← 文献总目录

2. 车匠品义注

s0402a.att20 · 静态文献页 · 63 段 · 打开交互阅读器

1车匠品
2. Rathakāravaggo
2已知经注疏
1. Ñātasuttavaṇṇanā
1111. 在第二品第一经中，“已知”（ñāto）是指已被了知、明显的。“不随顺的”（ananulomike）是指不随顺教法，即“不随顺的”，在那不随顺的事上。在“身业”方面，是指杀生等身恶行。这些是粗重的，不能这样教人去做。比如教人说“礼拜诸方是合适的，祭祀鬼神是合适的”——这样教人、让人接受。在“语业”方面，妄语等也是粗重的，比如对于不想把自己的东西给别人的人，教他说“没有”，这种欺骗性的妄语，也就是教人说“这样的可以说”。在“意业”方面，贪欲等也是粗重的；然而，如果在指导业处时以欺诳的方式讲解，那就是在不随顺的法中教人，如同南寺的住持长老。据说，有一位护持者——大臣之子来到那位长老跟前，问：“修慈心的人首先应对哪种人修慈？”长老没有说明应修和不应修的对象，只说了“对可爱的人”。那个人的妻子是可爱、可意的，他以她为对象修慈而发了疯。为什么会变成对许多人不利呢？因为这样的比丘，他的同住比丘们、护持者们，以及那些守护神等，还有以这些守护神为友的、上至梵天界的其余天神，由于认为“这位比丘不可能在不明了的情况下这样做”，就会效法他做同样的事，这样，他就造成了众多人的不利。
11. Dutiyassa paṭhame ñātoti paññāto pākaṭo. Ananulomiketi sāsanassa na anulometīti ananulomikaṃ, tasmiṃ ananulomike. Kāyakammeti pāṇātipātādimhi kāyaduccarite. Oḷārikaṃ vā etaṃ, na evarūpe samādapetuṃ sakkoti. Disā namassituṃ vaṭṭati, bhūtabaliṃ kātuṃ vaṭṭatīti evarūpe samādapeti gaṇhāpeti. Vacīkammepi musāvādādīni oḷārikāni, attano santakaṃ parassa adātukāmena ‘‘natthī’’ti ayaṃ vañcanamusāvādo nāma vattuṃ vaṭṭatīti evarūpe samādapeti. Manokammepi abhijjhādayo oḷārikā, kammaṭṭhānaṃ visaṃvādetvā kathento pana ananulomikesu dhammesu samādapeti nāma dakkhiṇavihāravāsitthero viya. Taṃ kira theraṃ eko upaṭṭhāko amaccaputto upasaṅkamitvā ‘‘mettāyantena paṭhamaṃ kīdise puggale mettāyitabba’’nti pucchi. Thero sabhāgavisabhāgaṃ anācikkhitvā ‘‘piyapuggale’’ti āha. Tassa ca bhariyā piyā hoti manāpā, so taṃ ārabbha mettāyanto ummādaṃ pāpuṇi. Kathaṃ panesa bahujanaahitāya paṭipanno hotīti? Evarūpassa hi saddhivihārikādayo ceva upaṭṭhākādayo ca tesaṃ ārakkhadevatā ādiṃ katvā tāsaṃ tāsaṃ mittabhūtā yāva brahmalokā sesadevatā ca ‘‘ayaṃ bhikkhu na ajānitvā karissatī’’ti tena katameva karonti, evamesa bahujanaahitāya paṭipanno hoti.
2在善法方面，应知身业、语业是依离杀生等善行来说的。如果在指导业处时不带欺诳地讲解，那就是在随顺的法中教人，如同住在拘利塔寺的四部众蒂萨长老。据说，他的长兄名为难陀无畏长老，住在多利耶寺，在某种疾病生起时，把弟弟叫来，说：“贤友，请为我简略地讲解一个业处。”弟弟回答：“大德，何需别的业处？去把握段食（kabaḷīkārāhāra）是否可以？”“贤友，这有什么目的呢？”“大德，段食是所执色（upādārūpa），当一种所执色被看到时，二十三种所执色便都明显了。”长兄听后说：“贤友，这就够了。”便让弟弟回去，自己把握段食，辨识所执色，作坏灭观，证得了阿拉汉果。那时那位长老还没有走出寺院，他就把弟弟叫回来，说：“贤友，你对我有大恩。”并向弟弟长老讲述了自己所证得的功德。对这位长老来说，他的同住比丘们等也因为认为“他不会在不明了的情况下做”，便效法他所做的，因此他就成为了为众多人的利益而行的人。
Sukkapakkhe pāṇātipātā veramaṇiādīnaṃyeva vasena kāyakammavacīkammāni veditabbāni. Kammaṭṭhānaṃ pana avisaṃvādetvā kathento anulomikesu dhammesu samādapeti nāma koḷitavihāravāsī catunikāyikatissatthero viya. Tassa kira jeṭṭhabhātā nandābhayatthero nāma potaliyavihāre vasanto ekasmiṃ roge samuṭṭhite kaniṭṭhaṃ pakkosāpetvā āha – ‘‘āvuso, mayhaṃ sallahukaṃ katvā ekaṃ kammaṭṭhānaṃ kathehī’’ti. Kiṃ, bhante, aññena kammaṭṭhānena, kabaḷīkārāhāraṃ pariggaṇhituṃ vaṭṭatīti? Kimatthiko esa, āvusoti? Bhante, kabaḷīkārāhāro upādārūpaṃ, ekasmiñca upādārūpe diṭṭhe tevīsati upādārūpāni pākaṭāni hontīti . So ‘‘vaṭṭissati, āvuso, ettaka’’nti taṃ uyyojetvā kabaḷīkārāhāraṃ pariggaṇhitvā upādārūpaṃ sallakkhetvā vivaṭṭetvā arahattaṃ pāpuṇi. Atha naṃ theraṃ bahivihārā anikkhantameva pakkositvā, ‘‘āvuso, mahāavassayosi mayhaṃ jāto’’ti kaniṭṭhattherassa attanā paṭiladdhaguṇaṃ ārocesi. Bahujanahitāyāti etassapi hi saddhivihārikādayo ‘‘ayaṃ na ajānitvā karissatī’’ti tena katameva karontīti bahujanahitāya paṭipanno nāma hotīti.
5应忆持经注疏
2. Sāraṇīyasuttavaṇṇanā
1212. 在第二经中，「对刹帝利」（khattiyassa）是指出生于刹帝利族姓。「对已灌顶者」（muddhāvasittassa）是指通过国王的灌顶仪式在头顶上灌了顶的人。「成为应忆持的」（sāraṇīyāni bhavanti）是指应当被记在心里、不应被忘记的事。「出生」（jāto）就是指诞生。「终生都应忆持」：因为年幼的时候无法知晓，但后来父母等亲属或者奴仆等告诉他：“你是某国、某城、某日、某星宿时出生的”，从那时起直至终生都记得而不忘失。因此说“终生都应忆持的”。
12. Dutiye khattiyassāti jātiyā khattiyassa. Muddhāvasittassāti rājābhisekena muddhani abhisittassa. Sāraṇīyāni bhavantīti saritabbāni asammussanīyāni honti. Jātoti nibbatto. Yāvajīvaṃ sāraṇīyanti daharakāle jānitumpi na sakkā, aparabhāge pana mātāpituādīhi ñātakehi vā dāsādīhi vā ‘‘tvaṃ asukajanapade asukanagare asukadivase asukanakkhatte jāto’’ti ācikkhite sutvā tato paṭṭhāya yāvajīvaṃ sarati na sammussati. Tena vuttaṃ – ‘‘yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ hotī’’ti.
4“比丘们，这第二项”（指灌顶处）是因为灌顶处能给国王带来强大的喜悦，所以对他来说，这是终生都应忆持的。在战胜会遇之地也是如此道理。这里，“会遇”（saṅgāma）是指战争。“战胜而征服后”（abhivijinitvā）是指战胜、击破敌人之后。“就在那个会遇之地”（tameva saṅgāmasīsaṃ）是指就在那个战场。“居住”（ajjhāvasati）是指征服后在那里安住。
Idaṃ, bhikkhave, dutiyanti abhisekaṭṭhānaṃ nāma rañño balavatuṭṭhikaraṃ hoti, tenassa taṃ yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ. Saṅgāmavijayaṭṭhānepi eseva nayo. Ettha pana saṅgāmanti yuddhaṃ. Abhivijinitvāti jinitvā sattumaddanaṃ katvā. Tameva saṅgāmasīsanti tameva saṅgāmaṭṭhānaṃ. Ajjhāvasatīti abhibhavitvā āvasati.
