4. 天使品义注

s0402a.att22 · 静态文献页 · 97 段 · 打开交互阅读器

1第四品《天使品》

4. Devadūtavaggo

2《梵天经》注释

1. Sabrahmakasuttavaṇṇanā

3131.（第四经）第一段中：「在自己的家中」（ajjhāgāre）指在自己的家里。「被恭敬」（pūjitā hontī）指凡家里有的东西，都用它们来照顾、守护。这样，先说明了恭敬父母的家庭以父母为梵天，现在为了说明这些家庭还具有“有最早的老师”等性质，而说“有最早的老师”等语。其中，「梵天」等这些词，是为了证明父母具有梵天等的性质而说的。「多所饶益者」（bahukārā）：对子女有很多饶益。「养育者」（āpādakā）：是生命的养育者。因为子女的生命是由父母养育、保护、促成、相续维持下来的。「哺育者」（posakā）：让手脚长大，用血心来哺育，是哺育者。「此世间的指示者」（imassa lokassa dassetāro）：因为儿子们在此世间能见到可爱或不可爱的所缘，都是依于父母而产生的，所以就称为此世间的指示者。

31. Catutthassa paṭhame ajjhāgāreti sake ghare. Pūjitā hontīti yaṃ ghare atthi, tena paṭijaggitā gopitā honti. Iti mātāpitupūjakāni kulāni mātāpitūhi sabrahmakānīti pakāsetvā idāni nesaṃ sapubbācariyakādibhāvaṃ pakāsento sapubbācariyakānītiādimāha. Tattha brahmātiādīni tesaṃ brahmādibhāvasādhanatthaṃ vuttāni. Bahukārāti puttānaṃ bahūpakārā. Āpādakāti jīvitassa āpādakā. Puttakānaṃ hi mātāpitūhi jīvitaṃ āpāditaṃ pālitaṃ ghaṭitaṃ anuppabandhena pavattitaṃ. Posakāti hatthapāde vaḍḍhetvā hadayalohitaṃ pāyetvā posetāro. Imassa lokassa dassetāroti puttānaṃ hi imasmiṃ loke iṭṭhāniṭṭhārammaṇassa dassanaṃ nāma mātāpitaro nissāya jātanti imassa lokassa dassetāro nāma.

2「梵天」是对父母的尊称。如同梵天恒不舍离慈、悲、喜、舍这四种梵住一样，父母对子女们也恒不舍离这四种梵住。这在不同的时候可以这样了知——当孩子还在母胎中时，父母生起慈心：“我们什么时候才能见到孩子健康、肢节圆满呢？”当这幼儿柔软仰卧，被虱子或毛虫等小虫咬啮，或被病苦所逼迫而哭泣叫喊时，父母听到他的声音就生起了悲悯；在孩子奔跑游戏，或处于可爱年龄时，注视孩子，父母的心就像被放入熟酥中的百次弹打过的棉絮团那样柔软、喜悦、欢喜，那时可得喜；后来当儿子娶妻置产，独自分居别住时，父母生起中舍心：“现在儿子能够凭自己的能力过活了”，那时可得舍。由于这个原因，世尊说：“梵天就是父母”。

Brahmāti mātāpitaroti seṭṭhādhivacanaṃ. Yathā brahmuno catasso bhāvanā avijahitā honti mettā karuṇā muditā upekkhāti, evameva mātāpitūnaṃ puttakesu catasso bhāvanā avijahitā honti. Tā tasmiṃ tasmiṃ kāle veditabbā – kucchigatasmiṃ hi dārake ‘‘kadā nu kho puttakaṃ arogaṃ paripuṇṇaṅgapaccaṅgaṃ passissāmā’’ti mātāpitūnaṃ mettacittaṃ uppajjati. Yadā panesa mando uttānaseyyako ūkāhi vā maṅkulādīhi pāṇakehi daṭṭho dukkhaseyyāya vā pana pīḷito parodati viravati, tadāssa saddaṃ sutvā mātāpitūnaṃ kāruññaṃ uppajjati, ādhāvitvā vidhāvitvā kīḷanakāle pana lobhanīyavayasmiṃ vā ṭhitakāle dārakaṃ oloketvā mātāpitūnaṃ cittaṃ sappimaṇḍe pakkhittasatavihatakappāsapicupaṭalaṃ viya mudukaṃ hoti āmoditaṃ pamoditaṃ, tadā tesaṃ muditā labbhati. Yadā panesa putto dārābharaṇaṃ paccupaṭṭhāpetvā pāṭiyekkaṃ agāraṃ ajjhāvasati, tadā mātāpitūnaṃ ‘‘sakkoti dāni no puttako attano dhammatāya yāpetu’’nti majjhattabhāvo uppajjati, tasmiṃ kāle upekkhā labbhatīti iminā kāraṇena ‘‘brahmāti mātāpitaro’’ti vuttaṃ.

3「被称为最初的老师」（pubbācariyāti vuccare）：因为父母从孩子一出生起，就开始教导说：“像这样坐，像这样站，像这样走，像这样睡，像这样咀嚼，像这样吃，这个应称为父亲，这个应称为兄弟，这个应称为姐妹，做这个是合适的，做这个是不合适的，应当亲近某人，不应当亲近某人。”之后，其他的老师才教导象术、马术、车术、弓术、刀术、算术等。还有人授三皈依，有人安立戒律，有人令出家，有人教诵佛语，有人授具足戒，有人引导证得入流道等。如此，所有这些都是后来的老师，而父母则是一切最初的那位，因此说“被称为最初的老师”。这里的“vuccare”就是“被称为、被说”的意思。「是子女的应供者」（āhuneyyā ca puttānaṃ）：子女们所供奉、奉献、准备的饮食等，父母值得接受，也适合接受这些。因此说“是子女的应供者”。「是后代的怜悯者」（pajāya anukampakā）：即使要夺取别人的生命，也要去照顾保护自己的后代。因此说“是后代的怜悯者”。

Pubbācariyātivuccareti mātāpitaro hi jātakālato paṭṭhāya ‘‘evaṃ nisīda, evaṃ tiṭṭha, evaṃ gaccha, evaṃ saya, evaṃ khāda, evaṃ bhuñja, ayaṃ te, tātāti vattabbo, ayaṃ bhātikāti, ayaṃ bhaginīti, idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭati, idaṃ na vaṭṭati, asukaṃ nāma upasaṅkamituṃ vaṭṭati, asukaṃ na vaṭṭatī’’ti gāhāpenti sikkhāpenti. Athāparabhāge aññe ācariyā hatthisippaassasipparathasippadhanusippatharusippamuddāgaṇanādīni sikkhāpenti. Añño saraṇāni deti, añño sīlesu patiṭṭhāpeti, añño pabbājeti, añño buddhavacanaṃ uggaṇhāpeti, añño upasampādeti, añño sotāpattimaggādīni pāpeti. Iti sabbepi te pacchācariyā nāma honti, mātāpitaro pana sabbapaṭhamā, tenāha – ‘‘pubbācariyāti vuccare’’ti. Tattha vuccareti vuccanti kathiyanti. Āhuneyyā ca puttānanti puttānaṃ āhutaṃ pāhutaṃ abhisaṅkhataṃ annapānādiṃ arahanti, anucchavikā taṃ paṭiggahetuṃ. Tasmā ‘‘āhuneyyā ca puttāna’’nti vuttaṃ. Pajāya anukampakāti paresaṃ pāṇe acchinditvāpi attano pajaṃ paṭijagganti gopāyanti. Tasmā ‘‘pajāya anukampakā’’ti vuttaṃ.

4「应礼敬」（namasseyya）指应当礼敬。「应恭敬」（sakkareyya）指应当以恭敬来款待。接着说明这种恭敬，而说“以食物”等。其中，「以食物」（annena）：指用粥、饭、硬食。「以饮料」（pānena）：指用八种饮料。「以衣服」（vatthena）：指用下裳和上衣等衣物。「以卧床」（sayanena）：指供给床和椅子。「以涂身」（ucchādanena）：除去臭秽，作令身香的涂敷。「以沐浴」（nhāpanena）：冷时用温水，热时用凉水，浇洗身体来沐浴。「以洗脚」（pādānaṃ dhovanena）：指用温水或凉水洗脚，以及涂油。「死后」（pecca）：指前往他世之后。「在天界喜悦」（sagge pamodati）：在此世间，见到有人侍奉父母，因为这种侍奉，那些智者就在此世称赞他；而当他前往他世后，这位侍奉父母者安住天界，以天界的成就而欣喜、欢悦。

Namasseyyāti namo kareyya. Sakkareyyāti sakkārena paṭimāneyya. Idāni taṃ sakkāraṃ dassento ‘‘annenā’’tiādimāha. Tattha annenāti yāgubhattakhādanīyena. Pānenāti aṭṭhavidhapānena. Vatthenāti nivāsanapārupanakena vatthena. Sayanenāti mañcapīṭhānuppadānena. Ucchādanenāti duggandhaṃ paṭivinodetvā sugandhakaraṇucchādanena. Nhāpanenāti sīte uṇhodakena, uṇhe sītodakena gattāni parisiñcitvā nhāpanena. Pādānaṃ dhovanenāti uṇhodakasītodakehi pādadhovanena ceva telamakkhanena ca. Peccāti paralokaṃ gantvā. Sagge pamodatīti idha tāva mātāpitūsu pāricariyaṃ disvā pāricariyakāraṇā taṃ paṇḍitamanussā idheva pasaṃsanti , paralokaṃ pana gantvā sagge ṭhito so mātāpituupaṭṭhāko dibbasampattīhi āmodati pamodatīti.

7《阿难经》注释

2. Ānandasuttavaṇṇanā

3232.第二经中：「那样特质的」（tathārūpo）：那样品性的。「获得定」（samādhipaṭilābho）：获得心的专注统一。「在此有识之身中」（imasmiṃ ca saviññāṇake）：在此处，把自身和他身这两者的身体，依有识的意义合在一起，而说为“此中”。「我见、我所爱、慢随眠」（ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā）：即我见、我所执的渴爱，以及慢随眠，这些是自身和他人的烦恼。「不存在」（nāssu）：不会存在。「于外在的一切相中」（bahiddhā ca sabbanimittesu）：外在的色相、声相、香相、味相、触相，常见等相、补特伽罗相、法相，于如此的一切相中。「心解脱与慧解脱」（cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ）：即果定与果智。「会有」（siyā）：会有。

32. Dutiye tathārūpoti tathājātiko. Samādhipaṭilābhoti cittekaggatālābho. Imasmiṃ ca saviññāṇaketi ettha attano ca parassa cāti ubhayesampi kāyo saviññāṇakaṭṭhena ekato katvā imasminti vutto. Ahaṅkāramamaṅkāramānānusayāti ahaṅkāradiṭṭhi ca mamaṅkārataṇhā ca mānānusayo cāti attano ca parassa ca kilesā. Nāssūti na bhaveyyuṃ. Bahiddhā ca sabbanimittesūti rūpanimittaṃ, saddanimittaṃ, gandhanimittaṃ, rasanimittaṃ, phoṭṭhabbanimittaṃ, sassatādinimittaṃ, puggalanimittaṃ dhammanimittanti evarūpesu ca bahiddhā sabbanimittesu. Cetovimuttiṃ paññāvimuttinti phalasamādhiñceva phalañāṇañca. Siyāti bhaveyya.

6在此，阿难，「比丘」是指：阿难，在这教法中的比丘。世尊指示涅槃时这样说：「这是寂静，这是殊胜」。因为涅槃由于烦恼的寂止而称为「寂静」；在安止于「涅槃是寂静」的定之后，即使静坐一整天，心识也只会以寂静的状态持续进行着，所以称为「寂静」。所谓「殊胜」：在安止于定之后，静坐者的心识也只会以殊胜的状态持续进行着，所以涅槃称为「殊胜」。而「一切行的寂止」等词也都是它的同义词。因为在安止于「一切行的寂止」的定之后而静坐的人，他的心识在一整天当中，也只会以一切行寂止的状态持续进行着……乃至……在三有中，由于没有了那称为「缠缚」的渴爱，因而得到了「涅槃」的名称；安止于该定后静坐者的心识，就只会以「涅槃、涅槃」的状态持续进行着，所以它也得到了「一切行的寂止」等这些名称。不过，在这八种作意相应中，于此处，一种可得，两种可得，乃至全部也都可得。

Idhānanda, bhikkhunoti, ānanda, imasmiṃ sāsane bhikkhuno. Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītanti nibbānaṃ dassento āha. Nibbānaṃ hi kilesānaṃ santatāya santaṃ nāma, nibbānaṃ santanti samāpattiṃ appetvāva divasampi nisinnassa cittuppādo santanteva pavattatītipi santaṃ. Paṇītanti samāpattiṃ appetvā nisinnassāpi cittuppādo paṇītanteva pavattatīti nibbānaṃ paṇītaṃ nāma. Sabbasaṅkhārasamathotiādīnipi tasseva vevacanāni. ‘‘Sabbasaṅkhārasamatho’’ti samāpattiṃ appetvā nisinnassa hi divasabhāgampi cittuppādo sabbasaṅkhārasamathoteva pavattati…pe… tathā tīsu bhavesu vānasaṅkhātāya taṇhāya abhāvena nibbānanti laddhanāme tasmiṃ samāpattiṃ appetvā nisinnassa cittuppādo nibbānaṃ nibbānanteva pavattatīti sabbasaṅkhārasamathotiādīni nāmāni labhati. Imasmiṃ pana aṭṭhavidhe ābhogasamannāhāre imasmiṃ ṭhāne ekopi labbhati, dvepi sabbepi labbhanteva.

7「以慧简择」：指以智慧了知之后。「胜等诸法」：就是胜和等。因为自己的有身和别人的有身，就被称为胜和等。「谁」：指哪一位阿拉汉的。「动转」：贪的动转、嗔的动转、痴的动转、慢的动转、见的动转、烦恼的动转、恶行的动转——这七种就是动转、摇动、颤动。「于任何处皆无」：在任何一处、一个所缘中都不存在。「寂静」：因为敌对烦恼的寂止，所以称为寂静。「无烟」：远离了身恶行等的烟。「无恼」：远离了贪等恼害。「无愿」：没有了渴爱。「已渡」：已经渡过、已经出离、已经超越。「他」：那位阿拉汉，诸漏尽者。「生与老」：在这里，应当知道，当提到生和老时，病和死也被包括在内了。像这样，在经文和偈颂中，所阐述的正是阿拉汉果定。

Saṅkhāyāti ñāṇena jānitvā. Paroparānīti parāni ca oparāni ca. Paraattabhāvasakaattabhāvāni hi parāni ca oparāni cāti vuttaṃ hoti. Yassāti yassa arahato. Iñjitanti rāgiñjitaṃ dosamohamānadiṭṭhikilesaduccaritiñjitanti imāni satta iñjitāni calitāni phanditāni. Natthi kuhiñcīti katthaci ekārammaṇepi natthi. Santoti paccanīkakilesānaṃ santatāya santo. Vidhūmoti kāyaduccaritādidhūmavirahito. Anīghoti rāgādiīghavirahito. Nirāsoti nittaṇho. Atārīti tiṇṇo uttiṇṇo samatikkanto. Soti so arahaṃ khīṇāsavo. Jātijaranti ettha jātijarāgahaṇeneva byādhimaraṇampi gahitamevāti veditabbaṃ. Iti suttantepi gāthāyapi arahattaphalasamāpattiyeva kathitāti.

113. 舍利弗经注释

3. Sāriputtasuttavaṇṇanā

33关于这第三经，「以略说」是指以列出论母纲要的方式来说。「以广说」是指对已经建立的论母纲要进行分别解释。「以略说和广说」是指时而略说，时而广说。而「了知者难得」则是说，能够证悟的人实在是很难得的。这是世尊带着「我要激发起舍利弗长老的智慧」这样的意图而说的。长老听了这话后，虽然没有直接说「世尊，我明白了」，但他带着这样的心思：「请世尊您放心地开示吧，您所宣说的法，我将以百种、千种理趣来证悟，这件事就包在我身上吧」，这样来鼓励导师说法，于是便说了「世尊，是时候了」等这番话。

33. Tatiye saṃkhittenāti mātikāṭhapanena. Vitthārenāti ṭhapitamātikāvibhajanena. Saṃkhittavitthārenāti kāle saṃkhittena kāle vitthārena. Aññātāro ca dullabhāti paṭivijjhanakapuggalā pana dullabhā. Idaṃ bhagavā ‘‘sāriputtattherassa ñāṇaṃ ghaṭṭemī’’ti adhippāyena kathesi. Taṃ sutvā thero kiñcāpi ‘‘ahaṃ, bhante, ājānissāmī’’ti na vadati, adhippāyena pana ‘‘vissatthā tumhe, bhante, desetha, ahaṃ tumhehi desitaṃ dhammaṃ nayasatena nayasahassena paṭivijjhissāmi, mamesa bhāro hotū’’ti satthāraṃ desanāya ussāhento etassa bhagavā kālotiādimāha.

9于是，他的导师便以「因此」等语开始了说法。在那里，「在此有识身中」等语句，是按照前面已经说过的理路来理解的。「他断除了渴爱」：他以道智之剑斩断了渴爱。「他摧毁了结缚」：他连根拔起了十种结缚并将其舍弃了。「以正断慢而究竟作苦边际」：透过正确的方法、正确的行道，以断除九种慢的方式，彻底地结束了轮回之苦。而世尊说：「舍利弗，这也是我为……而说的」，意思是：舍利弗，这是我在《彼岸道品》的《优陀耶请问》中，正是为了说明这个果定而说的这番话。

Athassa satthā tasmātihāti desanaṃ ārabhi. Tattha imasmiñca saviññāṇaketiādi vuttanayameva. Acchecchitaṇhanti maggañāṇasatthena taṇhaṃ chindi. Vivattayi saṃyojananti dasavidhampi saṃyojanaṃ samūlakaṃ ubbattetvā chaḍḍesi. Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassāti sammā upāyena sammā paṭipattiyā navavidhassa mānassa pahānābhisamayena vaṭṭadukkhassa antamakāsi. Idañca pana metaṃ, sāriputta, sandhāya bhāsitanti, sāriputta, mayā pārāyane udayapañhe idaṃ phalasamāpattimeva sandhāya etaṃ bhāsitaṃ.

10现在，为了阐述世尊所说的那些话，便开始了「断除欲想」等偈颂的解说。在《优陀耶请问》中，这句是作「断除爱欲」出现的；但在这里，鸯古答拉的诵者们把它改成了「欲想」。这里只是音节的差异，而意义则完全是同一个。「欲想」：指的是针对各种欲望而生起的想，或者是在那八种与贪俱行的心识中生起的俱生想。「及忧这两者」：指对这些「欲想」和属于心所法的「忧」这二者的断除。对于这二者的断除，也就是被称为止息寂止的阿拉汉果，我说它是「另一种解脱」，这就是它的意思。不过，在《义释》中则说：「对于爱欲与忧这两者的断除、止息、弃舍、寂止、不死、涅槃」，这是以提取义理的方式说的。因为「断除」这个词，可以指称为已灭尽行相的「止息」；也可以指正在弃舍烦恼的「道」；也可以指称为烦恼寂止的「果」；也可以指依止它而诸烦恼被断除的「无死涅槃」。因此，在那里才出现了那些词句。然而，由于经文中说「我说另一种解脱」，所以这里所指的主要是阿拉汉果。同样地，对于「遣除惛沉」这句，因为它是在遣除惛沉的终点生起的，所以所指的也是阿拉汉果。对于「能遮止悔恨」这句，因为它是在能遮止悔恨之道的无间生起的，所以所指的也是果。

Idāni yaṃ taṃ bhagavatā bhāsitaṃ, taṃ dassento pahānaṃ kāmasaññānantiādi āraddhaṃ. Udayapañhe ca etaṃ padaṃ ‘‘pahānaṃ kāmacchandāna’’nti (su. ni. 1112; cūḷani. udayamāṇavapucchāniddeso 75) āgataṃ, idha pana aṅguttarabhāṇakehi ‘‘kāmasaññāna’’nti āropitaṃ. Tattha byañjanameva nānaṃ, attho pana ekoyeva. Kāmasaññānanti kāme ārabbha uppannasaññānaṃ, aṭṭhahi vā lobhasahagatacittehi sahajātasaññānaṃ. Domanassāna cūbhayanti etāsañca kāmasaññānaṃ cetasikadomanassānañcāti ubhinnampi pahānaṃ paṭippassaddhipahānasaṅkhātaṃ arahattaphalaṃ aññāvimokkhaṃ pabrūmīti attho. Niddese pana ‘‘kāmacchandassa ca domanassassa ca ubhinnaṃ pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbāna’’nti (cūḷani. udayamāṇavapucchāniddeso 75) vuttaṃ, taṃ atthuddhāravasena vuttaṃ. Pahānanti hi khīṇākārasaṅkhāto vūpasamopi vuccati, kilese paṭinissajjanto maggopi, kilesapaṭippassaddhisaṅkhātaṃ phalampi , yaṃ āgamma kilesā pahīyanti, taṃ amataṃ nibbānampi. Tasmā tattha tāni padāni āgatāni. ‘‘Aññāvimokkhaṃ pabrūmī’’ti vacanato pana arahattaphalameva adhippetaṃ. Thinassaca panūdanantipi thinassa ca panūdanante uppannattā arahattaphalameva adhippetaṃ . Kukkuccānaṃ nivāraṇanti kukkuccanivāraṇassa maggassa anantaraṃ uppannattā phalameva adhippetaṃ.

