2. 受相应义注
12. 受相应
2. Vedanāsaṃyuttaṃ
11. 有偈品
1. Sagāthāvaggo
31. 定经注
1. Samādhisuttavaṇṇanā
249249. 在受相应有偈品的第一经中，「已得定」指通过近行定或安止定而获得定。「他遍知受」：他从苦谛的角度遍知受。「也遍知受的生起」：他从集谛的角度遍知这些受的生起。「其中这些」：他以灭谛的角度遍知这些受息灭之处——也就是涅槃。「导向灭尽」：他以道谛的角度遍知那导向这些受灭尽之道。「离渴爱者，般涅槃者」：指成为没有渴爱的人，通过烦恼的般涅槃而寂灭。如此，此经阐述的是作为遍观对象而遍行于一切处的受。在偈颂中，有两句宣说了止与观，其余句子宣说了四圣谛。就这样，在这里宣说了包揽一切的四地法之界定。
249. Vedanāsaṃyutte sagāthāvaggassa paṭhame samāhitoti upacārena vā appanāya vā samāhito. Vedanā ca pajānātīti vedanā dukkhasaccavasena pajānāti. Vedanānañca sambhavanti tāsaṃyeva sambhavaṃ samudayasaccavasena pajānāti. Yattha cetāti yatthetā vedanā nirujjhanti, taṃ nibbānaṃ nirodhasaccavasena pajānāti. Khayagāminanti tāsaṃyeva vedanānaṃ khayagāminaṃ maggaṃ maggasaccavasena pajānāti. Nicchāto parinibbutoti nittaṇho hutvā kilesaparinibbānena parinibbuto. Evamettha sutte sammasanacāravedanā kathitā. Gāthāsu dvīhi padehi samathavipassanā kathitā, sesehi catusaccaṃ kathitaṃ. Evamettha sabbasaṅgāhiko catubhūmakadhammaparicchedo vutto.
52. 乐经注
2. Sukhasuttavaṇṇanā
250250. 在第二经中，「不苦不乐俱」：不苦不乐受是与苦受和乐受相伴而存在的。「内及外」：指自身的及他人的。「虚妄法」：具有灭坏性质。「坏灭」：具有崩解、破坏的性质。「触后触后见灭」：指用智慧反复地触证之后，观察其坏灭。「如此于彼离贪」：如此地对那些受离贪。在这里，经中也阐述了作为遍观对象而遍行于一切处的受，而在偈颂中阐述的则是智触。
250. Dutiye adukkhamasukhaṃ sahāti adukkhamasukhañca sukhadukkhehi saha. Ajjhattañca bahiddhā cāti attano ca parassa ca. Mosadhammanti nassanasabhāvaṃ. Palokinanti palujjanakaṃ bhijjanasabhāvaṃ. Phussa phussa vayaṃ passanti ñāṇena phusitvā phusitvā vayaṃ passanto. Evaṃ tattha virajjatīti evaṃ tāsu vedanāsu virajjati. Idhāpi sutte sammasanacāravedanā kathitā, gāthāsu ñāṇaphusanaṃ.
73. 遍舍经注
3. Pahānasuttavaṇṇanā
251251. 在第三经中，「断除渴爱」：指断除、彻底根除了一切渴爱。「转弃结缚」：指完全扭转弃绝十种结缚，将它们连根拔除。「正」：指以正确的因、以正确的缘由。「由于慢的现观」：由于见慢的现观，以及断慢的现观。因为阿拉汉道从其作用上全面地洞见慢，这是它的“见现观”。然而，被此道照见的慢，在当下就立即被断除，就像被毒蛇盯见的众生，其生命会立刻失去一样。这是它的“断现观”。
251. Tatiye acchecchi taṇhanti sabbampi taṇhaṃ chindi samucchindi. Vivattayi saṃyojananti dasavidhampi saṃyojanaṃ parivattayi nimmūlakamakāsi. Sammāti hetunā kāraṇena. Mānābhisamayāti mānassa dassanābhisamayā, pahānābhisamayā ca. Arahattamaggo hi kiccavasena mānaṃ sampassati, ayamassa dassanābhisamayo. Tena diṭṭho pana so tāvadeva pahīyati, diṭṭhavisena diṭṭhasattānaṃ jīvitaṃ viya. Ayamassa pahānābhisamayo.
