← 文献总目录

1. 六处相应复注

s0304t.tik0 · 静态文献页 · 484 段 · 打开交互阅读器

1礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
2《相应部》中
Saṃyuttanikāye
3《六处品》注释
Saḷāyatanavaggaṭīkā
41. 《六处相应》
1. Saḷāyatanasaṃyuttaṃ
11. 《无常品》
1. Aniccavaggo
61. 《内无常经》注释
1. Ajjhattāniccasuttavaṇṇanā
1“照见故为眼”(Cakkhatīti cakkhu),智(ñāṇa)也是如此,因为它依事物的真实面貌了知所缘,就像在揭示平坦与不平坦那样运转,这就是它的意义。同样,肉眼(maṃsacakkhu)也是如此,因为它在看见色的时候,能照见对象,所以叫做“眼”。只有佛陀才具备的眼,称为“佛眼”(buddhacakkhu)。因为佛眼能如实明了有情相续中的常断见(sassatucchedadiṭṭhi)、随顺智(anulomikañāṇa)与如实智(yathābhūtañāṇa),以及欲贪随眠(kāmarāgānusaya)等,所以它是意乐随眠智(āsayānusayañāṇa)和根上下智(indriyaparopariyattañāṇa),这是不共通于其他圣者的。低下的三个道,依前面所说的方式在四圣谛法中运转而作用于法,因此称为“法眼”(dhammacakkhu);同样,这些道的果,则是在各自对立的烦恼上,以止息和断除的方式而运转。因为在一切法中,它能周遍地达成眼的作用,所以叫做“一切眼”(samantacakkhu),也就是一切知智(sabbaññutaññāṇa)。由于以天住(dibbavihāra)为依止而可以获得,就像天人们的天眼那样,所以称它为“天眼”(dibbacakkhu),它属于一种神通差别(abhiññāvisesa)。由于它是增长光明而看见色的,因此说‘以光明遍满’(ālokapharaṇena)。又因为经中说‘诸比丘!我于前所未闻之法中,生起了眼:“这是苦圣谛”’等(《相应部》5.1081;《大品》15),所以把能决断四圣谛的智称为“慧眼”(paññācakkhu)。对于这个慧眼,有些人说它就是“观智”(vipassanāñāṇa),而另一些人则说它包括“观、道、果、省察智”(vipassanāmaggaphalapaccavekkhaṇañāṇāni)。
1. Cakkhatīti cakkhu, ñāṇaṃ, yathāsabhāvato ārammaṇassa jānanena samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya pavattatīti attho. Tathā maṃsacakkhu. Tampi hi rūpadassane cakkhatīti cakkhu. Buddhānaṃyeva cakkhūti buddhacakkhu, asādhāraṇato hi sattasantānesu sassatucchedadiṭṭhi anulomikañāṇayathābhūtañāṇānañceva kāmarāgānusayādīnañca yāthāvato vibhāvitañāṇaṃ āsayānusayañāṇaṃ indriyaparopariyattañāṇañca. Heṭṭhimā tayo maggā catusaccadhammesu vuttākārena pavattiyā dhamme cakkhūti dhammacakkhu, tathā tesaṃ phalāni taṃtaṃpaṭipakkhesu paṭippassaddhipahānavasena pavattanato. Samantato sabbadhammesu cakkhukiccasādhanato samantacakkhu, sabbaññutaññāṇaṃ. Dibbavihārasannissayena laddhabbato devānaṃ dibbacakkhu viyāti taṃ dibbacakkhu, abhiññāviseso. Ālokaṃ vaḍḍhetvā rūpadassanato ‘‘ālokapharaṇenā’’ti vuttaṃ. ‘‘Idaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15) nayena āgatattā catusaccaparicchedakañāṇaṃ ‘‘paññācakkhū’’ti vuttaṃ. Tadidaṃ ‘‘vipassanāñāṇa’’nti vadanti, ‘‘vipassanāmaggaphalapaccavekkhaṇañāṇānī’’ti apare.
3因为这些色是由作为缘的其他色所集聚起来的,所以称为“资具”(sambhārā),也就是作为支持物的四种依生色(catusamuṭṭhānikarūpā)。‘与资具一起’(saha sambhārehi)就是“有资具的”(sasambhāraṃ)。依托大种而变得清净,所以叫做“净色”(pasādo)。‘在眼窝、眼膜上’(akkhikūpake akkhipaṭalehi)是指在两块眼膜上。‘生起源’(sambhavo)指的是水界(āpodhātu),也就是作为生起基础的那个部分。这里说的是“十三资具”(terasa sambhārā)。不过,在《殊胜义注》(《法集论注》596)里,连同形状一起,说成“十四资具”(cuddasa sambhārā)。在那里,“形状”(saṇṭhāna)就是指色处(vaṇṇāyatana)本身,也就是成为圆形等形状的那个。之所以要单独把它列出来,是因为在之前所说的那个肉团(maṃsapiṇḍa)中,确实存在着如实或不如实的水界和色处。所说的‘生起源’是与依止于四界的那些要素相关联的,而当它与依止于其他三界的要素一同表述时,应当理解为它与三界有依止关系。‘在视野’(diṭṭhimaṇḍale)是指当人面对面站着时,影像会显现出来的地方,也就是被称为“眼”的视觉作用所生起的那个圆形领域。‘已安置’(sanniviṭṭhaṃ)——用这个词是为了显示眼净色(cakkhupasāda)具有众多聚的状态。确实,眼净色遍满了七层眼膜之后而存在。由于它在遍满七层眼膜之后而安住,并对自己所依止的那些住立着的净色提供帮助,同时又被同样依止于这些净色的寿(āyu)、颜色(vaṇṇa)等所守护和围绕,并且得到三续色(tisantatirūpa)的资具——时节(utu)、心(citta)、食(āhāra)——的支持,它就这样安住着。‘能见色’(rūpadassanasamatthaṃ)是指依止于自己而生起的识,有能力看见色处。‘广说’(vitthārakathā)就是指对这个眼以及耳等,通过因、缘等方式,以及通过相状等方式所作的详细解说。
Paccayabhūtehi etehi abhisambharīyantīti sambhārā, upatthambhabhūtā catusamuṭṭhānikarūpā. Saha sambhārehīti sasambhāraṃ. Mahābhūtānaṃ upādāya pasīdatīti pasādo. Akkhikūpake akkhipaṭalehīti ubhohi akkhidalehi. Sambhavoti āpodhātumeva sambhavabhūtamāha. Idha ‘‘terasa sambhārā’’ti vuttaṃ. Aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 596) pana saṇṭhānena saddhiṃ ‘‘cuddasa sambhārā’’ti āgataṃ. Tattha saṇṭhānanti vaṇṇāyatanameva parimaṇḍalādisaṇṭhānabhūtaṃ. Visuṃ vacanaṃ pana nesaṃ tathābhūtānaṃ atathābhūtānañca āpodhātuvaṇṇāyatanānaṃ yathāvutte maṃsapiṇḍe vijjamānattā. Sambhavassa catudhātunissitehi saha vuttassa dhātuttayanissitatā yojetabbā. Diṭṭhimaṇḍaleti abhimukhaṃ ṭhitānaṃ paṭibimbapaññāyanaṭṭhānabhūte cakkhusaññitāya diṭṭhiyā pavattiṭṭhānabhūte maṇḍale. Sanniviṭṭhanti etena cakkhupasādassa anekakalāpagatabhāvo dassito. Tathā hi so satta akkhipaṭalāni abhibyāpetvā vattati. Yasmā so satta akkhipaṭalāni byāpetvā ṭhitehi attano nissayabhūtehi katūpakāraṃ taṃnissiteheva āyuvaṇṇādīhi anupālitaparivāritaṃ tisantatirūpasamuṭṭhāpakehi utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ hutvā tiṭṭhati. Rūpadassanasamatthanti attānaṃ nissāya pavattaviññāṇassa vasena rūpāyatanadassanasamatthaṃ. Vitthārakathāti tassa cakkhuno sotādīnañca hetupaccayādivasena ceva lakkhaṇādivasena ca vitthārakathā.
4“思惟行心”(sammasanacāracitta)是指作为观(vipassanā)之所依的、应当被观照的心。有些人说它是‘随观近行之唯作心’(vipassanupagatakiriyamayacitta),那只是他们自己的见解罢了。因为在这个开示中,是通过展示三特相,策励起观(vipassanā),从而为了证得阿拉汉果(arahatta)的方式来展开说法的。
Sammasanacāracittanti vipassanāya pavattiṭṭhānabhūtaṃ vipassitabbaṃ cittaṃ. Keci ‘‘vipassanupagatakiriyamayacitta’’nti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Tīṇi lakkhaṇāni dassetvā vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattassa pāpanavasena desanāya pavattattā.
10《内无常经》的注释结束。
Ajjhattāniccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
112-3. 《内苦经》等注释
2-3. Ajjhattadukkhasuttādivaṇṇanā
2-3“二相”(dve lakkhaṇāni)指苦与无我这两种相。“一相”(ekaṃ lakkhaṇaṃ)指无我相。“其余”(sesāni)指已经说过的其余诸相。“以此”(tehi)指凭借那些方式来宣说第二、第三部经的方式。“善区分”(sallakkhitāni)指准确地加以确定。“以此量”(ettakenā)指讲说两种相或只讲一种相的说法。
2-3.Dvelakkhaṇānīti dukkhānattalakkhaṇāni. Ekaṃ lakkhaṇanti anattalakkhaṇaṃ. Sesānīti vuttāvasesāni lakkhaṇāni. Tehīti yehi dutiyatatiyāni suttāni desitāni, tehi. Sallakkhitānīti sammadeva upadhāritāni. Ettakenāti dvinnaṃ ekasseva vā lakkhaṇassa kathanena.
13《内苦经》等注释结束。
Ajjhattadukkhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
144-6. 《外无常经》等注释
4-6. Bāhirāniccasuttādivaṇṇanā
4-6“所说的相似者”(vuttasadisova)指如同“二相”等所说的那样,是相似的。“理趣”(naya)是指类推的道理。
4-6.Vuttasadisovāti ‘‘dve lakkhaṇānī’’tiādinā vuttasadiso eva. Nayoti atidesanayo.
16《外无常经》等注释结束。
Bāhirāniccasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
177-12. 《内无常过去未来经》等注释
7-12. Ajjhattāniccātītānāgatasuttādivaṇṇanā
7-12“善区分后”(sallakkhetvā)是指:对于过去和未来,因为它们并不真实存在,所以对它们的执取很牢固,对此善加区分;对于现在,因为它存在着,被强烈的渴爱等执取所困扰的有情们,为了让这些努力进入观行道的人能够修习,而宣说了这个教导。
7-12.Sallakkhetvāti atītānāgatānaṃ avijjamānattā gāhassa daḷhatāya sallakkhetvā. Paccuppannesu vijjamānattā balavatā taṇhādigāhena vipassanāvīthiṃ paṭipādetuṃ kilamantānaṃ vineyyānaṃ vasena.
19《内无常过去未来经》等的注释到这里结束。
Ajjhattāniccātītānāgatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
20无常品的注释到这里结束。
Aniccavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
82. 双品
2. Yamakavaggo
221-4. 《第一正觉以前经》等的注释
1-4. Paṭhamapubbesambodhasuttādivaṇṇanā
13-16在这两部经中,依于“处”而作的开示,其法味是一味的,所以将“第一”和“第二”合在一起举出经名。「我慢被安置在这里」的意思就是“我”,也就是「有身」。以“我”为所缘,这称为“内”,因为属于那个范畴,存在于那个领域中的法就叫作「内法」。所谓“内”,一共有四种:内内、自己内、行境内、对象内。其中,内内就是指存在于内的那些内法,因此说“依于内内的意思,那些内法”。像眼等这些,尽管在内,它们的“内性”是因为有着更强烈的爱着对象,所以论中说“因为欲贪极度强有力”。现在,为了配合它的对立面,并用举例的方式来显示这个含义,于是说“对于人类来说……”等等。那个意思很明白。「外」就是指从内之外的所存在的东西。
13-16. Dvīsupi suttesu āyatanānaṃ vasena desanā ekarasāvāti ‘‘paṭhamadutiyesū’’ti ekajjhaṃ paduddhāro kato. Āhito ahaṃmāno etthāti attā, attabhāvo. Attānamadhi ajjhattaṃ, tappariyāpannattā tattha bhavāni ajjhattikāni, tesaṃ ajjhattikānaṃ. Ajjhattañca nāma ajjhattajjhattaṃ , niyakajjhattaṃ, gocarajjhattaṃ, visayajjhattanti catubbidhaṃ. Tattha ajjhattajjhattaṃ ajjhatte bhavanti ajjhattikanti āha ‘‘ajjhattajjhattavasena ajjhattikāna’’nti. Tesaṃ cakkhādīnaṃ ajjhattesupi ajjhattikabhāvo adhikasinehavatthutāyāti āha ‘‘chandarāgassa adhimattabalavatāyā’’ti. Idāni tattha tamatthaṃ paṭiyoginā saddhiṃ udāharaṇavasena dassento ‘‘manussānaṃ hī’’tiādimāha. Taṃ uttānameva. Bāhirānīti ajjhattikato bahi bhavāni.
24《第一正觉以前经》等的注释结束。
Paṭhamapubbesambodhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
255-6. 《第一如果没有乐味经》等的注释
5-6. Paṭhamanoceassādasuttādivaṇṇanā
17-18「已出离」是指从世间出离。「已离系」指由于断除了导致结缚的烦恼,所以不再被系缚。「不倾向」指不发起勤勉。「无边界……心」是指由于去除了烦恼轮回的边界,而成为没有边界的心。因为已经宣说了眼等感官的乐味等,所以其实就是在讲四圣谛。
17-18.Nikkhantāti lokato nikkhantā. Visaṃyuttā saṃyogahetūnaṃ kilesānaṃ pahīnattā no saṃyuttā. No adhimuttāti na ussukkajātā. Vimariyādī…pe… cetasāti vigatakilesavaṭṭamariyādatāya nimmariyādīkatena cittena. Catusaccameva kathitaṃ cakkhādīnaṃ assādādino kathitattā.
27《第一如果没有乐味经》等注释终。
Paṭhamanoceassādasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
287-10. 《第一欢喜经》等注释
7-10. Paṭhamābhinandasuttādivaṇṇanā
19-22由于开示是根据欢喜的生起与灭去而进行的,所以只说明了轮回与还灭。「次第解说」是指从开始逐句解释词义。「这些」是指那些经。
19-22.Vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ abhinandanānaṃ uppādanirodhānañca vasena desanāya pavattattā. Anupubbakathāti ādito paṭṭhāya padatthavaṇṇanā. Nesanti suttānaṃ.
30《第一欢喜经》等注释终。
Paṭhamābhinandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
31《双品注释》终。
Yamakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
12第三 一切品
3. Sabbavaggo
33一、一切经注
1. Sabbasuttavaṇṇanā
23因为「一切」(sabba)这个词在某些论典的语境下,有时也通用于有部分、有限的范围。为了避免这种情形,就用表示“无任何剩余之境”的「一切」来加以限定,从而说成「一切之一切」(sabbasabba)。它的意思是:本身就是全部,因此称为一切。成为处(āyatana)的一切,就是「处一切」;其余两种也依此类推。
23. Sabba-saddo pakaraṇavasena katthaci sappadesepi pavattatīti tato nivattanatthaṃ anavasesavisayena sabba-saddena visesetvā vuttaṃ ‘‘sabbasabba’’nti, sabbameva hutvā sabbanti attho. Āyatanabhāvaṃ sabbaṃ āyatanasabbaṃ, sesadvayepi eseva nayo.
14由于他的智慧没有任何非境界的东西,所以说「于此,无有任何未见者」。这里的「于此」(idha)只是一个语助词,也可以是“在此包含天神在内的世间”。意思是:以那作为见的智慧来观察,没有任何名叫未见的东西。如果这样,那么比量所行境(推论所知的范围)又是如何的呢?因此接着说「以及无有未识者」(atho aviññātaṃ)。对于其他人,即使并非现量,也会有未识的东西;但对佛陀来说,完全没有任何未识的东西,所以说未见、未识都没有。已经含摄了现在与过去所应知的,那么未来又是如何呢?因此说「无有应知者」(ajānitabbaṃ),把这句话引过来,它的意思是:对他而言,没有任何应知的东西。为了显示对他没有什么是无法知、无法了知的,于是说「他遍知了一切」(sabbaṃ abhiññāsī)等。
Tassa avisayābhāvato na addiṭṭhamidhatthi kiñcīti. Idhāti nipātamattaṃ, idha vā sadevake loke, dassanabhūtena ñāṇena adiṭṭhaṃ nāma kiñci natthīti attho. Yadi evaṃ anumānavisayaṃ nu kho kathanti āha ‘‘atho aviññāta’’nti. Aññesaṃ apaccakkhampi aviññātaṃ tassa kiñci natthīti adiṭṭhaṃ aviññātaṃ natthi. Paccuppannaṃ atītameva ñeyyaṃ gahitaṃ, anāgataṃ nu kho kathanti āha – ‘‘ajānitabba’’nti, tassa kiñci natthīti ānetvā sambandho. Jānituṃ ñātuṃ asakkuṇeyyaṃ nāma tassa kiñci natthīti dassento āha ‘‘sabbaṃ abhiññāsī’’tiādi.
15由于完整地把握了整个有身法(sakkāyadhamma),所以称为「有身一切」。在「一切法」中,是指成为五门所缘(ārammaṇa)的所有法。因为在摄取了六种所缘的情况下,就不再叫作「有处一切」了,所以说「仅是五所缘」。「有处一切」不能达到「有身一切」,因为它不包含三地法中的一部分。「有身一切」不能达到「处一切」,因为它不包含出世间法。「处一切」不能达到「一切之一切」。因为「处一切」只摄取了四地法,而不摄取相(特征)和施设;而显示「一切之一切」的时候,显示的是佛陀智慧的境界。所以这里在说“‘一切之一切’不能达到……”时,也是依知与所缘来进行问答的,就像问“为何?……因为没有……”那样。论师们说:“即使在‘处一切’当中,这里也只应取那些与观(vipassanā)相应的法,因为在‘应遍知’的解说法中,也仅意图指向思惟行的范围。”
Sakalassa sakkāyadhammassa pariggahitattā sakkāyasabbaṃ. Sabbadhammesūti pañcannaṃ dvārānaṃ ārammaṇabhūtesu sabbesu dhammesu. Yasmā chasupi ārammaṇesu gahitesu padesasabbaṃ nāma na hoti, tasmā ‘‘pañcārammaṇamatta’’nti vuttaṃ. Padesasabbaṃ sakkāyasabbaṃ na pāpuṇāti tassa tebhūmakadhammesu ekadesassa asaṅgaṇhanato. Sakkāyasabbaṃ āyatanasabbaṃ na pāpuṇāti lokuttaradhammānaṃ asaṅgaṇhanato. Āyatanasabbaṃ sabbasabbaṃ na pāpuṇāti. Yasmā āyatanasabbena catubhūmakadhammāva pariggahitā, na lakkhaṇapaññattiyo, yasmā sabbasabbaṃ dassentena buddhañāṇavisayo dassito, tasmā ‘‘sabbasabbaṃ na pāpuṇātī’’ti etthāpi ‘‘kasmā…pe… natthitāyā’’ti sabbaṃ ñātārammaṇeneva pucchāvissajjanaṃ kataṃ. ‘‘Āyatanasabbepi idha vipassanupagadhammāva gahetabbā abhiññeyyaniddesavasenapi sammasanacārasseva icchitattā’’ti vadanti.
16「遮止之后」意思是:像这样——“这不是所谓的一切”——遮止之后。对于那个说“我将施设另一个一切”的人,他的言说「仅为可说之事的基础而已」,就像说“石女之子”、“虚空之花”这些话一样,仅仅只是有个可说的对象作为基础,并没有真实的意义,也就是说只是空话而已。「超越之后」意思是:不涉及、不执取之后。那么「此是何因?」是指造成困扰是以什么为原因?「正如于非境中那样」(yathā taṃ avisayasmiṃ),意思是:就像其他任何人在不属于自己能力的范围内努力一样。而在义注中,为了用譬喻来显示经文里“此是何因”所说的那个原因,才说了“正如”等语句。而原因的譬喻本身也就是原因,所以说“‘正如’是表示原因的词”,应这样理解。正因为如此,才说“就像这样,在此也是于非境中……”等。
Paṭikkhipitvāti ‘‘idaṃ sabbaṃ nāma na hotī’’ti evaṃ paṭikkhipitvā. Tassāti ‘‘aññaṃ sabbaṃ paññāpessāmī’’ti vadantassa. Vācāya vattabbavatthumattakamevāti vañjhāputtagaganakusumādivācā viya etassa vācāya kevalaṃ vattabbavatthukameva bhaveyya, na attho, vacanamattakamevāti attho . Atikkamitvāti anāmasitvā aggahetvā. Taṃ kissa hetūti vighātāpajjanaṃ kena hetunā. Yathā taṃ avisayasminti yathā aññopi koci avisaye vāyamanto, evanti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana yasmā pāḷiyaṃ ‘‘taṃ kissa hetū’’ti vuttakāraṇameva upanayanavasena dassetuṃ ‘‘yathā ta’’ntiādi vuttaṃ. Kāraṇopanayanañca kāraṇamevāti ‘‘yathāti kāraṇavacana’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha ‘‘evaṃ imasmimpi avisaye’’tiādi.
38一切经的注释结束。
Sabbasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
39二 断除经的注释
2. Pahānasuttavaṇṇanā
24「对一切」(sabbassāti)是指:与门和所缘一起,于门中生起的一切。「为了断除」(pahānāyāti)是指:通过断除系缚于此的欲贪(chandarāga)来断除。「眼触」(cakkhusamphassanti)是指:依止于眼的触。「作为根本缘」(mūlapaccayanti)意思是:以之为根本的缘;当眼触作为俱生受的缘时,这里本来就没有什么需要再说的。「依此类推」(eseva nayoti)是以这种方式,显示应接着讲“以耳触作为根本缘”等。「意」(manoti)是指有分心,因为这里指的是意门。「所缘」(ārammaṇanti)是指法所缘。「伴随转向之速行」(sahāvajjanakajavananti)是指:与意门转向一起的速行。因为在眼等一切门中所说的那些受,都是以那速行心为前行者的,而成为意识触与受的根本缘,随顺这种关系,所以说「与有分俱生的触」。与转向一起的受和速行的受,就是指「感受」(vedayitanti)。至于取与有分相应的受,这里则没有需要说明的地方。不应离开有分,也就是在把握转向时,是与有分心一起而把握的;应当这样看待意门转向与有分。然而,这里的开示——以「为了断除……」等种种方式所进行的开示,是导师的无上教诫、命令。这之所以称为「施设」(paññatti),是因为它从各种角度让人了解种种义理。在这里,借助“一切”一词,已经摄取了所有自性法,那么施设又是什么呢?为了通过这样的思察来显示它,才说了“然而,这里的……”等语,应如此看待。
24.Sabbassāti dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavattassa. Pahānāyāti tappaṭibaddhachandarāgapahānavasena pajahanāya. Cakkhusamphassanti cakkhusannissitaphassaṃ. Mūlapaccayanti mūlabhūtaṃ paccayaṃ katvā, sahajātavedanāya cakkhusamphassapaccayabhāve vattabbameva natthi. Eseva nayoti apadesena ‘‘sotasamphassaṃ mūlapaccayaṃ katvā’’tiādinā vattabbanti dasseti. Manoti bhavaṅgacittaṃ manodvārassa adhippetattā. Ārammaṇanti dhammārammaṇaṃ. Sahāvajjanakajavananti sahamanodvārāvajjanakaṃ javanaṃ. Taṃpubbakattā manoviññāṇaphassavedanānaṃ mūlapaccayabhūtā sabbesveva cakkhudvārādīsu vuttittā tadanurūpato ‘‘bhavaṅgasahajāto samphasso’’ti vuttaṃ. Sahāvajjanavedanāya javanavedanā ‘‘vedayita’’nti adhippetā, bhavaṅgasampayuttāya pana vedanāya gahaṇe vattabbameva natthi. Bhavaṅgato amocetvā bhavaṅgacittena saddhiṃyeva āvajjanaṃ gahetvā manodvārāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ daṭṭhabbaṃ. Yā panettha desanāti yā ettha ‘‘pahānāyā’’tiādinā pavattadesanā satthu anasiṭṭhi āṇā. Ayaṃ paṇṇatti nāma tassa tassa atthassa pakārato ñāpanato. Ettha sabbaggahaṇena sabbe sabhāvadhammā gahitā, paññatti pana katamāti vicāraṇāya taṃ dassetuṃ ‘‘yā panetthā’’tiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ.
41断除经的注释结束。
Pahānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
423. 《自证、遍知、断除经》的注释
3. Abhiññāpariññāpahānasuttavaṇṇanā
2525. 「自证」(abhiññāti)指通过自证。这个说明省略了字母 ya,就像“亲自证知”(sayaṃ abhiññā)等说法(《长部》1.28, 405;《中部》1.154)里的情形一样;同样,「遍知」(pariññāti)这个词也是如此。「一切」(sabbanti)指的是十二处的一切,因为那一切理应被自证。“由自证而知”(abhijānitvāti),指的是通过自证去了解。“由遍知”(parijānitvāti),是说以观察的遍知,从无常等角度去普遍了知。“为了断除”(pajahanatthāyāti),则是以断除的遍知,毫无剩余地予以断除。
25.Abhiññāti abhiññāya. Ya-kāralopavasenāyaṃ niddeso ‘‘sayaṃ abhiññā’’tiādīsu (dī. ni. 1.28, 405; ma. ni. 1.154) viya, tathā ‘‘pariññā’’ti etthāpi. Sabbanti āyatanasabbaṃ. Tañhi abhiññeyyaṃ. Abhijānitvāti abhiññāya jānitvā. Parijānitvāti tīraṇapariññāya aniccādito parijānitvā. Pajahanatthāyāti pahānapariññāya anavasesato pajahanāya.
44《自证、遍知、断除经》的注释结束
Abhiññāpariññāpahānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
454. 《第一不遍知经》的注释
4. Paṭhamaaparijānanasuttavaṇṇanā
2626. 在经文以「自证」(abhijāna)等词开始的地方,世尊先开示了黑分(不善的一面),然后再开示白分(善的一面),这是随顺着那些可被度化者的心意。因此,在这里既讲了轮回,也讲了出离。
26. ‘‘Abhijāna’’ntiādinā ettha bhagavā paṭhamaṃ kaṇhapakkhaṃ dassetvā sukkapakkhaṃ dasseti veneyyajjhāsayavasena. Tenettha vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.
47《第一不遍知经》的注释结束
Paṭhamaaparijānanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
485. 《第二不遍知经》的注释
5. Dutiyaaparijānanasuttavaṇṇanā
2727. 所谓「眼识所识知的法」(cakkhuviññāṇaviññātabbadhammo),指的就是色处本身,所以注释说“它即是下面所取的色本身”(heṭṭhā gahitarūpameva)。在这里,因为提到了“眼识所识知的诸法”,而在下面又毫无遗漏地说“以及那些色等”(ye ca rūpā),所以无论是落入认知范围的,还是没有落入认知范围的,全都被包括了。那些受、想、行蕴,是与眼识一起被识知的。实际上,眼识与它们一起生起、依于同一依处、一起灭去、并缘取同一所缘。在其余的句子里(sesapadesūti),也就是在黑分的五处(如“以及耳和那些声等”)和白分的六处中,道理都是一样的(eseva nayoti)。意思是:刚才解释“下面所取的色本身”这个义理的方法,在那里同样也是解释义理的方法。
27. Cakkhuviññāṇaviññātabbadhammo nāma rūpāyatanamevāti āha ‘‘heṭṭhā gahitarūpamevā’’ti. Idha anāpāthagataṃ ‘‘cakkhuviññāṇaviññātabbā dhammā’’ti vuttattā. Heṭṭhā āpāthagatampi anāpāthagatampi gahitameva ‘‘ye ca rūpā’’ti anavasesato vuttattā. Te hi vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā saha cakkhuviññāṇena viññātabbattā. Tathā hi cakkhuviññāṇaṃ tehi ekuppādaṃ ekavatthukaṃ ekanirodhaṃ ekārammaṇameva. Sesapadesūti sesesu ‘‘yañca sotaṃ ye ca saddā’’tiādinā āgatesu kaṇhapakkhe pañcasu, sukkapakkhe chasupi padesu. Eseva nayoti yvāyaṃ ‘‘heṭṭhā gahitarūpameva gaṇhitvā’’ti attho vutto. Eso eva tatthapi atthavaṇṇanānayo.
50《第二不遍知经》的注释结束
Dutiyaaparijānanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
516.《燃烧经》的注释
6. Ādittasuttavaṇṇanā
28在名叫迦耶的河流附近,有一个也叫「迦耶」的村落。「在迦耶中居住」(tassaṃ gayāyaṃ viharatīti)这个说法,是表达接近处所的位置格用法。因为世尊那时确实就住在迦耶村附近一个叫做「迦耶头」的岩石背上。所以经上说「世尊在那里居住」。
28. Gayānāmikāya nadiyā avidūre pavatto gāmo gayā nāma, tassaṃ gayāyaṃ viharatīti samīpatthe cetaṃ bhummavacanaṃ. Gayāgāmassa hi āsanne gayāsīsanāmake piṭṭhipāsāṇe bhagavā tadā vihāsi. Tenāha ‘‘bhagavā tattha viharatī’’ti.
22「在那里」(tatrāti)指经文中「对比丘们说」这句话,它指出那些被呼唤的比丘,以及这个开示如何成为合适他们的教法;在应当阐明的这两种意义中,这里是从起因开始、按顺序进行的次第解说。「从此」(itoti)意思是「从这个劫以来」。「据说」(kirāti)是表示传闻义的虚词。以彼岸行的修习而成熟圆满。「智」(ñāṇeti)指觉悟之智。幼子就是世尊的异母弟弟。外部用竹墙小屋围起来,内部则张设帷幕。
Tatrāti ‘‘bhikkhū āmantesī’’ti ye bhikkhū āmantesi, yathā cāyaṃ desanā tesaṃ sappāyā jātā, tatra tasmiṃ atthadvaye vibhāvetabbe ayaṃ anupubbikathā samudāgamato paṭṭhāya anupaṭipāṭikathā. Itoti imasmā kappato. Kirāti anussavanatthe nipāto. Pāramitāparibhāvanāya paripākagate. Ñāṇeti bodhiñāṇe. Kaniṭṭhaputto vemātikabhātā bhagavato. Veḷubhittikuṭikāhi parikkhipitvā bahiddhā, anto pana paṭasāṇīhi.
23「所有众生」(sabbesaṃ sattānaṃ)。将福德之思导入内部、内心深处。世尊也被视为他的儿子,因此经文说「其他三个儿子」。「不消散」(avippakiritvāti)指不因落败而溃散,不逃跑。「隐藏了」(pidahīti)即「我不能给与」,便那样做了。「以真实语而选取」(saccavāditāya gaṇhiṃsūti)指因为王族的真实语,为自己选取了愿望。
Sabbesaṃ sattānaṃ. Puññacetanaṃ anto abbhantare paveseti. Bhagavāpi tassa puttoti katvā ‘‘aññe tayo puttā’’ti vuttaṃ. Avippakiritvāti parājayena avippakiriya apalāyitvā. Pidahīti dātuṃ na sakkomīti tathā akāsi. Saccavāditāya gaṇhiṃsūti rājakulassa saccavāditāya attano varaṃ gaṇhiṃsu.
24「退了回去」(vinivattitunti)指从承诺中退缩。「在中间」(antarāti)指在你们所界定的时间还没到之前,中间就已死亡。所谓「一牛吼地」(usabhaṃ nāma)是指二十八手距离的一处地方。「在一牛吼地」(usabhe)就是在二十八手量的这个地方。「致力于布施之首」(dānagge byāvaṭoti)即专注投入于此。
Vinivattitunti paṭiññāya nivattituṃ. Antarāti tumhehi paricchinnakālassa antarā eva matā. Aṭṭhavīsatihatthaṭṭhānaṃ usabhaṃ nāma. Usabhe aṭṭhavīsatihatthappamāṇe ṭhāne. Dānagge byāvaṭoti pasuto.
25「他」(so)指世尊。因为诸佛的教诫神变正是这样:由教说所把握的义理,如同亲证般清晰显现。因此他说:「我将对他们……开示。」「决定」(sanniṭṭhāna)意指:对于长久熏习燃烧之火的人来说,唯有燃烧次第的教说才是适宜的,他作出了这样的决定。「被点燃」(paditta)指被十一种火点燃,成为一片火网。所以经文说「充分燃烧」(sampajjalita)。「苦相被开显」(dukkhalakkhaṇaṃ kathitaṃ)意指:通过以十一种火说明眼等处于燃烧状态,由于苦性而说为苦,故开显了苦相。
Soti bhagavā. Tathārūpañhi buddhānaṃ desanāpāṭihāriyaṃ, yathā desanāya gahito attho paccakkhato vibhūto hutvā upaṭṭhāti. Tenāha ‘‘imesaṃ…pe… desessāmī’’ti. Sanniṭṭhānanti cirakālaparicitādittaaggikānaṃ ādittapariyāyadesanāva sappāyāti nicchayamakāsi. Padittanti padīpitaṃ ekādasahi aggīhi ekajālībhūtaṃ. Tenāha ‘‘sampajjalita’’nti. Dukkhalakkhaṇaṃ kathitaṃ cakkhādīnaṃ ekādasahi aggīhi ādittabhāvena dukkhamatāya dukkhassa kathitattā.
57《燃烧经》的注释完毕。
Ādittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
587. 《被征服经》注释
7. Addhabhūtasuttavaṇṇanā
29「addha」一词与「adhi」意思相同,所以他说「addhabhūta即是adhibhūta」等。其余依前述理路。
29. Adhisaddena samānattho addhasaddoti āha ‘‘addhabhūtanti adhibhūta’’ntiādi. Sesaṃ vuttanayameva.
60《被征服经》的注释结束。
Addhabhūtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
618. 《拔除适切经》注释
8. Samugghātasāruppasuttavaṇṇanā
30所谓「计度」(maññitaṃ),应理解为被渴爱、慢、见所执取的计度。「于一切计度」即一切计度,断除它即是断桥,带来此[断除]者即「断除一切计度之适切」。然而在注疏中又说了第二种理路:「所谓计度,只会在眼等处生起,不会在别处。」「随顺」即适合、不违。「于此」即唯在此教法中,因为在其他地方无此[教法]。为了显示之前所说的「渴爱、慢、见之计度」这三种计度,如何在自他相续中以对立的方式结合,所以说「眼是我」等。其中,以「眼是我」显示了内在所缘的「见计度」,因为它指出了执着自我的我见。以「我的」显示了「渴爱计度」或「慢计度」,因为通过执取的方式,从「这更好」等也会生起慢。其余两组词也应依此理路理解计度的分类。「我」即是自我本身,而它在眼上,由于其言说依于眼,故不计度「他」。「我的」即是一种系缚障碍,因为眼存在时才能被获得,不存在时则不计度,因为对这样计度者而言所依之缘已坏。其余两组词也是同样的理路。
30. Maññitaṃ nāma taṇhāmānadiṭṭhīhi gahetabbaṃ maññitaṃ. Sabbasmiṃ maññitanti sabbamaññitaṃ, tassa samugghāto setughāto, tadāvahaṃ sabbamaññitasamugghātasāruppaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘maññitaṃ nāma cakkhādīsu eva uppajjati, nāññasmi’’nti dutiyanayo vutto. Anucchavikanti anurūpaṃ avilomaṃ. Idhāti idheva sāsane aññattha tadabhāvato. ‘‘Taṇhā-mānadiṭṭhimaññitāna’’nti vuttaṃ maññitattayaṃ saparasantānesu paṭipakkhavasena yojetvā dassetuṃ ‘‘cakkhuṃ ahanti vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘cakkhuṃ aha’’nti iminā ajjhattavisayaṃ diṭṭhimaññitañca dasseti attābhinivesāhaṃkāradīpanato. ‘‘Mama’’nti iminā taṇhāmaññitaṃ mānamaññitampi vā, pariggahamukhenapi seyyādito mānuppajjanato. Sesapadadvayepi iminā nayena maññitavibhāgo veditabbo. Ahanti attāva, so ca cakkhusmiṃ tadadhīnavuttittā ‘‘paro’’ti na maññati. Mama kiñcanapalibodho cakkhusmiṃ sati labbhanato, asati na maññati tathāmaññitassa paccayaghātato. Sesapadadvayepi eseva nayo.
28「我由眼而来」:这个应被称为「我」的有情,是由眼而来,因为在那里以极微细的形态被获得。「我的」系缚障碍是由眼而来,因为唯有眼存在时才能被获得。其余两组也是同样的理路。其中,「他」是指其他有情。他不会认为「我的眼」,因为对于拥有那眼的人,根本不存在应被称为「我」者。「我所性之因」即产生「我的」之因。其余意思明显。如此,在此经中,依眼、色、眼识、眼触,以及乐、苦、不苦不乐之受,在眼门有七轮;耳门等亦如是,故为六七四十二。又依有身而说「于一切不计度」等,故为四十三。再取三界之轮为「世间」而说「于世间不执取任何物」,故为四十四。如是当知,在所有四十四处,是依令证阿罗汉果而开示观。某些抄本写成「超过四十四乃至百数」,那是笔误。
Ahaṃ cakkhuto niggatoti ‘‘aha’’nti vattabbo ayaṃ satto cakkhuto niggato tattha sukhumākārena upalabbhanato. Mama kiñcanapalibodho cakkhuto niggato tasmiṃ sati eva upalabbhanato . Sesadvayepi eseva nayo. Tattha paroti paro satto. Mama cakkhūti na maññati yassa taṃ cakkhu, tassa ‘‘aha’’nti vattabbasseva abhāvato. Mamattabhūtanti mama kāraṇaṃ. Sesaṃ uttānameva. Evametasmiṃ sutte cakkhurūpa-cakkhuviññāṇa-cakkhusamphassa-sukhadukkhādukkhamasukhavasena satta vārā cakkhudvāre, tathā sotadvārādīsūti cha sattakā dvecattālīsa. Puna sakkāyavasena ‘‘sabbaṃ na maññatī’’tiādinā vuttaṃ, tena tecattālīsa. Puna tebhūmakavaṭṭaṃ ‘‘loko’’ti gahetvā ‘‘na kiñci loke upādiyatī’’ti vuttaṃ, tena catucattālīsa honti. Evaṃ sabbathāpi catucattālīsāya ṭhānesu arahattaṃ pāpetvā vipassanā kathitāti veditabbā. ‘‘Catucattālīsādhikasatesū’’ti kesuci potthakesu likhanti, sā ca pamādalekhā.