11「舍与念清净」：意即在第四禅那的果定中生起的舍与念而成为清净的。「法思索为先导」：「法思索」指的就是正思惟。对于另一种解脱来说，它是起始、是前导、是先行，因此被称为「法思索为先导」，也就是那个以法思索为先导的。所谓「另一种解脱」：指的是在未知根终末生起的解脱，或者是以究竟智而得的解脱，所以叫作「另一种解脱」，意思就是「慧解脱」。所谓「能摧破无明」：因为它是在摧破无明的边际生起的，又或者是缘取那被称为摧破无明的涅槃而生起的，因此得名的正是阿拉汉果。像这样，应当知道：以「断除」等所有这些语句所昭示的，都只是阿拉汉果而已。

Upekkhāsatisaṃsuddhanti catutthajjhānike phale uppannāya upekkhāya ca satiyā ca saṃsuddhaṃ. Dhammatakkapurejavanti dhammatakko vuccati sammāsaṅkappo, so ādito hoti, purato hoti, pubbaṅgamo hoti aññāvimokkhassāti dhammatakkapurejavo. Taṃ dhammatakkapurejavaṃ. Aññāvimokkhanti aññindriyapariyosāne uppannaṃ vimokkhaṃ, aññāya vā vimokkhaṃ aññāvimokkhaṃ, paññāvimuttanti attho. Avijjāya pabhedananti avijjāya pabhedanante uppannattā, avijjāya pabhedanasaṅkhātaṃ vā nibbānaṃ ārabbha uppannattā evaṃladdhanāmaṃ arahattaphalameva. Iti sabbehipi imehi pahānantiādīhi padehi arahattaphalameva pakāsitanti veditabbaṃ.

164. 因缘经注释

4. Nidānasuttavaṇṇanā

34在第四部经中，「诸因缘」就是指诸原因。（世尊说：）「诸业」是指那些趋向轮回的诸业。「贪是诸业集起之因缘」：意思是，以染著与败坏为自性的贪，对于那些趋向轮回的诸业的集起——也就是为了让它们结聚在一起——是来源，是原因，是缘。这就是它的意思。「嗔」：是指以恼害与极恼害为自性的嗔。「痴」：是指以迷惑与极迷惑为自性的痴。

34. Catutthe nidānānīti kāraṇāni. Kammānanti vaṭṭagāmikammānaṃ. Lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyāti lubbhanapalubbhanasabhāvo lobho vaṭṭagāmikammānaṃ samudayāya piṇḍakaraṇatthāya nidānaṃ kāraṇaṃ paccayoti attho. Dosoti dussanapadussanasabhāvo doso. Mohoti muyhanapamuyhanasabhāvo moho.

13「贪所造作」：指的是由贪所造作的，也就是被贪征服、变成一个贪著者之后所造下的业，这就是它的意思。「从贪而生」就是指贪所生的。「以贪为其因缘」就是以贪作为它的因缘。「以贪为其集起」就是以贪作为它的集起。「集起」就是缘，意思就是“以贪为缘”，这就是它的意思。「在那里，他的有身生起」：在那个地方，那个拥有贪所生业的人，他的有身生起，诸蕴就显现出来。「在那里，那个业感果」：意思是在那些蕴中，那个业会感得异熟果报。「于现法或」等词：由于那个业，可能是现法受、次生受或者后后受，为了说明这些分类，所以这样说。对于其余两者（嗔和痴），也是同样的道理。

Lobhapakatanti lobhena pakataṃ, lobhābhibhūtena luddhena hutvā katakammanti attho. Lobhato jātanti lobhajaṃ. Lobho nidānamassāti lobhanidānaṃ. Lobho samudayo assāti lobhasamudayaṃ. Samudayoti paccayo, lobhapaccayanti attho. Yatthassa attabhāvo nibbattatīti yasmiṃ ṭhāne assa lobhajakammavato puggalassa attabhāvo nibbattati, khandhā pātubhavanti. Tattha taṃ kammaṃ vipaccatīti tesu khandhesu taṃ kammaṃ vipaccati. Diṭṭhe vā dhammetiādi yasmā taṃ kammaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ vā hoti upapajjavedanīyaṃ vā aparapariyāyavedanīyaṃ vā, tasmā taṃ pabhedaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Sesadvayepi eseva nayo.

14「不破损的」是指没有破裂的。「不腐坏的」是指没有因为腐坏而丧失掉发芽能力的。「不被风日所伤的」是指不被风和日晒所损伤的。「有实心的」是指取了饱满的胚芽，是饱满有实心的，而不是空虚没有实心的。「安乐的安置的」是指以积聚存放的方式，安乐地安置着的。「在良田中」：是指在肥沃的上好田地里。「在很好地作过工的土壤上」指已经用犁耕过，并用八齿耙精心平整好的农田土壤上。「被播下」是指被放置、被种植下去。「他若适时降雨」：意思是他会适时地浇灌。「它们便得到增长等」：以向上生长称为“增长”，以下方根部的扎实安立称为“生长”，以向四面八方扩展称为“茂盛”。

Akhaṇḍānīti abhinnāni. Apūtīnīti pūtibhāvena abījattaṃ appattāni. Avātātapahatānīti na vātena na ca ātapena hatāni. Sārādānīti gahitasārāni sāravantāni na nissārāni. Sukhasayitānīti sannicayabhāvena sukhaṃ sayitāni. Sukhetteti maṇḍakhette. Suparikammakatāya bhūmiyāti naṅgalakasanena ceva aṭṭhadantakena ca suṭṭhu parikammakatāya khettabhūmiyā. Nikkhittānīti ṭhapitāni ropitāni. Anuppaveccheyyāti anuppaveseyya. Vuddhintiādīsu uddhaggamanena vuddhiṃ, heṭṭhā mūlappatiṭṭhānena virūḷhiṃ, samantā vitthārikabhāvena vepullaṃ.

15然而，在经文这里所说的“于现法……”等段落中，为了不产生迷乱，应当在此处解说一下什么叫做“业的分别”。因为按照经教的方法，业被分别为十一种。也就是：现法受、次生受、后后受、重业、惯行业、临终业、已作业、生业、支持业、妨害业、破坏业。其中，在一个速行心路里，有七个心识刹那，不论善或不善，第一个速行的思心所，就名为「现法受业」。它就在这一生之中的这个有身里，就给出果报。这就像善业方面的例子，比如小庄严长者等人；也像不善业方面的例子，比如难陀夜叉、难陀青年、难陀屠牛者、拘迦利耶、善贤、提婆达多、金鬘女等人一样。同样地，当这个业没有能力给出果报时，那就成为「无效业」，也就是变成了没有果报的状态。这个道理，应当用猎鹿人的譬喻来成立。譬喻是这样的：就像有一个猎鹿人，看到鹿以后，拉弓射出了箭，如果箭没有射偏，那就会让那头鹿当场倒下；然后猎鹿人确定鹿死了，就把它切成一块一块，拿了肉回去让妻子儿女们开心。但是，如果箭射偏了，那么鹿就会逃走，再也不回过头来看那个方向了。我们应该这样来理解这个成就：对于现法受业，它能获得受果报的机会，这就好比箭没有射偏而击中鹿；而此业变成没有果报的状态，则如同没有射中鹿一样。

Yaṃ panettha diṭṭhe vā dhammetiādi vuttaṃ, tattha asammohatthaṃ imasmiṃ ṭhāne kammavibhatti nāma kathetabbā. Suttantikapariyāyena hi ekādasa kammāni vibhattāni. Seyyathidaṃ – diṭṭhadhammavedanīyaṃ upapajjavedanīyaṃ aparapariyāyavedanīyaṃ, yaggarukaṃ yabbahulaṃ yadāsannaṃ kaṭattā vā pana kammaṃ, janakaṃ upatthambhakaṃ upapīḷakaṃ upaghātakanti. Tattha ekajavanavīthiyaṃ sattasu cittesu kusalā vā akusalā vā paṭhamajavanacetanā diṭṭhadhammavedanīyakammaṃ nāma. Taṃ imasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ deti kākavaḷiyapuṇṇaseṭṭhīnaṃ viya kusalaṃ, nandayakkhanandamāṇavakanandagoghātakakokāliyasuppabuddhadevadattaciñcamāṇavikānaṃ viya ca akusalaṃ. Tathā asakkontaṃ pana ahosikammaṃ nāma hoti, avipākaṃ sampajjati. Taṃ migaluddakopamāya sādhetabbaṃ. Yathā hi migaluddakena migaṃ disvā dhanuṃ ākaḍḍhitvā khitto saro sace na virajjhati, taṃ migaṃ tattheva pāteti, atha naṃ migaluddako niccammaṃ katvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chetvā maṃsaṃ ādāya puttadāraṃ tosento gacchati. Sace pana virajjhati, migo palāyitvā puna taṃ disaṃ na oloketi. Evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Sarassa avirajjhitvā migavijjhanaṃ viya hi diṭṭhadhammavedanīyassa kammassa vipākavārapaṭilābho, avijjhanaṃ viya avipākabhāvāya sampajjananti.

16而第七个速行的思心所，是能带来果报的业，名为「次生受业」。它在紧接的下一个生命期里给出果报。要知道，在善的方面，这是指凭借八等至的业；在不善的方面，则是指凭借五无间业。在这之中，获得八等至的人，会以他证得的某一个等至，而出生在梵天界。而造作了五无间业的人，则以他所造的其中一个业，而出生在地狱中。至于他其余的等至业以及其他业，就都变成无效业了，成为没有果报的状态。这个道理，同样也应该用之前的那个猎鹿人的譬喻来说明。

Atthasādhikā pana sattamajavanacetanā upapajjavedanīyakammaṃ nāma. Taṃ anantare attabhāve vipākaṃ deti. Taṃ panetaṃ kusalapakkhe aṭṭhasamāpattivasena, akusalapakkhe pañcānantariyakammavasena veditabbaṃ. Tattha aṭṭhasamāpattilābhī ekāya samāpattiyā brahmaloke nibbattati. Pañcannampi ānantariyānaṃ kattā ekena kammena niraye nibbattati, sesasamāpattiyo ca kammāni ca ahosikammabhāvaṃyeva āpajjanti, avipākāni honti. Ayampi attho purimaupamāyayeva dīpetabbo.

17而在第一个和第七个速行之间的那五个速行的思，则名为「后后受业」。它会在未来，一旦获得合适的机会时，就给出果报。只要轮回流转还在持续，它就不会成为「无效业」。这一切，应当用猎狗的譬喻来说明。譬喻是这样的：就像猎人带着猎狗，看到猎物后放出猎狗，猎狗就会紧追猎物，在哪一处追上，就在那里死死咬住；同样地，这个后后受业在哪一个生命期获得机会，就在那里给出果报，没有任何一个有情众生能从中逃脱。

Ubhinnaṃ antare pana pañcajavanacetanā aparapariyāyavedanīyakammaṃ nāma. Taṃ anāgate yadā okāsaṃ labhati, tadā vipākaṃ deti. Sati saṃsārappavattiyā ahosikammaṃ nāma na hoti. Taṃ sabbaṃ sunakhaluddakena dīpetabbaṃ. Yathā hi sunakhaluddakena migaṃ disvā sunakho vissajjito migaṃ anubandhitvā yasmiṃ ṭhāne pāpuṇāti, tasmiṃ yeva ḍaṃsati; evamevaṃ idaṃ kammaṃ yasmiṃ ṭhāne okāsaṃ labhati, tasmiṃyeva vipākaṃ deti, tena mutto satto nāma natthi.

18再者，在善与不善业中，有重业和轻业，其中那个重的业，就名为「重业」。要知道，在善的方面，这指的是广大业；在不善的方面，则指的是五无间业。当那个重业存在时，其余善或不善的业都无法成熟果报，只有那个重业，无论是善是恶，会带来结生。正如一粒芥子大的石子或铁丸投入湖中，不能浮在水面，只会沉入水底；同样地，在善与不善业中，哪个是重业，就只取那个业而去。

Kusalākusalesu pana garukāgarukesu yaṃ garukaṃ hoti, taṃ yaggarukaṃ nāma. Tadetaṃ kusalapakkhe mahaggatakammaṃ, akusalapakkhe pañcānantariyakammaṃ veditabbaṃ. Tasmiṃ sati sesāni kusalāni vā akusalāni vā vipaccituṃ na sakkonti, tadeva duvidhampi paṭisandhiṃ deti. Yathā hi sāsapappamāṇāpi sakkharā vā ayaguḷikā vā udakarahade pakkhittā udakapiṭṭhe uplavituṃ na sakkoti, heṭṭhāva pavisati; evameva kusalepi akusalepi yaṃ garukaṃ, tadeva gaṇhitvā gacchati.

19在善与不善业中，哪个是惯常做的，就名为「惯行业」。应知这是由于长时间反复串习而成的。或者，在那些强力的善业中，能带来喜悦的；在那些不善业中，能带来剧烈苦受的，这个业也叫做「惯行业」。这个惯行业正如两个角斗士进入角斗场，哪个力量更强，就把另一个摔倒然后取胜；同样地，这惯行业压倒其他力量微弱的业，不论是由于串习而成为惯常，还是由于临终时极其靠近而显得强大，它就会给出果报，就像杜达伽摩尼阿巴亚国王的那个业一样。

Kusalākusalesu pana yaṃ bahulaṃ hoti, taṃ yabbahulaṃ nāma. Taṃ dīgharattaṃ laddhāsevanavasena veditabbaṃ. Yaṃ vā balavakusalakammesu somanassakaraṃ, akusalakammesu santāpakaraṃ, etaṃ yabbahulaṃ nāma. Tadetaṃ yathā nāma dvīsu mallesu yuddhabhūmiṃ otiṇṇesu yo balavā, so itaraṃ pātetvā gacchati; evameva itaraṃ dubbalakammaṃ avattharitvā yaṃ āsevanavasena vā bahulaṃ, āsannavasena vā balavaṃ, taṃ vipākaṃ deti, duṭṭhagāmaṇiabhayarañño kammaṃ viya.

20据说，他在小安嘎尼战役中战败，骑上母马逃走。他的一位小侍从——名叫提沙的大臣，独自跟在他身后。他进入一片森林后坐下，被饥饿折磨，便说：「提沙兄弟，我们饿极了，该怎么办？」提沙回答：「大王，我有一份用金器盛着的饭，夹在衣服里带过来了。」「那就拿出来吧。」提沙取出饭，放在国王面前。国王看后说：「亲爱的，分成四份。」提沙问：「我们只有三个人，大王为何要分成四份呢？」国王说：「提沙兄弟，从我记事起，我从来没有不布施给圣者就自己吃饭，所以今天我也绝不会不布施就吃。」于是他将饭分成了四份，然后说：「宣告时间吧。」提沙说：「大王，在荒郊野外，我们到哪里去找圣者呢？」国王说：「这不是你操心的事。如果我有信心，圣者自然会出现，你只管放心地宣告时间吧。」于是提沙高声宣布了三遍：「时间到了，尊者！时间到了，尊者！」

So kira cūḷaṅgaṇiyayuddhe parājito vaḷavaṃ āruyha palāyi. Tassa cūḷupaṭṭhāko tissāmacco nāma ekakova pacchato ahosi. So ekaṃ aṭaviṃ pavisitvā nisinno jighacchāya bādhayamānāya – ‘‘bhātika tissa, ativiya no jighacchā bādhati, kiṃ karissāmā’’ti āha . Atthi, deva, mayā sāṭakantare ṭhapetvā ekaṃ suvaṇṇasarakabhattaṃ ābhatanti. Tena hi āharāti. So nīharitvā rañño purato ṭhapesi. Rājā disvā, ‘‘tāta, cattāro koṭṭhāse karohī’’ti āha. Mayaṃ tayo janā, kasmā devo cattāro koṭṭhāse kārayatīti? Bhātika tissa, yato paṭṭhāya ahaṃ attānaṃ sarāmi, na me ayyānaṃ adatvā āhāro paribhuttapubbo atthi, svāhaṃ ajjapi adatvā na paribhuñjissāmīti. So cattāro koṭṭhāse akāsi. Rājā ‘‘kālaṃ ghosehī’’ti āha. Chaḍḍitāraññe kuto, ayye, labhissāma devāti . ‘‘Nāyaṃ tava bhāro. Sace mama saddhā atthi, ayye, labhissāma, vissattho kālaṃ ghosehī’’ti āha. So ‘‘kālo, bhante, kālo, bhante’’ti tikkhattuṃ ghosesi.

21那时，菩提母大提沙长老用天耳界听到了那个声音，他作意：「这声音是从哪儿来的？」随即知道：「今天杜达伽摩尼阿巴亚大王战败后进入森林坐着，把一份金器饭分成四份，说“我不会独自吃”，并让人宣告时间。」长老心想：「今天我应该帮助国王。」便以意行（神通）来到国王面前，站在那里。国王看到他，心生净信，说：「看，提沙兄弟！」然后礼敬长老，说：「尊者，请把钵给我。」长老取出钵来。国王把自己那份连同长老的那份一起放进钵里，礼敬后说：「尊者，愿饮食的匮乏永远不要降临。」然后站到一旁。提沙大臣心想：「在王子殿下面前，我实在吃不下。」于是也把自己那一份倒进长老的钵中。母马也想：「我也应该把我这份献给长老。」国王看着母马，知道它也希望把自己的那份放进长老钵里，于是把那一份也放了进去。礼敬长老后，国王送他离开。长老带着那份饭回去，从一开始就把饭一小撮一小撮地分给了比丘僧团。

Athassa bodhimātumahātissatthero taṃ saddaṃ dibbāya sotadhātuyā sutvā ‘katthāyaṃ saddo’ti taṃ āvajjento ‘‘ajja duṭṭhagāmaṇiabhayamahārājā yuddhaparājito aṭaviṃ pavisitvā nisinno ekaṃ sarakabhattaṃ cattāro koṭṭhāse kāretvā ‘ekakova na paribhuñjissāmī’ti kālaṃ ghosāpesī’’ti ñatvā ‘‘ajja mayā rañño saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti manogatiyā āgantvā rañño purato aṭṭhāsi. Rājā disvā pasannacitto ‘‘passa, bhātika, tissā’’ti vatvā theraṃ vanditvā ‘‘pattaṃ, bhante, dethā’’ti āha. Thero pattaṃ nīhari. Rājā attano koṭṭhāsena saddhiṃ therassa koṭṭhāsaṃ patte pakkhipitvā, ‘‘bhante, āhāraparissayo nāma mā kadāci hotū’’ti vanditvā aṭṭhāsi. Tissāmaccopi ‘‘mama ayyaputte passante bhuñjituṃ na sakkhissāmī’’ti attano koṭṭhāsaṃ therasseva patte ākiri. Vaḷavāpi cintesi – ‘‘mayhampi koṭṭhāsaṃ therasseva dātuṃ vaṭṭatī’’ti. Rājā vaḷavaṃ oloketvā ‘‘ayampi attano koṭṭhāsaṃ therasseva patte pakkhipanaṃ paccāsīsatī’’ti ñatvā tampi tattheva pakkhipitvā theraṃ vanditvā uyyojesi. Thero taṃ bhattaṃ ādāya gantvā ādito paṭṭhāya bhikkhusaṅghassa ālopasaṅkhepena adāsi.