5现在，由于像正自觉者那样的国王在出生地等处并没有什么必须做的事，而在教法中，为了显示与他类似的三类人，才引出这个理由。因此，在显示他们时，说了“同样地，比丘们”等。在这里，「已从在家而出家」（anagāriyaṃ pabbajito）这一句中，应当知道，即使是四遍清净戒也是以出家为基础的。「成为应忆持的」：即“我是某国、某地方、某寺院、某庭院、某日间休息处、某经行处、某棵树下出家的”——像这样，终生都应当记而不应忘失。
Idāni yasmā sammāsambuddhassa rañño jātiṭṭhānādīhi kattabbakiccaṃ natthi, imasmiṃ pana sāsane tappaṭibhāge tayo puggale dassetuṃ idaṃ kāraṇaṃ ābhataṃ, tasmā te dassento evameva kho, bhikkhavetiādimāha. Tattha anagāriyaṃ pabbajito hotīti ettha catupārisuddhisīlampi pabbajjānissitamevāti veditabbaṃ. Sāraṇīyaṃ hotīti ‘‘ahaṃ asukaraṭṭhe asukajanapade asukavihāre asukamāḷake asukadivāṭṭhāne asukacaṅkame asukarukkhamūle pabbajito’’ti evaṃ yāvajīvaṃ saritabbameva hoti na sammussitabbaṃ.
6“这是苦”（idaṃ dukkhaṃ）：意思是仅仅只有这些苦，不会再有比这更多的苦。“这是苦集”（ayaṃ dukkhasamudayo）：意思是仅仅只有这些苦集，不会再有比这更多的苦集。其余两句也是同样的道理。这样，这里通过四圣谛开示了入流道。然而，遍业处（kasiṇa）的前行和观智都是与道相关联的。“成为应忆持的”（sāraṇīyaṃ hoti）：意思是“我是在某国……某棵树下成为入流者的”——对此终其一生都应该忆持而不忘失。
Idaṃdukkhanti ettakaṃ dukkhaṃ, na ito uddhaṃ dukkhaṃ atthi. Ayaṃ dukkhasamudayoti ettako dukkhasamudayo, na ito uddhaṃ dukkhasamudayo atthīti. Sesapadadvayepi eseva nayo. Evamettha catūhi saccehi sotāpattimaggo kathito. Kasiṇaparikammavipassanāñāṇāni pana maggasannissitāneva honti. Sāraṇīyaṃhotīti ‘‘ahaṃ asukaraṭṭhe…pe… asukarukkhamūle sotāpanno jāto’’ti yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ hoti asammussanīyaṃ.
7「由于诸漏灭尽」（āsavānaṃ khayā）：就是以诸漏的灭尽。「心解脱」（cetovimutti）：指果定。「慧解脱」（paññāvimutti）：指果慧。「自己证知作证后」（sayaṃ abhiññā sacchikatvā）：就是以自己殊胜的智慧亲自体证之后。「达到后安住」（upasampajja viharati）：就是获得之后而安住。「应忆持的」（sāraṇīyaṃ）：对于自己证得阿拉汉果之处，即“我于某国……某棵树下证得阿拉汉果”，终其一生都应忆持而不忘失。如此，他随顺着这样的因缘结束了开示。
Āsavānaṃ khayāti āsavānaṃ khayena. Cetovimuttinti phalasamādhiṃ. Paññāvimuttinti phalapaññaṃ. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanāva abhivisiṭṭhāya paññāya paccakkhaṃ katvā. Upasampajja viharatīti paṭilabhitvā viharati. Sāraṇīyanti ‘‘mayā asukaraṭṭhe…pe… asukarukkhamūle arahattaṃ patta’’nti attano arahattapattiṭṭhānaṃ nāma yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ hoti asammussanīyanti yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesi.
113. 希望经注释
3. Āsaṃsasuttavaṇṇanā
13在第三句里，「存在」（santo）：就是有、可以得到的。「被现起」（saṃvijjamānā）：是它的同义词。「世间中」（lokasmiṃ）：指众生世间。「无希望」（nirāso）：就是没有愿望、没有企求。「希望着」（āsaṃso）：就是期待、渴望。「离希望者」（vigatāso）：就是已经去除了希望的人。「在旃陀罗家」（caṇḍālakule）：就是在旃陀罗的家里。「在竹匠家」（venakule）：就是在编竹器者的家里。「在猎人种家」（nesādakule）：就是在猎鹿人的家里。「在车匠种家」（rathakārakule）：就是在皮革匠的家里。「在弗居娑家」（pukkusakule）：就是在弃花者的家里。
13. Tatiye santoti atthi upalabbhanti. Saṃvijjamānāti tasseva vevacanaṃ. Lokasminti sattaloke. Nirāsoti anāso apatthano. Āsaṃsoti āsaṃsamāno patthayamāno. Vigatāsoti apagatāso. Caṇḍālakuleti caṇḍālānaṃ kule. Venakuleti vilīvakārakule. Nesādakuleti migaluddakānaṃ kule. Rathakārakuleti cammakārakule. Pukkusakuleti pupphacchaḍḍakakule.
9展示了种姓的败坏之后，现在，因为即使出生在卑贱家庭，也有一些人会富有、是大财主，而这个人却不是那样，所以为了显示他的财富败坏，说了「贫穷的」（dalidda）等等。这里面，「贫穷的」指具备贫穷的状态。「少食饮的」（appannapānabhojana）：指只有很少的饮食。「苦命者」（kasiravuttika）：指生活困难的人，意思就是：依靠努力、勤劳来维持生计的，属于那种情况。（在那种家中）辛苦地获得食物与衣物：意思是在那样的家庭里，艰难地得到粥、饭之类的食物，以及仅够遮羞的衣物。
Ettāvatā kulavipattiṃ dassetvā idāni yasmā nīcakule jātopi ekacco aḍḍho hoti mahaddhano, ayaṃ pana na tādiso, tasmāssa bhogavipattiṃ dassetuṃ daliddetiādimāha. Tattha daliddeti dāliddiyena samannāgate. Appannapānabhojaneti parittakaannapānabhojane. Kasiravuttiketi dukkhajīvike, yattha vāyāmena payogena jīvitavuttiṃ sādhenti, tathārūpeti attho. Yattha kasirena ghāsacchādo labbhatīti yasmiṃ kule dukkhena yāgubhattaghāso ca kopīnamattaṃ acchādanañca labbhati.
10现在，因为即使出生在卑贱家庭，也有一些人拥有美好的依身，安立在有身的成就中，而这个人却不是那样，所以为了显示他的身体败坏，说了「而且他是丑陋的」（so ca hoti dubbaṇṇo）等等。这里面，「丑陋的」：指像土鬼一样，有着如同烧焦的木桩那样的颜色。「难看的」（duddasiko）：指连生育他的母亲也觉得不悦目的样子。「矮小的」（okoṭimako）：指侏儒。「瞎眼的」（kāṇo）：指一只眼瞎或两只眼瞎。「手曲跛的」（kuṇī）：指一只手或两只手曲跛。「脚跛的」（khañjo）：指一只脚或两只脚跛。「断翼者」（pakkhahato）：指有残翼的，坐席如同跛子一般。「油灯的资具」（padīpeyyassa）：指灯器、圆油盘等属于灯具的物品。他不会这样想。为什么不会呢？因为出生在卑贱家庭的缘故。
Idāni yasmā ekacco nīcakule jātopi upadhisampanno hoti attabhāvasamiddhiyaṃ ṭhito , ayañca na tādiso, tasmāssa sarīravipattimpi dassetuṃ so ca hoti dubbaṇṇotiādimāha. Tattha dubbaṇṇoti paṃsupisācako viya jhāmakhāṇuvaṇṇo. Duddasikoti vijātamātuyāpi amanāpadassano. Okoṭimakoti lakuṇḍako. Kāṇoti ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā. Kuṇīti ekahatthakuṇī vā ubhayahatthakuṇī vā. Khañjoti ekapādakhañjo vā ubhayapādakhañjo vā. Pakkhahatoti hatapakkho pīṭhasappī. Padīpeyyassāti vaṭṭitelakapallakādino padīpaupakaraṇassa. Tassa na evaṃ hotīti. Kasmā na hoti? Nīcakule jātattā.