64《拔除适切经》注释结束。
Samugghātasāruppasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
659. 《第一拔除适切经》注释
9. Paṭhamasamugghātasappāyasuttavaṇṇanā
31「成为助伴」:因为带来那个。「从彼」:即从计度之形态。「那」:指计度所依。「以不同行相」:即如以无常等行相计度,却以不同的无常等行相而生起。「变异、变坏」:由生灭而成的变异,以及由老死而成的二种变坏。趋入于它即成「变异者」;虽已如此,但在有衰坏破裂性质的有中,有情仍喜悦有。将下面所取的收摄起来:即以「不计度眼」等将下面所取的蕴、界、处,依蕴等理路收摄为一,再次显示计度所依。最后连同「从彼而有彼」一句,在一切轮中皆为八个八个,所以说「于四十八处」。
31.Upakārabhūtā tadāvahattā. Tatoti maññitākārato. Tanti maññanāvatthuṃ. Aññenākārenāti yathā maññati aniccādiākārato, aññena aniccādinā ākārena hoti. Aññathābhāvaṃ vipariṇāmanti uppādavayatāya aññathābhāvaṃ jarāya maraṇena ca dvedhā vipariṇāmetabbaṃ. Taṃ upagamanena aññathābhāvī, evaṃbhūto hutvāpi jīraṇabhijjanasabhāvesu. Bhavesu satto loko uparipi bhavaṃyeva abhinandati. Heṭṭhā gahitameva saṅkaḍḍhitvāti ‘‘cakkhuṃ na maññatī’’tiādinā heṭṭhā gahitameva khandhadhātuāyatanāti khandhādipariyāyena ekato gahetvā punapi maññanāvatthuṃ dasseti. Avasāne ‘‘tato taṃ hotī’’ti vuttapadena saddhiṃ sabbavāresu aṭṭha aṭṭha hontīti ‘‘aṭṭhacattālīsāya ṭhānesū’’ti vuttaṃ.
67《第一拔除适切经》注释结束。
Paṭhamasamugghātasappāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
6810. 《第二拔除适切经》注释
10. Dutiyasamugghātasappāyasuttavaṇṇanā
32「显示了之后」:这里的tvā-词缀表示相,或表示因。因为大师具有无始有情相续中三种执取相之特征,而三转法轮的开示以此为所缘,其转起唯是为了断除它。注释中说:「依令证阿罗汉果而开示观」,即「连同观一起,四道也被开示了」。
32.Dassetvāti ettha lakkhaṇe ayaṃ tvā-saddo, hetumhi vā. Anādisattasantānagatagāhattayalakkhitā hi satthu, tiparivaṭṭadesanā taṃnimittaṃ yāvadeva tappahānāya pavattitabhāvato. Arahattaṃ pāpetvā vipassanā kathitāti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘saha vipassanāya cattāropi maggā kathitā’’ti.
70《第二拔除适切经》注释结束。
Dutiyasamugghātasappāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
71所有品的注释结束。
Sabbavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
314. 《有生之法品》的注释
4. Jātidhammavaggavaṇṇanā
33-42「生起之本质」:指依因缘而生起的本质。「生起后即衰老的本质」:由于生起后随即达到成熟,所以是衰老的本质。在眼等处,以异分生起之相为疾病生起的缘,这就是「病的本质」。「死的本质」:是灭坏的本质。「忧的本质」:是因亲属衰败等而受烧灼之苦的本质。「杂染法的本质」:是通过渴爱等而造成杂染的本质。
33-42.Nibbattanasabhāvanti hetupaccayehi uppajjanasabhāvaṃ. Uppādānantaraṃ buddhippattiyā jīraṇasabhāvaṃ. Yattha cakkhādayo, tattheva visabhāgasamuṭṭhānalakkhaṇena byādhino uppattipaccayabhāvena byādhisabhāvaṃ. Maraṇasabhāvanti vināsasabhāvaṃ. Sokasabhāvanti ñātibyasanādinā ḍayhamānadukkhasabhāvaṃ. Saṃkilesikasabhāvanti taṇhādivasena saṃkilissanasabhāvaṃ.
74《有生之法品》的注释结束了。
Jātidhammavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
335. 《一切无常品》注释
5. Sabbaaniccavaggavaṇṇanā
43-52「知遍知」是从所缘的角度而说的,因为它阐明了以该境为对象的法。应知其余两种遍知——「度遍知」和「断遍知」——也被提及了:因为它们以所应证知的法为境,也因为从智中可以生起度遍知与断遍知。在“应遍知”的文句中,只提到了度遍知;在“应断除”的文句中,只提到了断遍知——这就是此处文句的关联。实际上,其余两种遍知也已被默示地包含在内,因为如果离开它们,义理便不能成就。“应当被现证”的意思,就是通过从所缘上不迷乱地通达而现证。即使没有被明确宣说,它们也已被默示地包含了,因为遍知的目的终究是为了断除。「种种义」:就是“以同一本质而成为无有”。「被损害的义」:如同被重病所侵袭一般,内在的一切都被击破了。
43-52.Ñātapariññā āgatā visayavasena tabbisayassa dhammassa jotitattā. Itarā dve tīraṇapahānapariññāpi āgatā evāti veditabbā, tāsaṃ abhiññeyyadhammavisayattā ñāṇassa ca tīraṇapahānapariññāsambhavato. Pariññeyyapade tīraṇapariññāva āgatā, pahātabbapade pahānapariññāva āgatāti yojanā. Itarāpi dve gahitāyeva tāhi vinā atthasiddhiyā abhāvato. Paccakkhaṃ kātabbaṃ ārammaṇato asammohato paṭivijjhanena. Avuttāpi gahitāyeva parijānanassa yāvadeva pahānatthattā. Ekasabhāvena vinābhāvo anekaggaṭṭho. Upasaṭṭharogena viya anto eva abhihatasabbatā upahataṭṭho.
77《一切无常品》的注释结束。
Sabbaaniccavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
78第一个五十经部分结束。
Paṭhamo paṇṇāsako.
356. 《无明品》注释
6. Avijjāvaggavaṇṇanā
53-62「于四圣谛中无知」:指覆盖这四圣谛的迷乱。它能去认知那些不应该被认知的东西,而对应该被认知的东西却不能认知;正因为如此,「无明」就是「明」的对立面。当明生起时,无明便被无余地断除,为了显示这一点,他说“明”就是指阿拉汉道的明。为了说明“道的出起”不仅仅依于无常随观,也依于苦随观等其余随观,他宣说道:“依于苦随观……确实被断除”。所谓“在一切处”,是针对下面接下来的经文而说的。依这样的方式,按照这意义与相状,在其余的经文中也作了说明。那些经文也是依据能如此通达者的意乐而宣说的。
53-62.Catūsu saccesu aññāṇaṃ tappaṭicchādakasammoho. Avindiyaṃ vindati, vindiyaṃ na vindatīti katvā vijjāya paṭipakkhova avijjā. Vijjāya uppannāya anavasesato avijjā pahīyati, taṃ dassento ‘‘vijjāti arahattamaggavijjā’’ti āha. Na kevalaṃ aniccānupassanāvaseneva maggavuṭṭhānaṃ, atha kho itarānupassanāvasenapīti dassento ‘‘dukkhā…pe… pahīyatiyevā’’ti āha. Sabbatthāti uparisuttante sandhāyāha. Tato aparepi taṃatthalakkhaṇavasena kathitasuttantepi. Tānipi hi tathā bujjhanakapuggalānamajjhāsayena vuttānīti.
81《无明品》的注释结束。
Avijjāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
37第七品 弥嘎加喇品
7. Migajālavaggo
83第一经 弥嘎加喇经注(一)
1. Paṭhamamigajālasuttavaṇṇanā
63所谓「眼识具有看的功用」,意思是由这里所说的眼识所应当看到的对象,所以称为「成为可意所缘」。「可欲」,就是指可以被追求、可以被贪着的对象。能够使心意增长,就称为「悦意」,所以解释说「能令心意增长者」。具有能让人喜爱的本质,就称为「可爱色」。「与欲相应」,是指与感官欲望连结在一起。而在这里,所谓的相应,其实就是指它会被心所执取,所以解释说「取为所缘」等等。被称作渴爱的欢喜,就是「渴爱之喜」,这不是仅仅像「行于喜」等经文中所说的那种满足的喜悦。「村边」,即村落的附近。说了「近行处」之后,接着就具体指出那个地方:「在那里……等等。」
63. Cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccanti vuttacakkhuviññāṇena passitabbanti āha ‘‘iṭṭhārammaṇabhūtā’’ti. Kamanīyāti kāmetabbā. Manaṃ appāyantīti manāpāti āha ‘‘manavaḍḍhanakā’’ti. Piyāyitabbasabhāvā piyarūpā. Kāmūpasaṃhitāti kāmapaṭisaṃyuttā. Ālambitabbatā eva cettha upasaṃhitatāti ‘‘ārammaṇaṃ katvā’’tiādimāha. Taṇhāsaṅkhātā nandī taṇhānandī, na tuṭṭhinandīyeva ‘‘nandiṃ caratī’’tiādīsu viya. Gāmantanti gāmasamīpaṃ. ‘‘Anupacāraṭṭhāna’’nti vatvā taṃ dasseti ‘‘yatthā’’tiādinā.
39“在这里”这一句,是配合前面所引用的经文来说的。至于“除了保留这一种教导方式之外”这句话,是因为该含义已经被「远的」这个词所包含了。所谓「微声、微音」,这里的「微」字指的是无有、不存在的意思。
Etthāti yathānīhate pāṭhe. ‘‘Imaṃ ekaṃ pariyāyaṃ ṭhapetvā’’ti vuttaṃ tassa ‘‘pantānī’’tipadena saṅgahitattā. Appasaddāni appanigghosānīti ettha appa-saddo abhāvattho.
86弥嘎加喇经注(一)结束。
Paṭhamamigajālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
87第六经 三弥提世间问经注
6. Samiddhilokapañhāsuttavaṇṇanā
68「从祈求经开始」,意思是在弥嘎加喇品中,从第二部经开始。而在第一部经中,则讲述了第二住处等状况。
68.Āyācanasuttato paṭṭhāyāti migajālavagge dutiyasuttato paṭṭhāya. Paṭhamasutte pana dutiyakavihārādibhāvo vuttoti.
89三弥提世间问经注结束。
Samiddhilokapañhāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
907. 优波先那蛇经注
7. Upasenaāsīvisasuttavaṇṇanā
69「握取」:将披覆的衣服松开,为了仔细观察而解开它。「山洞之影」:指在前方的山洞阴影处。「跌落」:从山洞的顶盖那里滑落下来。「所触之毒」:在四种毒蛇中,这是指所触到的毒,因此说“所以”等。「正在被遍取」:即正在耗尽、正在消灭的意思。「依于差别」:就是按照各自毒性的差别程度。「异离」:指舍弃了诸如生长等本来的状态。「自性离去」:就是指消亡、坏灭。
69.Gahetvāti pārupanassa sithilakaraṇena vīmaṃsato mocetvā. Leṇacchāyāyāti purimadisāya leṇacchāyāyaṃ. Patitvāti leṇacchadanato bhassitvā. Phuṭṭhavisoti catūsu āsīvisesu so phuṭṭhaviso. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. Pariyādiyamānamevāti khepentameva, vināsentamevāti attho. Yathāparicchedenāti attano visaparicchedānurūpaṃ. Aññathābhāvanti vaḍḍhabhāvādipakatijahanaṃ. Sabhāvavigamoti vināso.
92《优波先那蛇经》的注疏完毕。
Upasenaāsīvisasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
938. 《优波婆那现见经》注疏
8. Upavāṇasandiṭṭhikasuttavaṇṇanā
70「觉知了别色」:就是以遍知智的方式来觉知了别。「色贪」:是对诸如青、黄等不同种类的色法所产生的贪染。「觉知了别」:即了知“我的这种贪染还未被破坏”。由此讲述了有学的省察。因此说道:“优波婆那,这样,法也是现见的”等等。「彻底觉知了别色贪」:即了知“我内在对于诸色没有贪染”。这是无学者的省察。
70.Rūpaṃ paṭisaṃviditaṃ karoti ñātapariññāvasena. Rūparāganti nīlādibhede rūpadhamme rāgaṃ. Paṭisaṃviditaṃ karoti ‘‘ayaṃ me rāgo appahīno’’ti. Etena sekkhānaṃ paccavekkhaṇā kathitā. Tena vuttaṃ ‘‘evampi kho, upavāṇa, sandiṭṭhiko dhammo hotī’’tiādi. Rūparāgaṃ paṭisaṃviditaṃ karoti ‘‘natthi me ajjhattaṃ rūpesu rāgo’’ti pajānāti. Asekkhānaṃ hāyaṃ paccavekkhaṇā.
95《优波婆那现见经》的注疏完毕。
Upavāṇasandiṭṭhikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
969. 《第一六触处经》注疏
9. Paṭhamachaphassāyatanasuttavaṇṇanā
71「触之生源」:指六种触的生源和生起之处,也就是眼等处。「我名为实已消亡者」:是指如果有人如实了知六触处的集等道理,他就是已圆满修行的人;其他人则是未圆满的,而我正是这样未圆满的人。「此即是」:就是指在眼处,通过“这不是我的”等方式,三种执取不再存在。
71.Phassākarānanti channaṃ phassānaṃ ākarānaṃ uppattiṭṭhānānaṃ, cakkhādīnanti attho. Naṭṭho nāma ahanti vadati, yo channaṃ phassāyatanānaṃ samudayādiṃ yathābhūtaṃ pajānāti, so vusitavā, itaro avusitavā ahañca tādisoti. Ayamevāti ayaṃ cakkhusmiṃ ‘‘netaṃ mamā’’tiādinā tiṇṇaṃ gāhānaṃ abhāvo eva.
98《第一六触处经》的注疏结束。
Paṭhamachaphassāyatanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
9910. 《第二六触处经》的注疏
10. Dutiyachaphassāyatanasuttavaṇṇanā
72「不再有后有」指没有再生。
72.Apunabbhavoti punabbhavābhāvo.
10111. 《第三六触处经》的注疏
11. Tatiyachaphassāyatanasuttavaṇṇanā
73此处说「彻底消失」,就是指确定无疑地消失了,意思是从根本上消失了。
73.Panassasanti ekaṃsena naṭṭhoti ayamettha atthoti āha ‘‘atinaṭṭho’’ti, dhurato eva naṭṭhoti attho.
103《第三六触处经》的注疏结束。
Tatiyachaphassāyatanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
104《弥嘎加喇品》的注疏结束。
Migajālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
46第八 病品
8. Gilānavaggo
1061-5. 第一病经等的注释
1-5. Paṭhamagilānasuttādivaṇṇanā
74-78「不知名」:由于姓名、族姓以及戒等德行上都不为人知,所以不知名。因为未达到长老或中位的地位,所以称为新学。
74-78.Appaññātoti nāmagottato ceva sīlādiguṇehi ca appaññāto avissuto. Theramajjhimabhāvaṃ appattatāya navo.
108第一病经等的注释结束。
Paṭhamagilānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
109第七、第二无明断经的注释
7. Dutiyaavijjāpahānasuttavaṇṇanā
80以无常等为基而执著,称为「执著」;它超越了法的真实本质而向外抓取,所以称为「执取」,这也就是「取」。由于它们是无常等的本质,因此用那种执著、执取、取来抓取是不恰当的。诸行正是流转的因,所以称为「行相」。在诸行中,因未遍知的执著而应被见到的“我”的行相,其实并不存在;另外还有“无我”的行相,因此从其他方面而见。「遍知执著」:指通过审察遍知作出决断之后,在认知上产生的邪执著。或者,「遍知执著」就是已遍知的观的执著。「观」:即运用无色七法的观来了知。
80. Aniccādivasena abhinivisanaṃ abhiniveso, so eva dhammasabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasanato parāmāso, so eva gāho. Tena abhinivesaparāmāsaggāhena gaṇhituṃ na yuttā aniccādisabhāvattā. Saṅkhārā eva pavattiyā kāraṇabhāvato saṅkhāranimittāni. Yo saṅkhāresu apariññātābhinivesena passitabbo attākāro, so na hotīti añño anattākāro, tato aññato passati. Pariññātābhinivesoti tīraṇapariññāya paricchijja ñātamicchābhiniveso. Pariññātābhinivesoti vā pariññātavipassanābhiniveso. Vipassanāti arūpasattakavasena vipassanāya parijānitabbā.
111第二无明断经的注释结束。
Dutiyaavijjāpahānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
112第八、《众多比丘经》注疏
8. Sambahulabhikkhusuttavaṇṇanā
81「唯」:指不与其他各种相混合。
81.Kevalanti itaralakkhaṇehi avomissaṃ.
114《颇求那问经》注疏
10. Phaggunapañhāsuttavaṇṇanā
83「渴爱」被断除时,「见」与「慢」也必定随之断除,所以说“由于「渴爱」的戏论被切断了,所以(他)是「戏论已断者」”。第二句也用同样的方式理解。在这世间,众生的「称谓」只有在「眼」等(感官)存在时才会出现,因此对于已经「般涅槃」的人,他们的称谓也只是假借「眼」等(感官)来施设的,并没有其他方式。正因如此,(求问者)想问那些已超越的「佛陀」所护持的眼、耳等是否还存在,便问道:“大德,究竟有……吗?”等等。(如果执取)眼、耳等的轮转,就会使(生命)在轮回中继续流转。
83. Taṇhāya pahīnāya diṭṭhimānāpi pahīnā evāti ‘‘taṇhāpapañcassa chinnattā chinnapapañce’’ti vuttaṃ. Dutiyapadepi eseva nayo. Idha sattavohāro cakkhādīsu vijjamānesu eva hoti, tasmā parinibbutānañca vohāro cakkhādīsu sannissayeneva, nāññathāti atikkantabuddhehi pariharitāni cakkhusotādīni pucchāmīti pucchati ‘‘atthi nu kho bhante’’tiādinā. Cakkhusotādivaṭṭaṃ vaṭṭe pavatteyya.
116《颇求那问经》的注疏结束。
Phaggunapañhāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
117《病品》的注疏结束。
Gilānavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
51车匿品
9. Channavaggo
119《坏灭法经》注疏
1. Palokadhammasuttavaṇṇanā
84(此经)只说了「无常相」,而且是用间接的方式来说的。当「无常相」被开示时,因为(诸相)不相离的缘故,其余(苦和无我)的「相」也等于被开示了。
84.Aniccalakkhaṇameva kathitaṃ, tañca pariyāyena, aniccalakkhaṇe kathite itaralakkhaṇāni kathitāneva honti byabhicārabhāvato.
121《空世间经》注疏
2. Suññatalokasuttavaṇṇanā
85「属于我的」就是「我所」,所以说「用自己拥有的东西」。
85. Attano idanti attaniyanti āha ‘‘attano santakenā’’ti.
1233. 《略说法经》释义
3. Saṃkhittadhammasuttavaṇṇanā
86应该根据已经说过的方法来理解:在「蕴品」中是以「蕴」的角度出现的,而在这里则是以「处」的角度出现,这就是唯一的不同之处。
86.Vuttanayeneva veditabbanti khandhiyavagge khandhavasena āgataṃ, idha āyatanavasenāti ayameva viseso.
1254. 《车匿经》释义
4. Channasuttavaṇṇanā
87通过它从一切相中隐退,所以称为「隐居」,也就是果等至。夺命的刀,因为它夺走生命,并且对众生有杀戮和伤害。「受用」的意思是亲近侍奉。以此来表明他依教奉行。
87. Sabbanimittehi paṭisallīyati etenāti paṭisallānaṃ, phalasamāpatti. Jīvitahārakasatthaṃ jīvitassa haraṇato, sattānañca sasanato hiṃsanato . Paricaritoti payirupāsito. Tena yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjinti dīpeti.
56「无过患」指不会被他人指责。在这里,由于未来不再结生,所以说「不再生起」。他说「这不是我的」等时,是把这些放在阿拉汉果的层次上来讲述。他只是在说明凡夫的状态,通过显示还没完成应做之事来说明。虽然长老把所问的问题放在阿拉汉果上来回答,但说「我没有见到」时,并没有说出任何证得,因此需要引出「这也应当注意」,这样就衔接起来了。
Anupavajjanti parehi na upavaditabbaṃ. Taṃ panettha āyatiṃ appaṭisandhibhāvato hotīti āha ‘‘appavattika’’nti. ‘‘Netaṃ mamā’’tiādīni vadanto arahatte pakkhipitvā kathesi. Puthujjanabhāvameva dīpento vadati akatakiccabhāvadīpanena. Kiñcāpi thero pucchitaṃ pañhaṃ arahatte pakkhipitvā kathesi, ‘‘na samanupassāmī’’ti pana vadanto kiñci nipphattiṃ na kathesi, tasmā ‘‘idampi manasi kātabba’’nti idaṃ ānetvā sambandho.
57「烦恼止息」就是烦恼之热恼的平息。「为有而再有」是渴望一再地存在。在阿赖耶中的喜贪和现起:也就是在那种被称为「对后有的期待」的阿赖耶中,喜贪生起并达到现起。如果那种喜贪不存在、没有时,以结生的方式从另外一世来到此世,叫做「来」;以死亡的方式从此世离去,叫做「去」。合适的去,称为「趣」,这两者都不存在。死亡与结生:以生生相续的方式而有死亡,以结生的方式而有结生,这两者也都不存在。当这样死亡和结生都不存在时,就「不在此处」,不在这个世界;「不在彼处」,不在他世。因此,「不在两处」。这个终点——也就是在此世和他世都不存在——就是苦的穷尽。「此」即如所说的那样,在这段经文中,通过代代相传而成为标准的义理。
Kilesapassaddhīti kilesapariḷāhavūpasamo. Bhavatthāya puna bhavatthāya. Ālayanikanti pariyuṭṭhāneti bhavantare apekkhāsaññite ālaye nikantiyā ca pariyuṭṭhānappattiyā. Asati avijjamānāya. Paṭisandhivasena aññabhavato idhāgamanaṃ āgati nāma. Cutivasena gamananti cavanavasena ito gati. Anurūpagamanaṃ gati nāma tadubhayaṃ na hoti. Cutūpapāto aparāparabhavanavasena cuti, upapajjanavasena upapāto, tadubhayampi na hoti. Evaṃ pana cutūpapāte asati nevidha na idha loke. Na huraṃ na paraloke hoti. Tato eva na ubhayattha hoti. Ayameva anto ayaṃ idhaloke paraloke ca abhāvoyeva dukkhassa pariyosānaṃ. Ayamevāti yathāvutto eva – ettha etasmiṃ pāṭhe paramparāgato pamāṇabhūto attho.
58他说的「有些人」,是就那些持有正说的人而言。他们希望有中阴,说「这样就能有和有的连接」。但这毫无意义,因为任何所谓的中阴都不存在。事实上,死亡的五蕴灭去之后,紧跟着结生五蕴就会出现。因此说「中阴……已经被驳斥」。在那里,「有」就是存在。在阿毗达摩的《论事》这部作品中已经被驳斥。如果这样,那「antarena」这个词该如何解释?因此说「antarena」等。「antarena」这个词是表示另一种分别,而不是表示中阴,因为那样的东西根本找不到,而且也没有用处。事实上,在异熟识的缘存在的地方,就有作为它依靠的处所和同时生起的诸蕴;所以,识和自己的所依一同生起,因此不应该认为它的生起有远近距离。「不在此处,不在彼处」这两种说法之外,另一种分别「不在两处」,意思也是「不在那里」。或者,「antarena」是与「vinā」(没有、离开)同义的不变词,因此意思是不在此,不在彼,也不是离开两处而有。
Ye panāti sammavādino sandhāya vadati. Antarābhavaṃ icchanti ‘‘evaṃ bhavena bhavantarasambandho yujjeyyā’’ti. Niratthakaṃ antarābhavassa nāma kassaci abhāvato. Cutikkhandhānantarañhi paṭisandhikkhandhānaṃyeva pātubhāvo. Tenāha ‘‘antarābhavassa…pe… paṭikkhittoyevā’’ti. Tattha bhāvoti atthitā. Abhidhamme kathāvatthuppakaraṇe (kathā. 505-507) paṭikkhittoyeva. Yadi evaṃ ‘‘antarenā’’ti idaṃ kathanti āha ‘‘antarenā’’tiādi. Vikappato aññaṃ vikappantaraṃ, tassa dīpanaṃ ‘‘antarenā’’ti vacanaṃ. Na antarābhavadīpanaṃ tādisassa anupalabbhanato payojanābhāvato ca. Yattha hi vipākaviññāṇassa paccayo, tatthassa nissayabhūtassa vatthussa sahabhāvīnañca khandhānaṃ sambhavoti saddhiṃ attano nissayena viññāṇaṃ uppajjatevāti nāssa uppattiyā desadūratā veditabbā. ‘‘Neva idha na hura’’nti vuttadvayato aparaṃ vikappena ‘‘na ubhaya’’nti, tatthapi na hotiyevāti adhippāyo. ‘‘Antarenā’’ti vā ‘‘vinā’’ti iminā samānattho nipāto, tasmā nevidha, na huraṃ, ubhayaṃ vināpi nevāti attho.
59「取」(āhari)是指以切断的方式执取。因此他说“切断喉管”。「遍观者」(pariggaṇhanto)即正在思择的人。他「般涅槃」是因为长久以来一直致力于观照。他这样宣说:“车匿比丘无过患地取了刀”,这就像在无学阶段所作出的记说一样而宣说。
Āharīti chinnavasena gaṇhi. Tenāha ‘‘kaṇṭhanāḷaṃ chindī’’ti. Pariggaṇhantoti sammasanto. Parinibbuto dīgharattaṃ vipassanāyaṃ yuttapayuttabhāvato. ‘‘Anupavajjaṃ channena bhikkhunā satthaṃ āharita’’nti, kathesīti asekkhakāle byākaraṇaṃ viya katvā kathesi.
60「由此」是指通过“应指责的家族”这句话。「长老」是指舍利弗长老。「如此」是说:他从前曾与车匿比丘结伴共住,后来证得阿拉汉果,因此对这件事有所疑虑而提出询问。其余的内容意思很明显。
Imināti ‘‘upavajjakulānī’’ti iminā vacanena. Theroti sāriputtatthero. Evanti evaṃ pubbakālesu saṃsaṭṭhavihārī hutvā ṭhito pacchā arahattaṃ pāpuṇissatīti āsaṅkanto pucchati. Sesaṃ uttānameva.
132车匿经的注释结束。
Channasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
1335-6. 富楼那经等的注释
5-6. Puṇṇasuttādivaṇṇanā
88-89「那」(taṃ)是指眼与色这两者,所以他说:“眼与色”。「喜集」(nandisamudayā)的意思是:由于喜的集——即渴爱和其余的原因,喜的集起、和合就是喜集,因此说“从喜集”。所以他说:“以渴爱的和合”。被称为五蕴的苦正是以这样的和合而集起,也就是苦的存在(转起),因此通过伴随集来显示苦,便说“使轮回达到了顶点”。同样,通过伴随灭来显示灭,连同灭的方法一起,所以又说“使还灭达到了顶点”。在提问的关联等方式中,这并不属于其中任何一种,因此说它是“单独的关联”。
88-89.Tanti cakkhurūpadvayaṃ. Tenāha ‘‘cakkhuñceva rūpañcā’’ti. Nandisamudayāti nandiyā samudayataṇhāya sesakāraṇehi nandiyā samuditi samodhānaṃ nandisamudayo, tasmā nandisamudayā. Tenāha ‘‘taṇhāya samodhānenā’’ti. Pañcakkhandhasaṅkhātassa dukkhassa samodhānena samuditi pavattiyevāti saha samudayena dukkhassa dassitattā ‘‘vaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā’’ti vuttaṃ. Nirodhūpāyena saddhiṃ nirodhassa dassitattā ‘‘vivaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā’’ti. Pucchānusandhiādīsu aññataro na hotīti āha – ‘‘pāṭiyekko anusandhī’’ti.
62「凶暴的」(caṇḍā)意思是易怒的。「恶的」(duṭṭhā)意思是有嗔恚的。「邪恶的」(kibbisā)指有罪的。「粗暴的」(kakkhaḷā)指残酷的。「以锤矛」(ghaṭikamuggaro)是指在一侧安上锤头而制成的短杖。由于伤害众生,所以称为“武器”(sattha);又因为能夺取生命,也称为“杀生者”(hāraka),因此合起来说“武器杀生者”(satthahāraka)。「调伏」(dama)这个词,用在根律仪上,是因为调伏了以意为第六的诸根;用在慧上,是因为调伏、平息了与烦恼相伴的法;用在布萨羯磨上,是因为调伏了由身门等生起的不平等;用在忍耐上,是因为调伏、平息了不忍耐,应当这样理解。因此他说:“寂止(upasama)就是它(调伏)的同义词”。
Caṇḍāti kodhanā. Duṭṭhāti dosavantoti attho. Kibbisāti pāpā. Kakkhaḷāti dāruṇā. Ghaṭikamuggarenāti ekasmiṃ pakkhe ghaṭikaṃ dassetvā katena rassadaṇḍena. Sattānaṃ sasanato satthaṃ, tato eva jīvitassa haraṇato hārakañcāti satthahārakaṃ. Indriyasaṃvaro ‘‘damo’’ti vutto manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ damanato. Paññā ‘‘damo’’ti vuttā kilesavisevitānaṃ damanato vūpasamanato. Uposathakammaṃ ‘‘damo’’tivuttaṃ kāyadvārādīhi uppajjanakaasamassa damanato. Khanti ‘‘damo’’ti veditabbā akkhantiyā damanato vūpasamanato. Tenāha ‘‘upasamoti tasseva vevacana’’nti.
63「此处」是指在苏那巴兰达地区。「这二位」是说这位富楼那长老和他的弟弟,他们俩是兄弟。「以引发而住立」的意思是:他引发并安住在以佛陀为所缘的殊胜喜悦中,然后站立在那里。「发出七种狮子吼」说的是:为了显示即使在有人用辱骂、诽谤等伤及要害的话时也能安然忍受的知足,以及显示对手掌打击、土块打击、杖打击、刀打击,甚至被夺取生命也都能安然忍受的知足,如此而发出了七种狮子吼。因为他曾住在四个地方,所以在经典里没有特别指明住处,只是笼统地说“居住在苏那巴兰达地区”。
Etthāti sunāparantajanapade. Ete dveti ayaṃ puṇṇatthero tassa kaniṭṭhoti ete dve bhātaro. Āhacca aṭṭhāsi uḷāraṃ buddhārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā. Satta sīhanāde naditvāti mammacchedakānampi akkosaparibhāsānaṃ khamane santosābhāvadīpanaṃ, pāṇippahārassa, leḍḍuppahārassa, daṇḍappahārassa, satthappahārassa, jīvitavoropanassa, khamane santosābhāvadīpanañcāti evaṃ satta sīhanāde naditvā. Catūsu ṭhānesu vasitattā pāḷiyaṃ vasanaṭṭhānaṃ anuddesikaṃ katvā ‘‘sunāparantasmiṃ janapade viharati’’icceva vuttaṃ.
64「四处者」是指阿布哈塔山、海山寺、马土拉山和木库拉园寺,这四处地方。「登上那经行道」后,没有任何比丘能够在上面经行,因为大海带来的危难非常巨大,根本无法顺利进行修习和作意。「灾异」是指造成重大骚动的灾异,令其生起。「面对面」指在迎风之处。「告知」是为了让他们知道。
Catūsu ṭhānesūti abbuhatthapabbate, samuddagirivihāre, mātulagirimhi, makuḷakārāmavihāreti imesu catūsu ṭhānesu. Tanti caṅkamaṃ āruyha koci bhikkhu caṅkamituṃ samattho natthi mahatā samuddaparissayena bhāvanāmanasikārassa anabhisambhuṇanato. Uppātikanti uppātakaraṃ mahāsaṅkhobhaṃ uṭṭhapetvā. Sammukheti anilapadese. Paṭivedesunti pavedesuṃ.
65「开始之时」:指从建造圆堂、丈量大地的那时候开始。「真谛结」:为了凑足五百(比丘),所以说“差一个就五百”。「香室」:就是祇园大寺的大香室。
Āraddhakālato paṭṭhāyāti maṇḍalamāḷassa kātuṃ pathavīmitakālato pabhuti. Saccabandhena pañcasatāni paripūretuṃ ‘‘ekūnapañcasatāna’’nti vuttaṃ. Gandhakuṭinti jetavanamahāvihāre mahāgandhakuṭiṃ.
66「真谛结名」:由于长期住在真谛结山,便获得了“真谛结”的名称。「证得阿拉汉果」:指证得了被五神通围绕的阿拉汉果。因此他说:“依于道,他的神通出现了。”
Saccabandhanāmoti saccabandhe pabbate ciranivāsitāya ‘‘saccabandho’’tveva laddhanāmo. Arahattaṃ pāpuṇīti pañcābhiññāparivāraṃ arahattaṃ adhigacchi. Tenāha ‘‘maggenevassa abhiññā āgatā’’ti.
67那时聚集的大众中,有些是入流者,有些是一来者,有些是不来者,有些是阿拉汉。其中也有三明者、六通者,以及证得无碍解者。正因为如此,说道:“大众的束缚得到了解脱。”而另一些在那里通过归依、持守五戒或十戒而获得护佑的人,以及天神们,因此说“佛陀的大轰动发生了”。
Tasmiṃ sannipatitā mahājanā keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahanto ahesuṃ. Tatthāpi keci tevijjā, keci chaḷabhiññā, keci paṭisambhidappattā ahesuṃ. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mahājanassa bandhanamokkho jāto’’ti. Ye pana tattha saraṇagamanapañcasīladasasīlasamādānena laddhānuggahā, tesaṃ devatānañca vasena ‘‘mahantaṃ buddhakolāhalaṃ ahosī’’ti vuttaṃ.
68然而,黎明只在大香室中生起,这是为了帮助天神,也为了提升家族。那些堕落恶道的人,是被这样的邪见引入恶道的:“有一个世界的创造者,依靠他而有存续和毁灭,所以这些众生有皈依处,他使之从事于各种业。”他又乞求应被侍奉,说:“我应在此久住。”
Aruṇaṃpana mahāgandhakuṭiyaṃyeva uṭṭhapesi devatānuggahatthañceva kulānudayāya ca. Apāyamagge otārito ‘‘koci lokassa sajitā atthi, tassa vasena pavattisaṃhārā honti, tenevāyaṃ pajā sanāthā hoti, taṃ yuñjati ca tasmiṃ tasmiṃ kamme’’ti micchāgāhehi. Paricaritabbaṃ yāci ‘‘ettha mayā ciraṃ vasitabba’’nti.
69「第六」:指《婆醯经》。它的意思很明显,因为在前文已经阐明过了。
Chaṭṭhanti bāhiyasuttaṃ. Taṃ uttānameva heṭṭhā vuttanayattā.
143《富楼那经》等经典的注释至此结束。
Puṇṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
1447-8.《第一动经》等注释
7-8. Paṭhamaejāsuttādivaṇṇanā
90-91「动」(ejā):指对于六种所缘的相(nimitta)产生动摇(kampati),因此称为‘动’。所以用‘以动摇的意义’来解释。也以逼迫的意义、以压迫的意义。‘以内瞋的意义’:就是在内心(antocitte)之中起瞋怒的意义。‘以切割的意义’:即斩断的意义。下文所提到的,就是在下一篇《断除慢执随应经》中已经出现的。在《断除慢执经》中说明的方法也是如此。
90-91. Ejati chaḷārammaṇanimittaṃ kampatīti ejā. Tenāha ‘‘calanaṭṭhenā’’ti. Ābādhanaṭṭhena pīḷanaṭṭhena. Anto dosanaṭṭhenāti antocitte eva padussanaṭṭhena. Nikantanaṭṭhenāti chindanaṭṭhena. Heṭṭhā gahitamevāti heṭṭhā maññitasamugghātasāruppasutte āgatameva. Vuttanayameva maññitasamugghātasutte.
146《第一动经》等经的注释结束。
Paṭhamaejāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
1479-10. 《第一双经》等经的注释
9-10. Paṭhamadvayasuttādivaṇṇanā
92-9392-93.「双」(dvaya)即对(duka)。在经藏中,为了省略重复而如此指示,因此说「两两部分」。所谓「如是此」(evametanti),即以无常等性,此眼与色等就是一对「双」。所谓「动摇」(calati),就是以不安住而摇摆。「战栗」(byathati),就是因为衰老和死亡而颤抖。它既是因,即作为生起之相。「俱行」(sahagati)指一同转起,由于要借此来把握它,因此「结合」(saṅgati)就是指触(phassa)。这个方法也适用于其余的词对。因为,离开了正在结合之法,名为「结合」的并不存在,同样,集会(sannipāta)与和合(samavāya)也是如此;由它们而产生的触,才被这样称呼。因此,他说「以此」等。
92-93.Dvayanti dukaṃ. Pāḷiyaṃ āmeḍitalopena niddesoti āha ‘‘dve dve koṭṭhāse’’ti. Evametanti evaṃ aniccādibhāvena etaṃ cakkhurūpañcāti dvayaṃ. Calatīti anavaṭṭhānena pacalati. Byathatīti jarāya maraṇena ca pavedhati. Hetu ceva uppattinimittattā. Sahagatīti sahappavatti, tāya gahetabbattā ‘‘saṅgatī’’ti phasso vutto. Esa nayo sesapadadvayepi. Yasmā ca saṃgacchamānadhammavimuttā saṅgati nāma natthi, tathā sannipātasamavāyā, tesaṃ vasena nibbatto phasso tathā vuccatīti. Tenāha ‘‘iminā’’tiādi.