22国王心想：「我们实在饿得不行了，如果他能送一点多余的饭粒来，那就太好了。」长老知道国王的心念，便留下足够他们三人充饥的饭后，将钵抛向空中。那钵飞来，落在国王手中。三个人都吃得饱饱的。然后国王将钵洗净，心想：「我不能送回一个空钵。」便解下上衣，把水擦干，将衣服放进钵里，说：「愿这钵飞回去，落在我圣者的手中。」说完便将钵抛向空中。钵飞去，正落在长老手中。

Rājāpi cintesi – ‘‘ativiyamhā jighacchitā, sādhu vatassa sace atirekabhattasitthāni pahiṇeyyā’’ti. Thero rañño cittaṃ ñatvā atirekabhattaṃ etesaṃ yāpanamattaṃ katvā pattaṃ ākāse khipi, patto āgantvā rañño hatthe patiṭṭhāsi. Bhattaṃ tiṇṇampi janānaṃ yāvadatthaṃ ahosi. Atha rājā pattaṃ dhovitvā ‘‘tucchapattaṃ na pesissāmī’’ti uttarisāṭakaṃ mocetvā udakaṃ puñchitvā sāṭakaṃ patte ṭhapetvā ‘‘patto gantvā mama ayyassa hatthe patiṭṭhātū’’ti ākāse khipi. Patto gantvā therassa hatthe patiṭṭhāsi.

23后来，国王安置了如来舍利的八分之一，建造一座一百二十肘高的大塔。当塔还没有完工时，他的死时已到。那时，他躺在大塔的南侧，比丘僧团正按五部诵经，从六个天界来了六辆车，停在他前方的虚空中。国王说：「把功德簿拿来。」于是让人从头读功德簿给他听，但没有一件业能让他满意。他说：「继续往下读。」读功德簿的人便说：「大王，您在小安嘎尼战役战败后，进入森林坐着，把一份金器饭分成四份，布施给了菩提母大提沙长老作乞食。」国王说：「停！」然后问比丘僧团：「尊者，哪个天界最快乐？」比丘们回答：「所有菩萨居住的地方——兜率天宫，大王。」国王命终之后，便登上那辆从兜率天宫来的车，直接去了兜率天宫。这是强力业带来果报的例子。

Aparabhāge rañño tathāgatassa sarīradhātūnaṃ aṭṭhamabhāgaṃ patiṭṭhāpetvā vīsaratanasatikaṃ mahācetiyaṃ kārentassa apariniṭṭhiteyeva cetiye kālakiriyāsamayo anuppatto. Athassa mahācetiyassa dakkhiṇapasse nipannassa pañcanikāyavasena bhikkhusaṅghe sajjhāyaṃ karonte chahi devalokehi cha rathā āgantvā purato ākāse aṭṭhaṃsu. Rājā ‘‘puññapotthakaṃ āharathā’’ti ādito paṭṭhāya puññapotthakaṃ vācāpesi. Atha naṃ kiñci kammaṃ na paritosesi. So ‘‘parato vācethā’’ti āha. Potthakavācako ‘‘cūḷaṅgaṇiyayuddhe parājitena te deva aṭaviṃ pavisitvā nisinnena ekaṃ sarakabhattaṃ cattāro koṭṭhāse kāretvā bodhimātumahātissattherassa bhikkhā dinnā’’ti āha. Rājā ‘‘ṭhapehī’’ti vatvā bhikkhusaṅghaṃ pucchi, ‘‘bhante, kataro devaloko ramaṇīyo’’ti? Sabbabodhisattānaṃ vasanaṭṭhānaṃ tusitabhavanaṃ mahārājāti. Rājā kālaṃ katvā tusitabhavanato āgataratheva patiṭṭhāya tusitabhavanaṃ agamāsi. Idaṃ balavakammassa vipākadāne vatthu.

24而在种种善业与不善业当中，那种在临终时能被回忆起来的业，就称为「近死业」。这就像一个挤满了牛的牛栏，大门敞开着，虽然栏里有的是强壮、驯服、力气大的牛，但最先走出来的，却总是那头离门口最近的牛——哪怕它只是一头最弱的老牛。同样，虽然还有其他的善业或不善业存在，但由于它距死亡时刻最近，这个「近死业」便会抢先产生果报。

Yaṃ pana kusalākusalesu āsannamaraṇe anussarituṃ sakkoti, taṃ yadāsannaṃ nāma. Tadetaṃ yathā nāma gogaṇaparipuṇṇassa vajassa dvāre vivaṭe parabhāge dammagavabalavagavesu santesupi yo vajadvārassa āsanno hoti antamaso dubbalajaraggavopi, so eva paṭhamataraṃ nikkhamati, evameva aññesu kusalākusalesu santesupi maraṇakālassa āsannattā vipākaṃ deti.

25这里有这样的事例：据说，在蜜圆村有一个泰米尔守门人，每天一大早就拿着鱼钩去钓鱼，把鱼杀死后分成三份，一份换米，一份换酪，一份煮着吃。他就这样一直造作了五十年的杀生业。后来他年纪老迈，卧病在床。那时，住在山寺的小行乞食者提沙长老心想：「不能让这个众生在我眼前就这样死去。」便来到他家门口站着。他的妻子禀告说：「丈夫，长老来了。」他说：「我五十年都没去亲近过长老，长老会因为我的什么德行来找我呢？叫他走吧。」妻子便对长老说：「尊者，请您回去吧。」长老问：「那位优婆塞的身体怎么样了？」她答：「很虚弱，尊者。」长老便走进屋里，帮助他提起正念，然后说：「你要受戒吗？」他答：「是的，尊者，请给我受戒。」长老授了三皈依后，正要给他授五戒，就在刚说到「五戒」这个词时，他的舌头掉了下来。长老说：「这样也可以了。」便离开了。他死后，往生到了四天王天。刚生到那儿，他就思惟：「我造了什么业，才得到这个果报呢？」知道是得益于长老的恩德后，他便从天界下来，礼敬长老，站到一边。长老问：「你是谁？」他回答：「尊者，我是那个泰米尔守门人。」「你生在哪里？」「在四天王天，尊者。要是当时圣者给我授全了五戒，我本来可以往生到更高的天界呢。」长老说：「我又有什么办法呢？是你自己当时没办法领受啊，孩子。」于是他礼敬长老后，就回天界去了。这是善业的一个事例。

Tatrimāni vatthūni – madhuaṅgaṇagāme kira eko damiḷadovāriko pātova baḷisaṃ ādāya gantvā macche vadhitvā tayo koṭṭhāse katvā ekena taṇḍulaṃ gaṇhāti, ekena dadhiṃ, ekaṃ pacati. Iminā nīhārena paññāsa vassāni pāṇātipātakammaṃ katvā aparabhāge mahallako anuṭṭhānaseyyaṃ upagacchati. Tasmiṃ khaṇe girivihāravāsī cūḷapiṇḍapātikatissatthero ‘‘mā ayaṃ satto mayi passante nassatū’’ti gantvā tassa gehadvāre aṭṭhāsi. Athassa bhariyā, ‘‘sāmi, thero āgato’’ti ārocesi. Ahaṃ paññāsa vassāni therassa santikaṃ na gatapubbo, katarena me guṇena thero āgamissati, gacchāti naṃ vadathāti. Sā ‘‘aticchatha, bhante’’ti āha. Thero ‘‘upāsakassa kā sarīrappavattī’’ti pucchi. Dubbalo, bhanteti. Thero gharaṃ pavisitvā satiṃ uppādetvā ‘‘sīlaṃ gaṇhissasī’’ti āha. Āma, bhante, dethāti. Thero tīṇi saraṇāni datvā pañca sīlāni dātuṃ ārabhi. Tassa pañca sīlānīti vacanakāleyeva jivhā papati. Thero ‘‘vaṭṭissati ettaka’’nti nikkhamitvā gato. Sopi kālaṃ katvā cātumahārājikabhavane nibbatti. Nibbattakkhaṇeyeva ca ‘‘kiṃ nu kho kammaṃ katvā mayā idaṃ laddha’’nti āvajjento theraṃ nissāya laddhabhāvaṃ ñatvā devalokato āgantvā theraṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. ‘‘Ko eso’’ti ca vutte ‘‘ahaṃ, bhante, damiḷadovāriko’’ti āha. Kuhiṃ nibbattosīti? Cātumahārājikesu, bhante, sace me ayyo pañca sīlāni adassa, upari devaloke nibbatto assaṃ. Ahaṃ kiṃ karissāmi, tvaṃ gaṇhituṃ nāsakkhi, puttakāti. So theraṃ vanditvā devalokameva gato. Idaṃ tāva kusalakamme vatthu.

26在恒河此岸，有一位名叫大谓的优婆塞。他花了三十年的时间，为了证得入流道而反复修习三十二身分。后来，他却生起了颠倒见，心想：「我这样修习三十二身分，却连一丝光明都生不起来，佛陀的教法一定不是导出的（不能导向解脱）。」他带着这个见解命终之后，投生在恒河里，成为一条长九由旬的鳄鱼鬼。有一次，六十辆满载石柱的货车经过一个沼泽渡口，这条鳄鱼把那所有的牛和石柱全都吞了下去。这是不善业的一个事例。

Antaragaṅgāya pana mahāvācakālaupāsako nāma ahosi. So tiṃsa vassāni sotāpattimaggatthāya dvattiṃsākāraṃ sajjhāyitvā ‘‘ahaṃ evaṃ dvattiṃsākāraṃ sajjhāyanto obhāsamattampi nibbattetuṃ nāsakkhiṃ, buddhasāsanaṃ aniyyānikaṃ bhavissatī’’ti diṭṭhivipallāsaṃ patvā kālakiriyaṃ katvā mahāgaṅgāya navausabhiko susumārapeto hutvā nibbatti. Ekaṃ samayaṃ kacchakatitthena saṭṭhi pāsāṇatthambhasakaṭāni agamaṃsu. So sabbepi te goṇe ca pāsāṇe ca khādi. Idaṃ akusalakamme vatthu.

27除了上述三种业之外，还有一种是出于无明而造作的，或者只是习惯性累积下来的业，这称为「已作业」。这类业就像一个疯子随手扔出的木棍，不知会飞落到哪里一样，只有当那三种业都不存在时，它才在某个地方产生果报。

Etehi pana tīhi muttaṃ aññāṇavasena kataṃ kaṭattā vā pana kammaṃ nāma. Taṃ yathā nāma ummattakena khittadaṇḍaṃ yattha vā tattha vā gacchati, evameva tesaṃ abhāve yattha katthaci vipākaṃ deti.

28「令生业」是指一种只引发一次结生、而不在后续生命过程中继续产生果报的业；在生命过程中，则由其他业来产生果报。就好比母亲只管生孩子，而由乳母来照料喂养一样。同样地，能招感结生的业，就像母亲，这称为令生业；而在生命过程中给予支持的业，就像乳母，这称为「支持业」。「支持业」在善业中也有，在不善业中也有。例如，有人造了善业后投生到善趣。他安住在那里，又不断地造作善业，这些善业就支持、增强了原来的业力，使他能在善趣中流转成千上万年。也有人造了不善业后投生到恶趣。他安住在那里，又不断地造作不善业，这些不善业便支持、增强了原来的业力，使他在恶趣中流转成千上万年。

Janakaṃ nāma ekaṃ paṭisandhiṃ janetvā pavattiṃ na janeti, pavatte aññaṃ kammaṃ vipākaṃ nibbatteti. Yathā hi mātā janetiyeva, dhātiyeva pana jaggati; evamevaṃ mātā viya paṭisandhinibbattakaṃ janakakammaṃ, dhāti viya pavatte sampattakammaṃ. Upatthambhakaṃ nāma kusalepi labbhati akusalepi. Ekacco hi kusalaṃ katvā sugatibhave nibbattati. So tattha ṭhito punappunaṃ kusalaṃ katvā taṃ kammaṃ upatthambhetvā anekāni vassasatasahassāni sugatibhavasmiṃyeva vicarati. Ekacco akusalaṃ katvā duggatibhave nibbattati. So tattha ṭhito punappunaṃ akusalaṃ katvā taṃ kammaṃ upatthambhetvā bahūni vassasatasahassāni duggatibhavasmiṃyeva vicarati.

29另一种解释方法是：「令生业」既可以是善的，也可以是不善的。它在结生的那一刻和后续的生命过程中，都能产生色法与非色法的果报蕴。然而，「支持业」本身并不能直接产生果报，它只是当其他业力带来的结生产生果报时，对其中的苦或乐给予支援，让这种状态能持续漫长的时间。所谓「妨害业」，则是对由其他业力带来的结生所生起的苦或乐进行干扰、逼迫，不让它持续太久。这其中的道理是这样的：当善业正在成熟感果时，不善业可能成为妨害业，使它无法顺利成熟。当不善业正在成熟感果时，善业也可能成为妨害业，使它无法顺利成熟。就像有人拿棍子或刀子，去破坏或砍伐一株正在生长的树、灌木或藤蔓，那么这树、灌木或藤蔓就无法继续生长了。同样的道理，正在成熟的善业被不善业所妨害，或正在成熟的不善业被善业所妨害，就无法顺利感果了。在这里，善星的不善业就是被善业所妨害，而刽子手的善业则是被不善业所妨害。

Aparo nayo – janakaṃ nāma kusalampi hoti akusalampi. Taṃ paṭisandhiyampi pavattepi rūpārūpavipākakkhandhe janeti. Upatthambhakaṃ pana vipākaṃ janetuṃ na sakkoti, aññena kammena dinnāya paṭisandhiyā janite vipāke uppajjanakasukhadukkhaṃ upatthambheti, addhānaṃ pavatteti. Upapīḷakaṃ nāma aññena kammena dinnāya paṭisandhiyā janite vipāke uppajjanakasukhadukkhaṃ pīḷeti bādheti, addhānaṃ pavattituṃ na deti. Tatrāyaṃ nayo – kusalakamme vipaccamāne akusalakammaṃ upapīḷakaṃ hutvā tassa vipaccituṃ na deti. Akusalakamme vipaccamāne kusalakammaṃ upapīḷakaṃ hutvā tassa vipaccituṃ na deti. Yathā vaḍḍhamānakaṃ rukkhaṃ vā gacchaṃ vā lataṃ vā kocideva daṇḍena vā satthena vā bhindeyya vā chindeyya vā, atha so rukkho vā gaccho vā latā vā vaḍḍhituṃ na sakkuṇeyya; evamevaṃ kusalaṃ vipaccamānaṃ akusalena upapīḷitaṃ, akusalaṃ vā pana vipaccamānaṃ kusalena upapīḷitaṃ vipaccituṃ na sakkoti. Tattha sunakkhattassa akusalakammaṃ kusalaṃ upapīḷesi, coraghātakassa kusalakammaṃ akusalaṃ upapīḷesi.

30据说，在王舍城，一个叫作风黑者的人，做了五十年的刽子手。后来，大臣们向国王报告说：‘陛下，风黑者已经年迈，无法处决罪犯了。’国王说：‘那就解除他的职务吧。’大臣们于是免去了他，另立他人担任此职。风黑者在从事那份工作的期间，一直没有机会穿上新衣，没有机会佩戴香花，没有机会享用乳粥，也没有机会享受涂油沐浴的舒适。他心想：‘我长久以来都以污秽之身过活’，于是吩咐妻子：‘给我煮乳粥。’并让人带上沐浴用品，前往沐浴渡口，洗了头，穿上新衣，涂上香料，戴上花鬘。回家的路上，他遇见了舍利弗尊者，心想：‘我已从污秽的业中脱离，又见到了圣者’，满怀欢喜地将尊者请到家中，用新鲜酥油、糖和米粉精心熬煮的乳粥来供养。尊者为他做了随喜开示。他听闻随喜开示后，获得了随顺忍，随后送尊者离开，在返回的途中，被一头年轻的小母牛撞倒而丧命，死后投生到了三十三天。比丘们向如来询问道：‘世尊，那位刽子手今天才刚脱离污秽的业，今天就死了，他投生到哪里去了呢？’‘比丘们，他投生到了三十三天。’‘世尊，那位刽子手长年以来杀害了那么多人，您却这样说，难道恶业没有果报吗？’‘比丘们，不要这样说。他遇到了强有力的善知识，供养了法将团食，听闻了随喜开示，并获得了随顺忍，正因如此，他才投生到那里。’

Rājagahe kira vātakāḷako paññāsa vassāni coraghātakammaṃ akāsi. Atha naṃ rañño ārocesuṃ – ‘‘deva, vātakāḷako mahallako core ghātetuṃ na sakkotī’’ti. ‘‘Apanetha naṃ tasmā ṭhānantarāti. Amaccā naṃ apanetvā aññaṃ tasmiṃ ṭhāne ṭhapayiṃsu. Vātakāḷakopi yāva taṃ kammaṃ akāsi, tāva ahatavatthāni vā acchādituṃ surabhipupphāni vā piḷandhituṃ pāyāsaṃ vā bhuñjituṃ ucchādananhāpanaṃ vā paccanubhotuṃ nālattha. So ‘‘dīgharattaṃ me kiliṭṭhavesena carita’’nti ‘‘pāyāsaṃ me pacāhī’’ti bhariyaṃ āṇāpetvā nhānīyasambhārāni gāhāpetvā nhānatitthaṃ gantvā sīsaṃ nhatvā ahatavatthāni acchādetvā gandhe vilimpitvā pupphāni piḷandhitvā gharaṃ āgacchanto sāriputtattheraṃ disvā ‘‘saṃkiliṭṭhakammato camhi apagato, ayyo ca me diṭṭho’’ti tuṭṭhamānaso theraṃ gharaṃ netvā navasappisakkaracuṇṇābhisaṅkhatena pāyāsena parivisi. Thero tassa anumodanamakāsi. So anumodanaṃ sutvā anulomikakhantiṃ paṭilabhitvā theraṃ anugantvā nivattamāno antarāmagge taruṇavacchāya gāviyā madditvā jīvitakkhayaṃ pāpito gantvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Bhikkhū tathāgataṃ pucchiṃsu – ‘‘bhante, coraghātako ajjeva kiliṭṭhakammato apanīto, ajjeva kālaṅkato, kahaṃ nu kho nibbatto’’ti? Tāvatiṃsabhavane, bhikkhaveti. Bhante, coraghātako dīgharattaṃ purise ghātesi, tumhe ca evaṃ vadetha, natthi nu kho pāpakammassa phalanti. Mā, bhikkhave, evaṃ avacuttha, balavakalyāṇamittūpanissayaṃ labhitvā dhammasenāpatissa piṇḍapātaṃ datvā anumodanaṃ sutvā anulomikakhantiṃ paṭilabhitvā so tattha nibbattoti.

31‘闻听了善说之法后，那位城中的刽子手，

‘‘Subhāsitaṃ suṇitvāna, nāgariyo coraghātako;

32获得了随顺忍，便欢喜地往生到了天界。’

Anulomakhantiṃ laddhāna, modatī tidivaṃ gato’’ti.