5「他作了苦的边际」：通过阿拉汉道彻底断除了慢，于是就有了四种边际，分别是：像「身体结缚的边际，即衰朽的边缘、绿的边缘」（《小品》278等）中所说的“最末的边缘边际”；像「比丘们，这是生计的最下边际」（《如是语》91；《相应部》3.80）中所说的“低劣的边际”；像「有身是一边」（《增支部》6.61；《小部·义释·提舍弥勒童子问》11）中所说的“部分的边际”；以及像「这就是苦的边际，由一切缘的灭尽」（《相应部》2.51等）中所说的“终极的边际”。在这四种边际当中，他对于一切轮回的苦，造作了那第四种被称为终极的边际——划定了界限，画上了句号，意思是只留下了最后一生残余的那么一点苦。
Antamakāsi dukkhassāti evaṃ arahattamaggena mānassa diṭṭhattā ca pahīnattā ca ye ime ‘‘kāyabandhanassa anto jīrati (cūḷava. 278) haritantaṃ vā’’ti (ma. ni. 1.304) evaṃ vuttaantimamariyādanto ca, ‘‘antamidaṃ, bhikkhave, jīvikāna’’nti (itivu. 91; saṃ. ni. 3.80) evaṃ vuttalāmakanto ca, ‘‘sakkāyo eko anto’’ti (a. ni. 6.61; cūḷani. tissametteyyamāṇavapucchāniddesa 11) evaṃ vuttakoṭṭhāsanto ca, ‘‘esevanto dukkhassa sabbapaccayasaṅkhayā’’ti (saṃ ni. 2.51; 2.4.71; udā. 71) evaṃ vuttakoṭanto cāti cattāro antā, tesu sabbasseva vaṭṭadukkhassa aduṃ catutthakoṭisaṅkhātaṃ antamakāsi, paricchedaṃ parivaṭumaṃ akāsi, antimasamussayamattāvasesaṃ dukkhamakāsīti vuttaṃ hoti.
6「不舍正知」：就是不丢弃正知。「不落于称计」：指不会落入“染着、嗔恚、愚痴”这类施设（概念）之中；他舍弃了那种施设，因此才称为漏尽者。在这部经中，说明了所缘随眠。
Sampajaññaṃ na riñcatīti sampajaññaṃ na jahati. Saṅkhyaṃ nopetīti ratto duṭṭho mūḷhoti paññattiṃ na upeti, taṃ paññattiṃ pahāya khīṇāsavo nāma hotīti attho. Imasmiṃ sutte ārammaṇānusayo kathito.
11第四部：《无底深槽经》注
4. Pātālasuttavaṇṇanā
252252. 在第四部经当中，「无底深槽」指的是：这个深槽足够完备，在这里完全没有立足之处，所以就叫做无底深槽。「非有，不存在」：因为它不是所生的，所以不可被认知，因此说有这话。他说“大海中有无底深槽”这样的话，所指的正是事实：那大海中有一处名为“强水口”，那里的海水以极猛的力道急速涌入，冲击到轮围山或须弥山之后，上涌的水量可以达到一由旬、二由旬乃至十由旬，然后再落回大海中；那掉落的地方就像大地狱的悬崖一样，世间就称它为“强水口”。他是以那个地方为所指而说出这番话的。
252. Catutthe pātāloti pātassa alaṃ pariyatto, natthi ettha patiṭṭhāti pātālo. Asantaṃ avijjamānanti asambhūtattaṃ apaññāyamānattaṃ. Evaṃ vācaṃ bhāsatīti atthi mahāsamudde pātāloti evaṃ vācaṃ. So hi yaṃ taṃ balavāmukhaṃ mahāsamuddassa udakaṃ vegena pakkhanditvā cakkavāḷaṃ vā sineruṃ vā āhacca yojanadviyojanadasayojanappamāṇampi uggantvā puna mahāsamudde patati, yassa patitaṭṭhāne mahānarakapapāto viya hoti, yaṃ loke balavāmukhanti vuccati. Taṃ sandhāya evaṃ vadati.