72「依处」(vatthu)指眼,即以依止缘等方式而作为依处。「所缘」(ārammaṇa)指色,即以所缘缘等方式而作为所缘。俱生的三蕴即受等,它们以俱生缘等方式存在。这里所说的「此因」(ayaṃ hetu),就是指这三种因。关于「以触」等,这里的简略意思是:由于在色所缘上,触在执行其触的作用时,受就如此执行其领纳的作用,想执行其认知的作用;因此,所谓「为触所触」等文句所说的义理,现在为了以补特伽罗的立场来显示,而说为「被触」等。世尊以三十种方式说明了五蕴。这是为什么呢?于是他提问「如何」等。就像对于树枝可以用「树」来称呼一样,在每一个法上,也都可以用「蕴」来称呼。因此世尊说:「识即识蕴」(《双论·蕴双论》2)。
Vatthūti cakkhu nissayapaccayādibhāvena. Ārammaṇanti rūpaṃ ārammaṇapaccayādibhāvena. Sahajātā tayo khandhā vedanādayo, te sahajātādipaccayabhāvena. Ayaṃ hetūti ayaṃ tividho hetū. Phassenātiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – yasmā rūpārammaṇe phasse attano phusanakiccaṃ karonte evaṃ vedanā anubhavanakiccaṃ, saññā sañjānanakiccaṃ karoti, tasmā ‘‘phassena phuṭṭhamevā’’tiādivuttameva atthaṃ idāni puggalādhiṭṭhānena dassetuṃ ‘‘phuṭṭho’’tiādi vuttaṃ. Pañceva khandhā bhagavatā samatiṃsāya ākārehi vuttā. Kasmāti āha ‘‘katha’’ntiādi. Rukkhasākhāsu rukkhavohāro viya ekekadhammepi khandhavohāro hotiyeva. Tenāha bhagavā – ‘‘viññāṇaṃ viññāṇakkhandho’’ti (yama. khandhayamaka 2).
150《第一双经》等经的注释结束。
Paṭhamadvayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
151《车匿品》的注释结束。
Channavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
7310. 第六品
10. Saḷavaggo
1531. 《未调伏不守护经》注释
1. Adantaaguttasuttavaṇṇanā
94「未调伏」(adamitā):指未获得调伏、不随顺的状态。「不守护」(agopitā):指未被名为念的篱笆所保护。「未关闭」(apihitā):指未被念的门闩所关闭。用这四个词,他正是说明了诸根的无遮蔽。「增上承载者」(adhivāhā),指额外背负者;苦的增上承载者,即苦增上承载者(dukkhādhivāhā)。「地狱的」(nerayikaṃ),指在地狱中生起的。而「等」(ādi)一词则包含了其余的文句。
94.Adamitāti damaṃ nibbisevanabhāvaṃ anītā. Agopitāti satisaṅkhātāya vatiyā na rakkhitā. Apihitāti satikavāṭena na pihitā. Catūhipi padehi indriyānaṃ anāvaraṇamevāha. Adhikaṃ vahantīti adhivāhā, dukkhassa adhivāhā dukkhādhivāhā. Nirayesu uppajjanakaṃ nerayikaṃ. Ādi-saddena sesapāḷiṃ saṅgaṇhāti.
75「Saḷevā」:将cha音变为sa音,再用ḷa音作为词的连接。「在那里」(yattha):是表示所缘义(nimittattha)的处格(bhummaṃ)。「未漏泄、未浸润」(anavassutā atintā):指未被贪欲所渗透。
Saḷevāti cha-kārassa sa-kāro, ḷa-kāro padasandhikaro. Yatthāti nimittatthe bhummaṃ. Anavassutā atintāti rāgena atemitā.
76「已尝」(assāditaṃ),即已趣向味。因此他说「具味者」。「乐与苦」(sukhadukkhaṃ),即可意与不可意。「随转」(anvayo),即是因。此随转属于触,故称「触随转」(phassanvayo),也就是他所说的「以触为因」(phassahetukaṃ)。而「不相违」(aviruddho)是以省略格尾的方式指示的。
Assāditanti assādaṃ itaṃ upagataṃ. Tenāha ‘‘assādavanta’’nti. Sukhadukkhanti iṭṭhāniṭṭhaṃ. Anvayatīti anvayo, hetu. Phassoti anvayo etassāti phassanvayanti āha – ‘‘phassahetuka’’nti. ‘‘Aviruddha’’iti vibhattilopena niddeso.
77「戏论想」(papañcasaññā):指与渴爱等种种戏论相结合的想。因此他说:「以烦恼想而成为戏论想」。这些众生有戏论想,故称「戏论想者」(papañcasaññā),即各类众生。「戏论着」(papañcayantā):指在轮回中造作戏论,使其长久延续。「有想者」(saññino):指具有居家之想的人。「意所成的寻」(manomayaṃ vitakkaṃ):指纯粹由心所生起的邪寻。「行动」(irīyati):指践行其行止。
Papañcasaññāti taṇhādisamadhūpasaṃhatasaññā. Tenāha ‘‘kilesasaññāya papañcasaññā nāma hutvā’’ti. Papañcasaññā etesaṃ atthīti papañcasaññā, itarītarā narā. Papañcayantāti saṃsāre papañcaṃ cirāyanaṃ karontā. Saññinoti gehassitasaññāya saññāvanto. Manomayaṃ vitakkanti kevalaṃ manasā sambhāvitaṃ micchāvitakkaṃ. Irīyatīti iriyaṃ paṭipattiṃ irīyati paṭipajjati.
78「善修习」(suṭṭhu bhāvito):即由此善修习而达到善修习的状态。「被触者的心」(phuṭṭhassa cittaṃ):即其心被如前所述的触所触。「于任何处皆不动摇」(na vikampate kvaci):即于任何可意或不可意的所缘都不动摇。「到彼岸者」(pāragā):即你们成为到彼岸者。
Suṭṭhu bhāvitoti suṭṭhubhāvaṃ subhāvanaṃ ito bhāvitabhāvito. Phuṭṭhassa cittanti tena yathāvuttaphassena phuṭṭhaṃ assa cittaṃ. Na vikampate kvacīti kismiñci iṭṭhāniṭṭhārammaṇe na kampati. Pāragāti pāragāmino bhavatha.
159《未调伏不守护经》注释结束。
Adantaaguttasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
160《摩罗迦子经》注释
2. Mālukyaputtasuttavaṇṇanā
95「贬抑」(apasādeti),即呵责。「推崇」(ussādeti),即赞扬。据说这位长老就是摩罗迦子。「放逸之后」(pamajjitvā):即由于不随顺如理作意而放逸。
95.Apasādetīti tajjeti. Ussādetīti ukkaṃseti. Ayaṃ kira thero mālukyaputto. Pamajjitvāti yonisomanasikārassa ananuyujjanena pamajjitvā.
80「Yatra」(在那里)一词,是用于自身的修辞表达。所谓的「名」(nāma),在不认可、贬斥的情形里,表示否定;而在推重、赞许的情形里,则表示肯定。「成了什么」(kiṃ jātaṃ)的意思是:凭那个年老的状态成了什么?——他连对长老身份如草般都不顾念地说。因此他说:「如果……(中略)……不顾念」。「不顾念」(anuggaṇhanto),即不思虑。「像我这样的人,世尊的教诫是能带来利益的」,他这样称赞当下的教诫。
Yatrāti paccattaṃ vacanālaṅkāre. Nāmāti asambhāvane apasādanapakkhe, ussādanapakkhe pana sambhāvane. Kiṃ jātanti kiṃ tena mahallakabhāvena jātanti mahallakabhāvaṃ tiṇāyapi amaññamāno vadati. Tenāha ‘‘yadi…pe… anuggaṇhanto’’ti. Anuggaṇhantoti acintento. Mādisānaṃ bhagavato ovādo upakārāvahoti etarahi ovādañca pasaṃsanto.
81以「未见、以前未曾见过」等,通过假设的方式所作的说明,是为了宣示方法,即「正如在这些之中没有欲等,同样在其余已遍知之中也没有」,并且因为它们也应当与这些等同,因此才这样说。所以经中说:「诸欲如梦」(supinakūpamā kāmā)。
‘‘Adiṭṭhā adiṭṭhapubbā’’tiādinā parikappavasena vuttanidassanaṃ ‘‘yathā etesu chandādayo na honti, evamitaresupi pariññātesū’’ti nayapaṭipajjanatthaṃ, tesampi imehi samānetabbattā. Tena vuttaṃ ‘‘supinakūpamā kāmā’’ti (ma. ni. 1.234; 2.46; pāci. 417; cūḷava. 65).
82「以眼识对所见,仅止于所见」的意思是:眼识对色处的取著行相有多少,就只是那么多。其量有多少呢?这是自己体验的,无法展示给别人看,只是一种施设性的色。因此说「因为眼识……」等。「于色」指在色处上。「唯色而已」是指仅仅是色处本身,而非青等差别。因为此处的「仅」字是为了遮除差别。若是如此,那「唯」字又有何用?因为眼识在色处中,即使能得,也不执取「这名为青,这名为黄」等青等差别。哪里还会有常、无常等自性的事物呢?——为了遮除这种(疑虑),乃至对已结合者也要遮除,故采用「唯」字。因此说「非是常等自性」。「其余诸识亦然」是指即使在速行识中也是如此。
Cakkhuviññāṇena diṭṭhe diṭṭhamattanti cakkhuviññāṇassa rūpāyatanaṃ yattako gahaṇākāro, tattakaṃ. Kittakaṃ pamāṇanti attasaṃvediyaṃ parassa na disitabbaṃ, kappanāmattaṃ rūpaṃ. Tenāha ‘‘cakkhuviññāṇaṃ hī’’tiādi. Rūpeti rūpāyatane. Rūpamattamevāti nīlādibhedaṃ rūpāyatanamattaṃ, na nīlādi. Visesanivattanattho hi ayaṃ matta-saddo. Yadi evaṃ, eva-kāro kimatthiyo? Cakkhuviññāṇañhi rūpāyatane labbhamānampi nīlādivisesaṃ ‘‘idaṃ nīlaṃ nāma, idaṃ pītaṃ nāmā’’ti na gaṇhāti. Kuto niccāniccādisabhāvatthanti saṃhitassapi nivattanatthaṃ evakāraggahaṇaṃ. Tenāha ‘‘na niccādisabhāva’’nti. Sesaviññāṇehipīti javanaviññāṇehipi.
83「已见」是就「眼识对色处的看」而说的。因此说「于色中的了色识」。「唯眼识而已」的意思是:眼识在色处中的取著有多少,我的心就只是那么多——这是其义理。或者也有读作「以无贪等」的版本。所谓「已见」,从词义上说,是被眼识所见的色。「即于此」是指在那个被眼识仅见为色的地方。所谓「三心仅止于所见」,意思是:如同眼识那样,由于无贪等而转起。因此说「正如那样……」等。
Diṭṭhaṃ nāma cakkhuviññāṇaṃ rūpāyatanassa dassananti katvā. Tenāha ‘‘rūpe rūpavijānana’’nti. Cakkhuviññāṇamattamevāti yattakaṃ cakkhuviññāṇaṃ rūpāyatane gahaṇamattaṃ, taṃmattameva me sabbaṃ cittaṃ bhavissatīti attho. ‘‘Rāgādirahenā’’ti vā pāṭho. Diṭṭhaṃ nāma padatthato cakkhuviññāṇena diṭṭhaṃ rūpaṃ. Tatthevāti cakkhuviññāṇena diṭṭhamatte rūpe. Cittattayaṃ diṭṭhamattaṃ nāma cakkhuviññāṇaṃ viya rāgādivirahena pavattanato. Tenāha ‘‘yathā ta’’nti ādi.
84「已了知」是指以意门转向所了知的所缘,这是从「应以无贪等来了知」的角度说的。因此说「如同以转向……」等。
Manodvārāvajjanenaviññātārammaṇaṃ viññātanti adhippetaṃ rāgādivirahena viññeyyato. Tenāha ‘‘yathā āvajjanenā’’tiādi.
85「那时」是指在那个时刻,而非从那时开始——这是此处所要表达的意思。以「仅止于所见」等所要遮除的那些贪等,在此处被「彼」字回指,因此说「被那贪所染……」等。「于彼处」是处格,表领域。而领域的状态,应通过与具有领域者的关系来理解,因此说「被系缚……」等。
Tadāti tasmiṃ kāle, na tato paṭṭhāyāti ayamettha atthoti dasseti. ‘‘Diṭṭhamatta’’ntiādinā yesaṃ rāgādīnaṃ nivattanaṃ adhippetaṃ, te ‘‘tenā’’ti ettha ta-saddena paccāmasīyantīti ‘‘tena rāgena vā ratto’’tiādi vuttaṃ. Tatthāti visaye bhummaṃ, visayabhāvo ca visayinā sambandhavasena icchitabboti vuttaṃ ‘‘paṭibaddho’’tiādi.
86「念」是指对色如其自性的随观之念。由于失念时对喜爱相的作意,念不生起,故念不显现、不转起。「执著」意思是「牢牢地执取」,即吞咽下去、彻底消化确认后,将其作为我所而据为己有。
Satīti rūpassa yathāsabhāvasallakkhaṇā sati muṭṭhā piyanimittamanasikārena anuppajjanato na dissati nappavattati. Ajjhosāti ajjhosāya. Gilitvā pariniṭṭhapetvā attaniyakaraṇena.
87「贪欲与害」是以工具格独立词形式出现,故说「以贪欲,以害」。并且,这是依据义理而转变了格的形式,故说「以贪欲和害等」。「累积者」的意思是:正在令其增长者。「具念者」是指 recollecting 者,在一切处都与念相应。对于「及随顺者」中的「及」字和「亦」字,它们仅仅是不变词,故其意义直接说为「对于随顺者」。
Abhijjhā ca vihesā cāti karaṇatthe paccattavacananti āha – ‘‘abhijjhāya ca vihesāya cā’’ti. Atthavasena vibhattipariṇāmoti āha – ‘‘abhijjhāvihesāhī’’ti. Ācinantassāti vaḍḍhentassa. Paṭissatoti patissato sabbattha satiyā yutto. Sevato cāpīti ettha ca-saddo api-saddo ca nipātamattanti ‘‘sevantassa’’icceva attho vutto.
170《摩罗迦子经》的注疏至此结束。
Mālukyaputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
1713. 《退失经》的注疏
3. Parihānasuttavaṇṇanā
96「衰退性」:指从无过失的善法中衰退的性质。「被征服」:指以无法再受用的方式被征服了。「自寻思」:指对于各种所缘境,心不能安住而生起的种种寻思。「应被结缚的」:指应被结缚的所缘。因为一再给结缚生起的机会,这就称为忍受烦恼的种类。烦恼本身就是烦恼的种类。而在心中执取所缘,就称为忍受。并非通过舍断欲贪来舍弃所缘,而是通过令烦恼不再生起的法性来舍弃。所谓「被征服的处」,是依据「忍受」等道理来说的。世尊先问法:「诸比丘,什么是衰退法呢?」,接着以「如果那位比丘忍受那个所缘」等开示,透过补特伽罗、以补特伽罗为立足点,来阐明这个法义。
96.Parihānasabhāvanti anavajjadhammehi parihāyanasabhāvaṃ. Abhibhavitānīti abhibhūtāni nibbisevanabhāvākārena. Sarasaṅkappāti tasmiṃ tasmiṃ visaye anavaṭṭhitabhāvena saṅkappā. Saṃyojaniyāti saṃyojetabbā. Saṃyojanānañhi punappunaṃ uppattiyā okāsaṃ dento kilesajātaṃ adhivāseti nāma. Kileso eva kilesajātaṃ. Ārammaṇaṃ pana citte karonto adhivāseti nāma. Chandarāgappahānena na pajahati ārammaṇaṃ, kilesaṃ pana anuppattidhammatāpādanena eva. Abhibhavitaṃ āyatananti kathitaṃ adhivāsanādinā. ‘‘Kathañca, bhikkhave, parihānadhammo hotī’’ti dhammaṃ pucchitvā taṃ vibhajantena bhagavatā ‘‘tañce bhikkhu adhivāsetī’’tiādinā puggalena puggalādhiṭṭhānena dhammo dassito.
173《退失经》的注疏至此结束。
Parihānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
1744. 《放逸住者经》的注疏
4. Pamādavihārīsuttavaṇṇanā
97「未关闭眼根」:指没有关护、没有遮蔽眼根而住立者。「浇洒」:指被烦恼特别地浇洒。「为烦恼所浸渍」:指被烦恼所漏泄。「弱喜」:指还很稚嫩、尚未达到强大有力程度的喜。「强喜」:指已经达到惊惧感并且遍满全身的喜。「除恼轻安」:指具有令身心躁动止息之特相的轻安。那些(喜与轻安)之所以不产生,是因为它们生起的缘的相续未能成就。世尊先以「诸比丘,什么是放逸住者呢?」来问及补特伽罗,随后又通过「没有欢悦,欢悦生起」等说法,并以「放逸住者、不放逸住者」这些法义,来阐明补特伽罗。
97.Napidahitvā cakkhundriyaṃ na pidahitvā sañchāditvā ṭhitassa. Byāsiñcatīti kilesehi visesena āsiñcati. Kilesatintanti kilesehi avassutaṃ. Dubbalapīti taruṇā na balappattā. Balavapīti ubbegā pharaṇappattā ca pīti. Darathappassaddhīti kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā passaddhi. Na uppajjanti paccayaparamparāya asiddhattā. ‘‘Kathañca, bhikkhave, pamādavihārī hotī’’tiādinā puggalaṃ pucchitvā ‘‘pāmojjaṃ na hoti, pāmojjaṃ jāyatī’’tiādinā ca, dhammena ‘‘pamādavihārī appamādavihārī’’ti ca puggalo dassito.
176《放逸住者经》的注疏至此结束。
Pamādavihārīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
1775. 《抑制经》的注疏
5. Saṃvarasuttavaṇṇanā
98“Idaṃ”(此)是指“诸比丘,云何为非防护?”这句话。依应断法之宣说而说,即仅说应断之法。世尊先以“诸比丘,如何是非防护者?”问法,然后以“诸比丘,有眼所识之色”等,纯粹开示了法。
98.Idanti ‘‘kathañca, bhikkhave, asaṃvaro’’ti? Idaṃ vacanaṃ. Pahātabbadhammakkhānavasenāti pahātabbadhammasseva kathanaṃ vuttaṃ. ‘‘Kathañca, bhikkhave, asaṃvaro hotī’’ti dhammaṃ pucchitvā ‘‘santi, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā’’tiādinā dhammova vibhatto.
179《抑制经》注释结束。
Saṃvarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
180《定经》注释。
6. Samādhisuttavaṇṇanā
99“Cittekaggatāya”(心一境性)意为:依止而达到心一境性。“Parihāyamāne”(衰退时)意为:由于未获得它而衰退时。“Kammaṭṭhānaṃ”(业处)意为:观业处,或者就是指止本身。
99.Cittekaggatāyāti samathavasena cittekaggatāya. Parihāyamāneti tassa alābhena parihāyamāne. Kammaṭṭhānanti vipassanākammaṭṭhānaṃ, samathameva vā.
182第7《隐居经》注疏
7. Paṭisallānasuttavaṇṇanā
100「业处」指止和观的修行业处。
100.Kammaṭṭhānanti samathavipassanākammaṭṭhānaṃ.
184《第一等汝等经》等的注释
8-9. Paṭhamanatumhākaṃsuttādivaṇṇanā
101-102“围绕譬喻”意为运用譬喻。“以纯粹方式”意思是离开譬喻,纯粹只有法本身。
101-102.Upamaṃ parivāretvāti upamaṃ pariharitvā. Suddhikavasenāti upamāya vinā kevalameva.
186第10《水经》注疏
10. Udakasuttavaṇṇanā
103“水”是那个人的名字。“吠陀”指智慧。“胜一切者”是已经战胜了一切的意思。“插入的”指的是埋入的。“应遮蔽的法”意思是具有应当被遮蔽的性质。“应压碎的法”意思是具有应当被压碎的性质。“被保护的”是说已经保护好的。本来应该说的是“给与米饭、凝乳食品、菜肴、遮蔽、压碎的人”。因为这里只取“遮蔽”或“压碎”的意思,所以没有采用那个说法。
103.Udakoti tassa nāmaṃ. Vedaṃ ñāṇaṃ. Sabbaṃ jitavāti sabbaji. Avakhatanti nikhataṃ. Ucchādanadhammoti ucchādetabbasabhāvo. Parimaddanadhammoti parimadditabbasabhāvo. Parihatoti pariharito. Odanakummāsūpacayucchādanaparimaddanapadehīti vattabbaṃ. Ucchādanaṃ vā parimaddanamattamevāti katvā na gahitaṃ.
188《水经》注疏结束
Udakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
189Saḷavagga 品注疏结束
Saḷavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
190第二品 (Dutiyo paṇṇāsako)。
Dutiyo paṇṇāsako.
95第 11 品·瑜伽安稳品 (Yogakkhemivaggo)
11. Yogakkhemivaggo
1921. 《安稳者经》注释
1. Yogakkhemisuttavaṇṇanā
104“以四种轭”指以欲轭等四种轭。“安稳者”指具足安稳、善巧的人。“作为原因”指对于应作的方法,成为原因。“法门”:因为能让人知道流转和还灭,所以称为“法门”;又因为这个法是教法,所以也是“法门”,因此称为“法门”,就是指这个法门。然而,因为这个法门是证得安稳的原因,所以说“法因”。“相应的”指与止和观相应的诸法,或者指与四谛相应的诸法。把“因此”这个词提取出来之后,问“为什么”,并分解为:“是因为宣说呢,还是因为舍断?”然而,因为欲贪的舍断才是成为安稳者的原因,而不是宣说,所以回答说“因舍断”等。
104.Catūhiyogehīti kāmayogādīhi catūhi yogehi. Kheminoti khemavato kusalino. Kāraṇabhūtanti kattabbaupāyassa kāraṇabhūtaṃ. Pariyāyati pavattiṃ nivattiñca ñāpetīti pariyāyo, dhammo ca so pariyattidhammattā pariyāyo cāti dhammapariyāyo, taṃ dhammapariyāyaṃ. Yasmā pana so tassādhigamassa kāraṇaṃ hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘dhammakāraṇa’’nti. Yuttinti samathavipassanādhammānīti vā catusaccadhammānīti vā. ‘‘Tasmā’’ti padaṃ uddharitvā – ‘‘kasmā’’ti kāraṇaṃ pucchanto ‘‘kiṃ akkhātattā, udāhu pahīnattā’’ti vibhajitvā pucchi. Yasmā pana chandarāgappahānaṃ yogakkhemibhāvassa kāraṇaṃ, na kathanaṃ, tasmā ‘‘pahīnattā’’tiādi vuttaṃ.
194《安稳者经》注释结束。
Yogakkhemisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
1952-10. 《取经》等注释
2-10. Upādāyasuttādivaṇṇanā
105-113“受乐苦”:指被称为“受”的乐与苦已经讲述。由于经中提到了“内乐苦”,也谈了解脱之乐和六处之苦,因此在这里,出离之乐同样被述说了,这一点可以了知。虽然《蕴相应品》里,开示是以蕴的角度展开,而非以处的角度,但此处应阐述的义理,正与《蕴相应品》所说方式相同。
105-113.Vedanāsukhadukkhanti vedanāsaṅkhātaṃ sukhañca dukkhañca kathitaṃ. ‘‘Ajjhattaṃ sukhaṃ dukkha’’nti vuttattā vimuttisukhassa ca saḷāyatanadukkhassa ca kathitattā vivaṭṭasukhaṃ cettha kathitamevāti sakkā viññātuṃ. Kāmaṃ khandhiyavagge khandhavasena desanā āgatā, na āyatanavasena. Ettha pana vattabbaṃ atthajātaṃ khandhiyavagge vuttanayamevāti.
197《取经》等注释结束。
Upādāyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
198瑜伽安稳品注释结束。
Yogakkhemivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
9812. 世间欲品
12. Lokakāmaguṇavaggo
2001-2. 《第一魔罗套索经》等注释
1-2. Paṭhamamārapāsasuttādivaṇṇanā
114-115“居住”:指烦恼魔居住的地方,所以称为“住处”,也就是五欲的内外诸处。进入了烦恼魔的住处,即落入它的掌控。“三种”:指被称为“虚妄分别之想”的三种魔。由此可以明了,也已落入天子魔的掌控。
114-115. Āvasati ettha kilesamāroti āvāso. Kāmaguṇaajjhattikabāhirāni āyatanāni. Kilesamārassa āvāsaṃ gato vasaṃ gato. Tividhassāti papañcasaññāsaṅkhātassa tividhassapi mārassa. Tato eva devaputtamārassapi vasaṃ gatoti sakkā viññātuṃ.
202《第一魔罗套索经》等注释结束。
Paṭhamamārapāsasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
2033.《世界边际经》注疏
3. Lokantagamanasuttavaṇṇanā
116这里,“世间”指有情众生、草木山川等等存续之处,也就是轮围世界。但是,“行”因为具有不断破坏、毁坏的含义,所以也称为“世间”。“边际”就是终点、尽头。“用一切知智来对照”的意思是:以一切知智的运作方式,把所说的内容进行比对,让它没有矛盾、彼此吻合。“我称赞”的意思,就是我要加以赞叹。
116. Lokiyanti ettha sattakāyabhūtagāmādīti loko, cakkavāḷo. Saṅkhāro pana lujjanapalujjanaṭṭhena loko. Antanti osānaṃ. Sabbaññutaññāṇena saṃsanditvāti sabbaññutaññāṇagatiyā samānetvā avirodhetvā. Thomessāmīti pasaṃsissāmi.
101“具有如是成就”:这句话是指“具有这样的了知、应当被这样看见”,这是我的请求。因此,他说“就是如此”,也就是这个意思。“了知者了知”:说的是,世尊用一切知智,确确实实地了知了那一切所应了知的对象。因为一个只安住于部分智慧的人,是不可能了知一切所应了知的。通过这种最高规格的解说,以及对事物不加区分地整体把握,这个“了知”一词涵盖了毫无遗漏的一切所知种类,所以,与这种认知活动相应的,唯有作为其工具的一切知智才最合适。同时,根据这部作品的行文,以及与“世尊”这个词紧密相连的语境,也应当阐明这个含义。“见应见者”:就是以天眼、慧眼、法眼、佛眼、普眼这五种统称为智眼的眼,确确实实地看见了那所应看见的对象。或者,还可以有另一种解释:“了知者了知”,这不同于其他那些存有颠倒、声称遍知欲界与色界的人,他们虽然也在认知,却是被颠倒所扭曲地认知。而世尊并非如此。世尊由于已经彻底断除了颠倒,所以他作为了知者,是正确地了知;由于没有错误的见解在显现,所以他作为见者,是正确地看见。这就是“了知者了知,见者见应见者”的义理。
Evaṃsampattikanti evaṃsampajjanakaṃ evaṃpassitabbaṃ idaṃ mama ajjhesanaṃ. Tenāha ‘‘īdisanti attho’’ti. Jānaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇena jānitabbaṃ jānāti eva. Na hi padesaññāṇe ṭhito jānitabbaṃ sabbaṃ jānāti. Ukkaṭṭhaniddesena hi avisesaggahaṇena ca ‘‘jāna’’nti iminā niravasesaṃ ñeyyajātaṃ pariggayhatīti tabbisayāya jānanakiriyāya sabbaññutaññāṇameva karaṇaṃ bhavituṃ yuttaṃ. Pakaraṇavasena ‘‘bhagavā’’ti padasannidhānena ca ayamattho vibhāvetabbo. Passitabbameva passatīti dibbacakkhu-paññācakkhu-dhammacakkhu-buddhacakkhu-samantacakkhu-saṅkhātehi ñāṇacakkhūhi passitabbaṃ passati eva. Atha vā jānaṃ jānātīti yathā aññe savipallāsā kāmarūpapariññāvādino jānantāpi vipallāsavasena jānanti, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana pahīnavipallāsattā jānanto jānāti eva, diṭṭhidassanassa abhāvā passanto passati evāti attho.
102以引导见的作用而成为眼:意思是,如同眼睛引导、成就众生的视觉,同样地,世尊也因成就对世间的如实知见,以引导见的作用而成为眼;或者,因为他是慧眼所成,即以自生智成就、证得了慧眼,故为成为眼者。成为智者一词,也应以同样的方式理解其义。或者,诸菩提分法,由于他因这些法而生起,也令世间生起这些法,或者他证得了不与其他人共通的独特法,故为成为法者。道智以最胜义而被称为梵,由于他依此而生起,也令世间生起此,且以自生智证得了它,故为成为梵者。他宣说四圣谛法,故为宣说者。他长久地令对真理的证悟持续流转并宣说,故为流转者。引出义:即抽取出苦等义。或者,令成就第一义即涅槃。他令众生中生起对不死的亲证,给予不死,故为不死的施与者。因菩提分法归属于他,故为法主。一再令人祈请,使之变得郑重,即作尊重想;同样地,使之成为难解之后而宣说,也是如此。
Dassanapariṇāyakaṭṭhenāti yathā cakkhu sattānaṃ dassanatthaṃ pariṇeti sādheti, evaṃ lokassa yāthāvadassanasādhanatopi dassanakiccapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūto, paññācakkhumayattā vā sayambhūñāṇena paññācakkhuṃ bhūto pattoti vā cakkhubhūto. Ñāṇabhūtoti etassa ca evameva attho daṭṭhabbo. Dhammā vā bodhipakkhiyā, tehi uppannattā lokassa ca taduppādanato anaññasādhāraṇaṃ vā dhammaṃ patto adhigatoti dhammabhūto. ‘‘Brahmā’’vuccati seṭṭhaṭṭhena maggañāṇaṃ, tena uppannattā lokassa ca taduppādanato tañca sayambhūñāṇena pattoti brahmabhūto. Catusaccadhammaṃ vadatīti vattā. Ciraṃ saccapaṭivedhaṃ pavattento vadatīti pavattā. Atthaṃ nīharitvāti dukkhādiatthaṃ uddharitvā. Paramatthaṃ vā nibbānaṃ pāpayitā. Amatasacchikiriyaṃ sattesu uppādento amataṃ dadātīti amatassa dātā. Bodhipakkhiyadhammānaṃ tadāyattabhāvato dhammassāmī. Punappunaṃ yācāpento bhāriyaṃ karonto garuṃ karoti nāma, tathā duviññeyyaṃ katvā kathentopi.
103当眼存在时,有世间想;若无眼,则无。因为若无内处,则无世间假名。因此说'眼即是世间'等。未断见者:即未破除有身见者,不能作密集与分离的分析,将部分如同整体一般,想为世间且执为世间。'如是'一词引出了'想为世间且执为世间'这三句。'其':指凡夫,或轮围世间。因为凡夫就是把眼等连同其处所一起想为'轮围'的。以步行:即用脚行走。不能到达,因为它们是无穷尽的。以坏灭义:这是依行作世间而说,为了显示世间的边际。其边际即是涅槃。涅槃是可以到达的,因为可通过正行道而证得。至于轮围世间,则没有边际,因为无法以步行到达。
Cakkhunā vijjamānena lokasaññī hoti, na tasmiṃ asati. Na hi ajjhattikāyatanavirahena lokasamaññā atthi. Tenāha ‘‘cakkhuñhi loko’’tiādi. Appahīnadiṭṭhīti asamūhatasakkāyadiṭṭhiko ghanavinibbhogaṃ kātuṃ asakkonto samudāyaṃ viya avayavaṃ ‘‘loko’’ti sañjānāti ceva maññati ca. Tathāti iminā ‘‘lokoti sañjānāti ceva maññati cā’’ti padattayaṃ ākaḍḍhati. Tassāti puthujjanassa, cakkavāḷalokassa vā. Cakkhādimeva hi sahokāsena ‘‘cakkavāḷo’’ti puthujjano sañjānāti. Gamanenāti padasā gamanena. Na sakkā tesaṃ anantattā. Lujjanaṭṭhenāti abhisaṅkhāralokavasena lokassa antaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tassa anto nāma nibbānaṃ. Taṃ pattuṃ sakkā sammāpaṭipattiyā pattabbattā. Cakkavāḷalokassa pana anto nāma, natthi tassa gamanena appattabbattā.
104以此等词:即以此等划分文句的词。而这些词的特征是字母的集合,故说'以字母聚合'。以各别字母:意思是在各个词中,以各自固定的排列方式,被心识一一分别执取的字母。
Imehi padehīti imehi vākyavibhāgehi padehi. Tāni pana akkharasamudāyalakkhaṇānīti āha ‘‘akkharasampiṇḍanehī’’ti. Pāṭiyekkaakkharehīti tasmiṃ tasmiṃ pade paṭiniyatasannivesehi visuṃ visuṃ cittena gayhamānehi akkharehīti attho.
105以通达义,'paṇḍā' 被称为慧。依此慧,已从此处到达彼处、已证得者,为贤者,即有慧者。大慧应从无碍解的角度来理解,故说'大义'等。'如同'一词,在第一种解释中,仅为语助词;在第二种解释中,则是回指,故说'那已作了解释'。
Gamanaṭṭhena ‘‘paṇḍā’’ vuccati paññā, tāya ito gato pattoti paṇḍito, paññavā. Mahāpaññatā nāma paṭisambhidāvasena veditabbāti āha ‘‘mahante atthe’’tiādi. Yathā tanti ettha tanti nipātamattaṃ paṭhamavikappe, dutiyavikappe pana paccāmasananti āha ‘‘taṃ byākata’’nti.
210《世界边际经》的注疏解释完毕。
Lokantagamanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
211四、《五欲经》的注疏解释。
4. Kāmaguṇasuttavaṇṇanā
117Cetaso:是具格中的属格表达。所谓以心所触,即体验,故说'曾以心体验'。依适于三种季节,有三座殿堂,依此而有三种戏剧的分类。仅仅是依心意的愉悦,就把这些当作五欲来示现,并非出于欲贪。因为自从出家以后,菩萨就不再生起任何欲的寻思。因此,魔王波旬说——
117.Cetasoti karaṇe sāmivacanaṃ. Cittena saṃphusanaṃ nāma anubhavoti āha ‘‘cittena anubhūtapubbā’’ti. Ututtayānurūpatāvasena pāsādattayaṃ, taṃ vasena tividhanāṭakabhedo. Manorammatāmattena kāmaguṇaṃ katvā dassitaṃ, na kāmavasena. Na hi abhinikkhamanato uddhaṃ bodhisattassa kāmavitakkā bhūtapubbā. Tenāha māro pāpimā –
107「七年之间,我紧随世尊,亦步亦趋;」
‘‘Satta vassāni bhagavantaṃ, anubandhiṃ padāpadaṃ;
108「对于具足正念的正自觉者,我从未觅得任何可乘之机。」(《经集》448)
Otāraṃ nādhigacchissaṃ, sambuddhassa satīmato’’ti. (su. ni. 448);
109所谓'慈氏'等名称,只是显示未来所缘而已,并非菩萨生起了这样的想法。'attā'是可亲爱之相,故为'attarūpo',后分句中前分被省略,故表达了'为了自己的利益而希望成就的人'这个意思。或者,'attarūpena'是指被喜与悦所执受的本质,即欢喜踊跃、兴高采烈的状态。'不放逸'是指在善法上不懈怠、无缺失,故说'持续精勤'。'无放舍'是指心对五欲不抓取、不沉溺。前一种解释是从修习善法的角度说的,后一种是从断除不善法的角度说的。'二法'即不放逸与念这两种法。借由不放逸与念,应当了知那四种善法蕴得以生起。'应作'即应当修习。
Metteyyo nāmātiādi anāgatārammaṇadassanamattaṃ, na bodhisattassa evaṃ uppajjatīti. Attā piyāyitabbarūpo etassāti attarūpo, uttarapade purimapadalopenāti ‘‘attano hitakāmajātikenā’’ti attho vutto. Attarūpenāti vā pītisomanassehi gahitasabhāvena tuṭṭhapahaṭṭhena udaggudaggena. Appamādoti appamajjanaṃ kusaladhammesu akhaṇḍakāritāti āha ‘‘sātaccakiriyā’’ti. Avossaggoti cittassa kāmaguṇesu avossajjanaṃ pakkhandituṃ appadānaṃ. Purimo vikappo kusalānaṃ dhammānaṃ karaṇavasena dassito, pacchimo akusalānaṃ akaraṇavasena. Dve dhammāti appamādo satīti dve dhammā. Appamādo sati ca tathā pavattā cattāro kusaladhammakkhandhā veditabbā. Kattabbāti pavattetabbā.
110在彼处:即在名为涅槃的那个因的证悟中。那个因:即六处的因。六处在这里灭尽,故六处的灭尽被称为涅槃。因此说'涅槃,即指此'等。于涅槃:即在涅槃中。
Tasmiṃ āyataneti tasmiṃ nibbānasaññite kāraṇe paṭivedhe. Taṃ kāraṇanti channaṃ āyatanānaṃ kāraṇaṃ. Saḷāyatanaṃ nirujjhati etthāti saḷāyatananirodho vuccati nibbānaṃ. Tenāha ‘‘nibbānaṃ. Taṃ sandhāyā’’tiādi. Nibbānasminti nibbānamhi.
217《五欲经》的注疏解释完毕。
Kāmaguṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
218五-六、《帝释问经》等的释义
5-6. Sakkapañhasuttādivaṇṇanā
118-119「所见」(diṭṭheti)指现前的。「法」(dhammeti)指取蕴法。因为在这里生起了「我」之想与见,即是对有身之想,所以他说:「于现法」意思就是在此有身当中。「依彼」(tannissitaṃ)这里面的“彼”(taṃ),指的是前面以欢喜等不同方式所说的爱,因此说它是「依爱」(taṇhānissitaṃ)。「那个取是此(爱)的」即彼取(tadupādānaṃ)。所以他说了「彼执取」(taṃgahaṇaṃ)等。「此(爱)的执取即名为爱的取」即彼执取(taṃgahaṇaṃ)。第六项是明显的,因为第五项已说了其理则。
118-119.Diṭṭheti paccakkhabhūte. Dhammeti upādānakkhandhadhamme. Tattha hi attāti bhavati saññā diṭṭhi cāti attabhāvasaññā. Tenāha – ‘‘diṭṭhevadhammeti imasmiṃyeva attabhāve’’ti. ‘‘Tannissita’’nti ettha taṃ-saddena heṭṭhā abhinandanādipariyāyena vuttā taṇhā paccāmaṭṭhāti āha – ‘‘taṇhānissita’’nti. Taṃ upādānaṃ etassāti tadupādānaṃ. Tenāha – ‘‘taṃgahaṇa’’ntiādi. Taṇhupādānasaṅkhātaṃ gahaṇaṃ etassāti taṃgahaṇaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānameva pañcame vuttanayattā.
220《帝释问经》等释义结束。
Sakkapañhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
221七、《舍利弗同住弟子经》释义
7. Sāriputtasaddhivihārikasuttavaṇṇanā
120「将连接」(Ghaṭessati)指将建立前后相连的关联。「断灭」(Viccheda)指由于生起与梵行相违之缘而导致的断灭。
120.Ghaṭessatīti pubbenāparaṃ ghaṭitaṃ sambandhaṃ karissati. Vicchedanti brahmacariyassa virodhipaccayasamuppattiyā ucchedaṃ.