33至于‘毁坏业’，它本身无论是善或不善，都能毁坏另一个较弱小的业，阻碍它的果报，从而为自己的果报腾出空间。当一个业用这种方式获得了机会，我们就说那个果报‘已经生起了’。它也有另一个名字，叫‘断绝业’。这其中的道理是这样的：在一个善业将要成熟感果的时候，一个不善业生起，截断并摧毁那个善业；同样，在一个不善业将要成熟感果的时候，一个善业生起，截断并摧毁那个不善业。这就叫作‘断绝业’。在这些事例中，阿阇世的业属于能断绝善业的，而央掘魔罗尊者的业则属于能断绝不善业的。以上就是依据经教的方式所分析的十一种业。

Upaghātakaṃ pana sayaṃ kusalampi akusalampi samānaṃ aññaṃ dubbalakammaṃ ghātetvā tassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti. Evaṃ pana kammena kate okāse taṃ vipākaṃ uppannaṃ nāma vuccati. Upacchedakantipi etasseva nāmaṃ. Tatrāyaṃ nayo – kusalakammassa vipaccanakāle ekaṃ akusalakammaṃ uṭṭhāya taṃ kammaṃ chinditvā pāteti. Akusalakammassapi vipaccanakāle ekaṃ kusalakammaṃ uṭṭhāya taṃ kammaṃ chinditvā pāteti. Idaṃ upacchedakaṃ nāma. Tattha ajātasattuno kammaṃ kusalacchedakaṃ ahosi, aṅgulimālattherassa akusalacchedakanti. Evaṃ suttantikapariyāyena ekādasa kammāni vibhattāni.

34然而，如果依据阿毗达摩的方式来分析，则共有十六种业，具体内容是这样说的：‘有些领受的恶业，因为受到趣成就的阻碍，所以不成熟；有些领受的恶业，因为受到依报成就的阻碍，所以不成熟；有些领受的恶业，因为受到时成就的阻碍，所以不成熟；有些领受的恶业，因为受到精勤成就的阻碍，所以不成熟。有些领受的恶业，因为遭遇趣失坏而成熟，或因为遭遇依报失坏、时失坏、精勤失坏而成熟。有些领受的善业，因为受到趣失坏的阻碍，所以不成熟，或受到依报失坏、时失坏、精勤失坏的阻碍，所以不成熟。有些领受的善业，因为遇到趣成就而成熟，或因为遇到依报成就、时成就、精勤成就而成熟。’

Abhidhammapariyāyena pana soḷasa kammāni vibhattāni, seyyathidaṃ – ‘‘atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni gatisampattipaṭibāḷhāni na vipaccanti, atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni upadhisampattipaṭibāḷhāni na vipaccanti, atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni kālasampattipaṭibāḷhāni na vipaccanti, atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni payogasampattipaṭibāḷhāni na vipaccanti . Atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni gativipattiṃ āgamma vipaccanti, upadhivipattiṃ, kālavipattiṃ, payogavipattiṃ āgamma vipaccanti. Atthekaccāni kalyāṇāni kammasamādānāni gativipattipaṭibāḷhāni na vipaccanti, upadhivipatti, kālavipatti, payogavipattipaṭibāḷhāni na vipaccanti. Atthekaccāni kalyāṇāni kammasamādānāni gatisampattiṃ āgamma vipaccanti, upadhisampattiṃ, kālasampattiṃ, payogasampattiṃ āgamma vipaccantī’’ti (vibha. 810).

35在这里，‘不良的’意思是低劣的、不好的。‘业之领受’是指对业的执取，这是对已造、已领受的业的总称。在‘被趣成就所阻碍而不成熟’等句子中，意思是：某个业本来应该让人体验到不可爱的所缘，但如果这个人投生到了善趣，那么这个业就被‘趣成就’所阻碍了，叫作‘不成熟’。意思是，它被良好的投生去处阻碍而无法成熟。另外，如果有人因为不善业而投生到女仆或佣人的母胎中，但他自身的依报却很圆满，处于自体成就的状态。他的主人们见到他这般好相貌，心里想：‘这人看起来一点也不像是做污秽业的人’，于是把他当成亲生儿子一样看待，安排他担任管理库房等重要职位，赋予他权柄并细心照顾。对于这样的人，他的恶业就被‘依报成就’所阻碍了，叫作‘不成熟’。又比如，有人投生在像初劫那样物资丰沛、食物美味唾手可得的丰饶时代，即使他过去有不善业，也被‘时成就’所阻碍了，叫作‘不成熟’。再比如，有个人靠的是正确的谋生手段过活，该去亲近的时候就去亲近，该避开的时候就避开，该逃离的时候就逃离，该送礼疏通的时候就送礼，该行窃的时候就行窃。对于这样的人，他的不善业就被‘精勤成就’所阻碍了，叫作‘不成熟’。

Tattha pāpakānīti lāmakāni. Kammasamādānānīti kammaggahaṇāni. Gahitasamādinnānaṃ kammānametaṃ adhivacanaṃ. Gatisampattipaṭibāḷhāni na vipaccantītiādīsu aniṭṭhārammaṇānubhavanārahe kamme vijjamāneyeva sugatibhave nibbattassa taṃ kammaṃ gatisampattipaṭibāḷhaṃ na vipaccati nāma. Gatisampattiyā patibāhitaṃ hutvā na vipaccatīti attho. Yo pana pāpakammena dāsiyā vā kammakāriyā vā kucchiyaṃ nibbattitvā upadhisampanno hoti, attabhāvasamiddhiyaṃ tiṭṭhati. Athassa sāmikā tassa rūpasampattiṃ disvā ‘‘nāyaṃ kiliṭṭhakammassānucchaviko’’ti cittaṃ uppādetvā attano jātaputtaṃ viya bhaṇḍāgārikādiṭṭhānesu ṭhapetvā sampattiṃ yojetvā pariharanti. Evarūpassa kammaṃ upadhisampattipaṭibāḷhaṃ na vipaccati nāma. Yo pana paṭhamakappikakālasadise sulabhasampannarasabhojane subhikkhakāle nibbattati, tassa vijjamānampi pāpakammaṃ kālasampattipaṭibāḷhaṃ na vipaccati nāma. Yo pana sammāpayogaṃ nissāya jīvati, upasaṅkamitabbayuttakāle upasaṅkamati, paṭikkamitabbayuttakāle paṭikkamati, palāyitabbayuttakāle palāyati. Lañjadānayuttakāle lañjaṃ deti, corikayuttakāle corikaṃ karoti, evarūpassa pāpakammaṃ payogasampattipaṭibāḷhaṃ na vipaccati nāma.

36然而，对于投生到恶趣的众生，其恶业因趣失坏而成熟，这称为依趣失坏。而若有人投生于婢女或女仆的母胎中，长得丑陋、身形不端正，让人生疑：“这是夜叉还是人？”若他是男子，人们便认为“此人不配做其他工作”，于是让他守护象、马或牛，或让他搬运草、柴等，或让他端痰盂。若她是女子，人们便让她为象、马等煮食等，或让她倒垃圾，或让她做其他令人厌恶的工作。对于这样的人，其恶业因依报失坏而成熟，这称为依依报失坏。若有人于饥荒时、或福报衰损时、或于中间劫投生，其恶业因时失坏而成熟，这称为依时失坏。若有人不知如何成就努力，于应拜访时不知拜访……于应行窃时不知行窃，其恶业因努力失坏而成熟，这称为依努力失坏。

Duggatibhave nibbattassa pana pāpakammaṃ gativipattiṃ āgamma vipaccati nāma. Yo pana dāsiyā vā kammakāriyā vā kucchismiṃ nibbatto dubbaṇṇo hoti dussaṇṭhāno, ‘‘yakkho nu kho manusso nu kho’’ti vimatiṃ uppādeti. So sace puriso hoti, atha naṃ ‘‘nāyaṃ aññassa kammassa anucchaviko’’ti hatthiṃ vā rakkhāpenti assaṃ vā goṇe vā, tiṇakaṭṭhādīni vā āharāpenti, kheḷasarakaṃ vā gaṇhāpenti. Sace itthī hoti, atha naṃ hatthiassādīnaṃ bhattamāsādīni vā pacāpenti, kacavaraṃ vā chaḍḍāpenti, aññaṃ vā pana jigucchanīyakammaṃ kārenti. Evarūpassa pāpakammaṃ upadhivipattiṃ āgamma vipaccati nāma. Yo pana dubbhikkhakāle vā parihīnasampattikāle vā antarakappe vā nibbattati, tassa pāpakammaṃ kālavipattiṃ āgamma vipaccati nāma. Yo pana payogaṃ sampādetuṃ na jānāti, upasaṅkamitabbayuttakāle upasaṅkamituṃ na jānāti…pe… corikayuttakāle corikaṃ kātuṃ na jānāti, tassa pāpakammaṃ payogavipattiṃ āgamma vipaccati nāma.

37然而，若有人明明有能享受可爱所缘的业，却去投生于恶趣，他的那种业被趣失坏所阻碍而不能成熟，这称为被趣失坏所阻碍。若有人因福业之力投生于国王、大臣等家中，却成为盲者、或驼背、或跛者、或断臂者，那么副王、将军、库藏官等职位便被认为与他不相配，故不授予。如是，他的那种福业被依报失坏所阻碍而不能成熟，这称为被依报失坏所阻碍。若有人于饥荒时、或福报衰损时、或于中间劫投生于人间，他的那种善业被时失坏所阻碍而不能成熟，这称为被时失坏所阻碍。若有人如前所述，不知如何成就努力，他的善业被努力失坏所阻碍而不能成熟，这称为被努力失坏所阻碍。

Yo pana iṭṭhārammaṇānubhavanārahe kamme vijjamāneyeva gantvā duggatibhave nibbattati, tassa taṃ kammaṃ gativipattipaṭibāḷhaṃ na vipaccati nāma. Yo pana puññānubhāvena rājarājamahāmattādīnaṃ gehe nibbattitvā kāṇo vā hoti kuṇī vā khañjo vā pakkhahato vā, tassa oparajjasenāpatibhaṇḍāgārikaṭṭhānādīni na anucchavikānīti na denti. Iccassa taṃ puññaṃ upadhivipattipaṭibāḷhaṃ na vipaccati nāma. Yo pana dubbhikkhakāle vā parihīnasampattikāle vā antarakappe vā manussesu nibbattati, tassa taṃ kalyāṇakammaṃ kālavipattipaṭibāḷhaṃ na vipaccati nāma. Yo heṭṭhā vuttanayeneva payogaṃ sampādetuṃ na jānāti, tassa kalyāṇakammaṃ payogavipattipaṭibāḷhaṃ na vipaccati nāma.

38然而，对于因善业而投生于善趣的众生，那种业因趣成就而成熟，这称为依趣成就。若有人投生于国王、大臣等家中，获得依报成就，安住于自身圆满，其身体如同天城中高耸的宝石拱门一般，人们见此便认为“此人配得上副王、将军、库藏官等职位”，即使他还年轻，也授予他那些职位。对于这样的人，其善业因依报成就而成熟，这称为依依报成就。若有人投生于初劫众生中，或于饮食易得之时，其善业因时成就而成熟，这称为依时成就。若有人如前所述，知晓如何成就努力，其业因努力成就而成熟，这称为依努力成就。如是，依阿毗达摩理趣，十六种业已分别。

Kalyāṇakammena pana sugatibhave nibbattassa taṃ kammaṃ gatisampattiṃ āgamma vipaccati nāma . Rājarājamahāmattādīnaṃ kule nibbattitvā upadhisampattiṃ pattassa attabhāvasamiddhiyaṃ ṭhitassa devanagare samussitaratanatoraṇasadisaṃ attabhāvaṃ disvā ‘‘imassa oparajjasenāpatibhaṇḍāgārikaṭṭhānādīni anucchavikānī’’ti daharasseva sato tāni ṭhānantarāni denti, evarūpassa kalyāṇakammaṃ upadhisampattiṃ āgamma vipaccati nāma. Yo paṭhamakappikesu vā sulabhannapānakāle vā nibbattati, tassa kalyāṇakammaṃ kālasampattiṃ āgamma vipaccati nāma. Yo vuttanayeneva payogaṃ sampādetuṃ jānāti, tassa kammaṃ payogasampattiṃ āgamma vipaccati nāma. Evaṃ abhidhammapariyāyena soḷasa kammāni vibhattāni.

39另外还有依无碍解道理趣而分别的十二种业。即：“曾有业，曾有业果；曾有业，未曾有业果；曾有业，现有业果；曾有业，现无业果；曾有业，将有业果；曾有业，将无业果；现有业，现有业果；现有业，现无业果；现有业，将有业果；现有业，将无业果；将有业，将有业果；将有业，将无业果。”（《无碍解道》1.234）

Aparānipi paṭisambhidāmaggapariyāyena dvādasa kammāni vibhattāni. Seyyathidaṃ – ‘‘ahosi kammaṃ ahosi kammavipāko, ahosi kammaṃ nāhosi kammavipāko, ahosi kammaṃ atthi kammavipāko, ahosi kammaṃ natthi kammavipāko, ahosi kammaṃ bhavissati kammavipāko, ahosi kammaṃ na bhavissati kammavipāko, atthi kammaṃ atthi kammavipāko, atthi kammaṃ natthi kammavipāko, atthi kammaṃ bhavissati kammavipāko, atthi kammaṃ na bhavissati kammavipāko, bhavissati kammaṃ bhavissati kammavipāko, bhavissati kammaṃ na bhavissati kammavipāko’’ti (paṭi. ma. 1.234).

40这其中，凡是在过去曾经造作、积累的业，且在过去就得到了感果的机会：属于结生令起的业就产生了结生，属于色法令起的业就产生了色身，这便称为「曾有业，曾有业果」。然而，凡是没能得到感果的机会，属于结生令起的业不能够产生结生，或者属于色法令起的业不能够产生色身，这便称为「曾有业，未曾有业果」。凡是过去曾经造作、积累的业，在现在得到了感果的机会，属于结生令起的业在产生了结生之后、属于色法令起的业在产生了色身之后而安住下来，这便称为「曾有业，现有业果」。凡是没能得到感果的机会，属于结生令起的业不能够产生结生，或者属于色法令起的业不能够产生色身，这便称为「曾有业，现无业果」。凡是过去曾经造作、积累的业，将在未来得到感果的机会，将能够令结生令起的业产生结生、令色法令起的业产生色身，这便称为「曾有业，将有业果」。凡是将在未来得不到感果的机会，将不能够令结生令起的业产生结生，或者将不能够令色法令起的业产生色身，这便称为「曾有业，将无业果」。

Tattha yaṃ kammaṃ atīte āyūhitaṃ atīteyeva vipākavāraṃ labhi, paṭisandhijanakaṃ paṭisandhiṃ janesi, rūpajanakaṃ rūpaṃ, taṃ ahosi kammaṃ ahosi kammavipākoti vuttaṃ. Yaṃ pana vipākavāraṃ na labhi, paṭisandhijanakaṃ paṭisandhiṃ rūpajanakaṃ vā rūpaṃ janetuṃ nāsakkhi, taṃ ahosi kammaṃ nāhosi kammavipākoti vuttaṃ. Yaṃ pana atīte āyūhitaṃ etarahi laddhavipākavāraṃ paṭisandhijanakaṃ paṭisandhiṃ janetvā rūpajanakaṃ rūpaṃ janetvā ṭhitaṃ, taṃ ahosi kammaṃ atthi kammavipākoti vuttaṃ. Yaṃ aladdhavipākavāraṃ paṭisandhijanakaṃ vā paṭisandhiṃ rūpajanakaṃ vā rūpaṃ janetuṃ nāsakkhi, taṃ ahosi kammaṃ natthi kammavipākoti vuttaṃ. Yaṃ pana atīte āyūhitaṃ anāgate vipākavāraṃ labhissati, paṭisandhijanakaṃ paṭisandhiṃ rūpajanakaṃ rūpaṃ janetuṃ sakkhissati, taṃ ahosi kammaṃ bhavissati kammavipākoti vuttaṃ. Yaṃ anāgate vipākavāraṃ na labhissati, paṭisandhijanakaṃ paṭisandhiṃ rūpajanakaṃ vā rūpaṃ janetuṃ na sakkhissati, taṃ ahosi kammaṃ na bhavissati kammavipākoti vuttaṃ.

41然而，凡是在现在造作的业，就在现在当下得到感果的机会，这便称为「有业，有业果」。凡是在现在得不到感果的机会，这便称为「有业，无业果」。凡是在现在造作的业，将在未来得到感果的机会，能够令结生令起的业产生结生、令色法令起的业产生色身，这便称为「有业，将有业果」。凡是在未来得不到感果的机会，将不能够令结生令起的业产生结生，或者不能够令色法令起的业产生色身，这便称为「有业，将无业果」。

Yaṃ pana etarahi āyūhitaṃ etarahiyeva vipākavāraṃ labhati, taṃ atthi kammaṃ atthi kammavipākoti vuttaṃ. Yaṃ pana etarahi vipākavāraṃ na labhati, taṃ atthi kammaṃ natthi kammavipākoti vuttaṃ. Yaṃ pana etarahi āyūhitaṃ anāgate vipākavāraṃ labhissati, paṭisandhijanakaṃ paṭisandhiṃ rūpajanakaṃ rūpaṃ janetuṃ sakkhissati, taṃ atthi kammaṃ bhavissati kammavipākoti vuttaṃ. Yaṃ pana vipākavāraṃ na labhissati, paṭisandhijanakaṃ paṭisandhiṃ rūpajanakaṃ vā rūpaṃ janetuṃ sakkhissati, taṃ atthi kammaṃ na bhavissati kammavipākoti vuttaṃ.

42然而，凡是在未来将会造作的业，就在未来得到感果的机会，将能够令结生令起的业产生结生，或者将能够令色法令起的业产生色身，这便称为「将有业，将有业果」。然而凡是得不到感果的机会，将不能够令结生令起的业产生结生，或者将不能够令色法令起的业产生色身，这便称为「将有业，将无业果」。如此，依照「无碍解道」的方法，一共十二种业被详细分别。

Yaṃ panānāgate āyūhissati, anāgateyeva vipākavāraṃ labhissati, paṭisandhijanakaṃ paṭisandhiṃ rūpajanakaṃ vā rūpaṃ janessati, taṃ bhavissati kammaṃ bhavissati kammavipākoti vuttaṃ. Yaṃ pana vipākavāraṃ na labhissati, paṭisandhijanakaṃ paṭisandhiṃ rūpajanakaṃ vā rūpaṃ janetuṃ na sakkhissati, taṃ bhavissati kammaṃ na bhavissati kammavipākoti vuttaṃ. Evaṃ paṭisambhidāmaggapariyāyena dvādasa kammāni vibhattāni.

43如此，这依照「无碍解道」方法所分别的十二种业，与依照阿毗达摩方法所分别的十六种业，从它们各自的范畴退出来后，就变成了经教方法中所说的十一种业。那些业再从中退出来后，就只是三种业：即「现法受业」「次生受业」与「后后受业」。这三种业之间没有转易，它们就固定在各自的位置上。如果「现法受业」能变成「次生受业」或「后后受业」，那么导师就不会说“在现法……（受报）”。同样，如果「次生受业」能变成「现法受业」或「后后受业」，那么导师就不会说“在次生……（受报）”。再者，如果「后后受业」能变成「现法受业」或「次生受业」，那么导师就不会说“在后后的际遇……（受报）”。

Iti imāni ceva dvādasa abhidhammapariyāyena vibhattāni ca soḷasa kammāni attano ṭhānā osakkitvā suttantikapariyāyena vuttāni ekādasa kammāniyeva bhavanti. Tānipi tato osakkitvā tīṇiyeva kammāni honti diṭṭhadhammavedanīyaṃ, upapajjavedanīyaṃ , aparapariyāyavedanīyanti. Tesaṃ saṅkamanaṃ natthi, yathāṭhāneyeva tiṭṭhanti. Yadi hi diṭṭhadhammavedanīyaṃ kammaṃ upapajjavedanīyaṃ vā aparapariyāyavedanīyaṃ vā bhaveyya, ‘‘diṭṭhe vā dhamme’’ti satthā na vadeyya. Sacepi upapajjavedanīyaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ vā aparapariyāyavedanīyaṃ vā bhaveyya, ‘‘upapajja vā’’ti satthā na vadeyya. Athāpi aparapariyāyavedanīyaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ vā upapajjavedanīyaṃ vā bhaveyya, ‘‘apare vā pariyāye’’ti satthā na vadeyya.