11「年长的」（jeṭṭho）：在有其他年长兄弟的情况下，年幼的人不会生起希望，因此说了“年长的”。「应灌顶的」（ābhiseko）：即使年长，也未必是适合灌顶的，他对灌顶也不会生起希望，因此说了“应灌顶的”。「未灌顶的」（anabhisitto）：即使适合灌顶，而且没有瞎眼、手曲跛等缺陷，但已经灌顶过一次之后，对再次灌顶也不会生起希望，因此说了“未灌顶的”。「达到不动之位者」（acalappatto）：即使年长、应灌顶、未灌顶，但如果仍迟钝、还处于仰卧婴儿般的状态，他对灌顶也不会生起希望。然而，一个能看出十六岁特征、已经显出须髯的少年，才称为达到不动之位者，他有能力治理一个大王国，因此说了“达到不动之位者”。他会这样想。为什么会呢？因为广大种姓的缘故。
Jeṭṭhoti aññasmiṃ jeṭṭhe sati kaniṭṭho āsaṃ na karoti, tasmā jeṭṭhoti āha. Ābhisekoti jeṭṭhopi na abhisekāraho āsaṃ na karoti, tasmā ābhisekoti āha. Anabhisittoti abhisekārahopi kāṇakuṇiādidosarahito sakiṃ abhisitto puna abhiseke āsaṃ na karoti, tasmā anabhisittoti āha . Acalappattoti jeṭṭhopi ābhiseko anabhisitto mando uttānaseyyako, sopi abhiseke āsaṃ na karoti. Soḷasavassuddesiko pana paññāyamānamassubhedo acalappatto nāma hoti, mahantampi rajjaṃ vicāretuṃ samattho, tasmā ‘‘acalappatto’’ti āha. Tassa evaṃ hotīti kasmā hoti? Mahājātitāya.
12「恶戒者」（dussīlo）：就是没有戒的人。「恶法者」（pāpadhammo）：就是具有卑劣法的人。「不净者」（asucī）：就是具备不净的身业等。「有疑惧行迹者」（saṅkassarasamācāro）：所谓行迹，就是应该被疑惧所忆念的；当看到某些不适当的事情时，便想“这一定是他干的”，像这样令他人产生疑虑的行迹；或者，行迹是应该被自己以疑惧来忆念的，也就是伴随着疑虑的行迹，这就是它的意思。因为当他看到比丘们聚集在白天的住处等地方悄悄商议某些事情时，他会心里想：“他们聚在一起商量，莫非是知道了我的行为之后在商量？”像这样，他就成了有疑惧行迹的人。「有覆藏业者」（paṭicchannakammanto）：就是具备应该被覆藏的恶业。「非沙门而自许为沙门者」（assamaṇo samaṇapaṭiñño）：意思是他虽然不是沙门，却因为假装沙门的样子而宣称：“我是沙门。”「非梵行者而自许为梵行者」（abrahmacārī brahmacāripaṭiñño）：看到其他梵行者衣着整齐，披衣严整，手持精美的钵，在村落、市镇、王都中为乞食而行以维持生活，自己也就以那样的方式行持，因此就如同给出“我是梵行者”的自许。当他口说“我是比丘”而进入布萨堂等处时，他自然就成了自许为梵行者的人；在接受僧团的利养时也是如此。「内腐者」（antopūtī）：是指内部被腐烂的业所渗入。「漏泄者」（avassuto）：是被贪等所浸透。「生于污物者」（kasambujāto）：是已经生起了贪等垃圾。他不会这样想。为什么不会呢？因为没有出世间法的亲依止缘。他会这样想。为什么会呢？因为在广大戒上圆满修行的缘故。
Dussīloti nissīlo. Pāpadhammoti lāmakadhammo. Asucīti asucīhi kāyakammādīhi samannāgato. Saṅkassarasamācāroti saṅkāhi saritabbasamācāro, kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘idaṃ iminā kataṃ bhavissatī’’ti evaṃ paresaṃ āsaṅkanīyasamācāro, attanāyeva vā saṅkāhi saritabbasamācāro, sāsaṅkasamācāroti attho. Tassa hi divāṭṭhānādīsu sannipatitvā kiñcideva mantayante bhikkhū disvā ‘‘ime ekato hutvā mantenti, kacci nu kho mayā katakammaṃ jānitvā mantentī’’ti evaṃ sāsaṅkasamācāro hoti. Paṭicchannakammantoti paṭicchādetabbayuttakena pāpakammena samannāgato. Assamaṇo samaṇapaṭiññoti assamaṇo hutvāva samaṇapatirūpakatāya ‘‘samaṇo aha’’nti evaṃ paṭiñño. Abrahmacārī brahmacāripaṭiññoti aññe brahmacārino sunivatthe supārute sumbhakapattadhare gāmanigamarājadhānīsu piṇḍāya caritvā jīvikaṃ kappente disvā sayampi tādisena ākārena tathā paṭipajjanato ‘‘ahaṃ brahmacārī’’ti paṭiññaṃ dento viya hoti. ‘‘Ahaṃ bhikkhū’’ti vatvā uposathaggādīni pavisanto pana brahmacāripaṭiñño hotiyeva, tathā saṅghikaṃ lābhaṃ gaṇhanto. Antopūtīti pūtinā kammena anto anupaviṭṭho. Avassutoti rāgādīhi tinto. Kasambujātoti sañjātarāgādikacavaro. Tassa na evaṃ hotīti. Kasmā na hoti? Lokuttaradhammaupanissayassa natthitāya. Tassaevaṃ hotīti. Kasmā hoti? Mahāsīlasmiṃ paripūrakāritāya.
174. 《转轮王经》注释
4. Cakkavattisuttavaṇṇanā
14第四句里，以四种摄事令众人喜爱，故称“王”。令轮宝转动，故称“转轮王”；或者说，轮宝已被他转动，因此是“转轮王”。他有法，故称“持法者”。他纯粹依于法——即十种转轮王义务——而成为王，故称“法王”。就连他，也并非“无王”的意思：也就是说，若未获得其他归附的国王，他也无法令所谓的轮宝转动。如此，导师开示了教法后，未将法义连贯起来便默然了。为何？因为善巧连贯的比丘们会站起来请问连贯之处；在此处有很多那样的比丘，届时被他们请问后，我将展开教法。于是，一位善巧连贯的比丘向世尊请问：“尊者，那么……”等等。世尊为他解答：“比丘们，法……”等等。
14. Catutthe catūhi saṅgahavatthūhi janaṃ rañjetīti rājā. Cakkaṃ vattetīti cakkavattī. Vattitaṃ vā anena cakkanti cakkavattī. Dhammo assa atthīti dhammiko. Dhammeneva dasavidhena cakkavattivattena rājā jātoti dhammarājā. Sopi na arājakanti sopi aññaṃ nissayarājānaṃ alabhitvā cakkaṃ nāma vattetuṃ na sakkotīti attho. Iti satthā desanaṃ paṭṭhapetvā yathānusandhiṃ apāpetvāva tuṇhī ahosi. Kasmā? Anusandhikusalā uṭṭhahitvā anusandhiṃ pucchissanti, bahū hi imasmiṃ ṭhāne tathārūpā bhikkhū, athāhaṃ tehi puṭṭho desanaṃ vaḍḍhessāmīti. Atheko anusandhikusalo bhikkhu bhagavantaṃ pucchanto ko pana, bhantetiādimāha. Bhagavāpissa byākaronto dhammo bhikkhūtiādimāha.
14在此，“法”指十善业道法。“此法”即指前述那种法。“依止”：以彼为心的决定处，以彼为所依。“恭敬法”：为使所修之法成为善修，而如此行持。“尊重法”：为于彼法生起尊重，而尊重彼。“敬重法”：对彼法以合掌等行持谦卑。“以法为幢、以法为幡”：将彼法如幢般置于前，如幡般高举而行，成为以法为幢、以法为幡者——这是其义。“以法为增上”：以法为最上，且一切行事唯依法而行，成为以法为增上者。“安排如法的保护、防护、守护”：其中，“如法的”指它有法。保护、防护与守护——此中，依“保护他人即保护自己”之说，忍辱等为保护。此确已说：“诸比丘，如何保护他人即保护自己？以忍辱、不害、慈心、怜悯。”衣服、房舍等为防护。为防贼等灾祸而守护为守护。他妥善安排、推行、建立这一切——这是其义。
Tattha dhammoti dasakusalakammapathadhammo. Dhammanti tameva vuttappakāraṃ dhammaṃ. Nissāyāti tadadhiṭṭhānena cetasā tameva nissayaṃ katvā. Dhammaṃ sakkarontoti yathā kato so dhammo suṭṭhu kato hoti, evametaṃ karonto. Dhammaṃ garuṃ karontoti tasmiṃ gāravuppattiyā taṃ garukaronto. Dhammaṃ apacāyamānoti tasseva dhammassa añjalikaraṇādīhi nīcavuttitaṃ karonto. Dhammaddhajo dhammaketūti taṃ dhammaṃ dhajamiva purakkhatvā ketumiva ukkhipitvā pavattiyā dhammaddhajo dhammaketu ca hutvāti attho. Dhammādhipateyyoti dhammādhipatibhūtāgatabhāvena dhammavaseneva ca sabbakiriyānaṃ karaṇena dhammādhipateyyo hutvā. Dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahatīti dhammo assā atthīti dhammikā, rakkhā ca āvaraṇañca gutti ca rakkhāvaraṇagutti. Tattha ‘‘paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhatī’’ti vacanato khantiādayo rakkhā. Vuttañhetaṃ – ‘‘kathañca, bhikkhave, paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhati. Khantiyā avihiṃsāya mettacittatāya anuddayāyā’’ti (saṃ. ni. 5.385). Nivāsanapārupanagehādīni āvaraṇaṃ. Corādiupaddavanivāraṇatthaṃ gopāyanā gutti. Taṃ sabbampi suṭṭhu vidahati pavatteti ṭhapetīti attho.