223八、《罗睺罗教诫经》释义
8. Rāhulovādasuttavaṇṇanā
121那些法,若被正确修习、反复修习,能导向解脱、导向证知阿罗汉果,它们即是指信等资粮——令解脱成熟者。「令成熟」(Paripācenti)指带来成熟与转变。「法」(Dhammā)指作为原因的法。「依清净因之力」(Visuddhikāraṇavasenāti)即依作为清净因之力;而那清净,是从信根等之因来说的清净。如同出身高贵的刹帝利青年,由远离异己、摄受亲党及所处地位之成就而得清净,应当如是理解。为了说明这一点,他说了“因此已说”等。
121. Ye dhammā sammadeva bhāvitā bahulīkatā vimuttiyā arahattassa sacchikiriyāya saṃvattanti, te saddhādayo sambhārā vimuttiparipācaniyāti adhippetā. Paripācentīti paripākaṃ pariṇāmaṃ gamenti. Dhammāti kāraṇabhūtā dhammā. Visuddhikāraṇavasenāti visuddhikāraṇatāvasena, sā pana saddhindriyādīnaṃ kāraṇato visuddhi. Yathā nāma jātisampannassa khattiyakumārassa vipakkhavigamena pakkhasaṅgahena pavattiṭṭhānasampattiyā ca parisuddhi hoti, evamevaṃ daṭṭhabbāti dassento ‘‘vuttaṃ heta’’ntiādimāha.
114无信等人只会导致信等诸根的衰损;而信等诸根则唯是为了圆满。同样地,随观能令净信的经典等也是如此。能令净信的经典,是指《能令净信经》等。「正勤」(Sammappadhāne)是指《正勤经》。「念处」(Satipaṭṭhāne)是指四念处。「禅那解脱」(Jhānavimokkhe)是指关于禅那与解脱的经典。「甚深智行」(Gambhīrañāṇacariye)是指与蕴、处、界、缘起相关的经典。
Assaddhādayopi puggalā saddhādīnaṃ yāvadeva parihānāya honti, saddhādayo pāripūriyāva, tathā pasādaniyasuttantādipaccavekkhaṇā, pasādaniyasuttantā nāma sampasādanīyasuttādayo. Sammappadhāneti sammappadhānasuttante. Satipaṭṭhāneti cattāro satipaṭṭhāne. Jhānavimokkheti jhānāni ceva vimokkhe ca uddissa pavattasuttante. Gambhīrañāṇacariyeti khandhāyatanadhātupaṭiccasamuppādapaṭisaṃyuttasuttante.
115「善知识等」是指善知识、戒防护、损减谈、精进发勤、决择慧这五法,即在《自说经》(udā. 31)中所谓“在此,弥醯,比丘有善知识”等所宣说的。「观察世间」是指见具寿罗睺罗及那些天神的诸根成熟。由此,他将前往盲林,在那里日间居住将有大集会。因为经中将如此说:“所谓‘若干’,依计算并无界限。”
Kalyāṇamittatādayoti kalyāṇamittatā sīlasaṃvaro abhisallekhakathā vīriyārambho nibbedhikapaññāti ime kalyāṇamittādayo pañca dhammā, ye ‘‘idha, meghiya, bhikkhu kalyāṇamitto hotī’’tiādinā udāne (udā. 31) kathitā. Lokaṃ volokentassāti āyasmato rāhulassa tāsañca devatānaṃ indriyaparipākaṃ passantassa. Tato yena andhavanaṃ, tattha divāvihārāya mahāsamāgamo bhavissatīti. Tathā hi vakkhati ‘‘ettakāti gaṇanāvasena paricchedo natthī’’ti.
116依止树与山的,是住于地上的;在空中行动的宫殿居住者,是住于虚空中的。「法眼」应知是指四圣谛法,从其见义故。
Rukkhapabbatanissitā bhūmaṭṭhakā, ākāsacārivimānavāsino antalikkhaṭṭhakā. Dhammacakkhunti veditabbāni catusaccadhammānaṃ dassanaṭṭhena.
228《罗睺罗教诫经》的注疏结束。
Rāhulovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
229《世间五欲品》的注疏结束。
Lokakāmaguṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
117第十三 居士品
13. Gahapativaggo
231一至三 毗舍离经等的注疏
1-3. Vesālīsuttādivaṇṇanā
124-126「于二」(dvīsu)意思是:在此居士品中,第一、第二和第三经所说的义理,只是产生了文句的读法差别,并没有前所未说的新义。
124-126.Dvīsūti imasmiṃ gahapativagge paṭhamadutiyesu tatiye ca vuttatthameva pāṭhajātaṃ apubbaṃ natthīti attho.
233四至五 婆罗堕阇经等的注疏
4-5. Bhāradvājasuttādivaṇṇanā
127-128即使其他出家人也只在适当之时才托钵游方,但此人是个贪吃者(odarito),正是为了显示他因此而出家,所以说「托钵」等。「或者摩擦而置」(Ghaṃsantovā)指摩擦着地面放置钵。「已尽」(Parikkhīṇa)指从四周穷尽。葫芦(钵)……等生起;由于放置多余的钵被禁止,所以不接受其他的钵。「根修习」:有些人说是指“眼等五根的修习”,其意是:作观的专注之后,增长上位观。另一些人则说:“以信等五根之力,作观的专注,依彼之乐,成就神通与断除之力而修习根。”
127-128. Kāmaṃ aññepi pabbajitā yuttakāle piṇḍaṃ ulamānā carantiyeva, ayaṃ pana odarito, teneva kāraṇena pabbajitoti dassento ‘‘piṇḍaṃ ulamāno’’tiādimāha. Ghaṃsantovāti bhūmiyaṃ ghaṃsanto eva pattaṃ ṭhapeti. Parikkhīṇanti samantato parikkhīṇaṃ. Nāḷiko …pe… jātaṃ, atirekapattaṭṭhapanassa paṭikkhittattā aññaṃ na gaṇhāti. ‘‘Indriyabhāvananti cakkhādipañcindriyabhāvana’’nti keci vadanti, tathā vipassanābhinivesaṃ katvā uparivipassanaṃ vaḍḍhitvāti adhippāyo. Apare pana ‘‘saddhāpañcamānaṃ indriyānaṃ vasena vipassanābhinivesaṃ katvā tena sukhena abhiññāpahānānaṃ sampādanavasena indriyaṃ bhāvetvā’’ti vadanti.
120「近前」(Upasaṅkamati):这里为了说明那国王是如何近前的,从其到来开始指出,故说「据说长老」等。「大饮」(Mahāpāna)是指不做其他事,成为好饮者,七天中让相应的侍从饮烈酒。因此他说「大饮名为饮酒」。用红莲稻壳:指用红稻壳。像被燃烧一样,由蚁咬等所生的苦受。以口箭射之,由于宠爱故。因为那国王是好女色者。
Upasaṅkamatīti ettha yathā so rājā upasaṅkami, taṃ āgamanato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘thero kirā’’tiādi āraddhaṃ. Mahāpānaṃ nāma aññaṃ kammaṃ akatvā pānapasuto hutvā sattāhaṃ tadanurūpaparijanassa surāpivanaṃ. Tenāha ‘‘mahāpānaṃ nāma pivitvā’’ti. Sālithusehīti rattasālithusehi. Ḍayhamānaṃ viya kipillikadaṃsanajātāhi dukkhavedanāhi. Mukhasattīhi vijjhiṃsu vallabhatāya. Itthilolo hi so rājā.
121「传承」(Paveṇi)指他们受持的传承,即梵行的系缚。「令行」(Paṭipādenti)指成就。「重所缘」(Garukārammaṇa)指应受尊重的所缘,即不可违越的所缘。「他的」(Assa)指国王的。「心不入」(Cittaṃ anotarantaṃ)指不进入信解之途。「恼害」(Viheṭhetuṃ)指逼迫。
Paveṇinti tesaṃ samādānapaveṇiṃ brahmacariyapabandhaṃ. Paṭipādentīti sampādenti. Garukārammaṇanti garukātabbaārammaṇaṃ, avītikkamitabbārammaṇanti attho. Assāti rañño. Cittaṃ anotarantanti pasādavīthiṃ anotarantaṃ anupagacchantaṃ. Viheṭhetunti vibādhituṃ.
122由于贪一次又一次地生起,以复数之故而说「贪法」。也有「生起」之意,因为正在生起的贪法,把握自己的因缘,犹如使之被认知般而转起。「即此身」(Imameva kāyaṃ):这里“身”(kāya)一词是在聚集之义上使用的,因为它是子宫等处生起之法的聚集境;而其他则是以身体为标示,故应知为“身”。这是明显的,因为下面已说了理则。
Lobhassa aparāparuppattiyā bahuvacanavasena ‘‘lobhadhammā’’ti vuttaṃ. Uppajjantītipi attho yeva, yasmā uppajjamāno lobhadhammo attano hetupaccaye pariggahāpento jānāpento viya sahati pavattatīti. Imameva kāyanti ettha samūhatthe eva kāya-saddo gabbhāsayādiṭṭhānesu uppajjanadhammasamūhavisayattā, itare pana kāyūpalakkhitatāya ‘‘kāyo’’ti veditabbā. Uttānameva heṭṭhā vuttanayattā.
238《婆罗堕阇经》等注释结束。
Bhāradvājasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
239六、《瞿师罗经》的解释
6. Ghositasuttavaṇṇanā
129129.「可意之色」:是指青等不同种类的色法,以及为意识所悦意、可爱的色法;这是为了显示乐受触的性质。同样,对于「可意之色,为舍受所缘」等处,也应按理而说。眼识……触,如此说。因为从亲依止缘的角度,与眼识相应的触是乐受的,而不是从俱生缘的角度。因此说:「依一个触,依速行之力而生起乐受」。其余诸句:在「居士,确实有耳界」等所说的五个部分中。
129.Rūpā ca manāpāti nīlādibhedā rūpadhammā ca manasā manuññā piyarūpā saṃvijjanti, idañca sukhavedanīyassa phassassa sabhāvadassanatthaṃ. Evaṃ ‘‘rūpā ca manāpā upekkhāvedaniyā’’ti etthāpi yathārahaṃ vattabbaṃ. Cakkhuviññāṇa…pe… phassanti vuttaṃ. Upanissayakoṭiyā hi cakkhuviññāṇasampayuttaphasso sukhavedanīyo, na sahajātakoṭiyā. Tenāha – ‘‘ekaṃ phassaṃ paṭicca javanavasena sukhavedanā uppajjatī’’ti. Sesapadesūti ‘‘saṃvijjati kho, gahapati, sotadhātū’’ti āgatesu pañcasu koṭṭhāsesu.
124依六门分别而解说了二十三种界。「依于心所依处」:指依靠心脏所依处。在五门有二十种,在意门有三种,这样一共二十三种。
Tevīsatidhātuyo kathitā channaṃ dvārānaṃ vasena vibhajjagahaṇena. Vatthunissitanti hadayavatthunissitaṃ. Pañcadvāre vīsati, manodvāre tisso evaṃ tevīsati.
242《瞿师罗经》的解释完毕。
Ghositasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
2437-8. 《诃梨提迦尼经》等的解释
7-8. Hāliddikānisuttādivaṇṇanā
130-131130-131.「Taṃ itthanti」(它就是如此)的意思是:由眼所见的色,「它就是如此」指的就是这个。所谓「那缘乐受的」,是指作为乐受亲依止缘的眼识,以及相应于各种情况,或作为亲依止缘,或作为无间缘,或作为俱生缘与相应缘,而成为乐受之缘的触。缘于那乐受的触而生起乐受,这就是句子的连接。这个道理适用于所有地方,也就是在其余七个转起中都一样。或者,所谓「与意界相同」,这是依阿毗达磨的理路来说的;但依经的理路,由于空无自性、没有众生、没有命我的意义,它同样被指称为「意界」。第八个转起本身就很清楚,因为前面已经解释过它的道理了。
130-131.Taṃitthetanti cakkhunā yaṃ rūpaṃ diṭṭhaṃ, taṃ itthanti attho. Taṃ sukhavedaniyanti taṃ sukhavedanāya upanissayakoṭiyā paccayabhūtaṃ cakkhuviññāṇañceva, yo ca yathārahaṃ upanissayakoṭiyā vā, anantaro ce anantarakoṭiyā vā, sahajāto ce sampayuttakoṭiyā vā, sukhavedanāya paccayo phasso. Taṃ sukhavedaniyañca phassaṃ paṭicca uppajjati sukhavedanāti yojanā. Esa nayo sabbattha sabbesu sesesu sattasu vāresu. Manodhātuyeva vā samānāti abhidhammanayena. Suttantanayena pana suññataṭṭhena nissattanijjīvaṭṭhena ca manodhātusamaññaṃ labhateva. Aṭṭhamaṃ uttānameva heṭṭhā vuttanayattā.
245《诃梨提迦尼经》等的解释完毕。
Hāliddikānisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
2469. 《露遮经》的解释
9. Lohiccasuttavaṇṇanā
132132.他们虽然也被称为「年轻人」,但并非单指婆罗门族的青年。「Seleyyakāni」(黏着游戏)指的是彼此黏附、逾越界限的那些游戏。
132.Tepi māṇavakātveva vuttā, na brāhmaṇakumārā eva. Seleyyakānīti aññamaññaṃ silissanalaṅghanakīḷanāni.
127因为靠着服侍而运送财货,所以被称为「ibbhā」(运送财货者),也就是指照看大象的象倌。不过,他们因为属于家产微薄者的受用物,并且具有居士的身份,所以也被叫作「居士」。「Kaṇhā」(黑色的)指属于黑色种姓出生的人。「维持国土」的意思是,在他们所居住的那个国土里,通过向该国土缴纳税赋,或者通过维持自己的家产,他们被称为「维持者」。「Pariyāyantā」(四处游走)的意思是,他们环绕四周而行,到处玩耍。
Upaṭṭhānavasena ibhaṃ harantīti ibbhā, hatthigopakā. Te pana nihīnakuṭumbassa bhoggaṃ upādāya gahapatibhāvaṃ upādāya ‘‘gahapatikā’’tipi vuccantīti āha ‘‘gahapatikā’’ti. Kaṇhāti kaṇhābhijātikā. Raṭṭhaṃ bharantīti yasmiṃ raṭṭhe vasanti, tassa raṭṭhassa baliṃ bharaṇena, attano vā kuṭumbassa bharaṇena bharatā. Pariyāyantāti parito saṃcarantā kīḷanti.
128「Sīlajeṭṭhakā」(以戒为尊)是指以戒作为最首要、最殊胜的人。那些能忆持古老法的人,就是过去戒行最卓越的人。「诸门」指的是像眼睛等这些感官的门户。
Sīlajeṭṭhakāti sīlappadhānā. Ye purāṇaṃ saranti, te sīluttamā ahesuṃ. Dvārāni cakkhādidvārāni.
129「离去后」(Apakkamitvā)就是离开、脱离、离去之后。「不平坦的」(Visamāni)指失去了平坦的状态,也就是具有了恶行的性质。「种种杖罚」(Nānāvidhadaṇḍā)是指种种棍棒击打。
Apakkamitvā apetā virahitā hutvā. Visamānīti vigatasamāni duccaritasabhāvāni. Nānāvidhadaṇḍā nānāvidhadaṇḍanipātā.
130「不进食者」(Anāhārakā)指完全不享用任何食物的人。「如同泥沼的泥垢」(Paṅko viya paṅko)意思是污秽。「牙齿的泥垢」(Dantapaṅko)因为省略了前面的词而直接说成“泥垢”,所以说“泥垢就是指齿垢”。「对山羊应做之事,不加害而行之」(Ajehi kātabbakānaṃ akopetvā karaṇaṃ)是指通过受持的方式来实践的誓愿,这个道理对后面其他内容也同样适用。所谓「欺诈」(Kohaññaṃ),是指覆藏自己身上存在的过失,却去宣扬不真实的德性,因此说那是“覆藏……及欺诈”。「资具器物之论」(Parikkhārabhaṇḍakavaṇṇā)的意思是,这些资具器物是赖以活命的。而那些人是为了自己的生计,为了用诱饵去绑住别人,为了让人不能解脱才这么做的。
Anāhārakāti kiñci abhuñjanakā. Paṅko viya paṅko, malaṃ. Dantapaṅko purimapadalopena paṅkoti vuttoti ‘‘paṅko nāma dantamala’’nti vuttaṃ. Ajehi kātabbakānaṃ akopetvā karaṇaṃ samādānavasena vataṃ. Esa nayo sesesupi. Kohaññaṃ nāma attani vijjamānadosaṃ paṭicchādetvā asantaguṇapakāsanāti āha – ‘‘paṭicchanna…pe… kohaññañcevā’’ti. Parikkhārabhaṇḍakavaṇṇāti parikkhārabhaṇḍā kappakāti. Te ca kho attano jīvikatthāya āmisakiñjakkhassa attanibandhanatthāya amocanatthāya katā.
131「无硬结」(akhila)是指通过修习梵住而彻底去除了心荒芜,所以没有硬结。因此注释说“柔和且不僵硬”。
Akhilanti cetokhilarahitaṃ brahmavihāravasena. Tenāha ‘‘mudu athaddha’’nti.
132「已倾向」(Adhimutto)是指因为喜爱而专心投入。「小的心」(parittacitta)是指从各方面来说都显得破碎、狭窄的心。「无量的心」(appamāṇacitta)是指在这里能够遮止“这是谁”这种分别对待的心。
Adhimuttoti abhirativasena yuttapayutto. Parittacittoti parito khaṇḍitacitto. Appamāṇacittoti ettha ‘‘ko aya’’nti paṭikkhituṃ sakkuṇeyyacitto.
254《露遮经》注释完毕。
Lohiccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
25510.《韦罗哈迦尼经》注释
10. Verahaccānisuttavaṇṇanā
133133. 为了催促那位婆罗门女去听法,年轻人说道“yagghe”。因此注释说:“yagghe 是一个表示催促意思的词。”
133. Brāhmaṇiṃ dhammasavanāya codento māṇavako ‘‘yagghe’’ti avoca. Tenāha ‘‘yaggheti codanatthe nipāto’’ti.
257《韦罗哈迦尼经》注释完毕。
Verahaccānisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
258《居士品》注释结束。
Gahapativaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
13414. 天臂品
14. Devadahavaggo
2601. 《天臂经》注释
1. Devadahasuttavaṇṇanā
134「使意欢悦者」:是当它们进入意识范围时,以能让心意欢悦、令人生起喜爱的方式而运作的。
134.Manaṃ ramayantāti āpāthagatā manassa ramaṇavasena piyāyitabbatāvasena pavattantā.
262《刹那经》注释
2. Khaṇasuttavaṇṇanā
135「六触处」:指由六种触处所感受到的不可意境。「六门触了别」:确实,通过六门对种种所缘的了别,其目的全在于领受痛苦。「三十三天城」:就是善见大城。所谓「无有」这种地方并不存在,因为无论何时,都可以领受快乐。提到「地狱」,因其在恶趣存在的共性上,其他恶道也被包括在内了。无法安住于「道梵行住」:由此可知,这里也包含了所有会中断修行的处境。「唯此」:就是只有在这个人界。恶趣也显现出来,因为有时会感受到类似恶趣的苦。天界也显现出来,因为有时能获得类似天界享乐的成就。
135.Chaphassāyatanikāti chahi phassāyatanehi aniṭṭhasaṃvedaniyā. Chadvāraphassapaṭiviññattīti chahipi dvārehi ārammaṇassa paṭisaṃvedanā hotiyeva sabbaso dukkhānubhavanatthaṃ. Tāvatiṃsapuranti sudassanamahānagaraṃ. Abhāvo nāma natthi sabbathā sukhānubhavanato. Nirayeti iminā duggati bhavasāmaññena itarāpāyāpi gahitā eva. Maggabrahmacariyavāsaṃ vasituṃ na sakkāti iminā pana sabbesampi acchindikaṭṭhānānaṃ gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Imevāti imasmiṃ manussaloke eva. Apāyopi paññāyati apāyadukkhasadisassa dukkhassa kadāci paṭisaṃvedanato. Saggopi paññāyati devabhogasadisasampattiyā kadāci paṭilabhitabbato.
137「此是业地」:此人间界被称为「业地」,因为它是适合那些(众生)发挥人之力量、造作诸业的合适之处。为了显示在此处的精勤之业,便说「在此修习道」。「处」:即原因。「悚惧事」:指能引发悚惧的众多事物,如生等。的确,生、老、病、死,堕恶趣之存在,其中导致地狱再生的因、导致畜生再生的因、导致阿修罗身再生的因,过去轮回之根、未来轮回之根,以及现在求食之根——如此审察众多悚惧之事后,已生起悚惧、已产生悚惧的人,你们应当如理地专精精进。「悚惧」:即令悚惧生起。
Ayaṃ kammabhūmīti ayaṃ manussaloko purisathāmakaraṇāya kammabhūmi nāma tāsaṃ yogyaṭṭhānabhāvato. Tattha padhānakammaṃ dassento ‘‘idha maggabhāvanā’’ti āha. Ṭhānānīti kāraṇāni. Saṃvejaniyānīti saṃvegajananāni bahūni jātiādīni. Tathā hi jāti, jarā, byādhi, maraṇaṃ, apāyabhavaṃ, tatthapi nirayūpapattihetukaṃ, tiracchānupapattihetukaṃ, asūrakāyūpapattihetukaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakanti bahūni saṃvegavatthūni paccavekkhitvā saṃvegajāto sañjātasaṃvego yoniso padhānamanuyuñjassu. Saṃvegāti saṃvegamāpajjassu.
265《刹那经》注释结束。
Khaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
266《第一色喜经》注释
3. Paṭhamarūpārāmasuttavaṇṇanā
136「善喜者」指达到欢喜的人;「欣悦者」指已生起欣悦的人。「苦」指有苦、已生起苦的人,所以称为「痛苦者」。「乐」指此中有乐,所以称为乐者、有乐者,因此说「安乐者」。凡世间存在的色等诸法,就这样被称作「世间」。「观见者」指通过证得真实而正确地观见的人。在说明「是相反的」之后,为了显示这种相反性,便接着说「世间……」等内容。「不净」需要连接「称为」一词来理解。「这全部」即前面所说的“乐为圣者所见……乃至……彼圣者知为乐”等,这一切都是针对涅槃而说。因为只有涅槃才绝对是乐。
136.Sammuditā sammodappattā, pamoditā sañjātapamodā. Dukkhāti dukkhavanto sañjātadukkhā. Tenāha ‘‘dukkhitā’’ti. Sukhaṃ etassa atthīti sukho, sukhī. Tenāha ‘‘sukhito’’ti. Yattakā rūpādayo dhammā loke atthīti vuccati. Passantānanti saccapaṭivedhena sammadeva passantānaṃ. ‘‘Paccanīkaṃ hotī’’ti vatvā taṃ paccanīkabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘loko hī’’tiādi vuttaṃ. Asubhāti ‘‘āhū’’tipadaṃ ānetvā sambandho. Sabbametanti ‘‘sukhaṃ diṭṭhamariyebhi…pe… tadariyā sukhato vidū’’ti ca vuttaṃ. Sabbametaṃ nibbānameva sandhāya vuttaṃ. Nibbānameva hi ekantato sukhaṃ nāma.
139九十五种外道及其外道性,在《破迷论注释》中已有说明。「被烦恼盖所覆」:指被烦恼蕴——也就是烦恼盖——所障碍的人。「涅槃见」这个名称就是指圣道;依此圣道证悟涅槃,就如同被乌云覆盖的月轮。
Pañcanavutipāsaṇḍino tesañca pāsaṇḍibhāvo papañcasūdaniṭṭhakathāyaṃ pakāsito eva. Kilesanīvaraṇena nivutānanti kilesakhandhā kilesanīvaraṇaṃ, tena nivāritānaṃ. Nibbānadassanaṃ nāma ariyamaggo, tena tassa paṭivijjhanañca kāḷameghaavacchāditaṃ viya candamaṇḍalaṃ.
140「限定后」:指通过不净性的限定和正确如实知见的限定之后。「道法」:即圣道法。
Paricchinditvāti asubhabhāvaparicchindanena sammāviññāṇadassanena ca paricchinditvā. Maggadhammassāti ariyamaggadhammassa.
141「未生起者」:指那些紧随不舍地行道的人。这表示:谁能了知呢?其他人无法了知。
Anupannehīti anu anu avihāya paṭipannehi. Ko nu añño jānituṃ arahati, añño na jānātīti dasseti.
271《第一色喜经》注释结束。
Paṭhamarūpārāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
272《第二色喜等经》注释
4-12. Dutiyarūpārāmasuttādivaṇṇanā
137-145纯粹采用散文句式,而不是用偈颂结合的方式。「以各种方式」:是指将内处和外处,配合无常相、苦相和无我相来显示。
137-145.Suddhikaṃ katvā gāthābandhanena vinā kevalaṃ cuṇṇiyapadavaseneva. Tathā tathāti ajjhattikāni bāhirāni ca āyatanāni aniccalakkhaṇena dukkhānattalakkhaṇehi ca yojetvā dassanavasena.
274第二色喜等经的注释到此结束。
Dutiyarūpārāmasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
275天臂品的注释到此结束。
Devadahavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
143第十五 新旧品
15. Navapurāṇavaggo
277第一 业灭经注释
1. Kammanirodhasuttavaṇṇanā
146因为这里指的是现在存在的眼和产生它的业,所以说「眼不是旧的,只有业是旧的」。为了说明眼在什么情况下被称为「旧」,他又说「然而从业的角度」等等。「以缘的名称」:因为在前世就已经成就,所以作为缘的业应当被称为「旧」,这里是以缘业的名称来称呼。因此,「旧业」这个说法就是这样来的。「通过诸缘共同造作」:意思是由渴爱、无明等诸缘,正面地汇集、和合而产生。「以思」:指的是业的思。「思所造」:指被努力造作的。「以受」:依靠自己,以之为所缘而生起的受。「处」:就是产生的原因、存续的地方,应当以观慧来观见。「业的灭」:是通过烦恼不再生起的灭而成就的业的灭。「触证解脱」:就是证得阿拉汉果的解脱。作为所缘的灭——涅槃,被称为「业灭」,意思是‘业在这里息灭’。因为佛陀说过「诸比丘,应当修习禅那,不要放逸」,所以说「前行的观已经被宣说了」。
146. Sampati vijjamānassa cakkhussa taṃnibbattassa kammassa ca adhippetattā ‘‘na cakkhu purāṇaṃ, kammameva purāṇa’’nti vatvā yathā tassa cakkhussa purāṇapariyāyo vutto, taṃ dassento āha – ‘‘kammato panā’’tiādi. Paccayanāmenāti purimajātisaṃsiddhattā ‘‘purāṇa’’nti vattabbassa paccayabhūtassa kammassa nāmena. Evaṃ vuttanti ‘‘purāṇakamma’’nti evaṃ vuttaṃ. Paccayehi abhisamāgantvā katanti taṇhāvijjādipaccayehi abhimukhabhāvena samāgantvā samecca nibbattitaṃ. Cetanāyāti kammacetanāya. Pakappitanti abhisamīhitaṃ. Vedanāyāti attānaṃ nissāya ārammaṇaṃ katvā pavattāya vedanāya. Vatthūti nibbattikāraṇaṃ pavattaṭṭhānanti vipassanāpaññāya passitabbaṃ. Kammassa nirodhenāti kilesānaṃ anuppādanirodhasiddhena kammassa nirodhena. Vimuttiṃ phusatīti arahattaphalavimuttiṃ pāpuṇāti. Ārammaṇabhūto nirodho nibbānaṃ ‘‘kammanirodho’’ti vuccati, ‘‘kammaṃ nirujjhati etthā’’ti katvā. ‘‘Jhāyatha, bhikkhave, mā pamādatthā’’ti vuttattā ‘‘pubbabhāgavipassanā kathitā’’ti vuttaṃ.
279业灭经的注释到此结束。
Kammanirodhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
280第二至第五 无常涅槃适合等经的注释
2-5. Aniccanibbānasappāyasuttādivaṇṇanā
147-150「涅槃的」:指证得涅槃,或者指烦恼的灭尽。「有帮助的修行」:指能带来利益的修行。「在四者中」:指在第二等四者之中。因为说明了适合涅槃的修行,所以说「连同观的四道已经被宣说了」。
147-150.Nibbānassāti nibbānādhigamassa, kilesanibbānasseva vā. Upakārapaṭipadanti upakārāvahaṃ paṭipadaṃ. Catūsūti dutiyādīsu catūsu. Nibbānasappāyā paṭipadā desitāti katvā ‘‘saha vipassanāya cattāro maggā kathitā’’ti vuttaṃ.
282《无常涅槃顺适经》等的注释结束。
Aniccanibbānasappāyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
283《学童经》等的注释
6-7. Antevāsikasuttādivaṇṇanā
151-152「边」这个词在“水边”“林边”等用法中,表示“附近”的意思。而烦恼因为住在极为靠近内心的内部,所以被称为「学童」,就像“林中善巧者”“岸树”那样,是通过省略格变化来构造的。因此他说:「无学童者」就是指已经远离了内部安住的烦恼的人。「远离现行烦恼者」意思是远离了浮现出来的烦恼。「彼内住者」是指安住在这个补特伽罗的内心中,在那里生起。「那些压制此者」指那些烦恼征服了这个补特伽罗之后,让他随自己的支配而运作。因此他说:「也就是压倒,或是教诫。」「那些老师」是指那些被称为烦恼的老师,它们让有情众生安住于自己的趣向之中。第七个是下面已经说过的方法,因为下面是以蕴的方式来开示,而这里是以处的方式来开示,这是唯一的不同。
151-152. Anta-saddo samīpatthe vattati ‘‘udakantaṃ vananta’’ntiādīsu, kileso pana atiāsanne vasati abbhantaravuttitāyāti ‘‘antevāsika’’nti vutto vibhattialopena yathā ‘‘vanekusalo, kūlerukkhā’’ti. Tenāha – ‘‘anantevāsikanti antovasanakilesavirahita’’nti. Ācaraṇakakilesavirahitanti samudācaraṇakilesarahitaṃ. Antoassa vasantīti assa puggalassa anto abbhantare citte vasanti pavattanti. Te etaṃ adhibhavantīti te kilesā etaṃ puggalaṃ abhibhavitvā attano vase vattenti. Tenāha – ‘‘ajjhottharanti sikkhāpenti vā’’ti. Tehi ācariyehīti tehi kilesasaṅkhātehi satte attano gatiyaṃ ṭhapentehi ācariyehi. Sattamaṃ heṭṭhā kathitanayamevāti yasmā heṭṭhā khandhavasena desanā āgatā, idha āyatanavasenāti ayameva viseso.
285《学童经》等的注释结束。
Antevāsikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
286《是否存在理趣经》注释
8. Atthinukhopariyāyasuttavaṇṇanā
153“Pariyāyati”是遍行、得到其果,因此“pariyāya”是因,所以他说:“所谓‘pariyāya’,就是原因。”对于现量所见、无颠倒的意义而生起的信,是现量信,例如“世尊是正自觉者,法是善说”等。像这样,依靠“据说如此”而生起的信的模样,只是相似的信。“此”是指“只除了信之外”这句话。“令喜欢”是指通过自己的心意去喜欢某个意义。“令堪忍”是它的同义词,即让心那样地接受。因此他说:“这就是执取之相。”对于通过传承而来的意义,“据说如此”就是传闻。“对于正在思维原因的人”是指正在思维合理性的人。“原因现前”是指对于自己的心显现为“善哉”的样子。“执取此义”是指心执取“这个原因,这个意义是这样的合理”的想法。“理审察”是指合理的构想。“执见”是指确定地执取,而这本身就是见,不过因为是不如实的执取,所以应当知道它只是无明。“此”是指执见。“求此义者”是指这个执见在我这里生起了,它存在,以与理相应、合理的样子可得。像这样执取的样态,就称为“观见忍”;对于最初生起的执见——也就是所谓的见——进行审察、接受的样态,就叫做“观见忍”。“五处”就是指前面所说的信等五种原因。“舍离、不执取”就是不去执取。针对被低下的道所断除的贪等的没有,说“我内无贪嗔痴”,这是有学的观察;针对完全无有而说,则是无学的观察。他说:“这讲述了有学及无学的观察。”应当知道,通过“或内有”等语句讲述了有学的观察,通过“或内无”等语句讲述了无学的观察。
153. Pariyāyati parigacchati phalaṃ etassāti pariyāyo hetūti āha – ‘‘yaṃ pariyāyanti yaṃ kāraṇa’’nti. Paccakkhadiṭṭhe aviparīte atthe pavattasaddhā paccakkhasaddhā yathā ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākhāto dhammo’’ti (ma. ni. 1.288) ca. Evaṃ kirāti iti kirāya uppanno saddahanākāro saddhāpatirūpako. Etanti ‘‘aññatreva saddhāyā’’ti etaṃ vacanaṃ . Rucāpetvāti kiñci atthaṃ attano matiyā rocetvā. Khamāpetvāti tasseva vevacanaṃ, cittaṃ tathā khamāpetvā. Tenāha – ‘‘atthetanti gahaṇākāro’’ti. Paramparāgatassa atthassa evaṃ kirassāti anussavanaṃ. Kāraṇaṃ cintentassāti yuttiṃ cintentassa. Kāraṇaṃ upaṭṭhātīti ‘‘sādhū’’ti attano cittassa upatiṭṭhati. Atthetanti ‘‘etaṃ kāraṇaṃ evamayamattho yujjatī’’ti cittena gahaṇaṃ. Ākāraparivitakkoti yuttiparikappanā. Laddhīti nicchayena gahaṇaṃ, sā ca kho diṭṭhi ayāthāvaggahaṇena aññāṇamevāti daṭṭhabbaṃ. Tanti laddhiṃ. Atthesāti esā laddhi mama uppannā atthi yuttarūpā hutvā upalabbhati. Evaṃ gahaṇākāro diṭṭhinijjhānakkhanti nāma, paṭhamuppannaladdhisaṅkhātāya diṭṭhiyā nijjhānaṃ khamanākāro diṭṭhinijjhānakkhanti nāma. Pañca ṭhānānīti yathāvuttāni saddhādīni pañca kāraṇāni. Muñcitvā aggahetvā. Heṭṭhimamaggavajjhānaṃ rāgādīnaṃ abhāvaṃ sandhāya ‘‘natthi me ajjhattaṃ rāgadosamoho’’ti ayaṃ sekkhānaṃ paccavekkhaṇā, sabbaso abhāvaṃ sandhāya asekkhānanti āha – ‘‘sekkhāsekkhānaṃ paccavekkhaṇā kathitā’’ti. ‘‘Santaṃ vā ajjhatta’’ntiādinā sekkhānaṃ, ‘‘asantaṃ vā ajjhatta’’ntiādinā asekkhānaṃ paccavekkhaṇā kathitāti daṭṭhabbaṃ.
288《是否存在理趣经》的注释结束。
Atthinukhopariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
289《根成就经》等的注释
9-10. Indriyasampannasuttādivaṇṇanā
154-155154-155. 就像“比丘们,你们要具足戒而安住”等经文那样,这里的“sampanna”一词取“圆满”的意思,因此说“根圆满”。因为诸根都具足,所以称为“根圆满”,这是关联。如果仅仅如此,那就成了说“具足成就”了,为了避免这种疑惑,于是又说“或者指眼等诸根”。“关于这个”,是指第二种解释所说明的意义。前面在“蕴品”中是以蕴的方式来开示的,而这里是依处的方式来开示,因此说“即前述方法而已”。
154-155. ‘‘Sampannasīlā, bhikkhave, viharathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.64) viya paripuṇṇattho idha sampanna-saddoti āha ‘‘paripuṇṇindriyo’’ti. Indriyehi samannāgatattā paripuṇṇindriyo nāma hotīti sambandho. Evaṃ sati samannāgamasampatti vuttā hotīti āsaṅkanto ‘‘cakkhādīni vā’’tiādimāha. Taṃ sandhāyāti dutiyavikappena vuttamatthaṃ sandhāya. Heṭṭhā khandhiyavagge khandhavasena desanā āgatā, idha āyatanavasenāti āha ‘‘vuttanayamevā’’ti.
291根成就经等的注释结束。
Indriyasampannasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
292“新与旧品”的注释结束。
Navapurāṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
293第三品。
Tatiyo paṇṇāsako.
14916. 难陀灭尽品
16. Nandikkhayavaggo
2951-4. 内喜尽经等注释
1-4. Ajjhattanandikkhayasuttādivaṇṇanā
156-159156-159.“义”是指从自性来说的。凭借智慧、作为圣者所应知的义,也就是自性。这样,具有别异自性的,以喜悦的含义而称为“喜”,以染着的含义而称为“贪”。所谓“以解脱力”,是指通过证得解脱。“在此”是指在这第一经中。“在第二等中”是指第二、第三、第四经中。这些都很清楚,因为前面已经说过的方法。
156-159.Atthatoti sabhāvato. Ñāṇena ariyato ñātabbato attho, sabhāvoti. Evañhi abhijjanasabhāvo nandanaṭṭhena nandī, rañjanaṭṭhena rāgo. Vimuttivasenāti vimuttiyā adhigamavasena. Etthāti imasmiṃ paṭhamasutte. Dutiyādīsūti dutiyatatiyacatutthesu. Uttānameva heṭṭhā vuttanayattā.
297内喜尽经等的注释结束。
Ajjhattanandikkhayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
2985-6.《耆婆芒果园定经》等的注释
5-6. Jīvakambavanasamādhisuttādivaṇṇanā
160-161这是说明:对于那些缺少定的人,他们正在获得心一境性;对于那些缺少隐居的人,他们正在获得身远离与心一境性。“明显”指变得显著而现前。“沉下”指现观,意思是因为四圣谛法以显著的状态现前而说,所以说“在两者……中被说”等。
160-161. Samādhivikalānaṃ cittekaggataṃ labhantānaṃ, paṭisallānavikalānaṃ kāyavivekañca cittekaggatañca labhantānanti yojanā. Pākaṭaṃ hotīti vibhūtaṃ hutvā upaṭṭhāti. Okkhāyati paccakkhāyatīti catusaccadhammānaṃ vibhūtabhāvena upaṭṭhānassa kathitattā vuttaṃ – ‘‘dvīsupi…pe… kathitā’’ti.
