā vā virahitāti attho. Dukkhassa gatibhāvatoti āpāyikassa dukkhassa pavattiṭṭhānabhāvato. Sukhasamussayatoti abbhudayato. Vinipatitattāti virūpaṃ nipātattā, yathā tenattabhāvena sukhasamussayo na hoti, evaṃ nipatitattā. Itaroti saṃsāro. Nanu ‘‘apāya’’ntiādinā vuttopi saṃsāro evāti? Saccametaṃ, nirayādīnaṃ pana adhimattadukkhabhāvadassanatthaṃ apāyādiggahaṇaṃ. Gobalībaddañāyenāyamattho veditabbo.
71「诸蕴的次第」（khandhānañca paṭipāṭī）是指以五蕴的因果相续方式，不间断地转起。「不断绝地转起」意思是没有间隔地持续运作。「那一切」（taṃ sabbampi）即是指前面说到的“恶趣”等一切，包括恶趣的痛苦和轮回的痛苦。「如同在大海中为风所吹动的船」这个譬喻，是为了显示轮回之处的广大，以及轮回的不稳定性。「如同被系缚于轭上的牛」这个譬喻，则应了知是为了显示无法自主、难以解脱的状况。
Khandhānañca paṭipāṭīti pañcannaṃ khandhānaṃ hetuphalabhāvena aparāparappavatti. Abbocchinnaṃ vattamānāti avicchedena vattamānā. Taṃ sabbampīti taṃ ‘‘apāya’’ntiādinā vuttaṃ sabbaṃ apāyadukkhañca vaṭṭadukkhañca. Mahāsamudde vātakkhittā nāvā viyāti idaṃ paribbhamanaṭṭhānassa mahantadassanatthañceva paribbhamanassa anavaṭṭhitatādassanatthañca upamā. Yante yuttagoṇo viyāti idaṃ pana avasībhāvadassanatthañceva duppamokkhabhāvadassanatthañcāti veditabbaṃ.
72「总执（samūhaggāho）」：有人说它是渴爱、慢、见的共同执取。但是，不做「这样、那样、别样」的差别而执取，才应被看作总执。「不作差别」的意思，就是不去分别「这个」与「这样、那样」这样的区分，也就是不去分别「无比较」与「平等和不平等的比较」。因为所谓的「这个」（ittha）就是指无比较；而「这样、那样」（evaṃ aññathā）则是指平等与不等的比较。「别种的行相」（aññaṃ ākāraṃ）是指属于其他人相续的行相。
‘‘Samūhaggāhoti taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ sādhāraṇaggāho’’ti vadanti, ‘‘itthaṃ evaṃ aññathā’’ti pana visesaṃ akatvā gahaṇaṃ samūhaggāhoti daṭṭhabbo. Visesaṃ akatvāti ca anupanidhānaṃ samato asamato ca upanidhānanti imaṃ vibhāgaṃ akatvāti attho. Itthanti hi anupanidhānaṃ kathitaṃ. Evaṃ aññathāti pana samato asamato ca upanidhānaṃ. Aññaṃ ākāranti parasantānagataṃ ākāraṃ.
73“存在”（atthi）指恒常存在，这是其含义（attho）。“沉没”（sīdati）指灭去。以疑惑、思虑的方式：即“我究竟会成为什么，还是不会成为什么”这样的思虑方式。以希求、构想的方式：即“啊，但愿我能成为那样”这样的希求与构想方式。“纯粹之头”（suddhasīsā）是指渴爱、慢、见共通的分类头。由于不依赖所谓“这样、那样、别样”的差别，故称为“纯粹之头”。其中，以见头显示当见被执取时，与之不相离的渴爱；以四个头及十二个以头为根本的慢与见，显示这本身就是渴爱，因此说：“如是以这些……应知是渴爱所行之法”。然而，难道这里不是也以慢与见的执取为所期吗？因为注释书中说：“以渴爱、慢、见的方式而有总执”，既然如此，为何说这是“渴爱所行”呢？答曰：即使对于见与慢，也称为“渴爱所行”，这是因为见与慢彼此不相离，且与渴爱不相离，以渴爱为根本、以渴爱为首要的缘故而这样说，应当如此了知。第十品，其义自明。
Atthīti sadā saṃvijjatīti attho. Sīdatīti nassati. Saṃsayaparivitakkavasenāti ‘‘kiṃ nu kho ahaṃ siyaṃ, na siya’’nti evaṃ parivitakkavasena. Patthanākappanavasenāti ‘‘api nāma sādhu panāhaṃ siya’’nti evaṃ patthanāya kappanavasena. Suddhasīsāti taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ sādhāraṇā sīsā. ‘‘Itthaṃ evaṃ aññathā’’ti vuttassa visesassa anissitattā ‘‘suddhasīsā’’ti vuttā. Tattha diṭṭhisīsehi diṭṭhiyā gahitāya tadavinābhāvinī taṇhā dassitā, catūhi sīsehi dvādasahi ca sīsamūlakehi mānadiṭṭhīhi ayameva taṇhā dassitāti āha ‘‘evamete…pe… taṇhāvicaritadhammā veditabbā’’ti. Nanu ca mānadiṭṭhiggāhopi idhādhippeto, yato ‘‘taṇhāmānadiṭṭhivasena samūhaggāho’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, tasmā kathaṃ taṇhāvicaritānīti idaṃ vacanaṃ? Vuccate – diṭṭhimānesupi taṇhāvicaritānīti vacanaṃ aññamaññaṃ vippayogīnaṃ diṭṭhimānānaṃ taṇhāya avippayogānaṃ taṃmūlakattā tappadhānatāya katanti veditabbaṃ. Dasamaṃ uttānameva.
92《渴爱经》等的注释完毕。
Taṇhāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
93《大品》注释完毕。
Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
94第四五十品结束。
Catutthapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.
74第五五十品。
5. Pañcamapaṇṇāsakaṃ