15现在，为说明应于何处安排彼保护等，而说“于内宫之人”等。此处略义为：对于称为内宫之人的妻子儿女，令其安住于戒律防护，并给予衣服、香、花鬘等，且为其遮止一切灾祸，即称为安排如法的保护、防护、守护。于刹帝利等亦同此法。然此有别：已灌顶的刹帝利，应以赠送良马、骏马等宝物来摄受；随从的刹帝利，应以赠送适合他们的车乘、坐骑令其满足；军队，应不错过时节，以配给食物、薪饷来摄受；婆罗门，应以食物、饮料、衣服等布施物；居士，应以食物、种子、犁、耕牛等赠送；同样，住于市镇的城镇居民，以及住于乡间的乡民。而已止息恶、排除恶的沙门婆罗门，应以赠送沙门资具来恭敬；野兽与鸟类，应以施无畏来安抚。
Idāni yattha sā saṃvidahitabbā, taṃ dassento antojanasmintiādimāha. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – antojanasaṅkhātaṃ puttadāraṃ sīlasaṃvare patiṭṭhāpento vatthagandhamālādīni cassa dadamāno sabbopaddave cassa nivārayamāno dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahati nāma. Khattiyādīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – abhisittakhattiyā bhadraassājānīyādiratanasampadānenapi upagaṇhitabbā, anuyantā khattiyā tesaṃ anurūpayānavāhanasampadānenapi paritosetabbā, balakāyo kālaṃ anatikkametvā bhattavetanasampadānenapi anuggahetabbo, brāhmaṇā annapānavatthādinā deyyadhammena, gahapatikā bhattabījanaṅgalabalibaddādisampadānena, tathā nigamavāsino negamā janapadavāsino ca jānapadā. Samitapāpabāhitapāpā pana samaṇabrāhmaṇā samaṇaparikkhārasampadānena sakkātabbā, migapakkhino abhayadānena samassāsetabbā.
16“唯以法转轮”：即唯依十善业道法而令轮宝转动。“彼为不退转轮”：彼如此被转动的命令轮，为不退转。“任何身为人的”：因天神可随心所欲而行，故不提天神，而说“身为人的”。“以怨敌”：即以对手、以敌人。“如法”：转轮王依十善业道而称如法，如来则依九出世间法而称如法。“法王”：以九出世间法令大众喜爱，故称法王。“唯法”：即唯依止九出世间法，恭敬、尊重、崇敬彼法。彼法以高耸之义而为幢，故为“法幢”；彼法为其旗帜，故为“法旗”。唯以彼法为上首、为最尊而住，故为“法增上”。“如法的保护、防护、守护”：即施予世间与出世间法的保护、防护与守护。“安排”：即建立、施设。“如是”：即三种身恶行不应行，善行应行——于一切处应如此理解义理。“安排已”：即建立、宣说后。“唯以法转无上法轮”：即唯依九出世间法而转无与伦比之法轮。“彼为不退转轮”：彼如此被转动的法轮，于此等沙门等中，无有任何一人能令退转或遮止。其余各处皆明显。
Dhammeneva cakkaṃ vattetīti dasakusalakammapathadhammeneva cakkaṃ pavatteti. Taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyanti taṃ tena evaṃ pavattitaṃ āṇācakkaṃ appaṭivattiyaṃ hoti. Kenacimanussabhūtenāti devatā nāma attanā icchiticchitameva karonti, tasmā tā aggaṇhitvā ‘‘manussabhūtenā’’ti vuttaṃ. Paccatthikenāti paṭiatthikena, paṭisattunāti attho. Dhammikoti cakkavattī dasakusalakammapathavasena dhammiko, tathāgato pana navalokuttaradhammavasena. Dhammarājāti navahi lokuttaradhammehi mahājanaṃ rañjetīti dhammarājā. Dhammaṃyevāti navalokuttaradhammameva nissāya tameva sakkaronto taṃ garukaronto taṃ apacāyamāno. Sovassa dhammo abbhuggataṭṭhena dhajoti dhammaddhajo. Sovassa ketūti dhammaketu. Tameva adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā viharatīti dhammādhipateyyo. Dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttinti lokiyalokuttaradhammadāyikarakkhañca āvaraṇañca guttiñca. Saṃvidahatīti ṭhapeti paññapeti. Evarūpanti tividhaṃ kāyaduccaritaṃ na sevitabbaṃ, sucaritaṃ sevitabbanti evaṃ sabbattha attho veditabbo. Saṃvidahitvāti ṭhapetvā kathetvā. Dhammeneva anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattetīti navalokuttaradhammeneva asadisaṃ dhammacakkaṃ pavatteti. Taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyanti taṃ evaṃ pavattitaṃ dhammacakkaṃ etesu samaṇādīsu ekenapi paṭivattetuṃ paṭibāhituṃ na sakkā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
225. 《有思经》注释
5. Sacetanasuttavaṇṇanā
15第五经中，「仙人堕处」的意思是：那些被称为佛陀和辟支佛的仙人，为了转动法轮以及举行布萨，而来此降落、集会的地方。也有读作‘Padaneti’的，意思相同。「鹿野苑」：是为了让鹿得到无怖畏而布施的地方。「以六个月零六夜」：据说，他在接到国王命令的那天，就准备好一切工具，和弟子们一起进入森林，避开了村口、村中、神庙、坟场等处的树木，以及被烧毁的、倒下的、干枯的树木，选取那些生在地点完好、远离一切缺陷、适合作为轮毂和轮辋的树木，然后制作了那个轮宝。从他筛选树木并采伐，一直到制作完成，正好经过了这么长的时间。所以才说：“以六个月零六夜”。「差别」：就是不同。「他们没有那个」：就是他们没有那个。「他们有那个」：就是他们有那个。「思行的去处」：就是方便用的运作、前进。「旋转后」：就是回转、盘旋之后。「好像碰到轴一样」：就好像被装进车轴里放着一样。
15. Pañcame isipataneti buddhapaccekabuddhasaṅkhātānaṃ isīnaṃ dhammacakkappavattanatthāya ceva uposathakaraṇatthāya ca āgantvā patane, sannipātaṭṭhāneti attho. Padanetipi pāṭho, ayameva attho. Migadāyeti migānaṃ abhayatthāya dinne. Chahi māsehi chārattūnehīti so kira raññā āṇattadivaseyeva sabbūpakaraṇāni sajjetvā antevāsikehi saddhiṃ araññaṃ pavisitvā gāmadvāragāmamajjhadevakulasusānādīsu ṭhitarukkhe ceva jhāmapatitasukkharukkhe ca vivajjetvā sampannapadese ṭhite sabbadosavivajjite nābhiaranemīnaṃ anurūpe rukkhe gahetvā taṃ cakkaṃ akāsi. Tassa rukkhe vicinitvā gaṇhantassa ceva karontassa ca ettako kālo vītivatto. Tena vuttaṃ – ‘‘chahi māsehi chārattūnehī’’ti. Nānākaraṇanti nānattaṃ. Nesanti na esaṃ. Atthesanti atthi esaṃ. Abhisaṅkhārassa gatīti payogassa gamanaṃ. Ciṅgulāyitvāti paribbhamitvā. Akkhāhataṃ maññeti akkhe pavesetvā ṭhapitamiva.