300《耆婆芒果园定经》等的注释结束。
Jīvakambavanasamādhisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
3017-9.《果提咖无常经》等的注释
7-9. Koṭṭhikaaniccasuttādivaṇṇanā
162-164「无常随观」等本身就是被称为「令解脱成熟的法」。那时这位长老的信等诸根还没有成熟,这位长老通过这些开示,达到了诸根的成熟。
162-164. Aniccānupassanādayo eva vimuttiparipācaniyā dhammā nāma. Therassa tadā saddhādīni indriyāni na paripākaṃ upagatāni, thero imāhi desanāhi indriyaparipākamagamāsi.
303《果提咖无常经》等的注释结束。
Koṭṭhikaaniccasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
30410-12.《断除邪见经》等的注释
10-12. Micchādiṭṭhipahānasuttādivaṇṇanā
165-167「各别」指一个一个地、分别地。所谓「依已说之理」,就是依照下面已经说过的道理,因为没有新的内容需要说。
165-167.Pāṭiyekkanti visuṃ visuṃ. Vuttanayenevāti heṭṭhā vuttanayeneva apubbassa vattabbassa abhāvā.
306《断邪见经》等的注释到此结束。
Micchādiṭṭhipahānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
307《喜悦灭尽品》的注释到此结束。
Nandikkhayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
15417. 六十重颂品
17. Saṭṭhipeyyālavaggo
3091-60.《内无常欲经》等的注释
1-60. Ajjhattaaniccachandasuttādivaṇṇanā
168-227168-227. 以“比丘们,凡是无常的,于彼你们应断欲”等开头,随顺各个补特伽罗的意乐,宣说了六十经。这些经又以重颂的方式纳入开示,因此说“名为六十重颂”。由此,他说“然而此处那些……”等。
168-227. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, tatra vo chando pahātabbo’’tiādinā tesaṃ tesaṃ puggalānaṃ ajjhāsayavasena saṭṭhi suttāni kathitāni , tāni ca peyyālanayena desanaṃ āruḷhānīti ‘‘saṭṭhipeyyālo nāma hotī’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘yāni panetthā’’tiādi.
311《内无常欲经》等的注释到此结束。
Ajjhattaaniccachandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
312《六十重颂品》的注释到此结束。
Saṭṭhipeyyālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
156第十八 大海品
18. Samuddavaggo
314第一 第一大海经注释
1. Paṭhamasamuddasuttavaṇṇanā
228228. 如果依据「难以充满」与「汇合」这双重含义,而将海洋称为「海」,为了指出这二者若不加区别地(nippariyāyato)只适用于眼,所以说了“yadi”等等。其中,「难以充满」是指无法填满的状态。「汇合」是指完全不断地汇入。因为,即使恒河等大河的巨大水流年复一年地不断涌入,大海也不会达到充满;而它所淹没的那块地方,并不会因此变成海洋的状态,一旦海水退去,那地方就不复存在,或者因为变成了无水状态而依然如故(非海洋)。虽然这种难以充满和汇合的含义可以在大海中找到,但为了指出这两者更特别地存在于眼之中,所以说“tassa hi”等。「samosarantanti」(正在汇入)是指完全随青等颜色部分而汇入,即进入视野的范围。由于难以填满,所以无法做到(满足)。「伴随贪染而行」(sadosagamanena)是因为它染污了众生的相续。其染污性应当理解为是依眼门渴爱而了知的。正如在海中,一波接一波翻腾的波浪的速度被称为「大海的」;同样,在眼前这眼海中,一波接一波翻腾的青等不同种类的色所缘,由于不与其他(感官)共通,因此有资格被称为「眼的」,所以说它是「色所成的波浪」(rūpamayo vego)。「asamapekkhite」(不作细察)是指,在正确地观察色时,没有去仔细分辨色的悦意与不悦意性质,不进一步思量‘我所见的这个东西就是这个样子’,只是以整体聚合的方式去执取它,这种执取就是「不细察」。「sahati」(能忍受)的意思是胜过,即不会因为它而生起任何变异。
228. Yadi ‘‘duppūraṇaṭṭhena samuddanaṭṭhenā’’ti iminā atthadvayena sāgaro ‘‘samuddo’’ti vuccati, cakkhussevetaṃ nippariyāyato yujjatīti dassetuṃ ‘‘yadī’’tiādi vuttaṃ. Tattha duppūraṇaṭṭhenāti pūretuṃ asakkuṇeyyabhāvena. Samuddanaṭṭhenāti sabbaso uparūparipakkhittagamanena. Mahāgaṅgādimahānadīnaṃ mahatā udakoghena anusaṃvaccharaṃ anupakkhandamānopi hi samuddo pāripūriṃ na gacchati, yañca bhūmipadesaṃ ottharati, taṃ samuddabhāvaṃ neti, abhāvaṃ vā pāpuṇāti apayāte samuddodake, taṃ vā anudakabhāvapattiyā atathameva hoti. Kāmañcesa duppūraṇaṭṭho samuddanaṭṭho sāgare labbhati, tathāpi taṃ dvayaṃ cakkhusmiṃyeva visesato labbhatīti dassento ‘‘tassa hī’’tiādimāha. Samosarantanti sabbaso nīlādibhāgehi osarantaṃ, āpāthaṃ āgacchantanti attho. Kātuṃ na sakkoti duppūraṇīyattā. Sadosagamanena gacchati sattasantānassa dussanato. Dussanaṭṭhatā cassa cakkhudvārikataṇhāvasena veditabbā. Yathā samudde aparāparaṃ parivattamāno ūmiyā vego samuddassāti vuccati, evaṃ cakkhusamuddassa purato aparāparaṃ parivattamānaṃ nīlādibhedaṃ rūpārammaṇaṃ cakkhussāti vattabbataṃ arahati anaññasādhāraṇattāti vuttaṃ ‘‘rūpamayo vego’’ti. Asamapekkhiteti sammādassane rūpe manāpabhāvaṃ amanāpabhāvañca gahetvā, ‘‘idaṃ nāma mayā diṭṭha’’nti anupadhārentassa kevalaṃ samūhaghanavasena gaṇhantassa gahaṇaṃ asamapekkhanaṃ. Sahatīti adhibhavati, taṃnimittaṃ kañci vikāraṃ nāpajjati.
158「Ūmī」(波浪)指的就是水波。「Āvaṭṭo」(漩涡)是由于旋转而流动的水。「Gāharakkhasamakarādayo」(擒人罗刹等)指的是抓人的罗刹。就像在海里,波浪层层翻腾,吞没掉进水里的人,导致他遭遇不幸与灾难一样,漩涡与擒人罗刹也是如此。同样,这些贪等烦恼,吞没那些烦恼在自己身上生起的众生,导致他们遭遇不幸与灾难。由于烦恼的生起是众生遭遇不幸与灾难之因——即波浪之怖畏——的所缘(ārammaṇa),所以眼海被说成是「有波浪的、有漩涡的、有抓人罗刹的(saūmisāvaṭṭo sagāho sarakkhaso)」。
Ūmīti vīciyo. Āvaṭṭo āvaṭṭanavasena pavattaṃ udakaṃ. Gāharakkhasamakarādayo gāharakkhaso. Yathā samudde ūmiyo uparūpari vattamānā attani patitapuggalaṃ ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādenti, tathā āvaṭṭagāharakkhasā. Evamete rāgādayo kilesā sayaṃ uppannakasatte ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādenti, kilesuppattinimittatāya sattānaṃ anayabyasanāpattihetubhūtassa ūmibhayassa ārammaṇavasena cakkhusamuddo ‘‘saūmisāvaṭṭo sagāho sarakkhaso’’ti vutto.
159「波浪之怖畏(Ūmibhaya)」:在这里,因为对此感到恐惧所以是怖畏(bhaya),像波浪一样的怖畏就是波浪怖畏。愤怒(kodha)以激动为义。这同样的(忧恼),以压迫内心并令其生起之义,也就是以极度疲困之义,被称为忧恼(upāyāsa)。在这里,愤怒与忧恼一次又一次地生起,淹没众生,不让他们抬起头,通过造成不幸与灾难,应当看清它们与波浪的相似性。同样,欲乐对于被烦恼制服的众生,就像(把色等所缘)称为‘我’一样,让他们在所谓的色等所缘中流转轮回,使得对出离(nekkhamma)等外在事物的心念完全无法生起,就这样将他们卷入漩涡而导致不幸。因此,应当看清它们与漩涡的相似性。再者,当一个擒人罗刹制服并抓住一个没有守护、进入其活动范围内的人时,即使那人站在其活动范围之外,罗刹也会将其带入自己的范围,通过显现恐怖形象等方法,使他无力自救,接着依附并侵入他,剥夺他的容貌、力量、财富、寿命与快乐,造成巨大的不幸与灾难。同样,女人也是如此,她征服并抓住一个缺乏如理作意、非英雄的男子,以自己的色相等去诱惑他;或者即使是对英雄之辈,也用女人惯用的举止、姿态与媚态,施展女人的幻术,紧紧缠住他,使他无法成就对自己有益的戒等功德,以美德与容貌等系缚他,造成巨大的不幸与灾难。因此,应当看清女人与擒人罗刹的相似性。「波浪之怖畏」是相的表达。也就是说,如同波浪因其可怖的性质而成为怖畏,漩涡和擒人罗刹也是如此。因此,应当理解「具有波浪等怖畏,即是有怖畏」这个意思。已经到达尽头(anta)、终点,这样就被称为到达了彼岸的涅槃(nibbāna)。
Ūmibhayanti ettha bhāyati etasmāti bhayaṃ, ūmīva bhayaṃ ūmibhayaṃ. Kujjhanaṭṭhena kodho. Sveva cittassa ca abhimaddanavasenuppādanatthena daḷhaṃ āyāsanaṭṭhena upāyāso. Ettha ca anekavāraṃ pavattitvā satte ajjhottharitvā sīsaṃ ukkhipituṃ adatvā anayabyasananipphādanena kodhūpāyāsassa ūmisadisatā daṭṭhabbā. Tathā kāmaguṇā kilesābhibhūte satte māne viya rūpādivisayasaṅkhāte attani saṃsāretvā yathā tato bahibhūte nekkhamme cittampi na uppajjati, evaṃ āvaṭṭetvā byasanāpādanena āvaṭṭasadisatā daṭṭhabbā. Yadā pana gāharakkhaso ārakkharahitaṃ attano gocarabhūmigataṃ purisaṃ abhibhuyya gahetvā agocare ṭhitampi gocaraṃ netvā bheravarūpadassanādinā attano upakkamaṃ kātuṃ asamatthaṃ katvā anvāvisitvā vaṇṇabalabhogaāyusukhehi viyojetvā mahantaṃ anayabyasanaṃ āpādeti, evaṃ mātugāmopi yonisomanasikārarahitaṃ avīrapurisaṃ attano rūpādīhi palobhanavasena abhibhuyya gahetvā vā vīrajātiyampi itthikuttabhūtehi attano hāvabhāvavilāsehi itthimāyāya anvāvisitvā vā avasaṃ attano upakāradhamme sīlādayo sampādetuṃ asamatthaṃ karonto guṇavaṇṇādīhi viyojetvā mahantaṃ anayabyasanaṃ āpādeti, evaṃ mātugāmassa gāharakkhasasadisatā daṭṭhabbā. Ūmibhayanti lakkhaṇavacanaṃ . Yathā hi ūmi bhāyitabbaṭṭhena bhayaṃ, evaṃ āvaṭṭagāharakkhasāpīti ūmiādibhayena sabhayanti attho veditabbo. Antaṃ avasānaṃ gato, evaṃ pāraṃ nibbānaṃ gatoti vuccati.
318第一大海经注释结束。
Paṭhamasamuddasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
319第二-第三 大海经等注释
2-3. Dutiyasamuddasuttādivaṇṇanā
229-230229-230. 他指出烦恼的湿润与带入,所以说「以湿润之义」。圣弟子是指不来者。因为他们对欲有已经超越,所以不被湿润。三种死亡是指烦恼魔、行魔和天子魔。以三种依,是指依烦恼、行和欲乐的三种依。然而,以蕴为依,他并非无依,因为他只证得了有余涅槃。已到达,是指以行道的方式到达。
229-230. Kilesānaṃ allabhāvūpanayananti āha ‘‘temanaṭṭhenā’’ti. Ariyasāvaketi anāgāmino. Te hi kāmabhavavasena atintatāya na samunnā. Tayo maccūti kilesābhisaṅkhāradevaputtamāre. Tīhi upadhīhīti kilesābhisaṅkhārakāmaguṇānaṃ vasena tīhi upadhīhi. Khandhupadhinā pana so na nirūpadhi saupādisesasseva nibbānassa adhigatattā. Gatoti paṭipattigamanena gato.
321第二大海经等注释结束。
Dutiyasamuddasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
3224-6. 乳树譬喻经等注释
4-6. Khīrarukkhopamasuttādivaṇṇanā
231-233「未断除」的意思,是指未被圣道所根除的状态。「存在」即是有。当有缘时,由于能执行存在的作用,现起的一点点烦恼,就像老鼠的毒一样,因为力量微小,所以称为「小」。所说的「如此之类」也是指少量的。「彼」是指那些烦恼未被断除的人。所说的「极广大」,是指面对那些可爱、能诱人的事物时,即使作为基础的可爱所缘是少量的,也会变得非常强烈。因此他说:“哪怕只有指甲盖那么大……”等等。「年轻」等,是三个词。「可击破」意思是能打破。「彼两者」是指眼与色,也就是这两种处。
231-233.Appahīnaṭṭhenāti maggena asamugghāṭitabhāvena. Atthīti vijjati. Sati paccaye vijjamānakiccakaraṇato pariyuṭṭhānaṃ appakaṃ mūsikāvisaṃ viya parittaṃ nāma hoti appānubhāvattā. Evarūpāpīti appakāpi. Assāti appahīnakilesassa. Adhimattānanti iṭṭhānaṃ rajanīyānaṃ, vatthuvasena parittakampi iṭṭhārammaṇaṃ adhimattameva. Tenāha ‘‘nakhapiṭṭhippamāṇampī’’tiādi. Daharotiādīni tīṇipi padāni. Ābhindeyyāti bhindeyya. Taṃ ubhayanti taṃ cakkhurūpanti ubhayampi āyatanaṃ.
324乳树譬喻经等的注疏结束。
Khīrarukkhopamasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
3257. 优陀夷经的注疏
7. Udāyīsuttavaṇṇanā
234「也是如此」是借着这个原因来阐述的。借着「无常」这件事,说明了无我的特征。因为,识是依靠因缘条件而生起的,既然有生起,就必然会消灭。因为有生有灭这种特性,所以识是无常的。假如它真的是‘我’,就应该不需要因缘条件也能自己成立,但它并不能那样成立。所以,说‘识是无我’,就是借着无常性来阐明无我性的。
234.Itipīti imināpi kāraṇena. Aniccenāti aniccabhāvena anattalakkhaṇaṃ kathitaṃ. Yasmā hetupaccayā viññāṇassa uppatti sati ca uppāde nirodhena bhavitabbaṃ, uppādavayavantatāya aniccaṃ viññāṇaṃ, yadi ca attā siyā paccayehi vinā sijjheyya, na ca tathāssa siddhi, tasmā ‘‘viññāṇaṃ anattā’’ti aniccatāya anattatā kathitā.
327优陀夷经的注疏结束。
Udāyīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
3288. 燃烧法门经的注疏
8. Ādittapariyāyasuttavaṇṇanā
235「随形好」,因为烦恼会追随并凸显每一个细小的身体特征,也会成为它生起的条件,所以这么说。它是指手、脚等身体部分,例如‘手很美好’等等。所谓的‘取相之执’,就是那种会成为烦恼生起之相的抓取方式。‘合取’,是指把各个部分组合在一起后,用‘这是女人’、‘这是男人’这样的方式,一揽子整体地抓取。‘别取’,则是指分开地、没有遗漏地抓取。‘如同鳄鱼那样的抓取’,是指一种像鳄鱼吞食一样的抓取方式。因此他说:‘它会全部抓取’。而对手、脚等各个部分加以区分后再抓取,这种像红色布条一样的方式,是类似水蛭吸血一样的抓取。‘甚至在一次速行心路中也能得到’,这句话是针对跟随眼门生起的意门速行心路而说的。
235. Kilesānaṃ anu anu byañjanato paribyattiyā uppattipaccayabhāvato anubyañjanaṃ, hatthapādādiavayavāti āha – ‘‘hatthā sobhanā’’tiādi. Nimittaggāhoti kilesuppattiyā nimittabhūto gāho. Saṃsandetvā gahaṇanti avayave samodhānetvā ‘‘itthipuriso’’tiādinā ekajjhaṃ gahaṇaṃ. Vibhattigahaṇanti vibhāgena anavasesaggahaṇaṃ. Kumbhīlasadisoti kumbhīlagāhasadiso. Tenāha – ‘‘sabbameva gaṇhātī’’ti hatthapādādīsu taṃ taṃ koṭṭhāsaṃ vibhajitvā gahaṇaṃ rattapāsadiso jalūkagāhasadiso. Ekajavanavārepi labbhantīti idaṃ cakkhudvārānusārena uppannamanodvārikajavanaṃ sandhāya vuttaṃ.
164「以味著相而系缚」:意思是,对于如前所说的相,因为执取它的乐味而被系缚。「仅由有分」:即根本有分。「显示烦恼之怖畏」:这是显示应对烦恼感到怖畏,因为当烦恼这样生起时,如果死亡心被不善心间隔后生起,就一定会投生在地狱或畜生道中。“或者从时的角度这样说”之后,开示其义,说‘即在眼门中’等。「染著心」:指因贪欲而染著的心。问:以瞋心如何领受所缘之味呢?答:应知,忧受的生起就是它领受所缘之味的方式。这里的「时」是指死亡时。
Nimittassādena ganthitanti yathāvutte nimitte assādagāhena ganthitaṃ sambaddhaṃ. Bhavaṅgenevāti mūlabhavaṅgeneva. Kilesabhayaṃ dassentoti tathā kilesuppattiyā sati akusalacittena antaritaṃ ce maraṇacittaṃ bhaveyya, ekantato niraye vā tiracchānayoniyā vā uppatti siyāti kilesānaṃ bhāyitabbaṃ dassento. ‘‘Samayavasena vā evaṃ vutta’’nti vatvā tamatthaṃ vivaranto ‘‘cakkhudvārasmiñhī’’tiādimāha. Rattacittaṃ vāti rāgavasena rattacittaṃ vā. Duṭṭhacittena kathaṃ ārammaṇarasānubhavananti? Domanassavedanuppatti eva tassa ārammaṇarasānubhavanaṃ daṭṭhabbaṃ. Imassa samayassāti maraṇasamayassa.
165「位于两鼻孔中间的骨刺」:指以剃刀般的功用将其割断。「持杖居住者」:即长杖大居住者。「躺卧入眠」:这是用来拒绝那种半睡半醒的昏沉睡眠。因为在这种半睡状态下,邪寻思的箭有时会有机可乘,但在躺下进入深睡时则绝无可能。「寻」:指邪寻思。
Ubhinnaṃ nāsacchiddānaṃ majjhe ṭhita-aṭṭhitudanaṃ saha khuraṭṭhena chindanaṃ. Daṇḍakavāsīti dīghadaṇḍakā mahāvāsi. Nipajjitvā niddokkamananti iminā pacalāyikaniddaṃ paṭikkhipati. Tattha hi kadāci antarā micchāvitakkānaṃ sallakānaṃ avasaro siyā, nattheva nipajjitvā mahāniddaṃ okkantakāle. Vitakkānanti micchāvitakkānaṃ.
332《燃烧法门经》的注疏完毕。
Ādittapariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
333第九、十·第一手足比喻经等注疏
9-10. Paṭhamahatthapādopamasuttādivaṇṇanā
236-237在第九经中,当说到「显现」时,这是依于觉者们的意乐而说的,因此他解释说:“在第十经中,当说到‘不存在’时”等等。实际上,这就是这两部经之间唯一的不同之处。
236-237. Navamaṃ ‘‘paññāyatī’’ti vuccamāne bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena vuttanti āha – ‘‘dasame na hotīti vuccamāne’’tiādi. Ettakameva hi dvinnaṃ suttānaṃ visesoti.
335《第一手足比喻经》等的注疏完毕。
Paṭhamahatthapādopamasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.
336《海品》的注疏完毕。
Samuddavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
16719. 毒蛇品
19. Āsīvisavaggo
3381. 《毒蛇譬喻经》的注释
1. Āsīvisopamasuttavaṇṇanā
238当时那些围坐在世尊身边的比丘们,有些是独住者,有些以自己为同伴,有些以自己为第三、第四或第五人,住在各处森林静修处。因此提到“独行者……乃至……五众行者”。这是指他们意乐相同、行持同类,都是精勤修习业处的人。正因如此,他们才一心专注、投入其中。这是基于作为原因的补特伽罗的意乐。“作为缘”,就是指作为所依。从“诸比丘,譬如”开始,直到“已渡、已到彼岸、安稳立于陆地的婆罗门”,这部分是论母的安立。接下来是对这些论母的详细展开。“将成习气”,意思是将会成为能熏习、带来习气的东西。就像说“犹如举起须弥山”等,这是在显示这部开示的不共特质与极其难行之处。
238. Ye bhikkhū tadā bhagavantaṃ parivāretvā nisinnā, tesu keci ekavihārino, keci attadutiyā, keci attatatiyā, keci attacatutthā, keci attapañcamā hutvā araññāyatanesu viharantīti vuttaṃ – ‘‘ekacārika…pe… pañcacārike’’ti. Samānajjhāsayatā sabhāgavuttino. Kammaṭṭhānānuyuñjanassa kārake. Tato eva tattha yuttapayutte. Puggalajjhāsayena kāraṇabhūtena. Paccayabhūtanti apassayabhūtaṃ. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave’’ti ārabhitvā yāva ‘‘tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’ti ayaṃ mātikānikkhepo. Tesaṃ mātikāya vitthārabhājanaṃ. Vāsanā bhavissatīti vāsanāvahaṃ bhavissati. Sineruṃ ukkhipanto viyātiādi imissā desanāya anaññasādhāraṇatāya sudukkarabhāvadassanaṃ.
169就像在表示“床”这个词时,用的是床的名称一样,本来在口中的毒,这里就称呼它为「口」。由于它能造成如同干木一样的性质,所以称为「木」,因此「木口」就是指那种通过咬等方式,能使人变得像干木一样的蛇。或者,由于它能导致类似干木的性质,即“木”一样的毒在它的口中,所以也叫「木口」。依此类推,其余的词也要这样去理解它的含义。“这四种”,是由于毒的作用方式不同而分为四种。现在为了显示它们这种毒作用的差别,才说了“其中”等等。「犹如被铁枪刺中」——就是说体内好像被一根铁枪插入了一样。「如同熟烂的菠萝蜜」——就像过了节令,被煮熟而腐坏的菠萝蜜果实。「在滤器中」——是指染布工人用来过滤碱水或过滤酒的器具。由于彻底断裂,变得「如同雷击之处」。「以大钳」——就是用一个大钳子夹断。
Mañcaṭṭhesu mañcasamaññā viya mukhaṭṭhaṃ visaṃ ‘‘mukha’’nti adhippetaṃ. Sukkhakaṭṭhasadisabhāvāpādanato ‘‘kaṭṭha’’nti vuccatīti kaṭṭhaṃ mukhaṃ etassāti kaṭṭhamukho, daṃsanādinā kaṭṭhasadisabhāvakaro sappo. Atha vā kaṭṭhasadisabhāvāpādanato kaṭṭhaṃ visaṃ vā mukhe etassāti kaṭṭhamukho. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. Ime cattāroti ime visakiccabhedena cattāro. Idāni taṃ nesaṃ visakiccabhedaṃ dassetuṃ ‘‘tesū’’tiādi vuttaṃ. Ayasūlasamappitaṃ viyāti abbhantare ayasūlaṃ anuppavesitaṃ viya. Pakkapūtipanasaṃ viyāti paccitvā kālātikkame kuthitapanasaphalaṃ viya. Caṅgavāreti rajakānaṃ khāraparissāvane surāparissāvane vā. Anavasesaṃ chijjanena asanipātaṭṭhānaṃ viya. Mahānikhādanenāti mahantena nikhādanena.
170「以毒力变异的缘故」——是指由于毒力发作所引起的变异。「风」——是指接触到那蛇的身体后,所升起的风。至于鼻风,那就更不必说了。「依补特伽罗施设」——正是根据那十六种蛇的“来毒”等补特伽罗名称,再各自分为四种,所以就成了六十四种。「来毒」的意思是毒来得快,即毒性迅速上身的毒。「猛毒」是指毒性猛烈、极为难治的毒。这种毒就像冷水一样,以极难摆脱为特性。因为水蛇确实有猛毒,所以说「如同水蛇等的毒」。「显现」——是指通过疮、疱等方式显现出来。名叫「无垢蛇」,就是指大毒蛇。名叫「青蛇」,是树枝的颜色,指在树顶等处游走的蛇。「依此方法」——也就是按照刚才说的,在木口蛇中,咬毒等被分为“来毒而非猛毒”等四种分类的这个方法。「木口中有咬毒等」——在木口蛇中,有咬毒、触毒、风散毒这三种,而在腐口等各类中,咬毒等则各有四种,应当这样去了知。
Visavegavikārenāti visavegagatena vikārena. Vātenāti tassa sappassa sarīraṃ phusitvā uggatavātena. Nāsavāte pana vattabbameva natthi. Puggalapaṇṇattivasenāti tesaṃyeva soḷasannaṃ sappānaṃ āgatavisotiādipuggalanāmassa vasena catusaṭṭhi honti paccekaṃ catubbidhabhāvato. Āgatavisoti āgacchaviso, sīghataraṃ abhiruhanavisoti attho. Ghoravisoti kakkhaḷaviso, duttikicchaviso. Ayaṃ sītaudakaṃ viya hoti gāḷhadubbinimmocayabhāvena. Udakasappo hi ghoraviso hoti yevāti vuttaṃ – ‘‘udakasappādīnaṃ visaṃ viyā’’ti. Paññāyatīti gaṇḍapiḷakādivasena paññāyati. Aneḷakasappo nāma mahāāsīviso. Nīlasappo nāma sākhavaṇṇo rukkhaggādīsu vicaraṇakasappo. Iminā upāyenāti yoyaṃ kaṭṭhamukhesu daṭṭhavisānaṃyeva ‘‘āgataviso no ghoraviso’’tiādinā catubbidhabhāvo vutto, iminā upāyena. Kaṭṭhamukhe daṭṭhavisādayoti kaṭṭhamukhesu daṭṭhaviso, phuṭṭhaviso, vātavibhoti tayo, pūtimukhādīsu ca daṭṭhavisādayo cattāro cattāro veditabbo.
171「逐个地」——就是对这六十四种蛇逐个地去理解。「四种」——是指按卵生等分类方式划分为四种。「五十六」——是指比五十还多出六个,一共五十六种。「已走过的道路」——是指按照之前所说的数量,已走过的路径,如果从后往前简略地计算,依序就只剩下四种。「以种姓而言」——是指以木口等生类、出身来区分。
Ekekanti catusaṭṭhiyo ekekaṃ. Catudhāti aṇḍajādivibhāgena catudhā vibhajitvā. Chapaṇṇāsānīti chapaṇṇāsādhikāni. Gatamaggassāti yathāvuttasaṅkhyāgatamaggassa paṭilomato saṃkhippamānā anukkamena cattārova honti. Kulavasenāti kaṭṭhamukhādijātivasena.
172「触毒」是指毒液仿佛被灌注并遍布全身而存留的毒,也就是它们(蛇)的风毒。「注入毒」等说法也是这个意思。在这里,关于「蛇」(āsīvisa) 这个词的词义,应当按照词源学的方式来理解。「已升起的威光」(uggatatejā) 指高昂猛烈的威光,或者是指由于自身的剧毒而使它们具有凶残的特性。「难摧伏的毒」(dunnimmaddanavisā) 指用咒术药剂等难以制伏的毒。「四种蛇」(cattāro āsīvisā) 这一句中,“iti”一词是表示“等”的意思,因此,它在这里统括了剩余的那部分经文。
Sakalakāye āsiñcitvā viya ṭhapitavisāti hi tesaṃ phuṭṭhavisatā, vātavisatā vuccati. Evanti ‘‘āsittavisā’’tiādinā. Etthāti āsīvisasadde vacanattho niruttinayena veditabbo. Uggatatejāti udaggatejā, attano visatejena nesaṃ kurūradabbatā vā. Dunnimmaddanavisāti mantāgadehi animmaddanīyavisā. Cattāro āsīvisāti ettha iti-saddo ādiattho. Tenettha avasesapāḷiṃ saṅgaṇhāti.
173「在毒蛇中」——应当知道这些毒蛇属于咬毒的类别。「就在身上安立」——因为那个男子对它们没有造下任何不可意的事,而且他还有寿命在,所以它们没有咬他,应当这样去观察这一层含义。他为了如实开显而提问。「难护理」——就是难以照顾、伺候。「安稳道」——就是达成安稳状态的方法。
Āsīvisesūti ime āsīvisā daṭṭhavisā evāti veditabbā. Sarīraṭṭhakesuyevāti tena purisena tesaṃ kassaci aniṭṭhassa akatattā āyusesassa ca vijjamānattā naṃ na daṃsiṃsūti daṭṭhabbaṃ. Pucchi yathābhūtaṃ pavedetukāmo. Durupaṭṭhāhāti durupaṭṭhānā. Sotthimaggoti sotthibhāvassa upāyo.
174「内行者」——就是在内部行走、伪装成朋友来欺骗、破坏信任的人。因此说他是「杀者」。现在为了显示他派遣她们的理由,才说了“第一”等话。「犹如已至面前」——就是指迎面而来的样子。在世间语言运用中,也有像这样的说法,例如说“将某人安置于寂静处”。所以,“已至面前”的意思就是“他已经到达面前了”。专指那块铺设在树下、为了让来来往往的人歇脚而坐的、弯曲形状的平板。
Antaracaroti antaraṃ caro sukhasattu vissāsaghātī. Tenāha ‘‘vadhako’’ti. Idāni tāsaṃ pesane kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘paṭhama’’ntiādi vuttaṃ. Abhimukhagataṃ viya abhimukhagataṃ. Īdisīpi hi vacoyutti loke nirūpīyati santiyaṃ purisaṃ ṭhapetīti viya. Tasmā abhimukhagatanti abhimukhaṃ tena sampattanti attho. Vaṅkasaṇṭhānaṃ phalakaṃ rukkhamūle āgatāgatānaṃ nisīdanatthāya atthataṃ.
175「渡具」——因为这个人手持船桨渡人过河,所以称为渡具。从此岸渡到彼岸的桥,称为彼岸桥。能容一人或两人通过的木桥,称为木桥。适合徒步行人走的桥,称为徒步桥。可以通行车辆的桥,称为车桥。这个婆罗门并非就「究竟义」而言。但为了表示其意义在某些方面也存在而这样称呼,所以说“由于排除了这些敌人”。「开示」就是指所开示的教导。「令回转」就是使其收回。「实未得」就是确实没有得到。
Arittahattho puriso santāreti etāyāti santāraṇī. Orimatīrato uttaraṇāya setu uttarasetu. Ekena dvīhi vā gantabbo rukkhamayo setu rukkhasetu. Jaṅghasatthena gamanayoggo setu jaṅghasetu. Sakaṭena gantuṃ sakkuṇeyyo sakaṭasetu. Na kho esa brāhmaṇo paramatthato. Tadattho pana ekadesena sambhavatīti tathā vuttanti dassento ‘‘ettakānaṃ paccatthikānaṃ bāhitattā’’ti āha. Desananti uddesadesanaṃ. Vinivattentoti paṭisaṃharanto. Na laddho vatāsīti na laddho vata āsi.
176业就像国王一样,因为它在众生中显示出自在。国王……凡夫,因为流转之苦即是罪过。「以智出离」——是指以智慧出离,即由于厌恶四大、离欲、想要解脱而生起的智慧出离,是通过证得圣道而成就的智慧出离。这样,这里的譬喻联系就达到了极致。
Rājā viya kammaṃ sattesu issariyassa vattāpanato. Rājā…pe… puthujjano vaṭṭadukkhasaṅkhātāparādhatāya. Ñāṇapalāyanenāti mahābhūtehi nibbinditvā virajjitvā vimuccitukāmatāvasena uppannañāṇapalāyane maggādhigamasiddheneva ñāṇapalāyanena. Evañhettha upamāsaṃsandanaṃ matthakaṃ pāpitameva hoti.
177“正如……”等,开始对部分教说的集合举例。用注释师的话来证明前面所说的,比如「变得僵硬」等。其中,“以木口或”中的“或”字表示譬喻义:如同被木口蛇咬后变得僵硬,同样,由于地界的扰乱,那个身体就像木口一样;就像进入木口那样变得僵硬,这就是它的意思。或者,“或”字表示决定义,应该与“地界的扰乱”连接起来:这里的意思是——即使被木口蛇咬,身体也只是因为地界的扰乱才变得僵硬,因此,与地界不相离的那个身体,在任何时候都如同进入木口一般。或者,“或”字表示不定义,意思是:被木口蛇咬的身体,依靠咒药可能僵硬,也可能不僵硬;然而,由于地界的扰乱,如果没有咒药,那个身体就如同进入木口一样,绝对会僵硬。其中,「身」指平常的身体。「腐坏」指被煮坏。「炽热」指全身炽热,达到极热。「切断」指完全割裂,成为粉碎。当身体达到僵硬等状态时,那个人就如同处在木口等蛇的口中一样,这是其意思。
Yatheva hītiādinā ekadesanāsamudāyassa nidassanaṃ āraddhaṃ. Yathāvuttavacanaṃ aṭṭhakathācariyānaṃ vacanena samattheti ‘‘patthaddho bhavatī’’tiādinā. Tattha kaṭṭhamukhena vāti vā-saddo upamattho. Yathā kaṭṭhamukhena sappena daṭṭho patthaddho hoti, evaṃ pathavīdhātuppakopena so kāyo kaṭṭhamukheva hoti, kaṭṭhamukhagato viya patthaddho hotīti attho. Atha vā vā-saddo avadhāraṇattho. So ‘‘pathavīdhātupakopena vā’’ti evaṃ ānetvā sambandhitabbo. Ayañhettha attho – kaṭṭhamukhena daṭṭhopi kāyo pathavīdhātuppakopeneva patthaddho hoti, tasmā pathavīdhātuyā aviyutto so kāyo sabbadā kaṭṭhamukhagato viya hotīti. Vā-saddo vā aniyamattho. Tatrāyamattho – kaṭṭhamukhena daṭṭho kāyo patthaddho hoti vā, na vā mantāgadavasena. Pathavīdhātuppakopena pana mantāgadarahito so kāyo kaṭṭhamukhagato viya hoti ekantapatthaddhoti. Tattha kāyoti pakatikāyo. Pūtikoti kuthito. Santattoti sabbaso tatto mahādāhappatto. Sañchinnoti sabbaso chinno cuṇṇavicuṇṇabhūto. Yadā kāyo patthaddhādibhāvappatto hoti, tadā puriso kaṭṭhamukhādisappassa mukhe vattamāno viya hotīti attho.
178「依差别」是指依木口等差别以及依地等差别。「为了让人对无义等产生厌离」等,是对于无心的大种,也像对待有心者一样,为了让无义等现前而能产生厌离,所以作了这样的开示。其中,「依住处」是指依其生起的处所。「这些」是指诸大种。「相似性」是指依住处相似,即依蚁丘、洞穴、丛林、垃圾堆等住处而相似。
Visesatoti kaṭṭhamukhādivisesato ca pathavīādivisesato ca. Anatthaggahaṇatotiādi acetanesupi bhūtesu sacetanesu viya anatthādīnaṃ paccakkhatāya nibbedajananatthaṃ āraddhaṃ. Tattha āsayatoti pavattiṭṭhānato. Etesanti mahābhūtānaṃ. Sadisatāti vammikāsayasusiragahanasaṅkāraṭṭhānāsayatāya ca sadisatā.
179「依自相」是指依各个不同的相。地界等的坚硬等特性,以及让具有那些特性的补特伽罗产生坚硬等,从而引发变异,应当知道,这与毒力引发的变异相似。
Paccattalakkhaṇavasenāti visuṃ visuṃ lakkhaṇavasena. Pathavīādīnaṃ kakkhaḷabhāvādi, taṃsamaṅgino puggalassa kakkhaḷabhāvāpādanādinā vikāruppādanato visavegavikārato sadisatā veditabbā.
180「无义」是指灾祸。「病」是指麻风等病。「于有喜生者」是指对于诸有中的出生感到欢喜的人。因为在五蕴有中,欢喜生实际上就是欢喜大种。
Anatthāti byasanā. Byādhinti kuṭṭhādibyādhiṃ. Bhave jātābhinandinoti bhavesu jātiyā abhinandanasīlā. Pañcavokāre hi jātiyā abhinandanā nāma mahābhūtābhinandanā eva.
181「更难扶养」是指更难报答。「难以接近」是指难以亲近。「我侍奉」是指他们无法上前亲近。我们彻底知道,他们只是业的名义,实际上并没有帮助者。因为有无边的过患与灾祸,即因为有无量的过患与灾祸之故。「单侧」是指单一的痛苦。
Durupaṭṭhānatarānīti duppaṭikāratarāni. Durāsadāti durupasaṅkamanā. ‘‘Upaṭṭhāmī’’ti upasaṅkamituṃ na sakkonti. Parijānāma kammanāmāni, upakārā nāma natthi. Anantadosūpaddavatoti aparimāṇadosūpaddavahetuto. Ekapakkhalanti ekadukkhaṃ.