44在善分中，也应以同样的方式理解其中的义理。这里，「于贪离」是指贪已经离去、灭尽。「作多罗根」是指做成像多罗树根那样，就像被砍断树顶的多罗树，成为不再会生长的性质。「作无有」是指令其无有，也就是使它不再生起。「如是彼等」是指它们会这样存在。「正是如此」中，应把善与不善业看作种子，把修习瑜伽的行者看作用火烧种子的人，把道智看作火；道智焚烧烦恼的时刻，就像用火烧种子的时刻；烦恼被烧毁的时刻，就像种子被烧成灰烬的时刻；五蕴被断除根本而安住的时刻，就像灰烬的时刻；由于已执受的相续灭尽，那些被断了根本的五蕴，以不再有结生的状态而灭尽，不再在后世中取结生——应当知道，这就像被大风吹散或被河流冲走，令其不再流转的时刻那样。

Sukkapakkhepi imināva nayena attho veditabbo. Ettha pana lobhe vigateti lobhe apagate niruddhe. Tālavatthukatanti tālavatthu viya kataṃ, matthakacchinnatālo viya puna aviruḷhisabhāvaṃ katanti attho. Anabhāvaṃ katanti anuabhāvaṃ kataṃ, yathā puna nuppajjati, evaṃ katanti attho. Evassūti evaṃ bhaveyyuṃ. Evameva khoti ettha bījāni viya kusalākusalaṃ kammaṃ daṭṭhabbaṃ, tāni agginā ḍahanapuriso viya yogāvacaro, aggi viya maggañāṇaṃ , aggiṃ datvā bījānaṃ ḍahanakālo viya maggañāṇena kilesānaṃ daḍḍhakālo, masikatakālo viya pañcannaṃ khandhānaṃ chinnamūlake katvā ṭhapitakālo, mahāvāte opunitvā nadiyā vā pavāhetvā appavattikatakālo viya upādinnakasantānassa nirodhena chinnamūlakānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ appaṭisandhikabhāvena nirujjhitvā puna bhavasmiṃ paṭisandhiṃ aggahitakālo veditabbo.

45「及痴所生而抛弃」指因为痴所生而抛弃，也就是无智。意思是：那个无智、愚痴的人，造作由贪所生、嗔所生及痴所生的业，当他这样造作时，所造的业不管小还是大，就在当前的生命中被感受；「即于此现法，此业应受」是指那个愚人就在自己的这个生命个体中感受此业，意思是此业就在他自身的生命中成熟。没有别的承受之处：对此业的成熟来说，没有别的承受之处。因为并非他人所造之业会在另一位个人的生命中成熟。因此，「贪与嗔，以及痴所生，智者[不造]」：那个有智、有慧、贤明的人，不造由贪等所生的那种业，这位比丘生起明，当舍弃一切恶趣；或者，生起阿拉汉道明，当那明生起时，即舍弃一切恶趣。这仅仅是开示的开端，而那位诸漏尽者也舍弃善趣。再者，所谓的「是故，贪与嗔」等，也应知道是以贪和嗔为首，即指贪所生与嗔所生的业本身。就这样，在经典乃至偈颂中，所说的只是轮回的流转与还灭。

Mohajañcāpaviddasūti mohajañcāpi aviddasu. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ so avidū andhabālo lobhajañca dosajañca mohajañcāti kammaṃ karoti, evaṃ karontena yaṃ tena pakataṃ kammaṃ appaṃ vā yadi vā bahuṃ. Idheva taṃ vedaniyanti taṃ kammaṃ tena bālena idha sake attabhāveyeva vedanīyaṃ, tasseva taṃ attabhāve vipaccatīti attho. Vatthuṃ aññaṃ na vijjatīti tassa kammassa vipaccanatthāya aññaṃ vatthu natthi. Na hi aññena kataṃ kammaṃ aññassa attabhāve vipaccati. Tasmā lobhañca dosañca, mohajañcāpi viddasūti tasmā yo vidū medhāvī paṇḍito taṃ lobhajādibhedaṃ kammaṃ na karoti, so vijjaṃ uppādayaṃ bhikkhu, sabbā duggatiyo jahe, arahattamaggavijjaṃ uppādetvā taṃ vā pana vijjaṃ uppādento sabbā duggatiyo jahati. Desanāsīsamevetaṃ, sugatiyopi pana so khīṇāsavo jahatiyeva. Yampi cetaṃ ‘‘tasmā lobhañca dosañcā’’ti vuttaṃ, etthāpi lobhadosasīsena lobhajañca dosajañca kammameva niddiṭṭhanti veditabbaṃ. Evaṃ suttantesupi gāthāyapi vaṭṭavivaṭṭameva kathitanti.

515. 手长者经注

5. Hatthakasuttavaṇṇanā

3535. 「āḷaviyanti」指在阿罗维国。「Gomaggeti」指牛行走的道路。「Paṇṇasanthareti」指在自然落下的树叶所铺成的地方。「Athāti」：那时，如来依着牛所走的直路、大路，在尸舍婆林中，把自然落下的树叶扫拢铺成座位，展开善逝的大氅，结跏趺坐。「Hatthako āḷavakoti」：由于“由手到手”的传承而得名，即阿罗维王子。「Etadavocāti」：他这样说：“大德！世尊是否安乐……”等话。为什么正自觉者前往那里并坐下？为什么王子去那里？正自觉者先看见了有因缘的法教之兴起，所以坐在那里；王子清晨起来，由五百位近事男围绕着，前往供养佛陀，离开大路走入牛道，心想“为了供养佛陀而采集杂花”，见到导师后，上前礼敬，坐在一边，他就这样到了那里。「Sukhamasayitthāti」：安乐地躺卧。

35. Pañcame āḷaviyanti āḷaviraṭṭhe. Gomaggeti gunnaṃ gamanamagge. Paṇṇasanthareti sayaṃ patitapaṇṇasanthare. Athāti evaṃ gunnaṃ gamanamaggaṃ ujuṃ mahāpathaṃ nissāya siṃsapāvane sayaṃ patitapaṇṇāni saṅkaḍḍhitvā katasanthare sugatamahācīvaraṃ pattharitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinne tathāgate. Hatthako āḷavakoti hatthato hatthaṃ gatattā evaṃladdhanāmo āḷavako rājaputto. Etadavocāti etaṃ ‘‘kacci, bhante , bhagavā’’tiādivacanaṃ avoca. Kasmā pana sammāsambuddho taṃ ṭhānaṃ gantvā nisinno, kasmā rājakumāro tattha gatoti? Sammāsambuddho tāva aṭṭhuppattikāya dhammadesanāya samuṭṭhānaṃ disvā tattha nisinno, rājakumāropi pātova uṭṭhāya pañcahi upāsakasatehi parivuto buddhupaṭṭhānaṃ gacchanto mahāmaggā okkamma gopathaṃ gahetvā ‘‘buddhānaṃ pūjanatthāya missakamālaṃ ocinissāmī’’ti gacchanto satthāraṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi, evaṃ so tattha gatoti. Sukhamasayitthāti sukhaṃ sayittha.

47「Antaraṭṭhakoti」：指摩伽月与颇求那月之间的八天时段。摩伽月的最后四天和颇求那月的最初四天，这称为「间八日」。「Himapātasamayoti」：下雪的季节。「Kharāti」：粗糙的、坚硬的。「Gokaṇṭakahatāti」：刚下过雨时，牛踩踏的地方，泥泞从蹄缝中涌起并停留；经风吹日晒干燥后，变得像锯齿一样，碰触时带来痛苦。这是指「地被牛蹄刺所伤」。也有被牛蹄缝割裂的意思。「Verambho vāto vāyatīti」：从四方吹来的风。如果只是从一方、两方或三方吹来的风，则不称为毘蓝婆风。

Antaraṭṭhakoti māghaphagguṇānaṃ antare aṭṭhadivasaparimāṇo kālo. Māghassa hi avasāne cattāro divasā, phagguṇassa ādimhi cattāroti ayaṃ ‘‘antaraṭṭhako’’ti vuccati. Himapātasamayoti himassa patanasamayo. Kharāti pharusā kakkhaḷā vā. Gokaṇṭakahatāti navavuṭṭhe deve gāvīnaṃ akkantakkantaṭṭhāne khurantarehi kaddamo uggantvā tiṭṭhati, so vātātapena sukkho kakacadantasadiso hoti dukkhasamphasso. Taṃ sandhāyāha – ‘‘gokaṇṭakahatā bhūmī’’ti. Gunnaṃ khurantarehi chinnātipi attho. Verambho vāto vāyatīti catūhi disāhi vāyanto vāto vāyati. Ekāya disāya vā dvīhi vā disāhi tīhi vā disāhi vāyanto vāto verambhoti na vuccati.

48「Tena hi rājakumārāti」：导师为了进一步开示而说：“这位王子不知道世间中安乐而住与痛苦而住的情形，我将让他知道。”其中，「yathā te khameyyāti」：随你喜欢的方式。「Idhassāti」：在这个世间。「Gonakatthatoti」：铺着长毛超过四指的黑羊毛毯。「Paṭikatthatoti」：铺着用羊毛织成的白毯。「Paṭalikatthatoti」：铺着有厚实花纹的羊毛毯，即绣花毛毯。「Kadalimigapavarapaccattharaṇoti」：铺着迦达利鹿皮的胜妙敷具。据说这种敷具是在白布上铺上迦达利鹿皮再缝合而成的。「Sauttaracchadoti」：带有顶盖，也就是上方绑着红色伞盖。「Ubhatolohitakūpadhānoti」：头枕和足枕，也就是在座位两头放置的红色枕头。「Pajāpatiyoti」：妻子们。「Manāpenapaccupaṭṭhitā assūti」：她们以令人喜爱的方式给予侍奉。

Tena hi rājakumārāti idaṃ satthā ‘‘ayaṃ rājakumāro lokasmiṃ neva sukhavāsino, na dukkhavāsino jānāti, jānāpessāmi na’’nti upari desanaṃ vaḍḍhento āha. Tattha yathā te khameyyāti yathā tuyhaṃ rucceyya. Idhassāti imasmiṃ loke assa. Gonakatthatoti caturaṅgulādhikalomena kāḷakojavena atthato. Paṭikatthatoti uṇṇāmayena setattharaṇena atthato. Paṭalikatthatoti ghanapupphena uṇṇāmayaattharaṇena atthato. Kadalimigapavarapaccattharaṇoti kadalimigacammamayena uttamapaccattharaṇena atthato. Taṃ kira paccattharaṇaṃ setavatthassa upari kadalimigacammaṃ attharitvā sibbitvā karonti. Sauttaracchadoti saha uttaracchadena, upari baddhena rattavitānena saddhinti attho. Ubhatolohitakūpadhānoti sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti pallaṅkassa ubhato ṭhapitalohitakūpadhāno. Pajāpatiyoti bhariyāyo. Manāpenapaccupaṭṭhitā assūti manāpena upaṭṭhānavidhānena paccupaṭṭhitā bhaveyyuṃ.

49「Kāyikāti」：指扰乱五种感官之身的。「Cetasikāti」：指扰乱意门的。「So rāgo tathāgatassa pahīnoti」：那样的贪于如来已断除。意思是，像那样的贪，在如来那里已经完全断除了。但如果是他人还残存某些贪，就不能叫作如来已经断除。嗔与痴的道理也一样。

Kāyikāti pañcadvārakāyaṃ khobhayamānā. Cetasikāti manodvāraṃ khobhayamānā. So rāgo tathāgatassa pahīnoti tathārūpo rāgo tathāgatassa pahīnoti attho. Yo pana tassa rāgo, na so tathāgatassa pahīno nāma. Dosamohesupi eseva nayo.

50「Brāhmaṇoti」：已经舍离恶行、诸漏已尽的婆罗门。「Parinibbutoti」：通过烦恼的般涅槃而般涅槃。「Na limpati kāmesūti」：在事欲（对物质对象的欲望）与烦恼欲中，不被渴爱和邪见等粘着。「Sītibhūtoti」：由于内在没有带来热恼的烦恼，所以是清凉的。「Nirūpadhīti」：因为没有任何烦恼的依着，所以是无依的。「Sabbā āsattiyo chetvāti」：所谓「依着」就是渴爱，对于色等所缘，附着、粘着的所有依著，全部彻底斩断。「Vineyya hadaye daranti」：调伏心中所依的焦虑，让它完全止息。「Santiṃ pappuyya cetasoti」：以心证得寂灭，即以心到达烦恼的涅槃；或者，也可以按「以一切心作意」那样的具格来理解，意思是“通过心而证得涅槃”。

Brāhmaṇoti bāhitapāpo khīṇāsavabrāhmaṇo. Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto . Na limpati kāmesūti vatthukāmesu ca kilesakāmesu ca taṇhādiṭṭhilepehi na limpati. Sītibhūtoti abbhantare tāpanakilesānaṃ abhāvena sītibhūto. Nirūpadhīti kilesūpadhīnaṃ abhāvena nirūpadhi. Sabbā āsattiyo chetvāti āsattiyo vuccanti taṇhāyo, tā sabbāpi rūpādīsu ārammaṇesu āsattavisattā āsattiyo chinditvā. Vineyya hadaye daranti hadayanissitaṃ darathaṃ vinayitvā vūpasametvā. Santiṃ pappuyya cetasoti cittassa kilesanibbānaṃ pāpuṇitvā. Karaṇavacanaṃ vā etaṃ ‘‘sabbacetaso samannāharitvā’’tiādīsu viya, cetasā nibbānaṃ pāpuṇitvāti attho.

576. 天使经注疏

6. Devadūtasuttavaṇṇanā

36「devadūtānīti」：天使们。此处词义：天是指死神，他的使者所以称为「天使」。因为老、病、死具有引发悚惧的意义，就好像在催促说「现在你该走近死神了」，所以称为天使。又有像天神一样的使者，所以称为天使。就像装饰好的天女站在空中说「你将于某日死」，她的话可信；同样，显现的老、病、死也在催促「你也是这样法」，它们的话就像天女授记一样，必定真实不虚，所以称作像天神一样的使者，即天使。又天使是清净天人的使者。所有菩萨只要看到老、病、死和出家人，就生起悚惧而出家。所以天使也是导向清净天人的使者。此处以语法性别的颠倒，说成了「devadūtānī」。

36. Chaṭṭhe devadūtānīti devadūtā. Ayaṃ panettha vacanattho – devoti maccu, tassa dūtāti devadūtā. Jiṇṇabyādhimatā hi saṃvegajananaṭṭhena ‘‘idāni te maccusamīpaṃ gantabba’’nti codenti viya, tasmā devadūtāti vuccanti. Devā viya dūtātipi devadūtā. Yathā hi alaṅkatapaṭiyattāya devatāya ākāse ṭhatvā ‘‘tvaṃ asukadivase marissasī’’ti vutte tassā vacanaṃ saddhātabbaṃ hoti; evamevaṃ jiṇṇabyādhimatāpi dissamānā ‘‘tvampi evaṃdhammo’’ti codenti viya, tesañca taṃ vacanaṃ anaññathābhāvitāya devatāya byākaraṇasadisameva hotīti devā viya dūtāti devadūtā. Visuddhidevānaṃ dūtātipi devadūtā. Sabbabodhisattā hi jiṇṇabyādhimatapabbajite disvāva saṃvegaṃ āpajjitvā nikkhamma pabbajiṃsu. Evaṃ visuddhidevānaṃ dūtātipi devadūtā. Idha pana liṅgavipallāsena ‘‘devadūtānī’’ti vuttaṃ.

52为什么从这里开始说「以身行恶行」等？是为了显示与天使审问相关之处的行为。因为造了这种业，这个有情才生于地狱，随后阎罗王就在那里审问有关天使的事。其中，「以身行恶行」是指通过身门做了三种恶行。「以口」是指通过语门做了四种恶行。「以意」是指通过意门做了三种恶行。

Kāyenaduccaritantiādi kasmā āraddhaṃ? Devadūtānuyuñjanaṭṭhānupakkamakammadassanatthaṃ. Iminā hi kammena ayaṃ satto niraye nibbattati, atha naṃ tattha yamo rājā devadūte samanuyuñjati. Tattha kāyena duccaritaṃ caratīti kāyadvārena tividhaṃ duccaritaṃ carati. Vācāyāti vacīdvārena catubbidhaṃ duccaritaṃ carati. Manasāti manodvārena tividhaṃ duccaritaṃ carati.

53「Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālāti」：在这里，有些长老说：「其实没有地狱狱卒，只是像机械一样，业本身在起作用。」这种说法在《阿毗达摩》（《论事》866）中已经被驳斥了：「地狱中有狱卒吗？是的，有。也有执行者等等。」其实就像人世间有执行刑罚的人一样，地狱里也有狱卒。「Yamassaraññoti」：阎罗王是一位住天宫的鬼王。他有时享受天宫、天界如意树、天界苑林、天界歌舞等一切成就，有时又受业报；他是一位依法治理的王，而且他并不是只有一个，在四个门各有一人。「Amatteyyoti」：利益母亲的人称为敬母者，就是对母亲行正道的人。不利益母亲的人称为不敬母者，就是对母亲行邪道的人。其他词句同理。「Abrahmaññoti」：这里把诸漏尽者称为婆罗门，对他们行邪道的人就是不敬婆罗门的人。

Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālāti ettha ekacce therā ‘‘nirayapālā nāma natthi, yantarūpaṃ viya kammameva kāraṇaṃ kāretī’’ti vadanti. Taṃ ‘‘atthi niraye nirayapālāti, āmantā. Atthi ca kāraṇikā’’tiādinā nayena abhidhamme (kathā. 866) paṭisedhitameva. Yathā hi manussaloke kammakāraṇakārakā atthi, evameva niraye nirayapālā atthīti. Yamassaraññoti yamarājā nāma vemānikapetarājā. Ekasmiṃ kāle dibbavimāne dibbakapparukkhadibbauyyānadibbanāṭakādisabbasampattiṃ anubhavati, ekasmiṃ kāle kammavipākaṃ, dhammiko rājā, na cesa ekova hoti, catūsu pana dvāresu cattāro janā honti. Amatteyyoti mātu hito matteyyo, mātari sammā paṭipannoti attho. Na matteyyoti amatteyyo, mātari micchā paṭipannoti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Abrahmaññoti ettha ca khīṇāsavā brāhmaṇā nāma, tesu micchā paṭipanno abrahmañño nāma.

54「Samanuyuñjati」（审问）是指：以审问的方式提问，所以称为「审问」；确立他的见解则叫作「诘问」；询问原因则叫作「征问」。「Nāddasa」（未见）是指：他这样说，是意指没有任何天使被派到他身边来，所以他说没看见。

Samanuyuñjatīti anuyogavattaṃ āropento pucchati, laddhiṃ patiṭṭhāpento pana samanuggāhati nāma, kāraṇaṃ pucchanto samanubhāsati nāma. Nāddasanti attano santike pahitassa kassaci devadūtassa abhāvaṃ sandhāya evaṃ vadati.

55于是阎魔知道「这个人没明白话里的意思」，为了让他明白意思，就说「喂」等话。其中，「jiṇṇa」：老迈的。「gopānasivaṅka」：像椽木一样弯曲。「bhogga」：弓曲。这也是在描述他的弯曲状态。「daṇḍaparāyaṇa」：依靠拐杖，以拐杖为伴。「pavedhamāna」：颤颤巍巍。「ātura」：被老苦逼迫。「khaṇḍadanta」：因为衰老而牙齿断缺。「palitakesa」：头发花白。「vilūna」：像被拔过头发一样，秃顶。「khalitasira」：大秃顶。「valita」：皮肤起皱纹。「tilakāhatagatta」：身上散布着白斑、黑斑。「jarādhammo」：具有老的性质，没有脱离老，老就在我自己身上发生。后面的「byādhidhammo」「maraṇadhammo」两句，也用同样的方式理解。

Atha naṃ yamo ‘‘nāyaṃ bhāsitassa atthaṃ sallakkhetī’’ti ñatvā atthaṃ sallakkhāpetukāmo ambhotiādimāha. Tattha jiṇṇanti jarājiṇṇaṃ. Gopānasivaṅkanti gopānasī viya vaṅkaṃ. Bhogganti bhaggaṃ. Imināpissa vaṅkabhāvameva dīpeti. Daṇḍaparāyaṇanti daṇḍapaṭisaraṇaṃ daṇḍadutiyaṃ. Pavedhamānanti kampamānaṃ. Āturanti jarāturaṃ. Khaṇḍadantanti jarānubhāvena khaṇḍitadantaṃ. Palitakesanti paṇḍarakesaṃ. Vilūnanti luñcitvā gahitakesaṃ viya khallāṭaṃ. Khalitasiranti mahākhallāṭasīsaṃ. Valitanti sañjātavaliṃ. Tilakāhatagattanti setatilakakāḷatilakehi vikiṇṇasarīraṃ. Jarādhammoti jarāsabhāvo, aparimutto jarāya, jarā nāma mayhaṃ abbhantareyeva pavattatīti. Parato byādhidhammo maraṇadhammoti padadvayepi eseva nayo.