18「有过失」：意思是带有树瘤、凹凸不平的地方。「有瑕疵」：意思是带有烂心材和软木质。「身曲」等：这些都是身恶行等的名称。「像这样陷落的人」：就是因为功德丧失而如此陷落的人。「像这样安立的人」：就是凭借功德而如此安立的人。在这些人里，世间的凡夫就叫作陷落的人，而像入流者这样的人物则叫作安立的人。在圣者中，前面三种人在烦恼现行的阶段，也叫作陷落的人；而那些诸漏尽者则绝对是安立的人。「因此」：正因为没有断除身曲等的人会陷落，而已经断除了身曲等的人能够安立，所以说因此。至于身曲等的断除，应当这样了解：杀生、不与取、邪淫、妄语、离间语、邪见——这六种被入流道断除；粗恶语、嗔恚——这两种被不来道断除；贪欲、杂秽语——这两种被阿拉汉道断除。
Sadosāti sagaṇḍā uṇṇatoṇataṭṭhānayuttā. Sakasāvāti pūtisārena ceva pheggunā ca yuttā. Kāyavaṅkātiādīni kāyaduccaritādīnaṃ nāmāni. Evaṃ papatitāti evaṃ guṇapatanena patitā. Evaṃ patiṭṭhitāti evaṃ guṇehi patiṭṭhitā. Tattha lokiyamahājanā papatitā nāma, sotāpannādayo patiṭṭhitā nāma. Tesupi purimā tayo kilesānaṃ samudācārakkhaṇe papatitā nāma, khīṇāsavā pana ekanteneva patiṭṭhitā nāma. Tasmāti yasmā appahīnakāyavaṅkādayo papatanti, pahīnakāyavaṅkādayo patiṭṭhahanti, tasmā. Kāyavaṅkādīnaṃ pana evaṃ pahānaṃ veditabbaṃ – pāṇātipāto adinnādānaṃ micchācāro musāvādo pisuṇāvācā micchādiṭṭhīti ime tāva cha sotāpattimaggena pahīyanti, pharusāvācā byāpādoti dve anāgāmimaggena, abhijjhā samphappalāpoti dve arahattamaggenāti.
256. 《真实经》注释
6. Apaṇṇakasuttavaṇṇanā
16第六经中，「真实行道」指的是：他行道于不虚妄的道路、决定性的道路、能导向出离的道路、具备原因的道路、核心的道路、精髓的道路、不违逆的道路、随顺的道路、法随法的道路，而不是依靠推论执取或理趣执取来行道。像这样，无论是比丘、比丘尼、近事男或近事女，假如执取并行道于不真实的道路，就会在人、天及涅槃的成就上退堕、衰损；而行道于真实道的人，则不会从这些成就中衰损。这就如同过去有两位商队向导走在旷野长途的时候，愚笨的那位因为相信了夜叉的话，结果和整个商队一起遭遇不幸与灾难；智慧的那位却不信夜叉的话，反而让商队众人确信：“到了看见水的地方，我们就把水倒掉”，然后继续前进。正是因为这个缘故，而有以下的偈颂：
16. Chaṭṭhe apaṇṇakapaṭipadanti aviraddhapaṭipadaṃ ekaṃsapaṭipadaṃ niyyānikapaṭipadaṃ kāraṇapaṭipadaṃ sārapaṭipadaṃ maṇḍapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ paṭipanno hoti, na takkaggāhena vā nayaggāhena vā. Evaṃ gahetvā paṭipanno hi bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā manussadevanibbānasampattīhi hāyati parihāyati, apaṇṇakapaṭipadaṃ paṭipanno pana tāhi sampattīhi na parihāyati. Atīte kantāraddhānamaggaṃ paṭipannesu dvīsu satthavāhesu yakkhassa vacanaṃ gahetvā bālasatthavāho saddhiṃ satthena anayabyasanaṃ patto, yakkhassa vacanaṃ aggahetvā ‘‘udakadiṭṭhaṭṭhāne udakaṃ chaḍḍessāmā’’ti satthake saññāpetvā maggaṃ paṭipanno paṇḍitasatthavāho viya. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
20“有一种人说真实是唯一可靠的，第二种人则说依推论而行；
‘‘Apaṇṇakaṃ ṭhānameke, dutiyaṃ āhu takkikā;
21有智慧的人了解了这些以后，就应该选择那真实可靠的道路。”
Etadaññāya medhāvī, taṃ gaṇhe yadapaṇṇaka’’nti. (jā. 1.1.1);
22「他的‘生’已被激发」：在这里，「生」（yoni）这个词，既可以指蕴的部分，也可以指原因，还可以指尿道。例如：“舍利弗，有这四种生”之类的说法里，蕴的部分称为生。又如：“浮弥佐，这就是证得果的生”之类，指的是原因。而在“我不把从母胎、由精血所生的人称为婆罗门”以及“业生之风把它回转过来，让它头下脚上颠倒，送入母亲的产道口”之类的说法里，则是指尿道。不过在这里，指的是“原因”。「已被激发」：意思是已经被策励、已经圆满。
Yoni cassa āraddhā hotīti ettha yonīti khandhakoṭṭhāsassapi kāraṇassapi passāvamaggassapi nāmaṃ. ‘‘Catasso kho imā, sāriputta, yoniyo’’tiādīsu (ma. ni. 1.152) hi khandhakoṭṭhāso yoni nāma. ‘‘Yoni hesā bhūmija phalassa adhigamāyā’’tiādīsu (ma. ni. 3.226) kāraṇaṃ. ‘‘Na cāhaṃ brāhmaṇaṃ brūmi, yonijaṃ mattisambhava’’nti (ma. ni. 2.457; dha. pa. 396) ca ‘‘tamenaṃ kammajavātā nivattitvā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ samparivattetvā mātu yonimukhe sampaṭipādentī’’ti ca ādīsu passāvamaggo. Idha pana kāraṇaṃ adhippetaṃ. Āraddhāti paggahitā paripuṇṇā.
23「为漏尽」：在这里，「漏」的意思是“它们流漏”，也就是从眼……乃至从意流漏出来、转起。或者，从法的层面说，直到种姓心；从范围的层面说，直到有顶，因为能让这些流转，所以叫做「漏」——也就是说，包含了这些法和这个范围在内而活动。因为前缀“ā”有“包含在内”的意思。另外，由于长期潜伏的性质，像酒等被称为漏；或者“类似漏”，所以也叫做「漏」。在世间，长期存放的酒等也叫做漏。如果以长期潜伏为含义，那么这些烦恼才配称为漏。正如经中所说：“诸比丘，无明的前际是无法了知的，不能说‘在此之前没有无明’……”等等。又或者说，因为它们让轮回的痛苦长流、涌出，所以也叫做「漏」。其中，前几种词源适用于烦恼被称为漏的情形；后一种也适用于业。而且不单是业和烦恼是漏，各种灾祸也是漏。例如经中说的：“纯陀，我不只是为了防护现法之漏而说法”——在这里，作为争论根源的烦恼，就叫做漏。
Āsavānaṃ khayāyāti ettha āsavantīti āsavā, cakkhutopi…pe… manatopi sandanti pavattantīti vuttaṃ hoti. Dhammato yāva gotrabhu, okāsato yāva bhavaggā savantīti vā āsavā, ete dhamme etañca okāsaṃ antokaritvā pavattantīti attho. Antokaraṇattho hi ayaṃ ākāro. Cirapārivāsiyaṭṭhena madirādayo āsavā, āsavā viyātipi āsavā. Lokasmimpi hi cirapārivāsikā madirādayo āsavāti vuccanti, yadi ca cirapārivāsiyaṭṭhena āsavā, eteyeva bhavitumarahanti. Vuttañhetaṃ – ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ito pubbe avijjā nāhosī’’tiādi (a. ni. 10.61). Āyataṃ vā saṃsāradukkhaṃ savanti pasavantītipi āsavā. Purimāni cettha nibbacanāni yattha kilesā āsavāti āgacchanti, tattha yujjanti, pacchimaṃ kammepi. Na kevalañca kammakilesāyeva āsavā, apica kho nānappakārā upaddavāpi. Suttesu hi ‘‘nāhaṃ, cunda, diṭṭhadhammikānaṃyeva āsavānaṃ saṃvarāya dhammaṃ desemī’’ti (dī. ni. 3.182) ettha vivādamūlabhūtā kilesā āsavāti āgatā.
24“凭借它，我能投生为天，或成为乾闼婆，或成为飞鸟；
‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;
25凭借它，我能得到夜叉身，也会失去人身。”
Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje;
26那些我的漏，已经灭尽、摧毁、根除。」（增支部 4.36）——
Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36) –
27在这里，三界中的业和其余的不善法。在「为了防护现法漏，为了对治后法漏」（律藏 39；增支部 2.202-230）中，这些漏既包括指责他人、懊悔、杀害、捆绑等，也包括作为恶趣之苦的种种灾祸。
Ettha tebhūmakaṃ ca kammaṃ avasesā ca akusalā dhammā. ‘‘Diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā’’ti (pārā. 39; a. ni. 2.202-230) ettha parūpavādavippaṭisāravadhabandhādayo ceva apāyadukkhabhūtā ca nānappakārā upaddavā.