182当色蕴坏灭时,由于四个非色蕴与它是同灭的,所以它带着四个非色蕴一起坏灭。在五蕴有中,当非色蕴坏灭时,由于色蕴没有安住处,所以它也带着依处色一起坏灭。就仅仅因为生起了贪欲这一点,便说「智之首已堕」。因为智慧在有身中是最高的支分,在善法中智慧最为殊胜,而在烦恼生起时,智慧就不生起,所以说:「仅仅因为生起贪欲,智慧的头颅就已经坠落。」当存在相应的业缘时,就导向各种生趣。诸如「生之怖畏、老之怖畏、死之怖畏、贼之怖畏」等所出的二十五种大怖畏,以及如「他们砍手」等所出的三十二种业行,由于因具足安立,这些怖畏与业行便已出现。对于行蕴有喜贪,这是因为喜贪被包含在行蕴中,所以这样说。
Rūpakkhandhobhijjamāno cattāro arūpakkhandhe gahetvāva bhijjati arūpakkhandhānaṃ ekanirodhattā. Vatthurūpampi gahetvāva bhijjanti pañcavokāre arūpakkhandhesu bhinnesu rūpakkhandhassa avaṭṭhānābhāvato. Ettāvatāti lobhuppādanamattena. Paññā nāma attabhāve uttamaṅgaṃ paññuttarattā kusaladhammānaṃ, sati ca kilesuppattiyaṃ paññāya anuppajjanato vuttaṃ – ‘‘ettāvatā paññāsīsaṃ patitaṃ nāma hotī’’ti. Yoniyo upaneti tadupagassa kammapaccayassa bhāve. ‘‘Jātibhayaṃ, jarābhayaṃ, maraṇabhayaṃ, corabhaya’’ntiādinā āgatāni pañcavīsati mahābhayāni, ‘‘hatthampi chindatī’’tiādinā āgatāni dvattiṃsa kammakāraṇāni āgatāneva honti kāraṇassa samavaṭṭhitattā. Nandīrāgo saṅkhārakkhandhoti saṅkhārakkhandhapariyāpannattā vuttaṃ.
183即巴利圣典中已有的「诸比丘,纵使从眼处……」等说法。「不得任何」:在那空村中,以贼得不到的说法,已经同时表达了他那个人自己的归依处也不可得,所以不再另举。比丘相当于人,而贼则相当于外处。「专注而修」指进行观禅的专修投入。由于开示是依内处而说的,故而说明是「依所造色的业处」。
Pāḷiyaṃyeva āgatā ‘‘cakkhuto cepi naṃ, bhikkhave’’tiādinā. Kiñci alabhitvāti tasmiṃ suññagāme corānaṃ gayhūpagassa alābhavacaneneva tassa purisassa attano paṭisaraṇassa alābho vutto eva hotīti na uddhaṭo, purisaṭṭhāniyo bhikkhu, corā pana bāhirāyatanaṭṭhāniyā. Abhinivisitvāti vipassanābhinivesaṃ katvā. Ajjhattikāyatanavasena desanāya āgatattā vuttaṃ ‘‘upādārūpakammaṭṭhānavasenā’’ti.
184「外的」指外处。「五种所作」指那时贼该做的五种事。「手中之财」指本属于自己、用手去拿取的珍贵财物。他们通过打落等方式用手去触摸。打击之处,即被打的地方。他们说「就在那刹那合理地」。舍弃能带来自己安乐的善法,而具足带来痛苦的恶不善法,这就好比一个人舍弃能带来安乐的财物而出门外走一样,因为那是乐的依处,所以才这样说。手触(等行为)发生的时刻,是善德之身被那时的放逸所损害的时分。遭受打击(等行为)的时刻,是从那以后善德之身被更沉重地损害的时分。遭受打击(等)后,成为「非沙门」的时刻,是善德之身类似达到死亡的时分。其余人应当以奴仆受用的方式来过活,故此以变成其他状态、落入在家人的身份作为譬喻而说。凡是当所缘在六门出现时所说的,正是依于那个所缘,当知会有来世的苦蕴,这是其中的连结。
Bāhirānanti bāhirāyatanānaṃ. Pañca kiccānīti corehi tadā kātabbāni pañca kiccāni. Hatthasāranti attano santake hatthehi gahetabbasārabhaṇḍaṃ. Pātanādivasena hatthaparāmāsaṃ karonti. Pahāraṭhāneti pahaṭaṭṭhāne. Ṭhānaso tasmiṃ eva khaṇeti vadanti. Attano sukhāvahaṃ kusaladhammaṃ pahāya dukkhāvahena akusalena samaṅgitā sukhāvahaṃ bhaṇḍaṃ pahāya bahi nikkhamanaṃ viyāti vuttaṃ sukhanissayattā tassa. Hatthaparā…pe… āpajjanakālo guṇasarīrassa tadā pamādena bādhitattā. Pahāra…pe… kālo tato daḷhataraṃ guṇasarīrassa bādhitattā. Pahāraṃ…pe… assamaṇakālo guṇasarīrassa maraṇappattisadisattā. Avasesajanassa dāsaparibhogena paribhuñjitabbatā aññathattappattigihibhāvāpattiyā nidassanabhāvena vuttā. Yaṃ ‘‘chasu dvāresu ārammaṇe āpāthagate’’ti vuttaṃ, tameva ārammaṇaṃ nissāya samparāyiko dukkhakkhandho veditabboti yojanā.
185「色等」指色、声、香、味。它们,指如上所说的大种和所造色。「以轻快性等」即通过它们的轻快性等。「难渡处」即无法渡越的状态,是瀑流之处。「以所说的方法」即按照「相应的受是受蕴」等所说的方式。「以四界等」,「等」字包含了取蕴等。「为了显示心的作用」即为了显示心的努力。就是已经说过的精进,那就是在圣道中被称为「正精进」的。「善一夜者等」即如「今天应作之精勤」等所说的《善一夜者经》等。
Rūpādīnīti rūpasaddagandharasāni. Tesanti yathāvuttabhūtupādārūpānaṃ. Lahutādivasenāti tesaṃ lahutādivasena. Duruttaraṇaṭṭhoti uttarituṃ asakkuṇeyyabhāvo oghaṭṭho. Vuttanayenāti ‘‘sampayuttā vedanā vedanākkhandho’’tiādinā vuttanayena. Catumahābhūtādīhīti ādisaddena upādānakkhandhādīnaṃ gahaṇaṃ. Cittakiriyadassanatthanti cittapayogadassanatthaṃ. Vuttavāyāmamevāti ‘‘sammāvāyāmo’’ti yo ariyamagge vutto. Bhaddekarattādīnīti ‘‘ajjeva kiccaṃ ātappa’’ntiādinā (ma. ni. 3.272, 275, 276) vuttāni bhaddekarattasuttādīni.
186「跛脚者」指就像断了脚的人,失去了行走的能力。「系缚于心」指把那作用紧紧维系在心上。心在这当中作决意:“这条圣道是我渡越瀑流的方法”,进而又在那道上继续转起、策励精进,这就是对心的系缚。
Kuṇṭhapādoti chinnapādova hutvā gativikalo. Mānasaṃ bandhatīti tasmiṃ citte kiccaṃ nibandhati. ‘‘Ayaṃ ariyamaggo mayhaṃ oghuttaranupāyo’’ti tattha cittassa sanniṭṭhānaṃ puna tattha pavattanaṃ vīriyārambho cittabandhanaṃ.
187对于那名色,把这些喜贪等、渴爱与无明等作为它的缘,这属于法处的一部分。在此经中,除了圣道、涅槃、渴爱之外的法,都属于法处的一部分。「以十六种行相」即以压迫等十六种行相。「依六万种行相」即依照《念处分别》中所阐明的方法,以六万种行相来观察。在开示结束时……他们安住于果。这是指在此处,那些「了悟广说者」以把握的方式证得殊胜的人被标示出来。因为他们那时是以法的领受者身份,亲近导师的。至于「了悟略说者」和「需被引导者」证得殊胜的情况,在注释书中并不通用,所以此处没有采用。
Tassa nāmarūpassa ime nandīrāgādayo taṇhāvijjādayoti katvā paccayo dhammāyatanekadeso. Ariyamagganibbānataṇhāvajjo idha dhammāyatanekadesoti ca. Soḷasahākārehīti pīḷanādīhi soḷasahi ākārehi. Satipaṭṭhānavibhaṅge āgatanayena saṭṭhinayasahassehi. Desanāpariyosāne…pe… patiṭṭhahiṃsūti vipañcitaññū evettha gahaṇavasena adhigatavisesā paricchinditā. Te hi tadā dhammapaṭiggāhakabhāvena satthu santike sannisinnā. Ugghaṭitaññūnaṃ pana neyyānañca visesādhigamo aṭṭhakathāyaṃ na ruḷhoti idha na gahitoti.
359《毒蛇譬喻经》的注释结束。
Āsīvisopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
3602. 《车譬喻经》的注释
2. Rathopamasuttavaṇṇanā
239239. 对于善护根门、饮食知量、具念、正知而住的比丘,说到:烦恼相的苦不再有机会生起,(如此便成就)多乐与多喜悦。如同混合了其果的,就是根本,成为一味的因。「他的」指比丘的。「圆满」指没有缺失。「无余灭尽诸漏」即漏尽,是最高的道。「那行」指在迟缓、中等、迅速(等不同行)中的种种行走方式。「为了守护」即为了防护烦恼贼。「为了控制速度」即为了控制以烦恼为因的根门躁动之速。「为了不随从」即为了停止随顺(烦恼)的散动。「为了寂止烦恼」即为了令烦恼层层向上寂灭、平息。
239. Susaṃvutindriyassa bhojane mattaññuno satassa sampajānassa viharato kilesanimittaṃ dukkhaṃ anavasaranti sukhasomanassabahulatā vuttā. Yavati tena phalaṃ missitaṃ viya hotīti yoni, ekantikaṃ kāraṇaṃ. Assāti bhikkhuno. Paripuṇṇanti avikalaṃ. Anavasesaṃ āsave khepetīti āsavakkhayo, aggamaggo. Yaṃ yanti dandhaṃ majjhaṃ javoti javādīsu yaṃ yaṃ gamanaṃ. Rakkhaṇatthāyāti kilesacorehi rakkhaṇatthāya . Veganiggahaṇatthāyāti kilesahetukassa indriyavegassa niggaṇhanatthāya. Nibbisevanatthāyāti visevanassa vipphanditassa nirodhanāya. Kilesūpasamatthāyāti kilesānaṃ uparūpari samanatthāya vūpasamanatthāya.
189「沙门之乐」指止、观、道、果的快乐。即使是已受调御的骏马,由于御者的鞭策,也可能有某些乖违,为了显示没有这种情况,所以说「使之无乖违后放出」。「行于智」(智行)是指无有聚会地运转,更何况由于根的修习已经完成,烦恼的调伏是藉由快乐而成就的。依施主的意乐,施物有殊妙与低劣之别;依应施法的量,施物则有少、多之别。
Samaṇarati nāma samathavipassanāmaggaphalasukhāni. Dantānampi sindhavānaṃ sārathino payogena siyā kāci visevanamattāti tadabhāvaṃ dassento ‘‘nibbisevane katvā pesento’’ti vuttaṃ. Ñāṇaṃ gacchatīti asaṅgamanaṃ pavattati pageva indriyabhāvanāya katattā, kilesaniggahassa sukheneva siddhattā. Dāyakassa ajjhāsayo vaso uḷāro lāmako. Deyyadhammassa pamāṇaṃ vaso appakaṃ bahukañca.
190「大帐篷处」是指在铜殿的正前方,当大比丘僧团集会时,为了足以容纳他们而应当搭建大帐篷的地方。「取量器」是指分配食物时所取的量器。
Mahāmaṇḍapaṭṭhānaṃ nāma lohapāsādassa purato eva mahābhikkhusaṅghassa sannipātakāle tesaṃ pahonakavasena mahāmaṇḍapassa kattabbaṭṭhānaṃ. Gahaṇamānanti parivisagahaṇabhājanaṃ.
191「原本在营办饭食的工作中已熟练的侍者优婆塞」是指在平时办理饮食事务中已善巧熟练的侍者优婆塞。以软、中、硬为名的,或以烧、煮、破为名的三种调理方式。
Pakatiyā bhattakārakicce adhigato upaṭṭhākupāsako. Mudusamakharasaññitehi, dahanapacanabhajjanasaññitehi vā tīhi pākehi.
192「使清净后」是指清净至适合国王的身份之后。丢在地上,心里想:“没有布施给比丘们,却被我放进口中了。”用口去接取,是为了显示这件事并无过失的性质。为了使他了知量而进行擦拭。在问“你从哪里来”时,他生起了放逸。「随分」是指剩余下来的部分。「此有义」是指这是有需要的。「其余」是指在圣典的文句中虽未提及,但对于未来的食物也应知量。
Parisodhetvāti rañño anucchavikabhāvaṃ parisodhetvā. Bhūmiyaṃ chaḍḍesi ‘‘bhikkhūnaṃ adatvā mayā mukhe pakkhitta’’nti. Mukhena gaṇhi tassa niddosabhāvaṃ dassetuṃ. Mattaṃ jānāpetuṃ pamajji. ‘‘Tvaṃ kuto āgato’’ti pucchane pamādaṃ āpajji. Anubhāgoti avasiṭṭhabhāgo. Idamatthiyanti idaṃ payojanaṃ. Itaranti pāḷiyaṃ anāgatampi āhāre pamāṇajānanaṃ.
193「卧处」就是卧,「受用欲乐者的卧」称为受用欲乐者之卧。以右胁而卧的人,因为右手无法执行该做的事,所以说(那种姿态)实际上并不存在。「由于威光殊胜」这句话,是为了显示这是无畏者的狮子的卧姿而说的。「将两只前足并置一处,两只后足并置一处」,这是在显示双足不会散乱的状态。
Sayanaṃ seyyā, kāmabhogīnaṃ seyyā kāmabhogiseyyā. Dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi dakkhiṇahatthena kātabbakiccakaraṇato. Tejussadattāti idaṃ anutrāsasseva sīhassa sayananti dassetuṃ vuttaṃ. Dve purimapāde ekasmiṃ, pacchimapāde ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvāti hi idaṃ pādānaṃ avikkhittabhāvakaraṇadassanaṃ.
194「第四禅那之卧」是指属于第四禅的果等至。因为如来大多是在进入果等至之后才躺卧的。而他们(注释者)说,那种卧姿是在从第四禅那出定后,并且是由于已作证烦恼般涅槃的缘故。在这里所说的狮子卧,是指双足重叠、前后不相离之特征的卧姿。因此说「此即是……」等等。「如是」是指以所说的“以右胁……”等那样的方式来采取卧姿。
Catutthajjhānaseyyāti catutthajjhānikaṃ phalasamāpattiṃ vadati. Yebhuyyena hi tathāgatā phalasamāpattiṃ samāpajjitvāva sayanti. Sā ca nesaṃ catutthajjhānato vuṭṭhāya, kilesaparinibbānassa ca katattāti vadanti . Idha sīhaseyyā āgatā pādaṃ accādhāya pubbenāparaṃ ajahitasaṃlakkhaṇā seyyāti katvā. Tenāha ‘‘ayaṃ hī’’tiādi. Evanti ‘‘dakkhiṇena passenā’’tiādinā vuttākārena seyyaṃ kappeti.
195如何能在入睡时成为有念、有正知的人呢?其意图是:他是以有分心而入眠的。所谓「不弃舍」,应知是因为他倾向于此,所以在那段时间也不弃舍(念与正知)。同样地,在他们入眠的初、中、后阶段,不忘失的念与正知都是存在的。因此说:“即使是入睡,也是有念、有正知的。”而「这……」一句,解说前面所说的“即使是入睡,也是有念、有正知”这个理路。「它是智界吗?」他们不赞同;古代的长老们并不认同即使在入睡时,也仍然具有醒觉时那运转着的智之体性。其意图是:在有分心无间断地生起的过程中,念与正知是不可能存在的。因为在前面那种理路中,那只是念与正知的不律仪,并非有分心的不律仪。(实际上,)由「根律仪」、「于食知量」、「警寤勤修」这三者,以及回避相与细相等等,这一切都完全是属于观的部分,这是其意图。
Kathaṃniddāyanto sato sampajāno hoti? Bhavaṅgacittena hi niddūpagamananti adhippāyo. Appahānenāti tadadhimuttatāya tadappahānaṃ daṭṭhabbaṃ. Tathā tesu niddokkamanassa ādipariyosānesu ajahitasatisampajaññaṃ hoti. Tenāha – ‘‘niddaṃ okkamantopi sato sampajāno hotī’’ti. Etaṃ panāti ‘‘niddaṃ okkamantopi sato sampajāno hotī’’ti vuttanayaṃ vadati. Ñāṇadhātukanti na rocayiṃsūti niddokkamanepi jāgaraṇe pavattañāṇasabhāvamevāti na rocayiṃsu porāṇā. Nirantaraṃ bhavaṅgacittesu vattamānesu satisampajaññāsambhavoti adhippāyo. Purimasmiñhi naye satisampajaññassa asaṃvaro, na bhavaṅgassa. Indriyasaṃvaro, bhojane mattaññutā, jāgariyānuyogoti imehi tivaṅgikā, nimittānubyañjanaparivajjanādi sabbaṃ vipassanāpakkhikamevāti adhippāyo.
196「那些」是指在观的那一刹那中生起的根等法。这一开示应当详细地一直说到阿拉汉果为止。不过在圣典的文句中,是简略地说为“而他的如理作意已精勤于诸漏的灭尽”。
Tānevāti vipassanākkhaṇe pavattāni indriyādīni. Yāva arahattā desanā vitthārato kathetabbā. Pāḷiyaṃ pana ‘‘yoni cassa āraddhā hoti āsavānaṃ khayāyā’’ti saṅkhepena kathitā.
370《车喻经》注疏结束。
Rathopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
3713. 《龟喻经》注疏
3. Kummopamasuttavaṇṇanā
240「骨龟」:指背部有尖锐骨头的龟。「被绳所缚」:指忙碌。如同在水池中一般,放入自己的颅骨中。「收集」:即正确地放置,只是向内放置。「在所缘颅骨中」:指在所缘的釜里。「收集者」:指仅从所见取其相后,把心的思虑正确地安放在那上面。因为他不让它以所缘的方式活动起来。当说到'五法'时,就是指'我会在适当的时候开示……'等(《无碍解道》362)所说。
240.Aṭṭhikummoti piṭṭhiyaṃ tikhiṇaṭṭhiko kummo. Tantibandhoti byāvaṭo. Samugge viya attano kapāle pakkhipitvā. Samodahanto sammā odahanto ajjhattameva dahanto. Ārammaṇakapāleti ārammaṇakaṭāhe. Samodahantoti diṭṭhamattasseva ca gahaṇato manovitakke tattheva sammadeva odahanto. Tañhi visayavasena pavattituṃ adento. Pañca dhammeti ‘‘kālena vakkhāmī’’tiādinā (pari. 362) vuccamāne.
373《龟喻经》注疏结束。
Kummopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
374第四《初木堆喻经》注疏
4. Paṭhamadārukkhandhopamasuttavaṇṇanā
241241. 如同游戏一般到达沙伽罗。「内枝」:指恒河岸边内侧下垂的树枝。「湿润」:指变得湿润。由于横倒放着,如同木桥一样立着,因此成为大众的缘;并且因为它非常巨大,没有进入恒河流水等事。
241.Vilāsamāno viya sāgaraṃ patvā. Antosākhoti gaṅgāya tīrassa anto onatasākho. Temetīti tinto hoti. Tiriyaṃ patito daṇḍasetu viya ṭhitattā mahājanassa paccayo jāto, tathā mahantabhāvena gaṅgāsotaṃ otaraṇādi natthi.
199「此即」:指前面所说的那个人。「进入圣道」:即进入四种圣道之路。以“心名为……”等思虑之后,不放弃在家的束缚,这是连接关系。「对自己亲近者」:指对自己亲近的人。为了生计应当被运用的,所以称为「营生」,即田地、宅舍等。从这营生生起的收入。虽然比丘们为了乞食而给予身体的和谐。
Ayaṃhīti anantaraṃ vuttapuggalo. Ariyamaggaṃ oruyhāti catubbidhaṃ ariyamaggavīthiṃ otaritvā. ‘‘Cittaṃ nāmeta’’ntiādinā cintetvā gihibandhanaṃ na vissajjetīti sambandho. Attano bhajamānaketi attano bhajante. Jīvikatthāya payujjitabbato payogo, khettavatthādi. Tato payogato uṭṭhitaṃ āyaṃ. Kiñcāpi bhikkhūnaṃ kāyasāmaggiṃ deti bhikkhatthāya.
200「破唇瓶」:指唇口破碎的瓶。「于肩」:在肩上。「僧伽受用物」:去往属于僧伽的受用村。「就意义上这么说」:因为那样的意义存在,便如同这么说。「仅以粥」:喝了粥之后,因为那粥未消化,又咽下另一碗粥,这是连接关系。
Muṇḍaghaṭanti bhinnoṭṭhaṃ ghaṭaṃ. Khandheti aṃse. Saṅghabhoganti saṅghasantakaṃ bhogagāmaṃ gantvā. Atthato evaṃ vadantīti tathā atthassa sambhavato evaṃ vadantā viya honti. Yāgumattake yāgunti yāguṃ pivitvā tāya aparipakkāya eva aññaṃ yāguṃ ajjhoharitvāti sambandho.
201「随烦恼染着者」:因为没有如理作意,心只是随顺烦恼转。「瞪眼」:因为嗔怒而瞪眼,把眼睛瞪得很大地行走。变得掉举,不得平息。
Kilesānurañjitovāti yonisomanasikārassa abhāvena kilesānugatacitto eva. Akkhīni nīharitvāti kodhavasena akkhike karonto akkhīni nīharitvā vicarissati. Uddhato hoti avūpasanto.
202「堕于见者」:指这样的教内之人,不如理地思惟后,把教法歪曲成非正法、非律来宣扬,就像阿梨咤一样。因此说「他确实……」等等。无色有中存在色,要不然的话,从那里死去的众生,色蕴怎么会产生呢?在无想有中存在心,这里也是同样的道理。出世间道具有多个心刹那,正如所说「若有人修习此四念处七年……」等(《长部》2.404;《中部》1.137)。随眠与心不相应,否则,有过失和无过的法就会同时生起。那些有情流转轮回,不然的话,业和果的关联就不存在了。这样说的时候,就是执取了邪说而宣说。
Diṭṭhigatikoti sāsaniko evaṃ ayoniso ummujjitvā sāsanaṃ uddhammaṃ ubbinayaṃ katvā dīpento ariṭṭhasadiso. Tenāha ‘‘so hī’’tiādi. Arūpabhave rūpaṃ atthi, aññathā tato cutassa kuto rūpakkhandhassa sambhavo. Asaññībhave cittaṃ atthīti etthāpi eseva nayo. Bahucittakkhaṇiko lokuttaramaggo ‘‘yo ime cattāro satipaṭṭhāne bhāveyya sattavassānī’’tiādivacanato (dī. ni. 2.404; ma. ni. 1.137). Anusayo cittavippayutto, aññathā sāvajjānavajjadhammānaṃ ekajjhaṃ uppatti siyā. Te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti, aññathā kammaphalānaṃ sambandho na siyāti. Iti vadanto evaṃ micchāvādaṃ paggayha vadanto.
203如同浸水的树……难以得闻法的人,以信的滋润而不湿润。「已学律者」:指已经学习过戒律的人,就像「已学明者」一样。「应将应施法分配给说法者」:意思是,应该把这应施法根据各位说法者尊者们的情况适当分配,以这种给出的方式说完。日间说法者和诵经者在傍晚说法,而在初夜分说法的夜间说法者,是指诵经者个人。
Temanarukkho viya…pe… dullabhadhammassavano ca puggalo saddhāsinehena atemanato. Katavinayo sikkhitavinayo yathā ‘‘katavijjo’’ti. Dhammakathikānaṃvicārethāti idaṃ deyyadhammaṃ dhammakathikānaṃ ayyānaṃ tassa tassa yuttavasena vicārethāti niyyātanavasena vatvā. Divākathiko sarabhāṇako sāyanhe katheti, purimayāmaṃ kathento rattikathiko bhāṇakapuggalo.
204「如欢喜园般愉悦」:如同欢喜园一般令人愉悦。他的负重比丘:指为他承担事务的比丘们,如亲教师等。听了以款待的谈话为开头,进而安坐交谈的法语。
Nandanavanābhirāmeti nandanavanaṃ viya manorame. Assa bhārahārabhikkhūti assa kiccavāhakabhikkhū upajjhāyādayo. Sukhanisinnakathanti paṭisanthārakathāpubbakaṃ upanisinnakathaṃ sutvā.
205所谓以住立之相状,就是指仅仅处于住立的形态,这是「未应用」的意思。心、业、根等也以住立之相状而住立,这样来结合。由于柔和,即由于心的柔和、有所期望。
Ṭhitasaṇṭhāneneva ṭhitākāreneva ṭhitaṃ, nappayuttanti attho. Cittakammamūlādīni ṭhitasaṇṭhāneneva ṭhitāti yojanā. Mudutāyāti muduhadayatāya sāpekkhatāya.
206「行道」:即止观的修行。「已辉耀、已显明、已令彰了」:意思是,已经阐明、显示、公开了。「彼处生」:指在那里生起的寿。是就田地而说的。手持……油罐、蜜罐、糖罐等手。因为恶行而离去。「充满」:因为古注中有提到,所以下面和各个地方的过去世的言辞就这样被述说。
Paṭipadanti samathavipassanāpaṭipattiṃ. Dīpetvā pakāsetvā pākaṭaṃ katvā. Tatruppādoti tatra uppajjanakaāyuppādo. Khettaṃ sandhāya vadati. Tela…pe… hatthāti telaghaṭa-madhughaṭaphāṇitaghaṭādihatthā. Apakkamiṃsu dubbicāritattā. Pūresīti heṭṭhā ca tattha tattha atītāni kālavacanāni porāṇaṭṭhakathāya āgatattā kira vuttāni.
207「接近与不接近等」:指对此岸和彼岸的接近与不接近,以及在中间的沉没。「为知而通达」:为了知道。「此」:指如前所说的眼的自性。「忧」:就是以那个微劣状态为缘的忧。即使正在生起,也称为接近,因为已经引起了那个相的染污。「三种相」:因为由存在变为不存在,所以是有限的;是暂时的;又是对常等的破除。如此依三种相的随观而说。
Upagamanānupagamanādīni orimassa pārimassa ca upagamanānupagamanāni ceva majjhe saṃsīdanāni ca. Paṭivijjhitunti jānituṃ. Etanti yathāvuttaṃ cakkhusabhāvaṃ. Domanassanti tasseva mandabhāvapaccayaṃ domanassaṃ. Āpajjantopi upagacchati nāma tannimittasaṃkilesassa uppāditattā. Tiṇṇaṃ lakkhaṇānanti hutvā abhāvato ādiantavantato tāvakālikato niccapaṭikkhepatotiādīnaṃ tiṇṇaṃ lakkhaṇānaṃ sallakkhaṇavasena.
208「左」:指邪。「右」:指正。因为每个众生自身是内在的,所以内处被说为此岸;同样,因为它们是外在的,所以外处被说为彼岸。由于是在恶趣中间流转的因,喜贪就被称为「中间沉没」。
Vāmatoti micchā. Dakkhiṇatoti sammā. Yathā tassa tassa sattassa orabhāvattā ajjhattikāni āyatanāni orimaṃ tīraṃ katvā vuttāni, evaṃ nesaṃ parabhāvattā bāhirāni āyatanāni pārimaṃ vuttāni. Apāyamajjhe saṃsaraṇahetutāya nandīrāgova ‘‘majjhe saṃsādo’’ti vutto.
209「高」:指以“我优胜”等方式陷入抬高自己的人。在自我赞叹中,因为借着粪扫衣的身份来燃烧自己,所以应当被理解为一种伪装。这里说的“难道是石头?是树桩吗?”应当被理解为与需要抓住的木头相似。
Unnatoti ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā unnatiṃ upagato. Attukkaṃsane paṃsukūlikabhāvena attānaṃ dahanato aññākāratāgahetabbo. Pāsāṇo nu kho esa khāṇukoti gahetabbadārukkhandhasadiso vutto.
210「成粉碎」:是说因为漩涡的力道太强而粉身碎骨。所谓在四恶趣里,指的是一个落入五欲漩涡的补特伽罗,就算在人界,也会因为功德之身崩坏,而长时间被碾得粉碎;由于他这样陷入,所以才会出生在那样的恶趣里。
Cuṇṇavicuṇṇaṃhoti āvaṭṭavegassa balavabhāvato. Catūsu apāyesūti pañcakāmaguṇāvaṭṭe patitapuggalo manussalokepi guṇasarīrabhedanena dīgharattaṃ cuṇṇavicuṇṇaṃ āpajjatiyeva, tassa tathā āpannattā. Evañhi so apāyesu tādisesu jāyati.
211戒本身没有所谓的恶,所以这里的“du-”这一音节表示“没有”的意思,因此才说「无戒者」。就像“恶事用恶来做很容易”等句子里,“恶”这个词是低劣的同义词,因此这里说「低劣法」。「不清净」是指经由身、语、意而不清净。「由疑惧」是说因为自己的怀疑,或者记起别人的威仪行为而产生疑虑。所以才会说“因此他……”等。说他进入那些业,意思是进入了正在造作那些业的人群当中。「功德腐败故」是说本来被视为功德的戒与法,达到了被染污的状态。「生于垃圾者」,是指内在已经滋生了垃圾的人,或者说他本身就是垃圾。
Sīlassa duṭṭhaṃ nāma natthi, tasmā abhāvattho idha du-saddoti āha ‘‘nissīlo’’ti. ‘‘Pāpaṃ pāpena sukara’’ntiādīsu (udā. 48) viya pāpa-saddo nihīnapariyāyoti āha ‘‘lāmakadhammo’’ti. Na sucīti kāyavācācittehi na suci. Saṅkāya vāti attano vā saṅkāya paresaṃ samācārakiriyaṃ sarati āsaṅkati. Tenāha ‘‘tassa hī’’tiādi. Tāni kammāni pavisatīti tāni kammāni karontānaṃ antare pavisati. Guṇānaṃ pūtibhāvenāti guṇabhāvena gahitānaṃ sīladhammānaṃ saṃkiliṭṭhabhāvappattiyā. Kacavarajātoti abbhantaraṃ sañjātakacavaro, kacavarabhūto vā.
212「无债而出家」,意思是只有无债者才得出家。由于已经阐明了对此岸等是否靠近、是否不靠近的道理,因此这里其实把流转与还灭(vaṭṭavivaṭṭa)都说了。
Aṇaṇā pabbajjāti aṇaṇasseva pabbajjā. Orimatīrādīnaṃ upagamanānupagamanādīnaṃ jotitattā vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.
390第一树干譬喻经注释结束。
Paṭhamadārukkhandhopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
391第二树干譬喻经注释。
5. Dutiyadārukkhandhopamasuttavaṇṇanā
242凡是可出罪、可发露的犯戒行为,从覆藏之时起,便因成为障碍而名为「杂染」。然而,若已发露,则处于非犯的状态,故名为「非杂染」。因此说:「因为发露了,对他而言是轻安的。」像这样的杂染,或因覆藏,或因粗重性而成为杂染。
242. Yā āpatti vuṭṭhānagāminī desanāgāminī, taṃ paṭicchāditakālato paṭṭhāya saṃkiliṭṭhā nāma antarāyikabhāvato. Āvīkatā pana anāpattiṭṭhāne tiṭṭhatīti asaṃkiliṭṭhā nāma. Tenāha – ‘‘āvīkatā hissa phāsu hotī’’ti. Evarūpaṃ saṃkiliṭṭhanti paṭicchāditatāya vā duṭṭhullabhāvena vā saṃkiliṭṭhaṃ.
393第二树干譬喻经注释结束。
Dutiyadārukkhandhopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
3946. 漏泄品经注释
6. Avassutapariyāyasuttavaṇṇanā
243「Santhāgāra」(集会堂)指通知集合的堂舍。因此说「在出发时等」等。以「等」字应知包含了吉祥大会等。「Santharanti」意为休息,即消除疲劳。「Sahā」指因集会而共聚一处。应知「santhāgāra」一词,是在「saha atthānusāsanaṃ agāraṃ」(共为义利教诫的堂舍)的意义上,将 ttha 音变为 ntha 而称说的;首先,在那里为了审议而商议,此行为即「santharanti」。
243.Santhāgāranti saññāpanāgāraṃ. Tenāha ‘‘uyyogakālādīsū’’tiādi. Ādi-saddena maṅgalamahādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Santharantīti vissamanti , parissamaṃ vinodentīti attho. Sahāti sannipātavasena ekajjhaṃ. Saha atthānusāsanaṃ agāranti tasmiṃ atthe ttha-kārassa ntha-kāraṃ katvā ‘‘santhāgāra’’nti vuccatīti daṭṭhabbaṃ, paṭhamaṃ tattha sammantanavasena santharanti vicārentīti attho.
215三藏佛语自然会到来,因此以佛语的到来为先导,也就等于说了圣果法的到来。在那三夜中,安住于此处者,会有果等至的转起。而且,在那比丘僧团中,善法比丘、善凡夫都在精勤修习观禅,所以圣道法也自然会在那里到来。
Tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āgatameva bhavissatīti buddhavacanassa āgamanasīsena ariyaphaladhammānampi āgamanaṃ vuttameva. Tiyāmarattiṃ tattha vasantānaṃ phalasamāpattivaḷañjanaṃ hotīti. Tasmiñca bhikkhusaṅghe kalyāṇadhammā kalyāṇaputhujjanā vipassanaṃ ussukkāpentā hontīti ariyamaggadhammānampi tattha āgamanaṃ hotiyeva.
216「Allagomayena」指用清澈的湿牛粪水。「Opuñjāpetvā」指涂抹。「Catujjātiyagandhehi」指用郁金香、土沉香、大麦花、多揭罗叶这四种香。「Nānāvaṇṇe」指种种颜色,如蓝色等,并因墙壁的差别而有种种形状的图画。有人说:「Mahāpiṭṭhikakojaveti」指铺在象背等处、被称为「大座垫」的毡毯。但这话是针对精致的织品说的;也有人称「有四指厚立体花纹的大座垫毡毯」。「Hatthattharaassattharā」是铺在象背、马背上,并绣有象、马图案的铺设物;而狮子铺等则是绣有狮子等图案的铺设物;彩绘铺设是以种种图形及种种花鬘工艺等装饰的铺设物。
Allagomayenāti acchena allagomayarasena. Opuñjāpetvāti vilimpetvā. Catujjātiyagandhehīti kuṅkumaturukkhayavanapupphatamālapattagandhehi. Nānāvaṇṇeti nīlādivasena nānāvaṇṇe, bhittivisesavasena nānāsaṇṭhānarūpe. ‘‘Mahāpiṭṭhikakojaveti hatthipiṭṭhiādīsu attharitabbatāya ‘mahāpiṭṭhikā’ti laddhasamaññe kojave’’ti vadanti. Kuttake pana sandhāyetaṃ vuttaṃ, ‘‘caturaṅgulādhikapupphā mahāpiṭṭhikakojavā’’tipi vadanti. Hatthattharaassattharā hatthiassapiṭṭhīsu attharitabbā hatthiassarūpavicittā ca attharakā. Sīhattharakādayo pana sīharūpādivicittā eva attharakā. Cittattharakaṃ nānāvidharūpehi ceva nānāvidhamālākammādīhi ca vicittaṃ attharakaṃ.
217「Upadhāna」指靠枕。「Upadahitvā」指作为倚靠之用而放置。以香制成的花环为香鬘。以多揭罗叶等制成的花环为叶鬘。以「等」字包含了以朱砂、笃耨香、柚木果、柚木花等制成的花环。做成结跏趺座形状的椅子称为结跏趺座椅。三面有靠背或仅一面有靠背的,为有靠椅。无靠背的,为无靠椅。「Yojanāvaṭṭe」指在方圆一由旬的范围内。
Upadhānanti apassayanaṃ. Upadahitvāti apassayayoggabhāvena ṭhapetvā. Gandhehi katamālā gandhadāmaṃ. Tamālapattādīhi katamālā pattadāmaṃ. Ādi-saddena hiṅgulatakkolajātiphalajātipupphādīhi katadāmaṃ saṅgaṇhāti. Pallaṅkākārena katapīṭhaṃ pallaṅkapīṭhaṃ. Tīsu passesu ekapasse eva vā saupassayaṃ apassayapīṭhaṃ. Anapassayaṃ muṇḍapīṭhaṃ. Yojanāvaṭṭeti yojanaparikkhepokāse.
218「Saṃvidhāyā」指将安陀会的角部和其余部分整理平整而穿着。因此说「如同用剪刀裁剪莲花一样」,以及「覆盖住三轮」。因为诸佛的威仪端庄与他们的相好圆满一样,都达到了最极致,所以为了显示世尊当时如此庄严,注疏才说「以金钱带」等。其中,「以无与伦比的佛衣」等描述,是为了表明:当时世尊为了激发聚集在那里的天、人、龙、夜叉、乾闼婆等的信心,且因无隐藏佛威神力的必要,便以自己本具的威仪进入迦毗罗卫城。因为诸佛的身光本性普照约八十肘的范围,所以说「遍照八十肘的范围」。佛陀的六色光明指蓝、黄、红、白、绯、光辉这几种颜色。
Saṃvidhāyāti antaravāsakassa koṇapadesaṃ itarapadesañca samaṃ katvā vidhāya. Tenāha – ‘‘kattariyā padumaṃ kantento viyā’’ti, ‘‘timaṇḍalaṃ paṭicchādento’’ti ca. Yasmā buddhānaṃ rūpasampadā viya ākappasampadāpi paramukkaṃsataṃ gatā, tasmā tadā bhagavā evaṃ sobheyyāti dassento ‘‘suvaṇṇapāmaṅgenā’’tiādimāha. Tattha ‘‘asamena buddhavesenā’’tiādinā tadā bhagavā buddhānubhāvassa niguhane kāraṇābhāvato tattha sannipatitadevamanussanāgayakkhagandhabbādīnaṃ pasādajananatthaṃ attano sabhāvapakatiyāva kapilavatthuṃ pāvisīti dasseti. Buddhānaṃ kāyapabhā nāma pakatiyā asītihatthamattapadesaṃ visaratīti āha ‘‘asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesī’’ti. Nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassarānaṃ vasena chabbaṇṇā buddharasmiyo.
219「Sabbapāliphulloti」指从根部直至枝梢,全面盛开、绽放。关于「次第安放」等,是一种假想譬喻,意思是:如同...被庄严的事物会特别耀眼,世尊也如此照耀,因为他是由三十种波罗蜜所成就的,所以如此光彩夺目。有人说:「二十五条恒河」是指,成为百口而入海的大恒河,以及那些大大小小恒河的二十五条。在《破群那》(《中部注》2.22)中说「二十五条河流」,是指恒河等直到月轮河为止的二十五条大河,这只是假想性的说法。「Sambhijjāti」指混合、会合,即在入海口汇入大海之处。
Sabbapāliphulloti mūlato paṭṭhāya yāva sākhaggā samantato phullo vikasito. Paṭipāṭiyā ṭhapitānantiādi parikappūpamā, yathā taṃ…pe… alaṅkataṃ aññaṃ virocati, evaṃ virocittha, samatiṃsāya pāramitāhi abhisaṅkhatattā evaṃ virocitthāti vuttaṃ hoti. ‘‘Pañcavīsatiyā gaṅgānanti satamukhā hutvā samuddaṃ paviṭṭhāya mahāgaṅgāya mahantamahantānaṃ gaṅgānaṃ pañcavīsatī’’ti vadanti. Papañcasūdaniyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 2.22) ‘‘pañcavīsatiyā nadīna’’nti vuttaṃ, gaṅgādīnaṃ candabhāgāpariyosānānaṃ pañcavīsatiyā mahānadīnanti attho. Parikappavacanañhetaṃ. Sambhijjāti sambhedaṃ missībhāvaṃ patvā mukhadvāreti samuddaṃ paviṭṭhaṭṭhāne.