56在「质问第一位天使」这一段中，这位老迈的有情实际上是在这样说：「看吧，诸位！我也曾像你们一样年轻，有股力、臂力，敏捷圆满；现在，我那些力量和敏捷的成就都消失了。虽然我还有手脚，但它们却做不了手脚该做的事；因为我没有解脱老，才变成了这个样子。并不只是我这样，你们也没有解脱老。就像我经历的一样，老也会来到你们身上。所以，在老到来之前，你们就修行善法吧。」这样一来，他就被称为「天使」了。「ābādhika」：受病苦折磨的。「dukkhita」：遭受痛苦的。「bāḷhagilāna」：得了重病的。

Paṭhamaṃ devadūtaṃ samanuyuñjitvāti ettha jarājiṇṇasatto atthato evaṃ vadati nāma – ‘‘passatha, bho, ahampi tumhe viya taruṇo ahosiṃ ūrubalī bāhubalī javasampanno, tassa me tā balajavasampattiyo antarahitā, vijjamānāpi me hatthapādā hatthapādakiccaṃ na karonti, jarāyamhi aparimuttatāya ediso jāto. Na kho panāhameva, tumhepi jarāya aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi jarā āgamissati. Iti tassā pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti . Tenevesa devadūto nāma jāto. Ābādhikanti bādhikaṃ. Dukkhitanti dukkhappattaṃ. Bāḷhagilānanti adhimattagilānaṃ.

57在「第二位天使」中，这位生病的有情实际上是在这样说：「看吧，诸位！我也曾像你们一样健康，而现在我被疾病击垮，陷在自己的屎尿中，连起身的力气都没有。虽然我还有手脚，却做不了手脚该做的事；因为我没有解脱病，才变成了这个样子。并不只是我这样，你们也没有解脱病。就像我经历的一样，病也会来到你们身上。所以，在病到来之前，你们就修行善法吧。」这样一来，他就被称为「天使」了。

Dutiyaṃ devadūtanti etthapi gilānasatto atthato evaṃ vadati nāma – ‘‘passatha, bho, ahampi tumhe viya nirogo ahosiṃ, somhi etarahi byādhinā abhihato, sake muttakarīse palipanno, uṭṭhātumpi na sakkomi. Vijjamānāpi me hatthapādā hatthapādakiccaṃ na karonti, byādhitomhi aparimuttatāya ediso jāto. Na kho panāhameva, tumhepi byādhito aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi byādhi āgamissati. Iti tassa pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenevesa devadūto nāma jāto.

58「ekāhamataṃ」指死后一天的尸体，也就是死了一天的尸体；后面两个词也依同理类推。「uddhumātaka（膨胀相）」：因为生命结束之后，像被吹胀的皮囊一样，气体依次充入体内而膨胀，所以称为膨胀相。「vinīlaka」：指颜色变得斑驳变异的，也就是青瘀相；或者也可以理解为，因为它是可厌的不净物，所以称为青瘀相。「vipubbaka」：指正在流脓的，意思是腐烂的部位流出脓液，并被脓液所涂抹。

Ekāhamatantiādīsu ekāhaṃ matassa assāti ekāhamato, taṃ ekāhamataṃ. Parato padadvayepi eseva nayo. Bhastā viya vāyunā uddhaṃ jīvitapariyādānā yathākkamaṃ samuggatena sūnabhāvena uddhumātattā uddhumātakaṃ. Vinīlo vuccati viparibhinnavaṇṇo, vinīlova vinīlako, taṃ vinīlakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vinīlanti vinīlakaṃ. Vipubbakanti vissandamānapubbakaṃ, paribhinnaṭṭhāne hi paggharitena pubbena palimakkhitanti attho.

59在「第三位天使」中，这位死者的有情实际上是在这样说：「看吧，诸位！我被扔在荒坟间，变成了膨胀等模样，因为没能从死亡中解脱，才落得这个样子。并不只是我这样，你们也没有解脱死亡。就像我经历的一样，死亡也会来到你们身上。所以，在死亡到来之前，你们就修行善法吧。」这样一来，他就被称为「天使」了。

Tatiyaṃdevadūtanti ettha matakasatto atthato evaṃ vadati nāma – ‘‘passatha, bho, maṃ āmakasusāne chaḍḍitaṃ uddhumātakādibhāvappattaṃ, maraṇatomhi aparimuttatāya ediso jāto. Na kho panāhameva, tumhepi maraṇato aparimuttā. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi maraṇaṃ āgamissati. Iti tassa pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenevassa devadūto nāma jāto.

60那么，这种天差质询谁能得到，谁不能得到呢？凡是造了重恶业的人，会直接去地狱投生。凡是造了轻微恶业的人，才能得到。就像抓到带着赃物的贼，就直接处置，不进行审判；而经过调查后才被抓到的贼，会被带到审判处，他才能得到审判。这里也是如此：造轻微恶业的人，有的靠自己的习性就能忆念，有的在被提醒时也能忆念。

Imaṃ pana devadūtānuyogaṃ ko labhati, ko na labhati? Yena tāva bahuṃ pāpaṃ kataṃ, so gantvā niraye nibbattatiyeva. Yena pana parittaṃ pāpaṃ kataṃ, so labhati. Yathā hi sabhaṇḍaṃ coraṃ gahetvā kattabbameva karonti na vinicchinanti. Anuvijjitvā gahitaṃ pana vinicchayaṭṭhānaṃ nayanti, so vinicchayaṃ labhati. Evaṃsampadametaṃ. Parittapāpakammā hi attano dhammatāyapi saranti, sārīyamānāpi saranti.

61其中，有个叫“长胜达米拉”的人，就是靠自己的习性忆念的。据说，这位达米拉人在善意山大寺，用红布供养了虚空塔庙，后来他投生在地狱的边地附近，一听到火焰的声音，就回忆起自己供养的布，于是便转生天界。还有一个人，在把粗布衣布施给出家为沙弥的小儿子时，将布放在儿子脚下；临终时，他听到“啪啦啪啦”的声音，并以此为相，他也投生在地狱的边地附近，因火焰的声音而回忆起那块布，便转生天界。如此，有些人依靠自己的习性忆起善业，得以生在天界。

Tattha dīghajayantadamiḷo nāma attano dhammatāya sari. So kira damiḷo sumanagirimahāvihāre ākāsacetiyaṃ rattapaṭena pūjesi, atha niraye ussadasāmante nibbatto aggijālasaddaṃ sutvāva attanā pūjitapaṭaṃ anussari, so gantvā sagge nibbatto. Aparopi puttassa daharabhikkhuno khalisāṭakaṃ dento pādamūle ṭhapesi, maraṇakālamhi paṭapaṭāti sadde nimittaṃ gaṇhi , sopi ussadasāmante nibbatto jālasaddena taṃ sāṭakaṃ anussaritvā sagge nibbatto. Evaṃ tāva attano dhammatāya kusalaṃ kammaṃ saritvā sagge nibbattatīti.

62对于那些不能靠自己的习性忆念的人，阎魔王便用三位天差来提问。其中，有人因第一位天差而忆念，有人因第二位或第三位，也有人三位过后都忆念不起来。阎魔王见了这情形，便亲自提醒。据说有一位官员，用一壶素馨花供养了大塔庙，并把功德回向给阎魔；他因不善业投生地狱，被带到阎魔面前。当三位天差都没能让他忆念善法时，阎魔亲自观察发现后，提醒道：“你岂非曾经用一壶素馨花供养大塔庙，并把功德回向给我吗？”他这时忆念起来，便生到了天界。如果阎魔亲自观察也见不到善业，就默然不语，心想：“这个有情将要遭受大苦了。”

Attano dhammatāya asarante pana tayo devadūte pucchati. Tattha koci paṭhamena devadūtena sarati, koci dutiyatatiyehi, koci tīhipi nassarati. Taṃ yamo rājā disvā sayaṃ sāreti. Eko kira amacco sumanapupphakumbhena mahācetiyaṃ pūjetvā yamassa pattiṃ adāsi, taṃ akusalakammena niraye nibbattaṃ yamassa santikaṃ nayiṃsu. Tasmiṃ tīhipi devadūtehi kusalaṃ asarante yamo sayaṃ olokento disvā – ‘‘nanu tvaṃ mahācetiyaṃ sumanapupphakumbhena pūjetvā mayhaṃ pattiṃ adāsī’’ti sāresi, so tasmiṃ kāle saritvā devalokaṃ gato . Yamo pana sayaṃ oloketvāpi apassanto – ‘‘mahādukkhaṃ nāma anubhavissati ayaṃ satto’’ti tuṇhī ahosi.

63「烧红的铁橛」：让长三由旬的有身仰卧在遍燃的铁地上，在右手打入一片如扇叶大的铁橛，左手等也是如此。不仅仰卧，还让他胸部向下卧、左侧卧、右侧卧，这样施行刑罚。「集结而卧」：让长三由旬的有身卧在炽燃的铁地上。「以斧」：用如同房屋单坡屋顶那样巨大的斧子砍斫他，鲜血奔流成河，铁地上火焰窜起，烧灼被砍之处，生起极大的痛苦；砍斫时，就像把木材刨光一样，将他砍成八角或六角形。「以凿」：用像大簸箕那么大的凿子。「系于车」：把他绑在轭、驾绳、轭带、车轮、辕杆等一切都在猛烈燃烧的车上。「大」：其量如同大尖顶屋。「令登上」：用遍燃的铁锤捶打他，逼他登上。「一次上升」：就像被投入沸腾炖锅里的米粒一样，上下翻腾。于「大地狱」中：即在无间大地狱中。

Tattaṃ ayokhilanti tigāvutaṃ attabhāvaṃ sampajjalitāya lohapathaviyā uttānakaṃ nipajjāpetvā dakkhiṇahatthe tālappamāṇaṃ ayasūlaṃ pavesenti, tathā vāmahatthādīsu. Yathā ca taṃ uttānakaṃ nipajjāpetvā, evaṃ urenapi vāmapassenapi dakkhiṇapassenapi nipajjāpetvā te taṃ kammakāraṇaṃ karontiyeva. Saṃvesetvāti jalitāya lohapathaviyā tigāvutaṃ attabhāvaṃ nipajjāpetvā. Kuṭhārīhīti mahatīhi gehassa ekapakkhacchadanamattāhi kuṭhārīhi tacchanti, lohitaṃ nadī hutvā sandati, lohapathavito jālā uṭṭhahitvā tacchitaṭṭhānaṃ gaṇhāti, mahādukkhaṃ uppajjati. Tacchantā pana suttāhataṃ karitvā dāruṃ viya aṭṭhaṃsampi chaḷaṃsampi karonti. Vāsīhīti mahāsuppappamāṇāhi vāsīhi. Rathe yojetvāti saddhiṃ yugayottapakkharathacakkakubbarapājanehi sabbato pajjalite rathe yojetvā. Mahantanti mahākūṭāgārappamāṇaṃ. Āropentīti sampajjalitehi ayamuggarehi pothentā āropenti. Sakimpi uddhanti supakkuthitāya ukkhaliyā pakkhittataṇḍulā viya uddhamadhotiriyañca gacchati. Mahānirayeti avīcimahānirayamhi.

64「Bhāgasomitoti」的意思是：划分成部分，加以区分。「Pariyantoti」的意思是：四周被围起来。「Ayasāti」的意思是：上方用铁板覆盖。「Samantā yojanasataṃ, pharitvā tiṭṭhatīti」的意思是：如此扩展而存在——如同站在四周一百由旬处眺望的人，他的双眼会像一对圆球般凸出来。

Bhāgasomitoti bhāge ṭhapetvā vibhatto. Pariyantoti parikkhitto. Ayasāti upari ayapaṭṭena chādito. Samantā yojanasataṃ, pharitvā tiṭṭhatīti evaṃ pharitvā tiṭṭhati, yathā taṃ samantā yojanasate ṭhatvā olokentassa akkhīni yamakagoḷakā viya nikkhamanti.

65「Hīnakāyūpagāti」指转生到了低劣的有身。「Upādāneti」指在渴爱与邪见的执取当中。「Jātimaraṇasambhaveti」指成为生与死的原因。「Anupādāti」指不以四种取来执取。「Jātimaraṇasaṅkhayeti」指在名为生灭灭尽的涅槃中获得解脱。「Diṭṭhadhammābhinibbutāti」指在见法、即此期生命中，以一切烦恼的寂灭而般涅槃。「Sabbadukkhaṃ upaccagunti」指超越了一切轮回的痛苦。

Hīnakāyūpagāti hīnaṃ kāyaṃ upagatā hutvā. Upādāneti taṇhādiṭṭhiggahaṇe. Jātimaraṇasambhaveti jātiyā ca maraṇassa ca kāraṇabhūte. Anupādāti catūhi upādānehi anupādiyitvā. Jātimaraṇasaṅkhayeti jātimaraṇasaṅkhayasaṅkhāte nibbāne vimuccanti. Diṭṭhadhammābhinibbutāti diṭṭhadhamme imasmiṃyeva attabhāve sabbakilesanibbānena nibbutā. Sabbadukkhaṃ upaccagunti sakalavaṭṭadukkhaṃ atikkantā.

737. 《四大王经》注释书

7. Catumahārājasuttavaṇṇanā

37第七（经）中：「臣僚与随众」指侍从天神。「巡视此世间」：据说在第八日，帝释天王命令四大王：“诸位，今日是第八日，你们去巡视人界，把那些修福德者的名和姓记下来，然后回来。”他们去后，又派遣自己的侍从：“去，诸位，遍巡人界，将修福德者的名和姓写在金箔上带回来。”侍从们照办。因此说「巡视此世间」。“是否众多……”等是为了显示他们审察的方式。他们正是这样审察而巡视。其中，「奉行布萨」指在每个月的八个布萨日受持布萨戒。「策励奉行」指实行名为策励布萨羯磨的事情。其做法是：在半个月内，以提前迎接和随后跟随的方式，对四种布萨日进行。对于第五日的布萨，提前迎接的人在第四日持布萨，随后跟随的人在第六日持布萨。对于第八日的布萨，提前迎接的人在第七日持布萨，随后跟随的人在第九日持布萨。对于十四日的布萨，提前迎接的人在十三日持布萨；对于十五日满月布萨，随后跟随的人在翌日持布萨。「作福德」指归依、持常戒、供花、听法、燃千盏灯、建造精舍等种种福德。他们如此巡视后，将修福者的名和姓写在金箔上，带回来交给四大王。“王子们巡视此世间”是指由四大王按前面所说的方式派遣他们去巡视。「是日」指那一天。「于布萨日」指在布萨日。

37. Sattame amaccā pārisajjāti paricārikadevatā. Imaṃ lokaṃ anuvicarantīti aṭṭhamīdivase kira sakko devarājā cattāro mahārājāno āṇāpeti – ‘‘tātā, ajja aṭṭhamīdivase manussalokaṃ anuvicaritvā puññāni karontānaṃ nāmagottaṃ uggaṇhitvā āgacchathā’’ti. Te gantvā attano paricārake pesenti – ‘‘gacchatha, tātā, manussalokaṃ vicaritvā puññakārakānaṃ nāmagottāni suvaṇṇapaṭṭe likhitvā ānethā’’ti. Te tathā karonti. Tena vuttaṃ – ‘‘imaṃ lokaṃ anuvicarantī’’ti. Kaccibahūtiādi tesaṃ upaparikkhākāradassanatthaṃ vuttaṃ. Evaṃ upaparikkhantā hi te anuvicaranti. Tattha uposathaṃ upavasantīti māsassa aṭṭhavāre uposathaṅgāni adhiṭṭhahanti. Paṭijāgarontīti paṭijāgarauposathakammaṃ nāma karonti. Taṃ karontā ekasmiṃ addhamāse catunnaṃ uposathadivasānaṃ paccuggamanānuggamanavasena karonti. Pañcamīuposathaṃ paccuggacchantā catutthiyaṃ uposathikā honti, anugacchantā chaṭṭhiyaṃ. Aṭṭhamīuposathaṃ paccuggacchantā sattamiyaṃ, anugacchantā navamiyaṃ. Cātuddasiṃ paccuggacchantā terasiyaṃ, pannarasīuposathaṃ anugacchantā pāṭipade uposathikā honti. Puññāni karontīti saraṇagamananiccasīlapupphapūjādhammassavanapadīpasahassaāropanavihārakaraṇādīni nānappakārāni puññāni karonti. Te evaṃ anuvicaritvā puññakammakārakānaṃ nāmagottāni sovaṇṇamaye paṭṭe likhitvā āharitvā catunnaṃ mahārājānaṃ denti. Puttā imaṃ lokaṃ anuvicarantīti catūhi mahārājehi purimanayeneva pahitattā anuvicaranti. Tadahūti taṃdivasaṃ. Uposatheti uposathadivase.

67“比丘们，如果人数少”：四大王的臣僚随众前往各个村落、小镇、王都，依止那里的当地天神便拿着礼物来到他们面前，说：“大王的臣僚们来了。”他们拿着礼物，按前述方式询问人类的福德修行：“诸位，敬母者等是否众多？”当被告知：“是的，尊者，在此村子里，某某与某某在作福德”，便记下他们的名和姓，再去别处。然后在十四日，四大王的王子们也拿着同一片金箔，以同样方式巡行并记下名姓。在布萨日的十五日，四大王自己也以同样方式在同一片金箔上记下名姓。他们只凭金箔的篇幅就知道：“这段时间人少，这段时间人多。”因此说：“比丘们，如果人类少……”等。“三十三天”的名字是因为最初化生的三十三位天子而得名。他们化生的故事在《长部·帝释问经注释》中有详细说明。“因此”指因为那种通报，或者因为修福者数量少。“天众啊，天众确实会衰减”：由于新的天子不出现，天众衰减，可爱的一万由旬天城将会变得空虚。“阿修罗众将会充满”：四恶道将会充满。由此他们不高兴地想：“在天城满员时，我们将不能在天众中庆祝星宿节日了。”在白半月中，也可以用同样的方法理解其中的义理。

Sace, bhikkhave, appakā hontīti catunnaṃ mahārājānaṃ amaccā pārisajjā tā tā gāmanigamarājadhāniyo upasaṅkamanti, tato taṃ upanissāya adhivatthā devatā ‘‘mahārājānaṃ amaccā āgatā’’ti paṇṇākāraṃ gahetvā tesaṃ santikaṃ gacchanti. Te paṇṇākāraṃ gahetvā ‘‘kacci nu kho mārisā bahū manussā matteyyā’’ti vuttanayena manussānaṃ puññapaṭipattiṃ pucchitvā ‘‘āma, mārisa, imasmiṃ gāme asuko ca asuko ca puññāni karontī’’ti vutte tesaṃ nāmagottaṃ likhitvā aññattha gacchanti. Atha cātuddasiyaṃ catunnaṃ mahārājānaṃ puttāpi tameva suvaṇṇapaṭṭaṃ gahetvā teneva nayena anuvicarantā nāmagottāni likhanti. Tadahuposathe pannarase cattāropi mahārājāno teneva nayena tasmiṃyeva suvaṇṇapaṭṭe nāmagottāni likhanti. Te suvaṇṇapaṭṭaparimāṇeneva – ‘‘imasmiṃ kāle manussā appakā, imasmiṃ kāle bahukā’’ti jānanti. Taṃ sandhāya ‘‘sace, bhikkhave, appakā honti manussā’’tiādi vuttaṃ. Devānaṃ tāvatiṃsānanti paṭhamaṃ abhinibbatte tettiṃsa devaputte upādāya evaṃladdhanāmānaṃ. Tesaṃ pana uppattikathā dīghanikāye sakkapañhasuttavaṇṇanāya vitthāritā. Tenāti tena ārocanena, tena vā puññakārakānaṃ appakabhāvena. Dibbā vata, bho, kāyā parihāyissantīti navanavānaṃ devaputtānaṃ apātubhāvena devakāyā parihāyissanti, ramaṇīyaṃ dasayojanasahassaṃ devanagaraṃ suññaṃ bhavissati. Paripūrissanti asurakāyāti cattāro apāyā paripūrissanti. Iminā ‘‘mayaṃ paripuṇṇe devanagare devasaṅghamajjhe nakkhattaṃ kīḷituṃ na labhissāmā’’ti anattamanā honti. Sukkapakkhepi imināva upāyena attho veditabbo.