28然而，这些漏在何处以何种方式出现，便应如是以何种方式理解。因为在《律藏》里，它们首先以两种方式出现：「为了防护现法漏，为了对治后法漏」（律藏 39；增支部 2.202-230）。在《六处相应》里，以三种方式出现：「贤友，有三种漏：欲漏、有漏、无明漏。」（相应部 4.321）在其他经（小部·界论义释 69；无碍解道 1.107）和《阿毗达摩》（法集论 1102-1106；分别论 937）中，同样的漏再加上见漏，以四种方式出现。在《决择说》里，以五种方式出现：「诸比丘，有漏导向地狱，有漏导向畜生道，有漏导向饿鬼界，有漏导向人界，有漏导向天界。」（增支部 6.63）而且这里的「漏」就是指业。在《六集经》里，以「诸比丘，有漏应依防护而断」等方式（增支部 6.58），以六种方式出现。在《一切漏经》（中部 1.14 等）里，它们和「应依见而断」的漏合在一起，以七种方式出现。但在这里，应该知道我们是按照阿毗达摩的方式来理解的，指的是四种漏。
Te panete āsavā yattha yathā āgatā, tattha tathā veditabbā. Ete hi vinaye tāva ‘‘diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya, samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā’’ti (pārā. 39; a. ni. 2.202-230) dvedhā āgatā. Saḷāyatane ‘‘tayo me, āvuso, āsavā kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavo’’ti (saṃ. ni. 4.321) tidhā āgatā. Aññesu ca suttantesu (cūḷani. jatukaṇṇimāṇavapucchāniddeso 69; paṭi. ma. 1.107) abhidhamme (dha. sa. 1102-1106; vibha. 937) ca teyeva diṭṭhāsavena saha catudhā āgatā. Nibbedhikapariyāyena ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā nirayagāminiyā , atthi āsavā tiracchānayonigāminiyā, atthi āsavā pettivisayagāminiyā, atthi āsavā manussalokagāminiyā, atthi āsavā devalokagāminiyā’’ti (a. ni. 6.63) pañcadhā āgatā. Kammameva cettha āsavāti vuttaṃ. Chakkanipāte ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā saṃvarāpahātabbā’’tiādinā (a. ni. 6.58) nayena chadhā āgatā. Sabbāsavapariyāye (ma. ni. 1.14 ādayo) teyeva dassanena pahātabbehi saddhiṃ sattadhā āgatā. Idha pana abhidhammanayena cattāro āsavā adhippetāti veditabbā.
29关于「灭尽」（khayāya）这个词：在这里，「漏灭尽」既可以指漏的自性灭、灭尽之相，也可以指道、果和涅槃。因为在「诸漏的灭、衰、破、坏、无常、消失」这句话里，「漏灭尽」是指漏的自性灭；而在「诸比丘，我说由知、由见而漏灭尽」（中部 1.15；相应部 2.23；如是语 102）中，「漏灭尽」是指漏的断除、彻底灭尽、不再生起、完全不存在的那种灭尽状态。
Khayāyāti ettha pana āsavānaṃ sarasabhedopi khīṇākāropi maggaphalanibbānānipi ‘‘āsavakkhayo’’ti vuccati. ‘‘Yo āsavānaṃ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhāna’’nti ettha hi āsavānaṃ sarasabhedo ‘‘āsavakkhayo’’ti vutto. ‘‘Jānato ahaṃ, bhikkhave, passato āsavānaṃ khayaṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 1.15; saṃ. ni. 2.23; itivu. 102) ettha āsavappahānaṃ āsavānaṃ accantakkhayo asamuppādo khīṇākāro natthibhāvo ‘‘āsavakkhayo’’ti vutto.
30「对于有学，正在修学，随行直道者；
‘‘Sekhassa sikkhamānassa, ujumaggānusārino;
31于灭尽中得第一智，随后无间地得其他智。」（如是语 62）——
Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ, tato aññā anantarā’’ti. (itivu. 62) –
32在这里，道被称为「漏灭尽」。而在「由漏灭尽，成为沙门」（《中部》1.438）中，这里的「漏灭尽」是指果。
Ettha maggo ‘‘āsavakkhayo’’ti vutto. ‘‘Āsavānaṃ khayā samaṇo hotī’’ti (ma. ni. 1.438) ettha phalaṃ.
33「对于常观他人之过，常存非难想者；」
‘‘Paravajjānupassissa, niccaṃ ujjhānasaññino;
34他的漏会增长，他远离漏灭尽。」（法句 253）——
Āsavā tassa vaḍḍhanti, ārā so āsavakkhayā’’ti. (dha. pa. 253) –
35在这里，「涅槃」是指……然而在这部经中，说到「为了诸漏的灭尽」是为了说明果，意思是：为了证得阿拉汉果。
Ettha nibbānaṃ. Imasmiṃ pana sutte phalaṃ sandhāya ‘‘āsavānaṃ khayāyā’’ti āha, arahattaphalatthāyāti attho.
36「守护根门」指：在包括意根在内的六根中紧闭根门。「于食知量」指：对于食物知道量度，即了知在接受、食用以及省察的适当分量。「专修警寤」指：将一日一夜分成六个时段，在其中的五个时段里持续保持清醒，也就是完全投入于清醒、精勤努力。
Indriyesu guttadvāroti manacchaṭṭhesu indriyesu pihitadvāro. Bhojane mattaññūti bhojanasmiṃ pamāṇaññū, paṭiggahaṇaparibhogapaccavekkhaṇamattaṃ jānāti pajānātīti attho. Jāgariyaṃanuyuttoti rattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā pañcasu koṭṭhāsesu jāgaraṇabhāvaṃ anuyutto, jāgaraṇeyeva yuttappayuttoti attho.
37这样建立好论母之后，现在按照所建立的顺序分别解释，说：「诸比丘，比丘如何……」等等。其中，「以眼见色之后」等句的意义在《清净道论》（清净道论 1.15）中详细说明了，同样，「如理省察后进食……不为嬉戏……」等句的意义也在《清净道论》（清净道论 1.18）中说明了。「障碍法」指五盖这些法。因为诸盖会障碍心并安住其中，所以称为障碍法。「作狮子卧」指：像狮子一样卧下。「脚叠脚」指：将左脚叠在右脚上，并且稍微错开。如果脚放得太平整，膝盖会和膝盖相碰，脚踝会和脚踝相碰，由此产生不舒适的感受。所以为了避免这种不适，把脚稍微错开放置。因此说「脚叠脚」。
Evaṃ mātikaṃ ṭhapetvā idāni tameva ṭhapitapaṭipāṭiyā vibhajanto kathañca, bhikkhave, bhikkhūtiādimāha. Tattha cakkhunā rūpaṃ disvātiādīnaṃ attho visuddhimagge (visuddhi. 1.15) vitthārito, tathā paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti neva davāyātiādīnaṃ (visuddhi. 1.18). Āvaraṇīyehi dhammehīti pañcahi nīvaraṇehi dhammehi. Nīvaraṇāni hi cittaṃ āvaritvā tiṭṭhanti, tasmā āvaraṇīyā dhammāti vuccanti. Sīhaseyyaṃ kappetīti sīho viya seyyaṃ kappeti. Pāde pādaṃ accādhāyāti vāmapādaṃ dakkhiṇapāde atiādhāya. Samaṃ ṭhapite hi pāde jāṇukena jāṇukaṃ gopphakena ca gopphakaṃ ghaṭīyati, tato vedanā uṭṭhahanti. Tasmā tassa dosassa parivajjanatthaṃ thokaṃ atikkamitvā esa pādaṃ ṭhapeti. Tena vuttaṃ – ‘‘pāde pādaṃ accādhāyā’’ti.