220「龙、金翅鸟、乾闼婆、夜叉等」是依假想而说。「Sahassenā」指以一千个颂,即相当于一个诵分量的篇幅。
Nāgasupaṇṇagandhabbayakkhādīnantiādi parikappavasena vuttaṃ. Sahassenāti padasahassena, bhāṇavārappamāṇena ganthenāti attho.
221「震动着大地」:指以自己殊胜的功德使大地发出巨响,虽为如此,却不伤害众生。由于一切诸佛都是最极右绕的,所以先抬右脚。因为足善安立,所以能平稳地接触地面。虽然平稳触地,但因为皮肤细滑,不会被尘垢所染。「低洼处隆起」等,是诸佛获得名为「足善安立」的大人相所感得的异熟果。「不远抬足」:即不会把脚抬得过远再放下。「不极近落下」:即不会在太近的地方落下脚步而行。「令包括天人在内的世间欢喜」:指使包括天神在内的世间众生感到喜悦。「以四足行走」:就是四足行走者的意思。
Kampayanto vasundharanti attano guṇavisesehi pathavīkammaṃ unnādento, evaṃbhūtopi aheṭhayanto pāṇāni. Sabbapadakkhiṇattā buddhānaṃ dakkhiṇaṃ paṭhamaṃ pādaṃ uddharanto. Samaṃ samphusate bhūmiṃ suppatiṭṭhitapādatāya. Yadipi bhūmiṃ samaṃ phusati, rajasā nupalippati sukhumattā chaviyā. Ninnaṭṭhānaṃ unnamatītiādi buddhānaṃ suppatiṭṭhitapādatāsaṅkhātamahāpurisalakkhaṇapaṭilābhassa nissandaphalaṃ. Nātidūre uddharatīti atidūre ṭhapetuṃ na uddharati. Naccāsanne ca nikkhipanti accāsanne ca ṭhāne anikkhipanto niyyāti. Hāsayanto sadevake loke tosento. Catūhi pādehi caratīti catucārī.
222因为这是为了宣说佛陀的威神力而说的,所以现在这个时机被称为称扬之时。当讲述佛陀的身相或功德相时,不应说这是在‘说不好’。为什么呢?因为诸佛世尊具有无量的相好功德,对于知道的人来说,赞颂佛陀的功德,就是按照所开始的赞颂那样去随入,这才是恰当的。「以细布卷」:指用细布打结后拿来使用。
Buddhānubhāvassa pakāsanavasena gatattā vaṇṇakālo nāma esa. Sarīravaṇṇe vā guṇavaṇṇe vā kathiyamāne dukkathitanti na vattabbaṃ. Kasmā? Appamāṇavaṇṇā hi buddhā bhagavanto, buddhaguṇasaṃvaṇṇanā jānantassa yathāraddhasaṃvaṇṇanaṃyeva anupavisati. Dukūlacumbaṭakenāti ganthitvā gahitadukūlavatthena.
223「象王般的行步姿态」:指像象王那样放置脚步。「百福相」:指由数百种福业所产生的大人相。「如同摩尼宝珠照耀」:就像被八万四千颗宝珠围绕、极为闪耀放光的宝珠那样。有人说:“毗琉璃宝珠”就是一种宝珠。「大娑罗树」:如同大娑罗树,或者如同洁净挺拔的拘毗陀罗树等大树。「如红睡莲」:如同称为红睡莲的大莲花,或者如同盛开的莲花。
Nāgavikkantacāraṇoti hatthināgasadisapadanikkhepo. Satapuññalakkhaṇoti anekasatapuññābhinibbattamahāpurisalakkhaṇo. Maṇiverocano yathāti caturāsītisahassamaṇiparivārito ativiya virocamāno vijjotamāno maṇi viya. ‘‘Verocano nāma eko maṇī’’ti keci. Mahāsālovāti mahanto sālarukkho viya, suddhaṭṭhito koviḷārādi mahārukkho viya vā. Padumo kokanado yathāti kokanadasaṅkhātaṃ mahāpadumaṃ viya, vikasamānapadumaṃ viya vā.
224「如同引入天河」等,是显示其杂论中其他人极难做到的事,同时让听者看到能带来究竟安乐的情形。「如同抽取地髓」:就像使用汲水机械,从大地的底层把凝乳状的地髓向上抽取一样。「一由旬」:就是一由旬的长度。「蜜瓶」:指蜜层。
Ākāsagaṅgaṃ otārento viyātiādi tassā pakiṇṇakakathāya aññesaṃ sudukkarabhāvadassanañceva suṇantānaṃ accantasukhāvahabhāvadassanañca. Pathavojaṃ ākaḍḍhanto viyāti nāḷiyantaṃ yojetvā mahāpathaviyā heṭṭhimatale pappaṭakojaṃ uddhaṃ mukhaṃ katvā ākaḍḍhanto viya. Yojanikanti yojanapamāṇaṃ. Madhubhaṇḍanti madhupaṭalaṃ.
225「大」:指广大、殊胜的福德。「一切布施即是已施」:指当施主布施了住所,就等于布施了所有的资具。因为,即使比丘游行两三个村庄乞食,什么也没得到而回来,进入有树荫有水的园林,沐浴后在住处躺卧片刻,再起身坐下时,身体就像被灌入了力气。在外游行的比丘,身上的色身光泽会被风、热等磨损;进入住所,关门坐下片刻,那些不协调的心理相续便会平息,协调的心理相续便会安住,色身光泽仿佛被重新注入。在外游行的比丘,脚会被荆棘刺伤、被树桩击伤,会有爬虫等危险和盗贼的怖畏;进入住所,关门坐下,这些危险就都没有了。正在读诵法义的比丘得到法的喜乐,正在修习业处的比丘得到止息的安乐,因为没有外在的散乱。在外游行的比丘,身上出汗,眼睛眨动,进入坐卧处时,床、椅子等都看不清;坐下片刻后,眼根变得清净,仿佛被注入光泽,门、窗、床、椅子等就都看得清了。而且,人们见到比丘住在这个住所,就会恭敬地用四种资具来供养。因此说:‘当布施了住所,就等于布施了一切布施。’至于‘地居……乃至……不能’这个义理,应以大善见王的本生故事来说明。「母胎不拥挤」这个义理,应以最后生的菩萨们的结生来说明。
Mahantanti vipulaṃ uḷārapuññaṃ. Sabbadānaṃ dinnameva hotīti sabbameva paccayajātaṃ āvāsadāyakena dinnameva hoti. Tathā hi dve tayo gāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā āgatassapi chāyūdakasampannaṃ ārāmaṃ pavisitvā nhāyitvā paṭissaye muhuttaṃ nipajjitvā uṭṭhāya nisinnassa kāye balaṃ āharitvā pakkhittaṃ viya hoti. Bahi vicarantassa ca kāye vaṇṇadhātu vātātapehi kilamati, paṭissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya muhuttaṃ nisinnassa visabhāgasantati vūpasammati, sabhāgasantati patiṭṭhāti, vaṇṇadhātu āharitvā pakkhittā viya hoti, bahi vicarantassa ca pāde kaṇṭakā vijjhanti, khāṇu paharati, sarīsapādiparissayā ceva corabhayañca uppajjati, paṭissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa pana sabbepete parissayā na honti. Sajjhāyantassa dhammapītisukhaṃ, kammaṭṭhānaṃ manasikarontassa upasamasukhaṃ uppajjati bahiddhā vikkhepābhāvato. Bahi vicarantassa ca kāye sedā muccanti, akkhīni phandanti, senāsanaṃ pavisanakkhaṇe mañcapīṭhādīni na paññāyanti, muhuttaṃ nisinnassa pana akkhipasādo āharitvā pakkhitto viya hoti, dvāravātapānamañcapīṭhādīni paññāyanti. Etasmiñca āvāse vasantaṃ disvā manussā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahanti. Tena vuttaṃ – ‘‘āvāsadānasmiñhi dinne sabbadānaṃ dinnameva hotī’’ti. Bhūmaṭṭhaka…pe… nasakkāti ayamattho mahāsudassanavatthunā (dī. ni. 2.241 ādayo) dīpetabbo. Mātukucchi asambādhova hotīti ayamattho antimabhavikānaṃ mahābodhisattānaṃ paṭisandhivasena dīpetabbo.
226「冷」:指由于内在的四大扰动,或外界气候变异而产生的寒冷。「热」:指火带来的热恼,在野火等情形中可以见到它的产生。「能遮止」:就是能阻挡的意思。它起到这样的作用:让身心的病苦不会因为冷和热这两种情况而造成伤害。因为如果身体受到寒冷或酷热的逼迫,心思散乱的比丘就不能如理地精进。「恶兽」:指狮子、老虎等凶猛的野兽。因为进入有守护的住所,关上门坐下,这些危险就不存在了。「爬虫」:指那些蜿蜒爬行的、身体很长的蛇等,以及其他类似的生物。「蚊子」:只是举例,牛虻等虫类也应包含在此义中。「寒季」:在寒冷季节以及七日连续大雨等情况下生起的寒冷感触。「雨」:即无论何时生起的降雨,都能被遮止,应当这样来结合理解。
Sītanti ajjhattaṃ dhātukkhobhavasena vā bahiddhā utuvipariṇāmavasena vā uppajjanakasītaṃ. Uṇhanti aggisantāpaṃ, tassa ca davadāhādīsu sambhavo daṭṭhabbo. Paṭihantīti paṭihanati. Yathā tadubhayavasena kāyacittānaṃ ābādho na hanati, evaṃ karoti. Sītuṇhabbhāhate hi sarīre vikkhittacitto bhikkhu yoniso padahituṃ na sakkoti. Vāḷamigānīti sīhabyagghādivāḷamige. Guttasenāsanañhi pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa te parissayā na honti. Sarīsapeti ye keci sarantā gacchante dīghajātike sappādike aññe ca tathārūpe. Makaseti nidassanamattametaṃ, ḍaṃsādīnaṃ eteneva saṅgaho daṭṭhabbo. Sisireti sītakālavasena sattāhavaddalikādivasena ca uppanne sisirasamphasse. Vuṭṭhiyoti yadā tadā uppannā vassavuṭṭhiyo paṭihanatīti yojanā.
227「可怖的风与热」:‘风’因为能拔起、摧折树木等,并且有带尘土和不带尘土等不同种类,所以是可怕的;‘热’指在夏季酷热之时生起的、令人畏惧的烈日之热。「被遮止」:指被阻挡、消除。「为了庇护」:为了让心从各种所缘中抽离,乐于安住在远离的平静中。「为了安乐」:由于前面所说的那些危险都不存在,为了安住轻利。「为了禅那」:在三十八种所缘中,将心系在任何一个所缘上,通过令心等持的方式来修定。「为了观」:为了以无常等行相来观察诸行。
Vātātapo ghoroti rukkhagacchādīnaṃ ubbahanabhañjanādivasena pavattiyā ghoro sarajaarajādibhedo vāto ceva gimhapariḷāhasamayesu uppattiyā ghoro sūriyātapo ca. Paṭihaññatīti paṭibāhīyati. Leṇatthanti nānārammaṇato cittaṃ nivattitvā paṭisallāṇārāmatthaṃ. Sukhatthanti vuttaparissayābhāvena phāsuvihāratthaṃ. Jhāyitunti aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu yattha katthaci cittaṃ upanibandhitvā samādahanavasena jhāyituṃ. Vipassitunti aniccādivasena saṅkhāre sammasituṃ.
228“Vihāreti”指依止居住。“Kārayeti kārāpeyya”意为令造作、促成。“Rammeti manorame”意为使心欣悦欢喜。“Vāsayethta bahussuteti”意为:建造后,应令多闻、具戒、善法者居住于此住所。而他们居住时,不会因诸缘而令那些多闻者疲劳。如此,亦应以正直、具胜解、信受业果与三宝功德之清净喜悦的心,布施饮食、衣物、坐卧具给这些人。现在为了说明在家与出家者互相资助,而说了“te tassā”这首偈颂。此中,“te”指多闻者。“tassā”指优婆塞。“Dhammaṃ desentīti”意为宣说能根除一切轮回之苦、导向出离的法。“Yaṃ so dhammaṃ idhaññāyāti”:此人于此教法中,通过正行而了知此正法,证得最上道果,成为无漏而般涅槃。
Vihāreti paṭissaye. Kārayeti kārāpeyya. Rammeti manorame. Vāsayettha bahussuteti kāretvā pana ettha vihāresu bahussute sīlavante kalyāṇadhamme nivāseyya. Te nivāsento pana tesaṃ bahussutānaṃ yathā paccayehi kilamatho na hoti. Evaṃ annañca pānañca vatthasenāsanāni ca dadeyya ujubhūtesu ajjhāsayasampannesu kammaphalānaṃ ratanattayaguṇānañca saddahanena vippasannena cetasā. Idāni gahaṭṭhapabbajitānaṃ aññamaññūpakārataṃ dassetuṃ ‘‘te tassā’’ti gāthamāha. Tattha teti bahussutā. Tassāti upāsakassa. Dhammaṃ desentīti sakalavaṭṭadukkhapanūdanaṃ niyyānikaṃ dhammaṃ kathenti. Yaṃ so dhammaṃ idhaññāyāti so puggalo yaṃ saddhammaṃ imasmiṃ sāsane sammāpaṭipajjanena jānitvā aggamaggādhigamena anāsavo hutvā parinibbāyati.
229「令居住」:指布施住所。「利益」:指果报。由于供养和恭敬,初夜便过去了;又因导师说法,中夜也几乎过完,所以经文中说“一夜已过多时”,因此说“多出一个半夜”。之所以没有收进结集,是因为内容太广大。对诸佛而言,就连饭后的随喜祝谢如果稍微展开来说,也会变成长篇或中篇的量。为什么呢?因为佛陀的齿龈饱满,舌头薄,有分心停留极短,没有急促,没有延展,没有散乱心,一切知智圆满现前,无碍解没有丝毫减损。
Āvāseti āvāsadāne. Ānisaṃsoti udrayo. Pūjāsakkāravasena paṭhamayāmo khepito, satthu dhammadesanāya appāvaseso majjhimayāmo gatoti pāḷiyaṃ ‘‘bahudeva ratti’’nti vuttanti āha ‘‘atirekataraṃ diyaḍḍhayāma’’nti. Saṅgahaṃ nārohati vipulavitthārabhāvato. Buddhānañhi bhattānumodanāpi thokaṃ vaḍḍhetvā vuccamānā dīghamajjhimapamāṇāpi hoti. Tathā hi suphusitaṃ dantāvaraṇaṃ, jivhā tanukā, bhavaṅgaparivāso paritto, natthi vegāyitaṃ, natthi vitthāyitaṃ, natthi abyāvaṭamano, sabbaññutaññāṇaṃ samupabyūḷhaṃ, aparikkhayā paṭisambhidā.
230「开示后」等:开示以后,即作了与布施住所相关的如法论。接着,“大王,这是戒,这是定,这是慧”,向他们正确地指出戒等功德后,如同亲手握着一般,使其亲见明了。「劝令受持后」:即“应如此受持戒,依戒安立后应如此修习定慧”,令他们如此正确地领受戒等功德。「激励后」:使其所受持的戒变得极清净,修习止观时能善加净化,层层向上带来殊胜,这样激励后,通过审察而使其清净。「喜悦后」:以依教安住的戒等功德,对于现已获得的功德利益,以及未来将获得的殊胜果报,令心喜悦,借由获得安稳而善加满足。这些词的意思应当如此理解。释迦族的王族们大多在听受世尊说法后,于教法中获得滋味、得到安稳立足。
Sandassetvātiādīsu sandassetvā āvāsadānapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ katvā. Tato paraṃ, mahārāja, itipi sīlaṃ, itipi samādhi, itipi paññāti sīlādiguṇe tesaṃ sammā dassetvā hatthena gahetvā viya paccakkhato pakāsetvā. Samādapetvāti evaṃ sīlaṃ samādātabbaṃ, sīle patiṭṭhitena evaṃ samādhipaññā bhāvetabbāti yathā te sīlādiguṇe sammā ādiyanti, tathā gaṇhāpetvā. Samuttejetvāti yathāsamādinnaṃ sīlaṃ suvisuddhaṃ hoti, samathavipassanā ca bhāviyamānā yathā suṭṭhu visodhitā uparūpari visesāvahā honti, evaṃ samuttejetvā nisāmanavasena vodāpetvā. Sampahaṃsetvāti yathānusiṭṭhaṃ ṭhitasīlādiguṇehi sampati paṭiladdhaguṇānisaṃsehi ceva upariladdhabbaphalavisesehi ca cittaṃ sampahaṃsetvā laddhassāsavasena suṭṭhu tosetvā. Evametesaṃ padānaṃ attho veditabbo. Sakyarājāno yebhuyyena bhagavato dhammadesanāya sāsane laddhassādā laddhappatiṭṭhā ca.
231因为前缀有多重含义,abhi-这个前缀有时也与ati-同义,所以说「abhikkantā」就是「atikkantā」(已经过去、已经超越)。
Upasaggasaddānaṃ anekatthattā abhi-saddo ati-saddena samānatthopi hotīti vuttaṃ ‘‘abhikkantāti atikkantā’’ti.
232关于“在那里据说”等内容,某些论师的观点是:即使被系缚了,也不会生起。因此他说:“这是没有根据的”等等。“身轻快、心轻快等生起”这句话,是说明身心发生变异的原因,因为当轻快等生起时,借由获得听闻无上之境,而证得了应知的法义与法喜。正如所说过的那样——
Tatra kirātiādi kecivādoti baddhopi na hoti. Tenāha ‘‘akāraṇameta’’ntiādi. Kāyacittalahutādayo uppajjantīti idaṃ kāyikacetasikaaññathābhāvassa kāraṇavacanaṃ, lahutādiuppanne savanānuttariyapaṭilābhena laddhabbadhammatthavedasamadhigamato. Vuttañhetaṃ –
233“贤友啊,就像当比丘的导师或某位值得尊敬的同梵行者宣说正法时那样,同样地,他对于那个法,获得了义之通达,获得了法之通达,获得了法随顺之喜悦”等(《长部》3.322, 355;《增支部》5.26)
‘‘Yathā , yathāvuso, bhikkhuno satthā vā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniko sabrahmacārī, tathā tathā so tasmiṃ dhamme labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojja’’ntiādi (dī. ni. 3.322, 355; a. ni. 5.26).
234背风生起,是因为所执受的身体具有如此性质,也是因为诸行的无常性而伴随苦。“或者这是没有根据的”——为了阐明他这样说的用意,于是说了“能够”等话语。他能够以单跏趺坐安坐下来,就如同在竹林村时那样。“在如此少的处所”这一句,应理解为“在如此有限的地方成就了立足处”。而那个“确实”是指将出起之想安置于心中。他正听着法谈时,是出于对法的恭敬。
Piṭṭhivāto uppajji upādinnasarīrassa tathārūpattā saṅkhārānañca aniccatāya dukkhānubandhattā. Akāraṇaṃ vā etanti yenādhippāyena vuttaṃ, tameva adhippāyaṃ vivarituṃ ‘‘pahotī’’tiādi vuttaṃ. Ekapallaṅkena nisīdituṃ pahoti yathā taṃ veluvagāmake. Ettake ṭhāneti ettake ṭhāne ṭhānaṃ nipphannanti yojanā. Tañca khoti vuṭṭhānasaññaṃ citte ṭhapanaṃ. Dhammakathaṃ suṇamāno dhammagāravena.
235「漏泄的」指处于漏泄状态的,即由于贪欲等烦恼所致。成为“漏泄者的原因”,是指令其漏泄状态的原因。「以烦恼之胜解」是指以烦恼之力、以悸动之力。「如同熄灭」是指如同寂静下来一般。而「无漏泄」是指那些远离了悸动状态的。
Avassutassāti avassutabhāvassa rāgādivasena. Avassutassa kāraṇanti tintabhāvakāraṇaṃ. Kilesādhimuccanenāti kilesavasena paripphanditavasena. Nibbāpanaṃ viyāti vūpasamo viya. Nibbisevanānanti paripphandanarahitānaṃ.
417《漏泄依止经》注释结束。
Avassutapariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
418第七、《苦法经》注释
7. Dukkhadhammasuttavaṇṇanā
244「苦法」指的是导致苦的原因。因此他说“具有生起苦之法”等。为了说明“什么是苦?哪些是导致苦的法?”这两者,所以说了“在五种(蕴)中”。那些即是指五蕴。因为它们是苦生起之因,所以称为“具有生起苦之法的”。那个“它的”(assa)一词,即指“由此”。这里是在表示原因的意义上使用属格。「于欲」指所缘欲和烦恼欲。又,另一个“它的”一词,同样是在所属的意义上使用属格。「行」指心的游走。「住」指在五门转起的游走与安住。也有人说“同一住处”。因此正是说“跟随而行的”一语。「跟随而行」是指从心路过程生起开始,直到第三速行刹那,不断地追随、跟随而行。说到“跃入等”,这个“等”字也包含了通过耕作、守牛等方式去寻求各种欲乐所带来的苦。
244.Dukkhadhammānanti dukkhakāraṇānaṃ. Tenāha ‘‘dukkhasambhavadhammāna’’ntiādi. Tattha kiṃ dukkhaṃ, kā dukkhadhammāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘pañcasu hī’’ti vuttaṃ. Teti pañcakkhandhā. Dukkhasambhavadhammattāti dukkhuppattikāraṇattā. Assāti tena. Karaṇe hetaṃ sāmivacanaṃ. Kāmeti vatthukāme kilesakāme ca. Puna assāti sāmiatthe eva sāmivacanaṃ. Cāranti cittācāraṃ. Vihāranti pañcadvārappavatticāravihāraṃ. ‘‘Ekaṭṭhā’’ti ca vadanti. Teneva hi ‘‘anubandhitvā carantaṃ’’icceva vuttaṃ. Anubandhitvāti ca vīthicittappavattito paṭṭhāya yāva tatiyajavanavārā anu anu bandhitvā. Pakkhandanādīti ādi-saddena kasigorakkhādivasenapi kāmānaṃ pariyesanadukkhaṃ saṅgaṇhāti.
237“Dāyati”意为“给予”,这里指森林。因此他说“密林”(aṭavi)。“荆棘密布的洞穴”是指如同内室一般的密林。所谓名词,是期待有动词与之相配的,因此这里以“他刺穿”(vijjhi)这个未说出的动词,补足了动词的含义。
Dāyatīti dāyo, vanaṃ. Tenāha ‘‘aṭavi’’nti. Kaṇṭakagabbhanti ovarakasadisaṃ vanaṃ. Nāmapadaṃ nāma kiriyāpadāpekkhanti ‘‘vijjhī’’ti vacanasesena kiriyāpadaṃ gaṇhāti.
238“迟钝状态”是指已生起的烦恼的停驻。因此他说“刚刚生起的”等等。“依于那个”指依于念。某些烦恼——心的作用有十四种,仅在速行作用时生起的心的烦恼——才如此说。它们因为被剥夺了继续活动的机会,所以就被镇伏了。因此他说:“不能安住”。之所以说“在眼门”,是因为在经文中首先提到了眼门,以此类推,其余诸门也同样被纳入了。当贪欲等烦恼生起时,是在第一个速行回合。由于忘失了正念,而能够了知“烦恼在我之中生起了”,并由此通过如理作意的忆念而获得了对治。因此他说:“这并不寻常”。“回转”是指不如理地回转。“在转向等中”是指就在那种不如理的转向等心所生起时,由于获得了可意的所缘,因缘条件具足,烦恼就达到了适宜转起的状态。“逆转”是指即使在第二个速行回合,也逆转了烦恼的生起。然而,他如何能够这样做到呢?他说:“对于已经开始精勤修习观的人”等等。“依于修习与审察”是指瑜伽行者安立于修习与审察之中。这就是它的功德利益:那些即使因为获得外缘而得到了生起机会的烦恼,也由于先前所修习的观智的威力而被镇伏,就这样被一再地压伏后,便逆转退去,只有善法得到机会,辗转增上。
Dandhāyitattaṃ uppannakilesānaṃ avaṭṭhānaṃ. Tenāha ‘‘uppannamattāyā’’tiādi. Tāyāti satiyā. Kāci kilesāti cuddasavidhe cittassa kicce javanakicce eva cittakilesānaṃ uppattiṃ katvā tathā vuttaṃ. Niggahitāva honti pavattituṃ appadānavasena. Tenāha ‘‘na saṇṭhātuṃ sakkontī’’ti. Cakkhudvārasminti pāḷiyaṃ tassa paṭhamaṃ gahitatāya vuttaṃ, tena nayena sesadvārānipi gahitāneva honti. Rāgādīsu uppannesu paṭhamajavanavāre. Satisammosena ‘‘kilesā me uppannā’’ti ñatvā tathā paccāmāsasatiyā labbhanato. Tenāha – ‘‘anacchariyaṃ ceta’’nti. Āvaṭṭetvāti ayoniso āvaṭṭetvā. Āvajjanādīsūti tato eva ayoniso āvajjanādīsu uppannesu iṭṭhārammaṇassa laddhattā paccayasiddhiyā sampattaṃ pavattanārahaṃ. Nivattetvāti dutiyajavanavārepi kilesuppattiṃ nivattetvā. Kathaṃ panassa evaṃ laddhuṃ sakkāti āha ‘‘āraddhavipassakānaṃ hī’’tiādi. Bhāvanāpaṭisaṅkhāneti bhāvanāyaṃ paṭisaṅkhāne ca yogino patiṭṭhitabhāvo. Tassa ayamānisaṃso – yaṃ paccayalābhena uppajjituṃ laddhokāsāpi kilesā pubbe pavattabhāvanānubhāvena vikkhambhitā tathā tathā niggahitā eva hutvā nivattanti, kusalā dhammāva laddhokāsā uparūpari vaḍḍhanti.
239Abhihaṭṭhuṃ 就是“带过来以后”的意思。Anudahanti 意为“像是在燃烧”。Anusenti 此处也是同样的解释方法。Anāvaṭṭante 意指“在不退转的沙门共性中”。因为道与果的证得在这里没有被阐明,所以只阐明了观的力量。
Abhihaṭṭhunti abhiharitvā. Anudahantīti anudahantā viya honti. Anusentīti etthāpi eseva nayo. Anāvaṭṭanteti anivattante sāmaññatoti adhippāyo. Vipassanābalameva dīpitaṃ maggaphalādhigamassa ajotitattā.
423《苦法经》注疏结束。
Dukkhadhammasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
4248. 《紧叔迦树譬喻经》注疏
8. Kiṃsukopamasuttavaṇṇanā
245245. 对于四圣谛,通过遍知等通达方式而有种种的见,这是依作用而说为种种见,“见”是初道的同义词。这(初道的见)是因为在上道中修习的次第已成惯例,而初道是首先见到涅槃。因此说“初道”等等。有人不理解上面所说的无误含义,会认为所谓的“如实知见”是依所缘的造作而有过度推断,为遮止此,于是说“种姓”等等。这里不称为见,举“见国王”为喻。其实四道都是见,依所说的含义;但修习的次第是指上面三道依初道的方法,以修习的方式转起。在这里“见清净”即指见清净的涅槃。有触处为业处者,称为“触处业处者”。这一道理也适用于其余各处。
245. Catunnaṃ ariyasaccānaṃ pariññābhisamayādivasena vividhadassananti kiccavasena nānādassanaṃ hotīti vuttaṃ, ‘‘dassananti paṭhamamaggassetaṃ adhivacana’’nti . Tayidaṃ uparimaggesu bhāvanāpariyāyassa niruḷhattā paṭhamamaggassa paṭhamaṃ nibbānadassanato. Tenāha ‘‘paṭhamamaggo hī’’tiādi . Koci yathāvuttaṃ aviparītaṃ atthaṃ ajānanto ñāṇadassanaṃ nāma ārammaṇakaraṇassa vasena atippasaṅgaṃ āsaṅkeyyāti taṃ nivattetuṃ ‘‘gotrabhū panā’’tiādi vuttaṃ. Na dassananti vuccatīti ettha rājadassanaṃ udāharanti. Cattāropi maggā dassanameva yathāvuttenatthena, bhāvanāpariyāyo pana upari tiṇṇaṃ maggānaṃ paṭhamamaggaupāyassa bhāvanākārena pavattanato. Dassanaṃ visuddhi etthāti dassanavisuddhikaṃ, nibbānaṃ. Phassāyatanaṃ kammaṭṭhānaṃ assa atthīti phassāyatanakammaṭṭhāniko. Esa nayo sesesupi padesu.
241“Padesasaṅkhāresu”的意思是“在诸行的部分当中”。他们说:以最低的限度来说,当只看到地界等诸法时,就成立了“色的执取”;当只看到眼识等以及与它相应的诸法时,也就成立了“无色的执取”。
Padesasaṅkhāresūti saṅkhārekadesesu. Heṭṭhimaparicchedena pathaviādike dhammamatte diṭṭhe rūpapariggaho, cakkhuviññāṇādike taṃsahagatadhammamatte diṭṭhe arūpapariggaho ca sijjhatīti vadanti.
242“已证得道者即说”的意思是:他经由哪个入口而专注于观,就对他说那个入口。而“这个”,是指询问业处的那位比丘。“这些”是那些修习触处业处与五蕴业处的人所说的话。在说出“相互不一致”之后,为了让那个意思更清楚,接着说“第一种”等等。因为对五蕴解脱的行不存在,所以说“无余”。同样地:就如询问那触处业处的修行者一样,也那样询问了那五蕴业处的修行者。
Adhigatamaggameva kathesīti yena mukhena vipassanābhinivesaṃ akāsi, tamevassa mukhaṃ kathesi. Ayaṃ panāti kammaṭṭhānaṃ pucchanto bhikkhu. Imesanti phassāyatanakammaṭṭhānikapañcakkhandhakammaṭṭhānikānaṃ vacanaṃ. ‘‘Aññamaññaṃ na sametī’’ti vatvā tamevatthaṃ pākaṭaṃ karoti ‘‘paṭhamenā’’tiādinā. Pañcakkhandhavimuttassa saṅkhārassa abhāvā ‘‘nippadesesū’’ti vuttaṃ. Tathevāti yatheva phassāyatanakammaṭṭhānikaṃ, tatheva taṃ pañcakkhandhakammaṭṭhānikaṃ pucchitvā.
243“平稳地产生的界”指味觉等身体中的界平稳地产生,而不是处于不平衡的状态。因此他说:“适业的身体,达到力量”。“过去的诸行”等等,是依于观的专注方式而说。(对诸行的)“遍察”在任何时候都是应当希求的。“行境之地”指(观的)活动领域。
Samappavattā dhātuyoti rasādayo sarīradhātuyo samappavattā, na visamākārasaṇṭhitā ahesuṃ. Tenāha ‘‘kallasarīraṃ balappatta’’nti. ‘‘Atītā saṅkhārā’’tiādi vipassanābhinivesavasena vuttaṃ. Sammasanaṃ sabbatthakameva icchitabbaṃ. Cāribhūminti gocaraṭṭhānaṃ.
244“造作者的状态”就是从事于修习的状态。“黄疸病人”指患有黄疸病的人。“Ariṭṭha”指药线。“制作了药”指进行了药物的施用。“我将作”就是我将制作药物。“如烧柱”意思是如同被焚烧过的柱子,因为它被碱液网缠绕、并被嫩芽簇覆盖。
Kārakabhāvanti bhāvanānuyuñjanabhāvaṃ. Paṇḍurogapurisoti paṇḍurogī puriso. Ariṭṭhanti suttaṃ. Bhesajjaṃ katvāti bhesajjapayogaṃ katvā. Karissāmīti bhesajjaṃ karissāmi. Jhāmathuṇo viyāti daḍḍhathuṇo viya khārakajālanaddhattā taruṇamakulasantānasañchannattā.
245“南门村”指南门附近的村子。“红色者”指红色的。“Ocirakajāta”意思是好像生出了下垂的破布条。“Ādinnasipāṭika”指已经取走了果实的嫩芽。“浓荫”指浓密的树荫。由于那棵树的枝条不稀疏,叶子茂密,相互交错而立,所以它的树荫也是这样,因此说“浓荫,就是相互交错而立的树荫”,意思是稠密的树荫。“此处”等是与譬喻的联结。
Dakkhiṇadvāragāmeti dakkhiṇadvārasamīpe gāme. Lohitakoti lohitavaṇṇo. Ocirakajātoti jātaolambamānacirako viya. Ādinnasipāṭikoti gahitaphalapotako. Sandacchāyoti bahalacchāyo. Yasmā tassa rukkhassa sākhā aviraḷā ghanappattā aññamaññaṃ saṃsanditvā ṭhitā, tasmā chāyāpissa tādisīti vuttaṃ ‘‘sandacchāyo nāma saṃsanditvā ṭhitacchāyo’’ti, ghanacchāyoti attho. Tatthātiādi upamāsaṃsandanaṃ.
246「以任何方式已倾向(adhimuttānaṃ)」:指那些以六触处等为入口,依任何观(vipassanā)的专注方式而修观,并且已倾向涅槃(nibbāna)的人。由于遍知(pariññā)时等成就,〔他们的观〕极清净(visuddha)。「以那种种方式」:指依自己倾向的方式。现在,为了结合譬喻来显示那各种方式,于是开始了「如同」等。这些很容易理解。
Yenayenākārena adhimuttānanti chaphassāyatanādimukhena yena yena vipassanābhinivesena vipassantānaṃ nibbānañca adhimuttānaṃ. Suṭṭhu visuddhaṃ pariññātisamayādisiddhiyā. Tena tenevākārenāti attanādhimuttākārena. Idāni taṃ taṃ ākāraṃ upamāya saddhiṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi āraddhaṃ. Taṃ suviññeyyameva.
247「这」指的是那个城市譬喻。「已善标列」的意思:如果那由紧祝迦譬喻(kiṃsukopama)所阐明的义理种类已被好好标列。「这位比丘」即这位比丘(bhikkhu)。「为了说法义」是为了增长那依如理标列之义而获得殊胜者。「就是那个义理」指那个被称为见清净(dassanavisuddhi)的义理。盗贼的恐怖不会生起,是因为中部地区(majjhimadesa)的王国状态澄净。「三男子之肘量高」:其高度有三名男子那么高,由种种壁饰等所庄严,柱子上方有各种花鬘工巧等庄严的弓形标相,令人愉悦(manorama)。因此他说「为了庄严城市」。出于建立城门坚固性而应被安置的,所以说「也有防贼之用」。(他)具备了被称为聪慧的智,即能了知「这些是常住的,这些是外来的,而且在其中,通过这些(人)对城市和城主有意义;通过这些(人)则可能产生无义(anattha)」。(他)具备了被称为敏捷的巧善,即能防范未知(的危害)。「就是那所谓处生智」:在种种有利益的事务中,当下就能生起的辨才,这就是所谓的(处生智)。
Idanti nagaropamaṃ. Taṃ sallakkhitanti kiṃsukopamadīpitaṃ atthajātaṃ sace sallakkhitaṃ. Assa bhikkhuno. Dhammadesanatthanti yathāsallakkhitassa atthassa vasena laddhavisesassa upabrūhanāya. Tassevatthassāti tassa dassanavisuddhisaṅkhātassa atthassa. Corāsaṅkā na honti majjhimadesarajjassa pasannabhāvato. Tipurisubbedhānīti ubbedhena tipurisappamāṇāni nānābhittivicittāni thambhānaṃ upari vividhamālākammādivicittadhanurākāralakkhitāni manoramāni. Tenāha ‘‘nagarassa alaṅkārattha’’nti. Nagaradvārassa thirabhāvāpādanavasena ṭhapetabbattā vuttaṃ ‘‘coranivāraṇatthānipi hontiyevā’’ti. Piṭṭhasaṅghātassāti dvārabāhassa. ‘‘Ime āvāsikā, ime āgantukā, tatthāpi ca imehi nagarassa nagarasāmikassa ca attho. Imesaṃ vasena anattho siyā’’ti jānanañāṇasaṅkhātena paṇḍiccena samannāgato. Aññātanivāraṇe paṭubhāvasaṅkhātena veyyattiyena samannāgato. Ṭhānuppattikapaññāsaṅkhātāyāti tasmiṃ tasmiṃ atthakicce taṅkhaṇuppajjanakapaṭibhānasaṅkhātāya.
248被国王委任、派遣的人,就是「王所委任者」,指被安置在各处执行国王应做事务的人。「仅数日」:仅数日,因为不做事,他的位置就动摇了,因此说:「剥夺了一切判决处等(职位)」后。
Raññā āyutto niyojito rājāyutto, tattha tattha rañño kātabbakicce ṭhapitapuriso. Katipāheyevāti katipayadivaseyeva akiccakaraṇena tassa ṭhānaṃ vibbhamo jātoti katvā vuttaṃ – ‘‘sabbāni vinicchayaṭṭhānādīni hāretvā’’ti.
249「砍他的头」(sīsamassa chindāhi):意思是砍掉那个作为首领的、处于最高肢体位置上的、他在那里从事的国王事务。否则,如果按通常的字面意思理解,那就成了命令杀生。因为转轮王不会命令那样的事,也禁止别人那样做。或者,「砍」(chindāhi)也可以这样理解:根据我的命令,你表现出好像要砍他的头的样子;这样,他因为抗拒这个教诫而遭受惩罚,将会沉没;而且后面经文中的行持也正是这样来的。「在那里」(tattha):在那座边境城市之中。
Sīsamassa chindāhīti sīsabhūtaṃ uttamaṅgaṭṭhāniyaṃ tattha tassa rājakiccaṃ chindāti attho. Aññathā tassa pākatike atthe gayhamāne pāṇātipāto āṇatto nāma siyā. Na hi cakkavattirājā tādisaṃ āṇāpeti, aññesampi tato nivārakattā. Atha vā chindāhīti mama āṇāya assa sīsaṃ chindanto viya attānaṃ dassehi, evaṃ so tatthovādapaṭikarattapatto odameyyāti, tathā ceva upari paṭipatti āgatā. Tatthāti etasmiṃ paccantimanagare.