68“比丘们，从前，帝释……”：这是指他在自己做帝释天王的时候说的。或者说，他采纳了一位帝释的意愿而说的。「劝导」意为提醒、觉察。「在那时」指那个时候。

Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sakko devānamindoti attano sakkadevarājakālaṃ sandhāya katheti. Ekassa vā sakkassa ajjhāsayaṃ gahetvā kathetīti vuttaṃ. Anunayamānoti anubodhayamāno. Tāyaṃ velāyanti tasmiṃ kāle.

69「与教诫神变半月」：这里，教诫神变半月是指在雨安居期间三个月内连续守持的布萨；如果做不到，则在两次自恣之间一个月内连续守持布萨；如果还做不到，则从第一次自恣以后，一个半月被称为教诫神变半月。「圆满具足八支」即具足八种功德支。「若有像我这样的人」：如果有众生像我一样。据说，帝释也了知上述布萨羯磨的功德，放下两重天界的成就，在每个月的八个日子奉行布萨。因此他这样说。另一种解释：「若有像我这样的人」意思是如果有众生像我一样，想要达到我所证得的成就。这里的用意是：确实可以凭这样的布萨羯磨证得帝释的成就。

Pāṭihāriyapakkhañcāti ettha pāṭihāriyapakkho nāma antovasse temāsaṃ nibaddhuposatho, taṃ asakkontassa dvinnaṃ pavāraṇānaṃ antare ekamāsaṃ nibaddhuposatho, tampi asakkontassa paṭhamapavāraṇato paṭṭhāya eko addhamāso pāṭihāriyapakkhoyeva nāma. Aṭṭhaṅgasusamāgatanti aṭṭhahi guṇaṅgehi samannāgataṃ. Yopissamādiso naroti yopi satto mādiso bhaveyya. Sakkopi kira vuttappakārassa uposathakammassa guṇaṃ jānitvā dve devalokasampattiyo pahāya māsassa aṭṭha vāre uposathaṃ upavasati. Tasmā evamāha. Aparo nayo – yopissa mādiso naroti yopi satto mādiso assa, mayā pattaṃ sampattiṃ pāpuṇituṃ iccheyyāti attho. Sakkā hi evarūpena uposathakammena sakkasampattiṃ pāpuṇitunti ayamettha adhippāyo.

70「住于成就」意为已住于梵行。「所作已办」即已经通过四种道完成了应该做的事，从而安住。「已舍重担」即卸下了蕴的重担、烦恼的重担、再生的重担。「已得己利」中，“己利”就是指阿拉汉果，已经证得。「已尽有结」：由于那个将他在诸有中牵引的结缚已经彻底断尽，所以称为“已尽有结”。「以正智解脱」即因为正确地了知原因、理则和方法而解脱。「宜于说」意为适于言说。

Vusitavāti vutthavāso. Katakaraṇīyoti catūhi maggehi kattabbakiccaṃ katvā ṭhito. Ohitabhāroti khandhabhārakilesabhāraabhisaṅkhārabhāre otāretvā ṭhito. Anuppattasadatthoti sadattho vuccati arahattaṃ, taṃ anuppatto. Parikkhīṇabhavasaṃyojanoti yena saṃyojanena baddho bhavesu ākaḍḍhīyati, tassa khīṇattā parikkhīṇabhavasaṃyojano. Sammadaññā vimuttoti hetunā nayena kāraṇena jānitvā vimutto. Kallaṃ vacanāyāti yuttaṃ vattuṃ.

71“若有像我这样的人”：意思是，即使有像我这样的漏尽者，他也会奉行这样的布萨——了知布萨羯磨功德的人会这样说。另一种解释：“若有像我这样的人”意思是，如果有众生像我一样，想要达到我所证得的成就。其用意是：确实可以凭借这样的布萨羯磨证得漏尽者的成就。第八段意义明显。

Yopissa mādiso naroti yopi mādiso khīṇāsavo assa, sopi evarūpaṃ uposathaṃ upavaseyyāti uposathakammassa guṇaṃ jānanto evaṃ vadeyya. Aparo nayo yopissa mādiso naroti yopi satto mādiso assa, mayā pattaṃ sampattiṃ pāpuṇituṃ iccheyyāti attho. Sakkā hi evarūpena uposathakammena khīṇāsavasampattiṃ pāpuṇitunti ayamettha adhippāyo. Aṭṭhamaṃ uttānatthameva.

809. 《柔软经》注释书

9. Sukhumālasuttavaṇṇanā

39第九个词句里，“细软”指没有苦；“极细软”指绝对没有苦；“极端细软”指恒常没有苦。世尊说这段话，是依据他从降生在迦毗罗卫城时起就具有的无苦状况来说的；然而在他游化度世的时期，他所承受的苦没有尽头。“于一处”指在一座池塘里。“种植青莲花”就是栽种青莲花，那座池塘便被青莲花林所覆盖。“莲花”指白莲花，“白莲”指红莲花。同样地，另外两座池塘也被莲花林和白莲林密密地覆盖着。据说菩萨七八岁的时候，国王问大臣们：“年幼的孩子们喜欢哪类游戏？”“他们喜欢水上游戏，陛下。”于是国王召集了挖凿池塘的工人，划定了池塘的位置。那时，天王帝释留意到这件事，知道后心想：“大士不应该受用凡人的资具，天界的资具才合适。”便对毗首羯磨说：“去吧，孩子，去为大士的游戏场建造池塘吧。”“它们应当是什么样子呢，陛下？”“应当没有丝毫淤泥与泥淖，到处散落着宝珠、珍珠、珊瑚，以七宝造成的墙垣围绕，带有珊瑚做成的鸱尾、宝珠做成的阶梯扶手，以及以金、银、宝珠为板面的台阶。那里还要有以金、银、宝珠、珊瑚打造的船只：金船上安放银榻，银船上安放金榻，宝珠船上安放珊瑚榻，珊瑚船上安放宝珠榻；浇水用的管子也全部用金、银、宝珠、珊瑚做成，并且池塘中要密布五色莲花。”“好的，陛下。”毗首羯磨天子答应了帝释，在夜间降下，就在国王让人划定的那些池塘基址上，完全按照那种方式建造了池塘。

39. Navame sukhumāloti niddukkho. Paramasukhumāloti paramaniddukkho. Accantasukhumāloti satataniddukkho. Imaṃ bhagavā kapilapure nibbattakālato paṭṭhāya niddukkhabhāvaṃ gahetvā āha, cariyakāle pana tena anubhūtadukkhassa anto natthīti. Ekatthāti ekissā pokkharaṇiyā. Uppalaṃ vappatīti uppalaṃ ropeti. Sā nīluppalavanasañchannā hoti. Padumanti paṇḍarapadumaṃ. Puṇḍarīkanti rattapadumaṃ. Evaṃ itarāpi dve padumapuṇḍarīkavanehi sañchannā honti. Bodhisattassa kira sattaṭṭhavassikakāle rājā amacce pucchi – ‘‘taruṇadārakā katarakīḷikaṃ piyāyantī’’ti? Udakakīḷikaṃ devāti. Tato rājā kuddālakammakārake sannipātetvā pokkharaṇiṭṭhānāni gaṇhāpesi. Atha sakko devarājā āvajjento taṃ pavattiṃ ñatvā – ‘‘na yutto mahāsattassa mānusakaparibhogo, dibbaparibhogo yutto’’ti vissakammaṃ āmantetvā – ‘‘gaccha, tāta, mahāsattassa kīḷābhūmiyaṃ pokkharaṇiyo māpehī’’ti āha. Kīdisā hontu , devāti? Apagatakalalakaddamā hontu vippakiṇṇamaṇimuttapavāḷikā sattaratanamayapākāraparikkhittā pavāḷamayauṇhīsehi maṇimayasopānabāhukehi suvaṇṇarajatamaṇimayaphalakehi sopānehi samannāgatā. Suvaṇṇarajatamaṇipavāḷamayā cettha nāvā hontu, suvaṇṇanāvāya rajatapallaṅko hotu, rajatanāvāya suvaṇṇapallaṅko, maṇināvāya pavāḷapallaṅko, pavāḷanāvāya maṇipallaṅko, suvaṇṇarajatamaṇipavāḷamayāva udakasecananāḷikā hontu, pañcavaṇṇehi ca padumehi sañchannā hontūti. ‘‘Sādhu, devā’’ti vissakammadevaputto sakkassa paṭissutvā rattibhāge otaritvā rañño gāhāpitapokkharaṇiṭṭhānesuyeva teneva niyāmena pokkharaṇiyo māpesi.

73有人问：“这些池塘既然没有淤泥泥淖，里面又怎么会盛开莲花呢？”据说他在那些池塘的各个地方，用金、银、宝珠、珊瑚造了许多小船，然后决意：“让这些小船都充满淤泥泥淖，让五色莲花在这里绽放吧。”就这样，五色莲花纷纷绽放，花粉团飞腾起来，铺散在水面上到处飘荡。五种蜂群也环绕盘旋，嗡鸣不断。毗首羯磨这样建造完毕之后，便回天宫去了。拂晓时分，大众看见这些池塘，心想：“这些一定是为那位大丈夫造的。”便去禀告国王。国王在大众的簇拥下前去，看见池塘后，满心欢喜地说：“这一定是凭借我儿子的福德威力，由诸天所建造的。”从此以后，大丈夫便开始去戏水。

Nanu cetā apagatakalalakaddamā, kathamettha padumāni pupphiṃsūti? So kira tāsu pokkharaṇīsu tattha tattha suvaṇṇarajatamaṇipavāḷamayā khuddakanāvāyo māpetvā ‘‘etā kalalakaddamapūritā ca hontu, pañcavaṇṇāni cettha padumāni pupphantū’’ti adhiṭṭhāsi. Evaṃ pañcavaṇṇāni padumāni pupphiṃsu, reṇuvaṭṭiyo uggantvā udakapiṭṭhaṃ ajjhottharitvā vicaranti. Pañcavidhā bhamaragaṇā upakūjantā vicaranti. Evaṃ tā māpetvā vissakammo devapurameva gato. Tato vibhātāya rattiyā mahājano disvā ‘‘mahāpurissassa māpitā bhavissantī’’ti gantvā rañño ārocesi. Rājā mahājanaparivāro gantvā pokkharaṇiyo disvā ‘‘mama puttassa puññiddhiyā devatāhi māpitā bhavissantī’’ti attamano ahosi. Tato paṭṭhāya mahāpuriso udakakīḷikaṃ agamāsi.

74在“yāvadeva mamatthāya”这句话里，yāvadeva 是限定目的的词，意思是“仅仅为了我”，并没有其他原因。“Na kho panassāhaṃ”的意思是“而那也不是我的”。“非迦尸产的栴檀”就是指质地不细腻的栴檀。“比丘们，那确实是我的迦尸衣，是我的头巾”：其中 su 和 taṃ 只是语助词，me 是属格。这是在表示：“连我的头巾也是细滑的。”“迦尸衣的上衣”是说连披覆身体的上衣也是细滑的上衣。“举着白伞”是指不论是人间的白伞还是天界的白伞，始终都有伞在头顶上持举着。“愿他不要受寒”的意思是，愿这菩萨不要被寒冷、炎热等任何一种所触。

Yāvadeva mamatthāyāti ettha yāvadevāti payojanāvadhiniyāmavacanaṃ, yāva mameva atthāya, natthettha aññaṃ kāraṇanti attho. Na kho panassāhanti na kho panassa ahaṃ. Akāsikaṃ candananti asaṇhaṃ candanaṃ. Kāsikaṃ, bhikkhave, su me taṃ veṭhananti, bhikkhave, veṭhanampi me kāsikaṃ hoti. Ettha hi suiti ca tanti ca nipātamattaṃ, meti sāmivacanaṃ. Veṭhanampi me saṇhameva hotīti dasseti. Kāsikā kañcukāti pārupanakañcukopi saṇhakañcukova. Setacchattaṃ dhārīyatīti mānusakasetacchattampi dibbasetacchattampi uparidhāritameva hoti. Mā naṃ phusi sītaṃ vāti mā etaṃ bodhisattaṃ sītaṃ vā uṇhādīsu vā aññataraṃ phusatūti attho.

75“有三座宫殿”：据说菩萨年满十六岁时，净饭大王心想：“我要为儿子建造居住的宫殿。”便召集木匠，在一个非常吉祥的星宿时刻，平整完地基，建造了三座九层高的宫殿。这句话正是就此而言。在“冬宫”等词中，冬天能够舒适地居住的，便称为冬宫。另外两座宫殿也是依同样的方式命名。此处还有词源上的含义：“冬天”是 hemanta，冬天的住处即 hemantaṃ，适合冬天的就称为 hemantiko。其余两个词也一样。

Tayopāsādā ahesunti bodhisatte kira soḷasavassuddesike jāte suddhodanamahārājā ‘‘puttassa vasanakapāsāde kāressāmī’’ti vaḍḍhakino sannipātāpetvā bhaddakena nakkhattamuhuttena navabhūmikataparikammaṃ kāretvā tayo pāsāde kārāpesi. Te sandhāyetaṃ vuttaṃ. Hemantikotiādīsu yattha sukhaṃ hemante vasituṃ, ayaṃ hemantiko. Itaresupi eseva nayo. Ayaṃ panettha vacanattho – hemante vāso hemantaṃ, hemantaṃ arahatīti hemantiko. Itaresupi eseva nayo.

76其中，冬宫有九层，但为了吸收暖气，它的楼层造得低矮。那里的门窗门扇都严密合缝，没有空隙。绘制壁画时，也在各处只画了燃烧着的火堆。这冬宫的地面铺设是毛织物，帷幕、衣着、披覆物以及包裹物等也同样都是毛料。窗户为了吸收暖气，白天敞开，夜里关闭。

Tattha hemantiko pāsādo navabhūmako ahosi, bhūmiyo panassa uṇhautuggāhāpanatthāya nīcā ahesuṃ. Tattha dvāravātapānāni suphusitakavāṭāni ahesuṃ nibbivarāni. Cittakammampi karontā tattha tattha pajjalite aggikkhandheyeva akaṃsu. Bhūmattharaṇaṃ panettha kambalamayaṃ, tathā sāṇivitānanivāsanapārupanaveṭhanāni. Vātapānāni uṇhaggāhāpanatthaṃ divā vivaṭāni rattiṃ pihitāni honti.

77夏宫则是五层。为了吸收凉气，这里的楼层造得又高又宽敞，毫不拥挤。门窗并不太严密，留有孔隙和网状的窗棂。壁画里只描绘青莲花、莲花和白莲花。这夏宫的地面铺设是细软的杜库罗布，帷幕、衣着、披覆物和包裹物等也同样如此。宫殿的窗户附近，安放了九只水缸，盛满了水，用青莲花等覆盖着。到处都安装了喷水机关，水柱从中喷出，就像天在下雨一样。在宫殿内部各处，放置着盛满泥浆的水槽，种上五色莲花。宫殿顶上绑了干牛皮，转动机关，把石头牵引到屋顶平面上，然后松手放落。那些牛皮滚动时发出的声音，就像云中的雷声。这座宫殿的门窗白天关闭，夜里敞开。

Gimhiko pana pañcabhūmako ahosi. Sītautuggāhāpanatthaṃ panettha bhūmiyo uccā asambādhā ahesuṃ. Dvāravātapānāni nātiphusitāni savivarāni sajālāni ahesuṃ. Cittakamme uppalāni padumāni puṇḍarīkāniyeva akaṃsu. Bhūmattharaṇaṃ panettha dukūlamayaṃ, tathā sāṇivitānanivāsanapārupanaveṭhanāni. Vātapānasamīpesu cettha nava cāṭiyo ṭhapetvā udakassa pūretvā nīluppalādīhi sañchādenti. Tesu tesu padesesu udakayantāni karonti, yehi deve vassante viya udakadhārā nikkhamanti. Antopāsāde tattha tattha kalalapūrā doṇiyo ṭhapetvā pañcavaṇṇāni padumāni ropayiṃsu. Pāsādamatthake sukkhamahiṃsacammaṃ bandhitvā yantaṃ parivattetvā yāva chadanapiṭṭhiyā pāsāṇe āropetvā tasmiṃ vissajjenti. Tesaṃ camme pavaṭṭantānaṃ saddo meghagajjitaṃ viya hoti. Dvāravātapānāni panettha divā pihitāni honti rattiṃ vivaṭāni.

78雨季宫殿有七层。为了适应两个季节，这里的楼层造得不高也不低。有些门窗严密合缝，有些则留着空隙。里面的壁画，有的地方是依燃烧的火堆来画的，有的地方则是依自然湖泊的样子来画的。地面铺设等物，则是毛织物和杜库罗布混用。有些门窗夜里敞开、白天关闭，有些则是白天敞开、夜里关闭。三座宫殿的高度都一样，只是楼层数目有差别。

Vassiko sattabhūmako ahosi. Bhūmiyo panettha dvinnampi utūnaṃ gāhāpanatthāya nātiuccā nātinīcā akaṃsu. Ekaccāni dvāravātapānāni suphusitāni, ekaccāni savivarāni. Tattha cittakammampi kesuci ṭhānesu pajjalitaaggikkhandhavasena, kesuci jātassaravasena kataṃ. Bhūmattharaṇādīni panettha kambaladukūlavasena ubhayamissakāni. Ekacce dvāravātapānā rattiṃ vivaṭā divā pihitā, ekacce divā vivaṭā rattiṃ pihitā. Tayopi pāsādā ubbedhena samappamāṇā. Bhūmikāsu pana nānattaṃ ahosi.

79宫殿这样落成之后，国王心想：‘我儿已经成年，我要为他举起白伞，让他看见王位的荣光。’于是向释迦族发送文书：‘我儿已经成年，我要让他登上王位。你们各家中有成年的女儿，都把她们送到这里来吧。’释迦族人听到这个命令后说：‘王子只是相貌俊美好看，却什么技艺都不会，根本承担不了养家的责任，我们不会把女儿嫁给他。’国王听到这个情况，便到儿子那里，告诉了他。菩萨问：‘父亲，该示现什么技艺才合适呢？’‘要能挽开千力弓才合适，孩子。’‘那就叫人把弓取来吧。’国王命人取来，交给了他。那把弓需要一千个人合力才能挽开，也要一千个人合力才能卸下。大士让人把弓拿来，就结跏趺坐在座上，将弓弦缠绕在自己的脚拇指上，用脚拇指就挽开了弓，然后用左手握住弓柄，右手一拉，弹响了弓弦。整座城市顿时就像要蹦起来一样。当有人问‘这是什么声音’时，有人回答：‘是天在打雷。’接着又有人说：‘你们不知道，这不是天打雷，这是辉煌者王子挽开千力弓、弹响弓弦时，弓弦发出的撞击声。’就这么一下子，释迦族大众的心便全都确立起来了。

Evaṃ niṭṭhitesu pāsādesu rājā cintesi – ‘‘putto me vayappatto, chattamassa ussāpetvā rajjasiriṃ passissāmī’’ti. So sākiyānaṃ paṇṇāni pahiṇi – ‘‘putto me vayappatto, rajje naṃ patiṭṭhāpessāmi, sabbe attano attano gehesu vayappattā, dārikā imaṃ gehaṃ pesentū’’ti. Te sāsanaṃ sutvā – ‘‘kumāro kevalaṃ dassanakkhamo rūpasampanno, na kiñci sippaṃ jānāti, dārabharaṇaṃ kātuṃ na sakkhissati, na mayaṃ dhītaro dassāmā’’ti āhaṃsu. Rājā taṃ pavattiṃ sutvā puttassa santikaṃ gantvā ārocesi. Bodhisatto ‘‘kiṃ sippaṃ dassetuṃ vaṭṭati, tātā’’ti āha. Sahassathāmadhanuṃ āropetuṃ vaṭṭati, tātāti. Tena hi āharāpethāti. Rājā āharāpetvā adāsi. Dhanuṃ purisasahassaṃ āropeti, purisasahassaṃ oropeti. Mahāpuriso dhanuṃ āharāpetvā pallaṅke nisinnova jiyaṃ pādaṅguṭṭhake veṭhetvā kaḍḍhanto pādaṅguṭṭhakeneva dhanuṃ āropetvā vāmena hatthena daṇḍe gahetvā dakkhiṇena hatthena kaḍḍhitvā jiyaṃ pothesi. Sakalanagaraṃ uppatanākārappattaṃ ahosi. ‘‘Kiṃ saddo eso’’ti ca vutte ‘‘devo gajjatī’’ti āhaṃsu. Athaññe ‘‘tumhe na jānātha, na devo gajjati, aṅgīrasassa kumārassa sahassathāmadhanuṃ āropetvā jiyaṃ pothentassa jiyappahārasaddo eso’’ti āhaṃsu. Sākiyā tāvatakeneva āraddhacittā ahesuṃ.