38「具念正知」指：具足念与正知。然而，他睡眠时怎么称为具念正知呢？这是依据先前已发生的情况而说的。此人在经行的时候，了知自己将要进入睡眠的状态后，就把正在修的业处放下，躺在床或木板上入睡。当他再醒过来时，正是在原来放下业处的地方重新提起业处而醒来的。因此，即使在睡眠中，他也被称为具念正知。这也只是依据根本业处的方法。如果依据执取业处的方法，他也被称为具念正知。具体是怎样的呢？此人在经行时，了知将要进入睡眠的状态后，就以右胁卧在石板或床上，然后这样省察：“无心的身体放置在无心的床上，无心的床放在无心的大地上，无心的大地放在无心的水上，无心的水放在无心的风上，无心的风放在无心的虚空中。在这里，虚空并不知道‘我把风托住安立着’，风也不知道‘我安住在虚空中’。同样，风不知道‘我把水托住安立着’……乃至……床不知道‘我把身体托住安立着’，身体也不知道‘我安住在床上’。因为它们之间并不存在相互的转向、遍问、作意、思或希求。”当他这样省察的时候，那省察的心就会沉入有分。就这样，即使在睡眠中，他也被称为具念正知。
Satosampajānoti satiyā ceva sampajaññena ca samannāgato. Kathaṃ panesa niddāyanto sato sampajāno nāma hotīti? Purimappavattivasena. Ayaṃ hi caṅkame caṅkamanto niddāya okkamanabhāvaṃ ñatvā pavattamānaṃ kammaṭṭhānaṃ ṭhapetvā mañce vā phalake vā nipanno niddaṃ upagantvā puna pabujjhamāno kammaṭṭhānaṃ ṭhitaṭṭhāne gaṇhantoyeva pabujjhati. Tasmā niddāyantopi sato sampajāno nāma hoti. Ayaṃ tāva mūlakammaṭṭhāne nayova. Pariggahakammaṭṭhānavasenāpi panesa sato sampajāno nāma hoti. Kathaṃ? Ayaṃ hi caṅkamanto niddāya okkamanabhāvaṃ ñatvā pāsāṇaphalake vā mañce vā dakkhiṇena passena nipajjitvā paccavekkhati – ‘‘acetano kāyo acetane mañce patiṭṭhito, acetano mañco acetanāya pathaviyā, acetanā pathavī acetane udake, acetanaṃ udakaṃ acetane vāte, acetano vāto acetane ākāse patiṭṭhito. Tattha ākāsampi ‘ahaṃ vātaṃ ukkhipitvā ṭhita’nti na jānāti, vātopi ‘ahaṃ ākāse patiṭṭhito’ti na jānāti. Tathā vāto na jānāti. ‘Ahaṃ udakaṃ ukkhipitvā ṭhito’ti…pe… mañco na jānāti, ‘ahaṃ kāyaṃ ukkhipitvā ṭhito’ti, kāyo na jānāti ‘ahaṃ mañce patiṭṭhito’ti. Na hi tesaṃ aññamaññaṃ ābhogo vā samannāhāro vā manasikāro vā cetanā vā patthanā vā atthī’’ti. Tassa evaṃ paccavekkhato taṃ paccavekkhaṇacittaṃ bhavaṅge otarati. Evaṃ niddāyantopi sato sampajāno nāma hotīti.
39「作意起想」指：作意一种能划定起床时间的想，比如想：“当月亮或星星移动到某个位置时，我就起床”，然后把这种想放在心里。这样做了之后再睡觉，就会正好在预先限定的时间醒来。
Uṭṭhānasaññaṃ manasikaritvāti ‘‘ettakaṃ ṭhānaṃ gate cande vā tārakāya vā uṭṭhahissāmī’’ti uṭṭhānakālaparicchedikaṃ saññaṃ manasikaritvā, citte ṭhapetvāti attho. Evaṃ karitvā sayito hi yathāparicchinneyeva kāle uṭṭhahati.
47《自害经》的注释
7. Attabyābādhasuttavaṇṇanā
17「自逼恼」指给自己带来痛苦。「他逼恼」指给别人带来痛苦。「身善行」等，在前部分是基于十善业道而说的，而在后部分则一直到证得阿拉汉果都不会被遮止（意为始终适用）。
17. Sattame attabyābādhāyāti attadukkhāya. Parabyābādhāyāti paradukkhāya. Kāyasucaritantiādīni pubbabhāge dasakusalakammapathavasena āgatāni, upari pana yāva arahattā avāritāneva.
49《天界经》注释
8. Devalokasuttavaṇṇanā
18在第八经中：「应惊骇」指你们应成为惊恐、受逼迫者。「应羞愧」指你们应感到羞耻。「应厌恶」指对那话语如同对粪便一样生起厌恶。此处，「传闻」(iti)是连接词句、使音节通顺的用词，「传闻」(kira)是表传闻义的助词。其关联应这样理解：“你们因传闻的天寿而惊骇”。「何况确实」是指更早、更先。
18. Aṭṭhame aṭṭīyeyyāthāti aṭṭā pīḷitā bhaveyyātha. Harāyeyyāthāti lajjeyyātha. Jiguccheyyāthāti gūthe viya tasmiṃ vacane sañjātajigucchā bhaveyyātha. Iti kirāti ettha itīti padasandhibyañjanasiliṭṭhatā, kirāti anussavatthe nipāto. Dibbena kira āyunā aṭṭīyathāti evamassa sambandho veditabbo. Pageva kho panāti paṭhamataraṃyeva.
51第一商主经注释
9. Paṭhamapāpaṇikasuttavaṇṇanā
19在第九经中：「商主」(pāpaṇika)意为开店者，这是对开店陈列货物出售的商人的称呼。「不能」(Abhabba)意为不具备能力者。「不恭敬地致力于业处」(Na sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhāti)：当所决意的事本应成为善决意时，他却不去亲自体证而决意。其中，若在清晨时分，听到脚步声便起身，点燃灯火，铺开货物，却不坐下守候，就称为于上午时(pubbaṇhasamaya)不恭敬地致力于业处。因为，如果有贼夜间偷了货物，心想“我们要把货从手中脱手”，便去店铺以低价出售；或有很多宿怨的人晚上住在城里，清早便去店铺拿货；或有想去地方(janapada)的人清早便去店铺购物——对于由这些情况产生的收益，他就成了无份者。
19. Navame pāpaṇikoti āpaṇiko, āpaṇaṃ ugghāṭetvā bhaṇḍavikkāyakassa vāṇijassetaṃ adhivacanaṃ. Abhabboti abhājanabhūto. Nasakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhātīti yathā adhiṭṭhitaṃ suadhiṭṭhitaṃ hoti, evaṃ sayaṃ attapaccakkhaṃ karonto nādhiṭṭhāti. Tattha paccūsakāle padasaddena uṭṭhāya dīpaṃ jāletvā bhaṇḍaṃ pasāretvā anisīdanto pubbaṇhasamayaṃ na sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhāti nāma. Ayaṃ hi yaṃ corā rattiṃ bhaṇḍaṃ haritvā ‘‘idaṃ amhākaṃ hatthato vissajjessāmā’’ti āpaṇaṃ gantvā appena agghena denti, yampi bahuverino manussā rattiṃ nagare vasitvā pātova āpaṇaṃ gantvā bhaṇḍaṃ gaṇhanti, yaṃ vā pana janapadaṃ gantukāmā manussā pātova āpaṇaṃ gantvā bhaṇḍaṃ kiṇanti, tappaccayassa lābhassa assāmiko hoti.
43然而，若有人在他人用餐之时才来进食，清早就把货物收拾好，回家吃饭、睡觉，傍晚才又来到店铺，则称为于正午时分(majjhanhikasamaya)不恭敬地致力于业处。因为这种人对于贼在早上未能脱手、趁着白天旁人疏于防范时去店铺低价出售的货物，以及那些有福的权贵们在用餐之时，派人前来取走、心想“从店铺得到这些和那些应是合适的”货物——对于由这些情况产生的收益，他就成了无份者。
Aññesaṃ bhojanavelāya pana bhuñjituṃ āgantvā pātova bhaṇḍaṃ paṭisāmetvā gharaṃ gantvā bhuñjitvā niddāyitvā sāyaṃ puna āpaṇaṃ āgacchanto majjhanhikasamayaṃ na sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhāti nāma. So hi yaṃ corā pātova vissajjetuṃ na sampāpuṇiṃsu, divākāle pana paresaṃ asañcārakkhaṇe āpaṇaṃ gantvā appagghena denti, yañca bhojanavelāya puññavanto issarā ‘‘āpaṇato idañcidañca laddhuṃ vaṭṭatī’’ti pahiṇitvā āharāpenti, tappaccayassa lābhassa assāmiko hoti.
44然而，如果在店铺内点灯，却一直不坐下守候，直到报时鼓响起，则称为于傍晚时分(sāyanhasamaya)不恭敬地致力于业处。因为这种人对于贼在早上和白天都未能脱手、到傍晚才去店铺低价出售的货物所带来的收益，就成了无份者。
Yāva yāmabherinikkhamanā pana antoāpaṇe dīpaṃ jālāpetvā anisīdanto sāyanhasamayaṃ na sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhāti nāma. So hi yaṃ corā pātopi divāpi vissajjetuṃ na sampāpuṇiṃsu , sāyaṃ pana āpaṇaṃ gantvā appagghena denti, tappaccayassa lābhassa assāmiko hoti.