250「由生起」(uppannena):即由止的业处中生起的〔心〕。
Uppannenāti samathakammaṭṭhāne uppannena.
251「即是他的」(tasseva):应当这样关联起来理解:这就是被称为「诸门」(dvārāni)的有身之城。所谓「速疾的使者双」(sīghaṃ dūtayuga)也是关联着这样说。由于在心的所依处色中间,它扮演着十字路口的角色,所以经文说「作为心所依处所依的大种」。如果这样,按理就应该只说明所依处色本身,为什么不直接说明处色,而要说明大种呢?因此他说「处色的……」等等。「如同」(yādisa):指就正见等而言,如同前面出现过的观道那样。接着指出:「这个道也具备八支,所以也是同样的」,随后便把圣道称为「如所来之道」(yathāgatamagga)。「这是此时此处的」(idaṃ tāvettha):在这部经中,为了解说教法的义理而引用的上述譬喻,现在进行这样的对应结合。
Tassevāti sakkāyasaṅkhātassa nagarassa ‘‘dvārānī’’ti vuttānīti ānetvā sambandho. ‘‘Sīghaṃ dūtayuga’’nti vuttāti yojanā. Hadayavatthurūpassa majjhe siṅghāṭakabhāvena gahitattā ‘‘hadayavatthussa nissayabhūtānaṃ mahābhūtāna’’nti vuttaṃ. Yadi evaṃ vatthurūpameva gahetabbaṃ, tadevettha aggahetvā kasmā mahābhūtaggahaṇanti āha ‘‘vatthurūpassa hī’’tiādi. Yādisoti sammādiṭṭhiādīnaṃ vasena yādiso eva pubbe āgatavipassanāmaggo. ‘‘Ayampi aṭṭhaṅgasamannāgatattā tādiso evā’’ti vatvā ariyamaggo ‘‘yathāgatamaggo’’ti vutto. Idaṃ tāvetthāti ettha etasmiṃ sutte dhammadesanatthaṃ ābhatāya yathāvuttaupamāya idaṃ saṃsandanaṃ.
252「这是结合」(idaṃ saṃsandana):现在将说明的,就是譬喻与教义之间的对应。城主譬喻是为了显示靠观察五蕴而达到见清净的诸漏尽者而引用的。十字路口譬喻则是为了显示靠观察四大而达到见清净的诸漏尽者而引用的。这是两者之间关系的连接。说了「仅仅说了四谛」之后,为了进一步择定和显示这些谛,所以说「如果用完整的……」等等。在这里,城市的种种资具代表六门等。因此,用这些来比喻六触处等。然而,这些都属于苦谛的范畴,所以说「通过城市的资具,只说明了苦谛」。
Idaṃ saṃsandananti idāni vakkhamānaṃ upamāya saṃsandanaṃ. Nagarasāmiupamā pañcakkhandhavasena dassanavisuddhipattaṃ khīṇāsavaṃ dassetuṃ ābhatā. Siṅghāṭakūpamā catumahābhūtavasena dassanavisuddhipattaṃ khīṇāsavaṃ dassetuṃ ābhatāti yojanā. ‘‘Catusaccameva kathita’’nti vatvā tāni saccāni niddhāretvā dassetuṃ ‘‘sakalenapi hī’’tiādi vuttaṃ. Idha nagarasambhāro chadvārādayo. Tena hi chaphassāyatanādayo upamitā. Te pana dukkhasaccapariyāpannāti vuttaṃ ‘‘nagarasambhārena dukkhasaccameva kathita’’nti.
438《箭喻经》注释完毕。
Kiṃsukopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
4399. 琴喻经注释
9. Vīṇopamasuttavaṇṇanā
246「比丘或比丘尼」(bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā):虽然经文中只提到了这两类弟子,但对于其余各类弟子,以及天、人等其他众生来说,这也是一种普遍适用的法摄受。为了以譬喻来表明这个意义,所以开始说「如同所谓的……」等等。「施与者」(yajanto):就是布施的人。「应得的」(vinditabbo):就是可以获得的、应当被证得的,这是它的含义。
246.Bhikkhussa vā bhikkhuniyā vāti kāmaṃ pāḷiyaṃ parisādvayameva gahitaṃ, sesaparisānaṃ pana tadaññesampi devamanussānanti sabbasādhāraṇovāyaṃ dhammasaṅgahoti imamatthaṃ upamāpubbakaṃ katvā dassetuṃ ‘‘yathā nāmā’’tiādi āraddhaṃ. Yajantoti dadanto. Vinditabboti laddhabbo, adhigantabboti attho.
254「欲」(chanda):指渴爱之欲。因此说:「那微弱的渴爱,不能令心喜悦。」「先前生起」(pubbuppattikā):指在同一个所缘上,最先生起的那个。因为它未被反复修习,所以力量微弱。「彼」(so):即此欲。不能令心喜悦,是因为它已获得修习而得到支持。嗔(dosa)名为心的污染。「这些」(tāni):指执杖等行为。「以此为根」(taṃmūlakā):意思是,以贪为根的,如谄、诳、慢、过慢、见之放纵等;以嗔为根的,如忿、恨、覆、嫉妒、悭吝、顽固、好诤等;以痴为根的,如无惭、无愧、昏沉睡眠、疑、掉举、非理作意等,这些染污法因为以那些为根,所以都被包含在内了。然而,由于一切染污法都包含在十二种不善心生起之中,为了显示它们在此处也被包含,所以说「欲即贪等」(chando rāgoti vā)。
Chandoti taṇhāchando. Tenāha – ‘‘dubbalataṇhā so rañjetuṃ na sakkotī’’ti. Pubbuppattikā ekasmiṃ ārammaṇe paṭhamaṃ uppannā. Sā hi anāsevanattā mandā. Soti chando. Rañjetuṃ na sakkoti laddhāsevanattā. Doso nāma cittadūsanattā. Tānīti daṇḍādānādīni. Tammūlakāti lobhamūlakā tāva māyāsāṭheyyamānātimānadiṭṭhicāpalādayo, dosamūlakā upanāhamakkhapalāsaissāmacchariyathambhasārambhādayo, mohamūlakā ahirika-anottappa-thinamiddhavicikicchuddhacca-viparītamanasikārādayo, saṃkilesadhammā gahitāva honti taṃmūlakattā. Yasmā pana sabbepi saṃkilesadhammā dvādasākusalacittuppādapariyāpannā eva, tasmā tesampettha gahitabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘chando rāgoti vā’’ti vuttaṃ.
255因为应被畏惧,故为「有怖畏的」(sabhaya)。因为可怖,故为「有恐惧的」(sappaṭibhayo)。因为能镇伏善法一方,故为「有棘刺的」(sakaṇṭako)。因为善法与无过失法难以进入,故为「有稠林的」(sagahano)。因为不给予有之成就与涅槃,故为「邪道」(ummaggo)。因为是通往恶趣的道路,故为「恶道」(kummaggo)。「运作」(iriyanā):指转起、行道。因为通往恶趣,烦恼本身就是「烦恼道」。既不能到达有之成就,何况前往涅槃——这是其意。
Bhāyitabbaṭṭhena sabhayo. Bheravaṭṭhena sappaṭibhayo. Kusalapakkhassa vikkhambhanaṭṭhena sakaṇṭako. Kusalaanavajjadhammehi duravagāhaṭṭhena sagahano. Bhavasampattibhavanibbānānaṃ appadānabhāvato ummaggo. Duggatigāmimaggattā kummaggo. Iriyanāti vattanā paṭipajjanā. Duggatigāmitāya kileso eva kilesamaggo. Na sakkā sampattibhavaṃ gantuṃ kuto nibbānagamananti adhippāyo.
256「以不净作意等」:以「等」字,应知也包含了无常作意等。心转回,有贪的心不生起,因为已被对立的作意所去除。「于中舍的所缘」:指在无智舍位置的所缘。「通过指示……遍问……亲近师长而作意」:以使人指示的方式为「指示」,以使人遍问的方式为「遍问」,以亲近师长而住的方式为「亲近师长」,转向这些的人。心:通过甚深智行、观察、亲近有慧者,成就了对这些的倾向,无智的心便转回。
Asubhāvajjanādīhīti ādi-saddena aniccamanasikārādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Cittaṃ nivattati sarāgacittaṃ na uppajjati paṭipakkhamanasikārena vinoditattā. Majjhattārammaṇeti aññāṇupekkhaṭṭhāniye ārammaṇe. Uddesa…pe… āvajjantassāti uddisāpanavasena uddesaṃ, paripucchāpanavasena paripucchaṃ, garūnaṃ santike vasanavasena garuvāsaṃ āvajjantassa. Cittanti gambhīrañāṇacariya-paccavekkhaṇa-paññavanta-puggalasevanavasena tadadhimuttisiddhiyā aññāṇacittaṃ nivattati.
257正如「福德是应被供养的、有果报的」所说,以及「如是此福德增长」(《长部》3.80)那样,同样地,因为从谷物生起,故称为「谷物」(kiṭṭha)。因此说:「『谷物』是指在谷物处所生起的农作物。」
Yathā ‘‘pujjabhavaphalaṃ puñña’’nti vuttaṃ ‘‘evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti (dī. ni. 3.80), evaṃ kiṭṭhasambhavattā ‘‘kiṭṭha’’nti vuttanti āha ‘‘kiṭṭhanti kiṭṭhaṭṭhāne uppannasassa’’nti.
258「Ghaṭā」:这里意指一对角,因此说「在两角之间」。他们说「Ghaṭā」是对牛等两角之间区域的通称。「鼻绳」:指鼻绳穿入之处。
Ghaṭāti siṅgayugaṃ idhādhippetanti āha ‘‘dvinnaṃ siṅgānaṃ antare’’ti. Ghaṭāti goṇādīnaṃ siṅgantaraṭṭhassa samaññāti vadanti. Nāsārajjuketi nāsārajjupātaṭṭhāne.
259「调伏」:即从种种所缘制止。「它」:指心。「那经是我善说的」。「那时」:指那时这位比丘的。「于所缘」:指在业处所缘上。
Dameti puthuttārammaṇato nivāreti. Nanti cittaṃ. Yaṃ suttaṃ subhāsitaṃ mayā. Tadassāti tadā assa bhikkhuno. Ārammaṇeti kammaṭṭhānārammaṇe.
260「善调伏的」:通过做到不再追随而调伏。「善驱逐的」:通过很好地远远舍弃而调伏,而那样的状态即名为「它所驱逐的」,故如此说。「内行境」:行境成为内在的。因为业处所缘已远离外在的色等所缘,故称为「内」。「止的保护」:止是它的保护。如同根律仪戒成为止的保护那样,经中已如此说,这是其义。正如根律仪戒是止的缘,同样,止也是它的缘。
Sudujitanti nibbisevanabhāvakaraṇena jitaṃ. Sutajjitanti suṭṭhu dūrakaraṇena jitaṃ, tathābhūtañca tajjitaṃ nāma hotīti tathā vuttaṃ. Gocarajjhattanti ajjhattabhūto gocaro. Kammaṭṭhānārammaṇañhi bahiddhārūpādiārammaṇavidhuratāya ajjhattanti vuccati. Samatho anurakkhaṇaṃ etassāti samathānurakkhaṇaṃ. Yathā indriyasaṃvarasīlaṃ samathānurakkhaṇaṃ hoti, tathā kathitanti attho. Yathā hi indriyasaṃvarasīlaṃ samathassa paccayo, evaṃ samathopi tassa paccayoti.
261当琵琶正在被弹奏时。它使心染着,故为「染着」。因为不放松而绑住心,故为「系缚的」。「缠缚物」:指琴弦附着缠绕之处。「角」:因为弹奏琵琶而发声,故得名为「角」的木棒,或以角等任何材料制成的拨子。因此说:「四方形的坚实小棒」。
Vādiyamānāya vīṇāya. Cittaṃ rañjetīti rajjanena. Avissajjanīyatāya cittaṃ bandhatīti bandhanīyo. Veṭṭhaketi tantīnaṃ āsajjanaveṭṭhake. Koṇanti kavaṇato vīṇāya saddakaraṇato koṇanti laddhanāmaṃ dārudaṇḍaṃ siṅgādīsu yena kenaci kataṃ ghaṭikaṃ. Tenāha ‘‘caturassaṃ sāradaṇḍaka’’nti.
262因为那位国王或大臣并未如实了知声音,为了显示他那种不知的状态,故说「我将看见声音」等。
Yasmā so rājā rājamahāmatto vā saddaṃ yathāsabhāvato na aññāsi, tasmiṃ tassa ajānanākārameva dassetuṃ ‘‘saddaṃ passissāmī’’tiādi vuttaṃ.
263「不贞」(Asatī):据说在圣典中是通过词性颠倒而说的,说话者为了保持原来的词性,故说「asā」。解释了「Asatī」是下贱的称呼后,为了说明其用法,故说「世间的妇女名为不贞」,意思是世间的妇女即是不贞者,接着说明其原因:「她们没有界限」。在世间常理中,兄长、弟弟、舅舅等这些界限、分际,在她们那里是不存在的。为什么?因为她们爱染深重、行为放肆,会藉由交合而与所有人发生关系。如何呢?犹如「消耗一切的希奇士」。因此他说——
Asatī kirāyanti pāḷiyaṃ liṅgavipallāsena vuttanti yathāliṅgameva vadanto ‘‘asā’’ti āha. ‘‘Asatīti lāmakādhivacana’’nti vatvā tattha payogaṃ dassetuṃ ‘‘asā lokitthiyo nāmā’’ti vuttaṃ, loke itthiyo nāma asatiyoti attho, tattha kāraṇamāha ‘‘velā tāsaṃ na vijjatī’’ti. Pakatiyā loke jeṭṭhabhātā kaniṭṭhabhātā mātulotiādikā velā mariyādā tāsaṃ na vijjati. Kasmā? Sārattā ca pagabbā ca sabbesampi sambhogavasena viniyogaṃ gacchanti. Kathaṃ? Sikhī sabbaghaso yathā. Tenevāha –
264“所有的河流都有弯曲的流向,所有的树林都由树木构成……”。
‘‘Sabbā nadī vaṅkagatī, sabbe kaṭṭhamayā vanā;
265“所有的女人,只要得到隐蔽处,都会作恶。”(《本生经》2.21.308)
Sabbitthiyo kare pāpaṃ, labhamāne nivātake’’ti. (jā. 2.21.308);
266其他如弦乐器、四方形的鼓等也是如此。五蕴如琴,因为是种种法的集合。瑜伽行者如国王,因为他是追寻与彼相关连之法的人。「他」(assa):指瑜伽行者。
Aññampi tantibaddhaṃ caturassaambaṇavāditādīni. Vīṇā viya pañcakkhandhā anekadhammasamūhabhāvato. Rājā viya yogāvacaro tappaṭibaddhadhammagavesakattā. Assāti yogāvacarassa.
267「趣」(gati)这个词,也用于地狱等以外的其他地方。因此,为了加以区别,就像说「苦苦」「色色」那样,而说「趣趣」(gatigati),意思是被称为「趣」的流转之处。因此说:「在此中间轮回流转」。所谓「生趣」(sañjātigati),即产生之处本身就是趣。
Nirayādito aññasmimpi gati-saddo vattati. Tato visesanatthaṃ ‘‘gatigatī’’ti vuttaṃ ‘‘dukkhadukkhaṃ, rūparūpa’’nti ca yathā, gatisaññitaṃ pavattiṭṭhānanti attho. Tenāha – ‘‘etthantare saṃsarati vattatī’’ti. Sañjāyanapadeso eva gatīti sañjātigati.
268然而,为了依止成为众生悚惧事的现前母胎住处,来显示那趣,所以说“此是其身”等。对于色法,其自相就是趣的终点,此后再无其他,故为“自相趣”。“非有”即是彻底的非有。相续的断绝为“非有趣”,因为它以非有为终点。“坏灭”即刹那灭,这里也是以它为终点,故为同一种理路。“乃至有顶”即乃至一切有之顶。“自相趣”“非有趣”与“坏灭趣”,因为已由“此是同一理路”所说明,故不再另立。对于彼漏尽者,这些趣不存在,因为已被无上道彻底断除。
Taṃ pana gatiṃ sattānaṃ saṃvegavatthubhūtassa paccakkhassa gabbhāsayassa vasena dassetuṃ ‘‘ayamassa kāyo’’tiādi vuttaṃ. Rūpadhammassa salakkhaṇaṃ gati niṭṭhā, tato paraṃ aññaṃ kiñci natthīti salakkhaṇagati. Abhāvo accantābhāvo. Santānavicchedo vibhavagati taṃniṭṭhānabhāvā. Bhedoti khaṇanirodho, idhāpi taṃniṭṭhānatāyeva pariyāyo. Yāva bhavaggāti yāva sabbabhavaggā. Salakkhaṇavibhavagatibhedagatiyo ‘‘eseva nayo’’ti imināva pakāsitāti na gahitā. Tassa khīṇāsavassa na hoti aggamaggena samucchinnattā.
269“戒”被说明,是因为在色等之上宣说了防护欲等。“中间”宣说了“定修习”,因为阐明了“只于内住立……乃至……入定”。“结尾”宣说了“涅槃”,因为说了“凡他……乃至……不存在”之语。
Sīlaṃkathitaṃ rūpādīsu chandādinivāraṇassa kathitattā. Majjhe samādhibhāvanā kathitā ‘‘ajjhattameva santiṭṭhati…pe… samādhiyatī’’ti jotitattā. Pariyosāne ca nibbānaṃ kathitaṃ ‘‘yampissa…pe… na hotī’’ti vacanato.
457琴譬喻经的解释结束。
Vīṇopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
458第十 六种动物譬喻经的解释
10. Chappāṇakopamasuttavaṇṇanā
247“Vaṇasarīro”:指有创伤的身体。“Pakkattā”:因腐烂。“在箭杆中,‘箭的通称’”:即“kaṇḍa”一词是箭的同义语,故说“saravana即kaṇḍavana(箭林)”。“Arugatto……乃至……”:应知,功德身(guṇasarīra)由于在下、中、上各部分有断裂、孔隙、戒行不平坦、割截等毁坏与不圆满的过失,故(称疮身等)。这里,“草(kusā)”意指“刺(kaṇṭakā)”,因为类似刺;或者“草刺(kusakaṇṭako)”一词,就是指草本身的形态。
247.Vaṇasarīroti vaṇitasarīro. Pakkattāti kuthitattā. Saradaṇḍesu sarasamaññāti kaṇḍa-saddo sarapariyāyoti āha – ‘‘saravananti kaṇḍavana’’nti. Arugatto…pe… veditabbo guṇasarīrassa khaṇḍachiddasīlādīhi heṭṭhā majjhe uparibhāge ca bhedavisamacchinnavikāradosattā. Ettha kusā ‘‘kaṇṭakā’’ti adhippetā kaṇṭakasadisattā, kusatiṇānaṃ eva vā vuttākārapadeso ‘‘kusakaṇṭako’’ti vutto.
271“以刺穿村民之义”:即不配受供而接受他们造作(供养)之义,也就是压迫之义。
Gāmavāsīnaṃ vijjhanaṭṭhenāti nārahova hutvā tesaṃ kārānaṃ paṭiggahaṇavasena pīḷanaṭṭhena.
272“Pakkhin”:指象形鸟。据说它的嘴如象鼻,故称“象鼻鸟”。“Vissajjeyya”:即如被绳所系缚那样放出。
Pakkhinti hatthiliṅgasakuṇaṃ. Tassa kira hatthisoṇḍasadisaṃ mukhaṃ, tasmā ‘‘hatthisoṇḍasakuṇa’’nti vuttaṃ. Vissajjeyyāti rajjuyā yathābaddhaṃ eva vissajjeyya.
273“Bhogehi”:即以自己身体的盘绕。“Maṇḍalaṃ bandhitvā”:结成圆环,即让身体保持圆环的形状,如此而作。“Supissāmi”:我将入睡。“Ḍetukāmo”:欲飞起。“Disā disaṃ”:从一方到另一方。
Bhogehīti attano sarīrabhogehi. Maṇḍalaṃ bandhitvāti yathā sarīraṃ maṇḍalākārena tiṭṭhati, evaṃ katvā. Supissāmīti niddaṃ okkamissāmi. Ḍetukāmoti uppatitukāmo. Disā disanti disato disaṃ.
274犹如六种动物,六处由于志欲不同;而它们志欲不同,应看作是由于它们趋向不同的境域。渴爱犹如坚固的绳索,因为它是束缚它们之因。无明犹如中间的结,因为它是束缚难以解开之因。所缘变得强有力,既因为它令人愉悦,也因为在它上面渴爱执着的坚固性。
Cha pāṇakā viya cha āyatanāni nānajjhāsayattā, nānajjhāsayatā ca nesaṃ nānāvisayaninnatāya daṭṭhabbā. Daḷharajju viya taṇhā tesaṃ bandhanato. Majjhe gaṇṭhi viya avijjā bandhanassa dubbinimmocanahetuto. Ārammaṇaṃ balavaṃ hoti manuññabhāvena ceva tattha taṇhābhinivesassa daḷhabhāvena ca.
275或者以相似的比喻,在引用方面。“Appanā”:即结合。在经典本身中,比喻正是以“正是如此”等语被安立。眼有不平稳的志欲,是因为它对色、心等有不平稳的倾向。其余亦以此理知之。
Sarikkhakena vā upamāya āharaṇapakkhe. Appanāti saṃsandanā. Pāḷiyaṃyeva appitā upamā ‘‘evameva kho’’tiādinā. Rūpacittādivisamaninnattā cakkhussa visamajjhāsayatā. Esa nayo sesesupi.
276“Kaṇṇacchiddakūpake”:在称为耳孔的洞中。“Tassā”:耳的。“Paccayo hoti”:成为缘(依止缘),因为若无它,便不能执取声音。说了“即使是空无的虚空也行”之后,为了显示它的缘性,而说了“内有毛等”等。“Dhātuparamparā ghaṭṭento”:撞击界的相续,即撞击真实的元素相续。
Kaṇṇacchiddakūpaketi kaṇṇacchiddasaññite āvāṭe. Tassāti sotassa. Paccayo hotīti upanissayo hoti tena vinā saddaggahaṇassa abhāvato. ‘‘Ajaṭākāsopi vaṭṭati evā’’ti vatvā tassa paccayabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘antoleṇasmi’’ntiādi vuttaṃ. Dhātuparamparā ghaṭṭentoti bhūtaparamparāsaṅghaṭṭento.
277“若是如此”:当声音如是通过元素相续到达耳的途径时。耳具有“已至行境”的性质。若耳如鼻等那样执取已至者,则不可能了知“远处有声音”,因为它是执取已至者的缘故。意识有各种了知的方式,是由于执取方式的差别。然而耳识的生起在两种情况下都是一样的。即使立于远处的声音,也能成为在该处产生回响等的缘,应如铁的运动之于磁石那样看待。“法性”:即法的自性,意思是:这是声音的自性。从各处能听闻,是因为获得了被称为虚空的依止。然而,如果耳是执取已至者,则心生的声音就不能作为耳识的所缘缘。在《发趣论》中,一般地说“声处以所缘缘为缘为耳识的缘”,而外界不存在心生的声音。或者,心生的声音通过界的相续撞击耳净色,那个通过相续而转起的,已不是心生的声音了。因为它是时节生的,因此,声音在何处生起,就只立于该处而到达耳净色的领域,这是在此应得的结论。故说:“它确实是以未至为行境”。
Evaṃ santeti evaṃ bhūtaparamparāvasena sadde sotapathamāgacchante. Sampattagocaratā hoti sotassa. Ghānādīnaṃ viya ‘‘dūre saddo’’ti jānanaṃ na sambhaveyya sampattagāhibhāvato. Tathā tathā jānanākāro hoti manoviññāṇassa gahaṇākāravisesato. Sotaviññāṇappavatti pana ubhayattha samānāva. Dūre ṭhitopi saddo tādise ṭhāne paṭighosādīnaṃ paccayo hoti ayokanto viya ayocalanassāti daṭṭhabbaṃ. Dhammatāti dhammasabhāvo, saddassa so sabhāvoti attho. Tato tato savanaṃ hoti ākāsasaññitassa upanissayassa labbhanato. Yadi pana sotaṃ sampattagāhī siyā, cittasamuṭṭhānasaddo sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayo na siyā. Paṭṭhāne ca avisesena ‘‘saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti vutto, bahiddhā ca cittajassa saddassa sambhavo natthi. Atha vā cittajo saddo dhātuparamparāya sotapasādaṃ ghaṭṭeti, na so cittajo saddo, yo paramparāya pavatto. Utujo hi so, tasmā yathuppanno saddo, tattha ṭhitova sotapasādassa āpāthaṃ āgacchatīti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘asampattagocarameveta’’nti.
278那时,由于没有危险,而证得心一境性。因为鼻依止于称为鼻孔的虚空而转起,故说鼻以虚空为住所。由于无风则不能执取香,故以风为依止的香为行境。因此说“确实如此”等。
Tadā ekaggacittataṃ āpajjati parissayānaṃ abhāvato. Nāsacchiddasaṅkhātaākāsasannissaye vattanato ghānaṃ ākāsajjhāsayaṃ vuttaṃ. Vātena vinā gandhagahaṇassa asambhavato vātūpanissayagandhagocaraṃ. Tenāha ‘‘tathā hī’’tiādi.
279“村”:即应从村中获取的食物;由于倾向于它,故说以村为住所。确实,味是生命的征相,即生命;由于倾向于它,故呼求它,因此为“舌”。不可能以唾液了知未湿润之物的味,因此舌是以水为依止、以味为所缘的。
Gāmato laddhabbaṃ āhāraṃ gāmaṃ, tanninnatāya gāmajjhāsayatā vuttā. Tathā hi jīvitanimittaṃ raso jīvitaṃ, tasmiṃ ninnatāya taṃ avhāyatīti jivhā. Na sakkā kheḷena atemitassa rasaṃ jānituṃ, tasmā āposannissitarasārammaṇā jivhāti.
280在不净的墓地之外。「以执受为倾向」:指倾向于执受(即依存于身体自身)。以身净色为依止的地大,只有当撞击到触所缘时,识才会在那里生起,而非其他方式,所以说「以地为依止的触所缘」。「确实如此」等,是证明身以执受为倾向的论据。「内或外」:指内在的或外在的。「身的」:指身体的。‘被善建立者’等,是显示那地大作为缘的状态。
Āmakasusānato bahi. Upādiṇṇakajjhāsayoti upādiṇṇakaninno. Kāyapasādasannissayabhūtāya pathaviyā phoṭṭhabbārammaṇe ghaṭite eva tattha viññāṇuppatti, na aññathāti vuttaṃ ‘‘pathavīsannissitaphoṭṭhabbārammaṇo’’ti. Tathā hītiādi kāyassa upādiṇṇakajjhāsayatāya sādhakaṃ . Ajjhattikabāhirāti ajjhattikā bāhirā vā. Assāti kāyassa. Susanthatassātiādi tassa pathaviyā paccayabhāvadassanaṃ.
281「以种种事物为倾向」:指心倾向于种种不同的所缘。这显示了意犹如猿猴一般,具有不稳定的特性。因此说‘即使在以前见过的(所缘上,心也会飘移)’等。通过‘执取根本有分’这句话,来排除后继有分。「意的」:指心的。如此一来,应当知道(此处所说的)是唯作识。「差异」:指其多样性。
Nānajjhāsayoti nānārammaṇaninno. Tena manassa makkaṭassa viya anavaṭṭhitataṃ dasseti. Tenāha ‘‘diṭṭhapubbepī’’tiādi. Mūlabhavaṅgaggahaṇena piṭṭhibhavaṅgaṃ nivatteti. Assāti manassa. Evaṃ kiriyamayaṃ viññāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Nānattanti bhedo.
282就像那些通过防止(心)随其所好地转起,从而如同被束缚住的人。「没有随从的状态」:指没有了称为‘贪染’的悸动。「不牵引」:指心在自己的境域——色所缘上,不牵引心相续,或不牵引拥有那种心的补特伽罗。这里只说了前行观,因为(经中)通过(六)处的入口,教导说‘诸比丘,你们确实应当这样学’。
Yathārucippavattiyā nivāraṇavasena baddhānaṃ. Nibbisevanabhāvanti lolatāsaṅkhātaparipphandassa abhāvaṃ. Nākaḍḍhatīti savisaye rūpārammaṇe cittasantānaṃ, taṃsamaṅginaṃ vā puggalaṃ nākaḍḍhati. Pubbabhāgavipassanāva kathitā āyatanamukhena ‘‘evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti vuttattā.
472《六种生物譬喻经》的注疏解释结束。
Chappāṇakopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
47311. 《稻秆经》注疏解释
11. Yavakalāpisuttavaṇṇanā
248「稻堆」指完全成熟的稻谷堆积在一起。「手持木杖者」指手里拿着棍棒的人。「应打谷」:就像让称为稻的谷物从茎秆上脱落那样,应当进行打谷。「除去稻谷」:从稻穗头上通过打谷使稻谷脱落并分离开来。
248.Yavapuñjo suparipakkayavasamudāyo. Kājahatthāti daṇḍahatthā. Potheyyunti yathā yavasaṅkhātaṃ dhaññaṃ vaṇṭato muccati, evaṃ potheyyuṃ. Yave sāvetvāti yavasīsato yave pothanena mocetvā vivecetvā.
284六处就像四衢街口,因为是被所缘之杖击打的地方。稻束比喻有情,因为被这些所缘击打。六种杖比喻依自性而各自分为可意、不可意、中等三种,共十八种所缘,对处于稻束地位的有情进行击打。由于对有存在的希求而不断反复生起,所以说“希望有烦恼”用了复数表达。或者,“希望有及作为其缘的烦恼”应理解为“希望有烦恼”。因为一切轮回之苦都以希望有为根本,所以接着说“如是,有情”等。「希望有烦恼」就是以希望有为根本的烦恼。
Catumahāpatho viya cha āyatanāni ārammaṇadaṇḍakehi hananaṭṭhānattā. Yavakalāpī viya satto tehi haññamānattā. Cha byābhaṅgiyo viya sabhāvato chadhāpi paccekaṃ iṭṭhāniṭṭhamajjhattavasena aṭṭhārasa ārammaṇāni yavakalāpaṭṭhāniyassa sattassa hananato. Bhavapatthanāya aparāparuppattiṃ sandhāya ‘‘bhavapatthanā kilesā’’ti bahuvacananiddeso. Bhavapatthanā ca tassa paccayabhūtā kilesā cāti bhavapatthanākilesāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Yasmā sattānaṃ vaṭṭadukkhaṃ nāma sabbampi taṃ bhavapatthanāmūlakaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘evaṃ sattā’’tiādi. Bhavapatthanakilesāti ca bhavapatthanāmūlakaṃ kilesaṃ.
285「陆地」是指近处的陆地,因此说“在善法堂的门前”。「未作」指尚未产生苦。「如食新粪的猪」指像吃新粪的猪一样。「唯以心」是说被束缚者只用他的心。「因此」因为如同韦巴吉帝的束缚获得解脱一样,所以说“韦巴吉帝束缚”。「智解脱的束缚」指以智慧解脱的束缚。
Bhummanti samīpatthe bhummaṃ. Tenāha ‘‘sudhammāya dvāre’’ti. Na katanti dukkhuppādanaṃ na kataṃ. Navagūthasūkaraṃ viyāti navagūthabhakkhasūkaraṃ viya. Cittenevāti yo bajjhati, tassa citteneva . Tasmāti yasmā vepacittibandhanassa bandhanamuccanaṃ viya, tasmā ‘‘vepacittibandhana’’nti vuttaṃ. Ñāṇamokkhaṃ bandhananti ñāṇena muccanaṃ bandhanaṃ.
286「妄想者」指以构想出的爱执,而想“这是我的”;以见而想“这是我的我”;以慢而想“我就是这个”。因为不存在脱离五蕴的妄想对象,所以说“于蕴妄想”。这里的「魔的」是属格形式。「被烦恼魔所缚」指被烦恼魔以同样的烦恼束缚绑住。「已解脱者」也是同样的道理。
Maññamānoti parikappitataṇhāvasena ‘‘etaṃ mamā’’ti, diṭṭhivasena ‘‘eso me attā’’ti, mānavasena ‘‘esohamasmī’’ti maññanto. Khandhavinimuttassa maññamānavatthuno abhāvā ‘‘khandhe maññanto’’ti vuttaṃ. Etanti ‘‘mārassā’’ti etaṃ sāmivacanaṃ. Kilesamārena baddhoti kilesamārena teneva kilesabandhanena baddho. Muttoti etthāpi eseva nayo.
287当有爱妄想时,见妄想和慢妄想必然伴随,所以说以「我是」这一词语,爱妄想也被表达出来了。以「我是此」这一词语说见妄想,是根据当前所得到的见执取的对象。以「我将是」说未来见执取对象构想的见妄想,因为通常拥抱未来就是常见。如果以断灭见的方式,那也是见妄想。接着说“有色”等词,这些只是对常执的分别表示。因为妄想如同病带来过患,如同痈有内部过患,如同箭刺入的过患,所以依这些爱等烦恼,明显动摇称为「动」,不明显地不安称为「悸动」。「戏论」应视为在轮回中长久滞留,或者是蕴相续的扩展。达到放逸的状态,达到昏迷的状态。这里的「它们的」指那些爱、见等烦恼。「为显示行相」就是为了显示它们转起的行相。
Taṇhāmaññanāya sati diṭṭhimānamaññanānaṃ pasaṅgo eva natthīti yathā ‘‘asmī’’ti padena diṭṭhimānamaññanā vuttā honti, evaṃ taṇhāmaññitāpīti vuttaṃ ‘‘asmīti padena taṇhāmaññitaṃ vutta’’nti. Ayamahamasmīti padena diṭṭhimaññitanti etarahi labbhamānadiṭṭhivatthuvaseneva. Bhavissanti anāgatadiṭṭhivatthuparikappanavaseneva diṭṭhimaññitaṃ. Yebhuyyena hi anāgatāliṅganā sassatadiṭṭhi. Ucchedavasena diṭṭhimaññitamevāti ānetvā sambandho. Rūpītiādīni padāni. Sassatassevāti sassatagāhasseva pabhedadīpanāni. Yasmā maññitaṃ ābādhavasena rogo, antodosavasena gaṇḍo, aṅganikantavasena sallaṃ, tasmā imehi taṇhādīhi kilesehi pākaṭacalanavasena iñjanti ceva, apākaṭasañcalanavasena phandanti ca. Papañcitaṃ saṃsāre cirāyanaṃ daṭṭhabbaṃ, khandhasantānassa vā vitthāraṇaṃ. Pamattākārappattā mucchanākārappattā. Tesanti taṇhādiṭṭhikilesānaṃ. Ākāradassanatthanti pavattiākāradassanatthaṃ.
288「慢」指的是“我是优越的”“我是相等的”“我是低劣的”等,以自负的方式生起。为什么说“与爱相应的慢”呢?难道所有慢都与爱相应吗?的确,当存在不同情况时需要简别。其实,爱既是慢的缘,也有时是慢不满的缘,因此慢被称为不定。正如《发趣论》中说:“以结法为缘,结法生起,以因缘”,在此以各种可得的关系显示诸结相互间的关联:“以欲贪结为缘,生起慢结、无明结”,又说“以欲贪结为缘,无明结”;“以慢结为缘,有贪结、无明结”;“以有贪结为缘,无明结”。这里通过欲贪结和有贪结揭示了慢的不定性。其中,针对强力的爱,而说「与爱相应的慢」。因为与强力爱相应的慢,自身也变强,以“我是”的特别自负方式生起。
Māno nāma ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā majjanākārappavatti. Taṇhāya sampayuttamānavasenāti kasmā vuttaṃ? Nanu sabbo māno taṇhāsampayutto? Sati hi byabhicāre visesanaṃ icchitabbanti. Saccametaṃ, taṇhā pana atthi mānassa paccayabhūtā, atthi mānassa appaccayabhūtā, yato māno aniyato vuccati. Tathā hi paṭṭhāne ‘‘saṃyojanaṃ dhammaṃ paṭicca saṃyojano dhammo uppajjati hetupaccayā’’ti ettha saṃyojanāni saṃyojanehi yathālābhaṃ yojetvā dassitayojanāya ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca mānasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti vatvā ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti, ‘‘mānasaṃyojanaṃ paṭicca bhavarāgasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti ca vatvā ‘‘bhavarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti vuttaṃ. Ettha ca kāmarāgabhavarāgasaṃyojanehi mānassa aniyatabhāvo pakāsito. Tattha yā taṇhā balavatī, taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘taṇhāya sampayuttamānavasenā’’ti. Balavataṇhāsampayutto hi māno sayampi balavā hutvā asmīti savisesaṃ majjanavasena pavattatīti.
289“以见的方式”是指以慢为根本的见。因为对于多慢的人,以“我是优越的”等方式,针对色等中的某一处,当“我就是这个”的见生起时,由于慢未被断除,慢也会在那些地方生起。因此,针对以慢为根本的见,说“以‘我是此’之见的方式说”。然而,问难者不明白这个意思,把不可得的相应关系当作可得而问难:“难道不是吗?”等等。对方回答:“是的,没有”,接受此义后,以“然而,对于慢……”等作出答复。其意思已经说明。
Diṭṭhivasenāti mānamūlakadiṭṭhivasena. ‘‘Seyyohamasmī’’tiādinā hi bahulamānupetassa puggalassa rūpādīsu ekaṃ uddissa ayamahamasmīti diṭṭhiyā uppannāya mānassa appahīnattā mānopi tattha tattheva uppajjati. Iti mānamūlakaṃ diṭṭhiṃ sandhāyāha ‘‘ayamahamasmīti diṭṭhivasena vutta’’nti. Codako pana imamatthaṃ ajānanto anupalabbhamānameva sampayogatthaṃ gahetvā ‘‘nanu cā’’tiādinā codeti. Itaro ‘‘āma natthī’’ti tamatthaṃ sampaṭicchitvā ‘‘mānassa panā’’tiādinā parihāramāha. Tassattho vutto eva.
481《稻秆经》的注释结束。
Yavakalāpisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
482「蛇品」的注释结束。
Āsīvisavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
483第四五十经。
Catuttho paṇṇāsako.
484「六处相应」的注释结束。
Saḷāyatanasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.