80大士又问：‘还要做什么？’‘要用箭射穿厚达八指的铁板。’他射穿之后，又问：‘还要做什么？’‘射穿厚达四指的石板。’他射穿之后，又问：‘还要做什么？’‘射穿一拃厚的乌敦跋罗木板。’他射穿之后，又问：‘还要做什么？’‘射穿绑在机关上的百块木板。’他射穿之后，又问：‘还要做什么？’‘射穿六十层厚的干牛皮。’他射穿之后，又问：‘还要做什么？’于是他们又说出沙石车、稻草车等。大士射穿沙石车和稻草车后，又将箭射入水中达到一乌萨巴之远，陆上达到八乌萨巴之远。接着，他们又说：‘现在要射作为靶子的毛发。’‘那让人把靶子立起来。’‘在能听到声音的距离处竖立，王子。’‘再往前，在一牛鸣的距离处竖立。’‘再往前，在半由旬处竖立。’‘再往前，在一由旬处竖立。’‘让他们在一由旬之远立起毛发靶子，父王。’在黑暗夜晚，云层遮蔽四方时，他射出箭。那支箭飞往一由旬之远，射穿毛发靶，钻入大地。不仅如此，在那一天，大士更展示了世间所有当时存在的技艺。释迦王族们各自将女儿装扮好，送了过去，共有四万舞女。大士如同天神一般在三座宫殿中享受，体验着伟大的成就。

Mahāpuriso ‘‘aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Aṭṭhaṅgulamattabahalaṃ ayopaṭṭaṃ kaṇḍena vinivijjhituṃ vaṭṭatīti. Taṃ vinivijjhitvā ‘‘aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Caturaṅgulabahalaṃ asanaphalakaṃ vinivijjhituṃ vaṭṭatīti. Taṃ vinivijjhitvā ‘‘aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Vidatthibahalaṃ udumbaraphalakaṃ vinivijjhituṃ vaṭṭatīti. Taṃ vinivijjhitvā ‘‘aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Yante baddhaṃ phalakasataṃ vinivijjhituṃ vaṭṭatīti. Taṃ vinivijjhitvā ‘‘aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Saṭṭhipaṭalaṃ sukkhamahiṃsacammaṃ vinivijjhituṃ vaṭṭatīti. Tampi vinivijjhitvā ‘‘aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Tato vālikasakaṭādīni ācikkhiṃsu. Mahāsatto vālikasakaṭampi palālasakaṭampi vinivijjhitvā udake ekusabhappamāṇaṃ kaṇḍaṃ pesesi, thale aṭṭhausabhappamāṇaṃ. Atha naṃ ‘‘idāni vātiṅgaṇasaññāya vālaṃ vijjhituṃ vaṭṭatī’’ti āhaṃsu. Tena hi bandhāpethāti. Saddantare bajjhatu, tātāti. Purato gacchantu, gāvutantare bandhantūti. Purato gacchantu, addhayojane bandhantūti . Purato gacchantu yojane bandhantūti. Bandhāpetha, tātāti yojanamatthake vātiṅgaṇasaññāya vālaṃ bandhāpetvā rattandhakāre meghapaṭalacchannāsu disāsu kaṇḍaṃ khipi, taṃ gantvā yojanamatthake vālaṃ phāletvā pathaviṃ pāvisi. Na kevalañca ettakameva, taṃ divasaṃ pana mahāsatto loke vattamānasippaṃ sabbameva sandassesi. Sakyarājāno attano attano dhītaro alaṅkaritvā pesayiṃsu, cattālīsasahassanāṭakitthiyo ahesuṃ. Mahāpuriso tīsu pāsādesu devo maññe paricārento mahāsampattiṃ anubhavati.

81「无男子」是指没有男子。这里不仅是乐器没有男子，所有地方也都没有男子。守门人是女子，沐浴等使役者也是女子。据说国王心想：‘在享受如此的自在安乐成就时，若是看见男子，便会生起猜忌，愿这于我儿不会发生。’因此，所有事务他都安排由女子担当。「享乐」是指正在欢乐享受。「不从宫殿下来」是指我不从那座宫殿下到地面。‘如此，在四个月中，没有其他任何束髻的男子能见到我。’「如此」是指以这种方式。「依靠奴仆、雇工为生的男人们」是指依赖奴婢、以及按日领取食物或工资的雇工为生的男人们。「碎粒饭」是指带有碎粒的饭食。「以酸粥为伴」是指以酸粥作为配菜。

Nippurisehīti purisavirahitehi. Na kevalaṃ cettha tūriyāneva nippurisāni, sabbaṭṭhānānipi nippurisāneva. Dovārikāpi itthiyova, nhāpanādiparikammakarāpi itthiyova . Rājā kira ‘‘tathārūpaṃ issariyasukhasampattiṃ anubhavamānassa purisaṃ disvā parisaṅkā uppajjati, sā me puttassa mā ahosī’’ti sabbakiccesu itthiyova ṭhapesi. Paricārayamānoti modamāno. Na heṭṭhāpāsādaṃ orohāmīti pāsādato heṭṭhā na otarāmi. Iti maṃ cattāro māse añño sikhābaddho puriso nāma passituṃ nālattha. Yathāti yena niyāmena. Dāsakammakaraporisassāti dāsānañceva devasikabhattavetanābhatānaṃ kammakarānañca nissāya jīvamānapurisānañca. Kaṇājakanti sakuṇḍakabhattaṃ. Bilaṅgadutiyanti kañjikadutiyaṃ.

82「具足如此的神通」是指具足这种类型的福德神通。「具足如此的细软」是指具足这种类型的无苦状态。也读作‘细软’。就这样，如来以这种程度讲述了自己荣盛的成就。他讲述时，并不是为了炫耀，而是为了阐明不放逸的特相，即是说：‘虽然安住于这样的成就中，他仍没有放逸，成为不放逸者。’因此，他说了‘无闻的凡夫’等语。其中，「他人」是指其他的人。「老」是指为老所衰败的人。「苦恼」是指感到痛苦、被逼迫。「羞惭」是指生起惭耻、羞愧。「厌嫌」是指如同见到不净物一样生起厌嫌。「超越了自身」意思是：虽然自己同样具有老的性质，却超越了自身，对别人感到苦恼、羞惭。「老法者」是指具有老的本性。「未超脱老」是指还未超越老，我还处在老的范围内。能这样审察的人，「青春慢」是指依赖青春而生起的慢与沉醉。它「一切时已断」是指以一切方式断除了。这里显示为好像是以道断除的，但应知这不是由道断除，而是由审察断除。因为天神为菩萨示现了老相，从那以后直到证得阿拉汉果之间，大士的青春慢就不再生起。其余两词（无病慢、寿命慢）的道理也是一样。这里，「无病慢」是指依赖‘我无病’而生起的慢与沉醉。「寿命慢」是指依赖‘我长寿’而生起的慢与沉醉。「舍弃学处」是指拒绝戒学处的训练。「转向下劣」是指转向低下、鄙劣的在家人生活。

Evarūpāya iddhiyāti evaṃjātikāya puññiddhiyā samannāgatassa. Evarūpena ca sukhumālenāti evaṃjātikena ca niddukkhabhāvena. Sokhumālenātipi pāṭho. Evaṃ tathāgato ettakena ṭhānena attano sirisampattiṃ kathesi. Kathento ca na uppilāvitabhāvatthaṃ kathesi, ‘‘evarūpāyapi pana sampattiyā ṭhito pamādaṃ akatvā appamattova ahosi’’nti appamādalakkhaṇasseva dīpanatthaṃ kathesi. Teneva assutavā kho puthujjanotiādimāha. Tattha paranti parapuggalaṃ. Jiṇṇanti jarājiṇṇaṃ. Aṭṭīyatīti aṭṭo pīḷito hoti. Harāyatīti hiriṃ karoti lajjati. Jigucchatīti asuciṃ viya disvā jigucchaṃ uppādeti. Attānaṃyeva atisitvāti jarādhammampi samānaṃ attānaṃ atikkamitvā aṭṭīyati harāyatīti attho. Jarādhammoti jarāsabhāvo. Jaraṃ anatītoti jaraṃ anatikkanto, anto jarāya vattāmi. Iti paṭisañcikkhatoti evaṃ paccavekkhantassa. Yobbanamadoti yobbanaṃ nissāya uppajjanako mānamado. Sabbasopahīyīti sabbākārena pahīno. Maggena pahīnasadiso katvā dassito. Na panesa maggena pahīno, paṭisaṅkhānena pahīnova kathitoti veditabbo. Bodhisattassa hi devatā jarāpattaṃ dassesuṃ. Tato paṭṭhāya yāva arahattā antarā mahāsattassa yobbanamado nāma na uppajjati. Sesapadadvayepi eseva nayo. Ettha pana ārogyamadoti ahaṃ nirogoti ārogyaṃ nissāya uppajjanako mānamado. Jīvitamadoti ahaṃ ciraṃ jīvīti taṃ nissāya uppajjanako mānamado. Sikkhaṃ paccakkhāyāti sikkhaṃ paṭikkhipitvā. Hīnāyāvattatīti hīnāya lāmakāya gihibhāvāya āvattati.

83「如法」是指如同病、老等实际状况。「如实」意思是：如实地成为不颠倒的、具有病等性质。「厌嫌」是指对其他人生起厌嫌。「像我这样安住的人」意思是：对我这样以厌嫌方式安住的人来说，这种厌嫌是不适当、不相称的。「我如此安住」是指我如此厌嫌他人而安住，或通过这样的审察而安住。「了知无依着之法」是指了知无一切依着的涅槃法。「我于一切慢已胜伏」是指我已胜伏、超越了全部三种慢。「于出离见安稳」是指在出离中见到安稳，即在涅槃中见到安稳。也读作‘于出离见安稳’，意思是将涅槃视为安稳。「我生起了精勤」意思是：对我这个现见那称为出离的涅槃的人，生起了精进、策励。「我现在不能受用诸欲」是指我现在没有能力享用两种欲。「我将不退转」是指从出家以及从一切知智决不会退转，成为不退转的人。「梵行究竟者」意思是我已成为道梵行的究竟者。如此，以这些偈颂，他讲述了自己在大菩提座上的精进力。

Yathādhammāti byādhiādīhi yathāsabhāvā. Tathāsantāti yathā santā eva aviparītabyādhiādisabhāvāva hutvāti attho. Jigucchantīti parapuggalaṃ jigucchanti. Mama evaṃ vihārinoti mayhaṃ evaṃ jigucchāvihārena viharantassa evaṃ jigucchanaṃ nappatirūpaṃ bhaveyya nānucchavikaṃ. Sohaṃ evaṃ viharantoti so ahaṃ evaṃ paraṃ jigucchamāno viharanto, evaṃ vā iminā paṭisaṅkhānavihārena viharanto. Ñatvā dhammaṃ nirūpadhinti sabbūpadhivirahitaṃ nibbānadhammaṃ ñatvā. Sabbe made abhibhosmīti sabbe tayopi made abhibhaviṃ samatikkamiṃ. Nekkhamme daṭṭhu khematanti nibbāne khemabhāvaṃ disvā. Nekkhammaṃ daṭṭhu khematotipi pāṭho, nibbānaṃ khemato disvāti attho. Tassame ahu ussāhoti tassa mayhaṃ taṃ nekkhammasaṅkhātaṃ nibbānaṃ abhipassantassa ussāho ahu, vāyāmo ahosīti attho. Nāhaṃbhabbo etarahi, kāmāni paṭisevitunti ahaṃ dāni duvidhepi kāme paṭisevituṃ abhabbo. Anivatti bhavissāmīti pabbajjato ca sabbaññutaññāṇato ca na nivattissāmi, anivattako bhavissāmi. Brahmacariyaparāyaṇoti maggabrahmacariyaparāyaṇo jātosmīti attho. Iti imāhi gāthāhi mahābodhipallaṅke attano āgamanīyavīriyaṃ kathesi.

9310. 《增上经》注释

10. Ādhipateyyasuttavaṇṇanā

40第四十，第十项中，“增上”是指从最尊、最重要的原因而生起的。在“我增上”等中，以自己为最尊而生起的功德聚，称为我增上。以世间为最尊而生起的，称为世增上。以九种出世间法为最尊而生起的，称为法增上。“不是因为有此有彼有的缘故”意思是：不是为了未来获得这种或那种成就有的缘故。“陷入”是指进入、陷入。凡是已进入生中的人，就称为陷入于生。对于老等也是如此。“唯大苦蕴”是指整个轮回苦蕴。“边际作尽”是指作边际、作终结，能被了知。“舍断”是指舍弃。“更劣者”是指更差的东西。“已发勤”是指精进已策励、已圆满，因为已发勤，所以不懈怠。“念已住”是指依四念住而安住，因为安住，所以不忘失。“身已轻安”是指名身和肉身的轻安，止息了不安。因为轻安，所以不烦躁。“心已定”是指心善置于所缘，善加安立。因为善安置，所以得心一境性。“以增上而作”是指以最尊而做。“清净地护己”是指使自己清净无染，妥善地护持自己。而这种清净护己，在到达阿拉汉道的整个过程中，是权宜地说为清净护己；只有证果的人，才是究竟地清净护己。

40. Dasame ādhipateyyānīti jeṭṭhakakāraṇato nibbattāni. Attādhipateyyantiādīsu attānaṃ jeṭṭhakaṃ katvā nibbattitaṃ guṇajātaṃ attādhipateyyaṃ. Lokaṃ jeṭṭhakaṃ katvā nibbattitaṃ lokādhipateyyaṃ. Navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ jeṭṭhakaṃ katvā nibbattitaṃ dhammādhipateyyaṃ. Na iti bhavābhavahetūti iti bhavo, iti bhavoti evaṃ āyatiṃ, na tassa tassa sampattibhavassa hetu. Otiṇṇoti anupaviṭṭho. Yassa hi jāti antopaviṭṭhā, so jātiyā otiṇṇo nāma. Jarādīsupi eseva nayo. Kevalassa dukkhakkhandhassāti sakalassa vaṭṭadukkharāsissa. Antakiriyāpaññāyethāti antakaraṇaṃ paricchedaparivaṭumakaraṇaṃ paññāyeyya. Ohāyāti pahāya. Pāpiṭṭhatareti lāmakatare. Āraddhanti paggahitaṃ paripuṇṇaṃ, āraddhattāva asallīnaṃ. Upaṭṭhitāti catusatipaṭṭhānavasena upaṭṭhitā. Upaṭṭhitattāva asammuṭṭhā. Passaddho kāyoti nāmakāyo ca karajakāyo ca passaddho vūpasantadaratho. Passaddhattāva asāraddho. Samāhitaṃ cittanti ārammaṇe cittaṃ sammā āhitaṃ suṭṭhu ṭhapitaṃ. Sammā āhitattāva ekaggaṃ. Adhipatiṃ karitvāti jeṭṭhakaṃ katvā. Suddhaṃattānaṃ pariharatīti suddhaṃ nimmalaṃ katvā attānaṃ pariharati paṭijaggati, gopāyatīti attho. Ayañca yāva arahattamaggā pariyāyena suddhamattānaṃ pariharati nāma, phalappattova pana nippariyāyena suddhamattānaṃ pariharati.

85「善说」等在《清净道论》中已详细解释。「知见而住」是指了知、观见这些法而安住。‘比丘们！这就是三种增上’──到此为止，讲述了世间、出世间混合的三种增上。

Svākkhātotiādīni visuddhimagge (visuddhi. 1.147) vitthāritāni. Jānaṃ passaṃ viharantīti taṃ dhammaṃ jānantā passantā viharanti. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi ādhipateyyānīti ettāvatā tīṇi ādhipateyyāni lokiyalokuttaramissakāni kathitāni.

86“造作”是指正在做的时候。“人，你自己的心知道，是真实还是虚妄”意思是：你所做的，是如实的还是不如实的，只有你自己的心知道。由此可知，“造恶业的人，在世间没有可以藏身的地方”。“善”是指美好。“轻蔑”是指越过界限而轻视。“隐覆自己”意思是：你努力想让‘连我自己也不知道’，企图以此来覆藏恶行。“我增上者”是指以自己为最尊的人。“世增上”是指以世间为最尊。“智者”是指有智慧的人。“禅那者”是指修习禅那的人。“法增上”是指以法为最尊。“真实精勤者”是指坚固精勤、真实精勤的人。“制伏魔”是指战胜魔。“征服死”是同义语。“精勤者触证生尽”：这位修定者、精勤者，征服魔之后，触证了生尽──阿拉汉果。“如是等类者”是指如此种类、如此安立的人。“世间解”是指了知三种世间，使之明了而安住的人。“具慧者”是指具足妙慧的人。“于一切法无渴爱之牟尼”：对于一切三地之法，由于没有渴爱构成的‘渴望性’，成为无渴爱的诸漏尽牟尼，在任何时候、任何地方都不退堕、不退失。

Pakubbatoti karontassa. Attā te purisa jānāti, saccaṃ vā yadi vā musāti yaṃ tvaṃ karosi, taṃ yadi vā yathāsabhāvaṃ yadi vā no yathāsabhāvanti tava attāva jānāti. Iminā ca kāraṇena veditabbaṃ ‘‘pāpakammaṃ karontassa loke paṭicchannaṭṭhānaṃ nāma natthī’’ti. Kalyāṇanti sundaraṃ. Atimaññasīti atikkamitvā maññasi. Attānaṃ parigūhasīti yathā me attāpi na jānāti, evaṃ naṃ parigūhāmīti vāyamasi. Attādhipateyyakoti attajeṭṭhako. Lokādhipoti lokajeṭṭhako. Nipakoti paññavā. Jhāyīti jhāyanto. Dhammādhipoti dhammajeṭṭhako. Saccaparakkamoti thiraparakkamo bhūtaparakkamo. Pasayha māranti māraṃ pasahitvā. Abhibhuyya antakanti idaṃ tasseva vevacanaṃ. Yo ca phusī jātikkhayaṃ padhānavāti yo jhāyī padhānavā māraṃ abhibhavitvā jātikkhayaṃ arahattaṃ phusi. Sotādisoti so tathāvidho tathāsaṇṭhito. Lokavidūti tayo loke vidite pākaṭe katvā ṭhito. Sumedhoti supañño. Sabbesu dhammesu atammayo munīti sabbe tebhūmakadhamme taṇhāsaṅkhātāya tammayatāya abhāvena atammayo khīṇāsavamuni kadāci katthaci na hīyati na parihīyatīti vuttaṃ hotīti.

97「天神使者品」是第四品。

Devadūtavaggo catuttho.