45“不恭敬地决意定相”(Na sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhāti)：指由于不恭敬的行为，不能证入定。在此处，若有人清早便在塔庙庭院、菩提树庭院做完值勤，进入住处后，直到乞食之时，都不坐下以令等至生起，即称为于上午时不恭敬地决意定相。若在午后，托钵得食返回后，进入日夜居处，直到傍晚时分，都不坐下以令等至生起，即称为于正午时不恭敬地决意定相。若在傍晚，礼敬塔庙、侍奉上座之后，进入住处，于初夜分都不坐下以证入等至，即称为于傍晚时不恭敬地决意定相。善的方面应知是正好相反的。再者，在此处“令等至生起”(samāpattiṃ appetvā)所说的情形下，如果没有等至，修习观也是可行的；而“定相”(samādhinimitta)一词，既指“定”，也可以指定所缘。这也曾说过：“定即是定相，定所缘也是定相。”
Na sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhātīti sakkaccakiriyāya samādhiṃ na samāpajjati. Ettha ca pātova cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇesu vattaṃ katvā senāsanaṃ pavisitvā yāva bhikkhācāravelā, tāva samāpattiṃ appetvā anisīdanto pubbaṇhasamayaṃ na sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhāti nāma. Pacchābhattaṃ pana piṇḍapātapaṭikkanto rattiṭṭhānadivāṭṭhānaṃ pavisitvā yāva sāyanhasamayā samāpattiṃ appetvā anisīdanto majjhanhikasamayaṃ na sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhāti nāma. Sāyaṃ pana cetiyaṃ vanditvā therūpaṭṭhānaṃ katvā senāsanaṃ pavisitvā paṭhamayāmaṃ samāpattiṃ samāpajjitvā anisīdanto sāyanhasamayaṃ na sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhāti nāma. Sukkapakkho vuttapaṭipakkhanayeneva veditabbo. Apicettha ‘‘samāpattiṃ appetvā’’ti vuttaṭṭhāne samāpattiyā asati vipassanāpi vaṭṭati, samādhinimittanti ca samādhiārammaṇampi vaṭṭatiyeva. Vuttampi cetaṃ – ‘‘samādhipi samādhinimittaṃ, samādhārammaṇampi samādhinimitta’’nti.
56第二商主经注释
10. Dutiyapāpaṇikasuttavaṇṇanā
20在第十经中：「具眼者」(cakkhumā)：指以智慧眼而成为具眼者。「肩负殊胜责任者」(Vidhuro)：意思是具有殊胜责任、无上责任者，也就是具备了与智相应的精进。「成就依止者」(Nissayasampanno)：意思是成就了依怙、成就了立足处。「商品」(Paṇiya)：就是用来卖的东西。「这么些本金，这么些盈利」(Ettakaṃ mūlaṃ bhavissati ettako udayo)这一句：对于那种被称为“这样买进、这样卖出”的商品，以那种买入方式买下它，那称为买入成本的本金会有这么多。而当那个商品被卖出时，在那个卖出上，会有这么多的盈利，意思就是会有这么多的增长。
20. Dasame cakkhumāti paññācakkhunā cakkhumā hoti. Vidhuroti visiṭṭhadhuro uttamadhuro ñāṇasampayuttena vīriyena samannāgato. Nissayasampannoti avassayasampanno patiṭṭhānasampanno. Paṇiyanti vikkāyikabhaṇḍaṃ. Ettakaṃ mūlaṃ bhavissati ettako udayoti tasmiṃ ‘‘evaṃ kītaṃ evaṃ vikkāyamāna’’nti vuttapaṇiye yena kayena taṃ kītaṃ, taṃ kayasaṅkhātaṃ mūlaṃ ettakaṃ bhavissati. Yo ca tasmiṃ vikkayamāne vikkayo, tasmiṃ vikkaye ettako udayo bhavissati, ettikā vaḍḍhīti attho.
47「善于买进及卖出商品」(Kusalo hoti paṇiyaṃ ketuñca vikketuñca)：指去容易买到的地方进货，再拿到难买到的地方去卖。能这样做的人，在此处就称为善巧者，他能获得十倍乃至二十倍的利润。
Kusalo hoti paṇiyaṃ ketuñca vikketuñcāti sulabhaṭṭhānaṃ gantvā kiṇanto dullabhaṭṭhānaṃ gantvā vikkiṇanto ca ettha kusalo nāma hoti, dasaguṇampi vīsatiguṇampi lābhaṃ labhati.
48「富有」(Aḍḍhā)：指有自主支配能力的人，他们拥有大量储存起来的财富。「大财主」(Mahaddhanā)：从财富可供人支配使用的角度来说，称为大财主。「大受用者」(Mahābhogā)：因为拥有可供消费和日常受用的物品，所以称为大受用者。「有能力」(Paṭibala)：由于同时具备体力和智力，所以是能干的人。「也能时时提供给我们」(Amhākañca kālena kālaṃ anuppadātu)：意思是也能时时将我们借出的本金所产生的利息，按时地拨付给我们。「邀请」(Nipatanti)：意思是殷勤地招呼。也有读作“Nipātenti”的，意思相同。
Aḍḍhāti issarā bahunā nikkhittadhanena samannāgatā. Mahaddhanāti vaḷañjanakavasena mahaddhanā . Mahābhogāti upabhogaparibhogabhaṇḍena mahābhogā. Paṭibaloti kāyabalena ceva ñāṇabalena ca samannāgatattā samattho. Amhākañca kālena kālaṃ anuppadātunti amhākañca gahitadhanamūlikaṃ vaḍḍhiṃ kālena kālaṃ anuppadātuṃ. Nipatantīti nimantenti. Nipātentītipi pāṭho, ayameva attho.
49「为了具足善法」(Kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya)：意思是为了成就、为了获得善法。「有力者」(Thāmavā)：指拥有智慧力量的人。「精勤坚固者」(Daḷhaparakkamo)：指拥有坚定、稳固的智慧精进力的人。「不弃担者」(Anikkhittadhuro)：意思是抱着“在证得至上之道以前，我决不会卸下这精进的重担”这样的决心，从而不放下责任的人。
Kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāyāti kusaladhammānaṃ sampādanatthāya paṭilābhatthāya. Thāmavāti ñāṇathāmena samannāgato. Daḷhaparakkamoti thirena ñāṇaparakkamena samannāgato. Anikkhittadhuroti ‘‘aggamaggaṃ apāpuṇitvā imaṃ vīriyadhuraṃ na ṭhapessāmī’’ti evaṃ aṭṭhapitadhuro.
50「多闻者」(Bahussutā)：不论是一部还是多部，凡是听闻过很多佛语的人，就称为多闻者。「熟习阿含者」(Āgatāgamā)：一部经典称为一阿含，两部称为二阿含，五部称为五阿含。在这些阿含中，哪怕只有一部阿含被他们完全掌握、熟练并能随时运用，这些人就称为熟习阿含者。「持法者」(Dhammadharā)：指持诵经藏的人。「持律者」(Vinayadharā)：指持诵律藏的人。「持论母者」(Mātikādharā)：指持诵两种论母的人。「遍问」(Paripucchatī)：指全面地询问什么是义、什么是非义，什么是合理的因、什么是不合理的因。「遍思」(Paripañhatī)：指在心里全面地考量，也就是掂量、掌握“我要问这个”的问题。这里其余的文句，意思都很明显。
Bahussutāti ekanikāyādivasena bahu buddhavacanaṃ sutaṃ etesanti bahussutā. Āgatāgamāti eko nikāyo eko āgamo nāma, dve nikāyā dve āgamā nāma, pañca nikāyā pañca āgamā nāma, etesu āgamesu yesaṃ ekopi āgamo āgato paguṇo pavattito, te āgatāgamā nāma. Dhammadharāti suttantapiṭakadharā. Vinayadharāti vinayapiṭakadharā. Mātikādharāti dvemātikādharā. Paripucchatīti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ pucchati. Paripañhatīti ‘‘imaṃ nāma pucchissāmī’’ti aññāti tuleti pariggaṇhāti. Sesamettha uttānatthameva.
51然而，在这部经中，慧是首先出现的，随后才出现精进与亲近善知识。在这里，不应该这样理解其义理，以为要先去证得阿拉汉果，然后才去修习精进、亲近善知识。要知道，说法开示的顺序，可以用较低阶的部分来统摄，也可以用较高阶的部分来统摄，还可以用两头来统摄。而在此处，应当了知是以较高阶的部分来统摄的。因此，说法者应当先开显亲近善知识这一助缘，中间开显精进，最后再讲说阿拉汉果。
Imasmiṃ pana sutte paṭhamaṃ paññā āgatā, pacchā vīriyañca kalyāṇamittasevanā ca. Tattha paṭhamaṃ arahattaṃ patvā pacchā vīriyaṃ katvā kalyāṇamittā sevitabbāti na evaṃ attho daṭṭhabbo, desanāya nāma heṭṭhimena vā paricchedo hoti uparimena vā dvīhipi vā koṭīhi. Idha pana uparimena paricchedo veditabbo. Tasmā kathentena paṭhamaṃ kalyāṇamittaupanissayaṃ dassetvā majjhe vīriyaṃ dassetvā pacchā arahattaṃ kathetabbanti.
63车匠品第二。
Rathakāravaggo dutiyo.