8然而，因为在那所谓的强水口处，确实还有像鱼、鳖、天神、檀那婆等众生立足和安乐居住的地方，所以他说它是“非有、不存在”，这话其实是名不副实的。但另一方面，因为所有凡夫在属于身体的苦受中，根本无法找到立足之处，为了指明就“深槽足够”这个含义来说，这个（身体的苦受）本身才是真正的无底深槽，世尊才开示说：「诸比丘，这属于身体的……」等等。
Yasmā pana tattha tathārūpānaṃ macchakacchapadevadānavānaṃ patiṭṭhāpi hoti sukhanivāsopi, tasmā asantaṃ asaṃvijjamānaṃ taṃ taṃ vācaṃ bhāsati nāma. Yasmā pana sabbaputhujjanā sārīrikāya dukkhavedanāya patiṭṭhātuṃ na sakkonti, tasmā pātassa alanti atthena ayameva pātāloti dassento sārīrikānaṃ kho etaṃ bhikkhavetiādimāha.
9「以无底深槽而兴起」：意思是在无底深槽当中根本无法立足。「立足处」：就是安立的地方。「号叫」：不断地说着没有条理的胡话而哭泣。「虚弱」：指智慧虚弱。「力量微薄」：因为智慧的力量有限，所以力量显得微薄。在这部经中，「圣弟子」指的是入流者（须陀洹）。在这里，入流者是核心，而强力的内观者——也就是那种不随已生起的感受转，凭锐利的智慧而能够安住下来的人——也同样可以被包含在此处的讨论中。
Pātālena paccuṭṭhāsīti pātālasmiṃ na patiṭṭhāsi. Gādhanti patiṭṭhaṃ. Akkandatīti anibaddhaṃ vippalāpaṃ vilapanto kandati. Dubbaloti dubbalañāṇo. Appathāmakoti ñāṇathāmassa parittatāya parittathāmako. Imasmiṃ sutte ariyasāvakoti sotāpanno. Sotāpanno hi ettha dhuraṃ, balavavipassako na tikkhabuddhi uppannaṃ vedanaṃ ananuvattitvā patiṭṭhātuṃ samattho yogāvacaropi vaṭṭati.
15第五部：《应见经》注
5. Daṭṭhabbasuttavaṇṇanā
253253. 在第五部经中，「应从苦而见」：因为感受是会变易的，所以应当从苦的角度来观察它。「应从箭而见」：因为它有难以拔除、深深刺入的含义，所以应当从箭的角度来观察它。「应从无常而见」：当它成为不苦不乐受之后，最终必然会归于消散、变成无有，所以应当从无常的角度来观察它。「见」：就是看见了。「寂静」：指具有寂静的自性。
253. Pañcame dukkhato daṭṭhabbāti vipariṇāmanavasena dukkhato daṭṭhabbā. Sallatoti dukkhāpanavinivijjhanaṭṭhena sallāti daṭṭhabbā. Aniccatoti adukkhamasukhā hutvā abhāvākārena aniccato daṭṭhabbā. Addāti addasa. Santanti santasabhāvaṃ.
17第六 箭经注
6. Sallasuttavaṇṇanā
254254. 在第六部经中，「于彼二」是指在这两种人当中。「应射入随穿孔」：就是在同一个疮口的附近，相隔一指节或两指节的地方，射入那个紧挨着的穿孔。像这样被射中的人，那个「随穿孔」带来的感受，比最初的感受更为剧烈；随后生起的忧受，也比先前的感受剧烈得多。「苦受的出离」：所谓苦受的出离，就是定、道与果，可是那个人并不知道，只以欲乐为出离。「对于这些感受」：指的是那些乐受和苦受。「与结缚相应而感受它」：也就是伴随着烦恼去感受那种受，而不是在与烦恼分离的状态下感受。「与苦相应」：这里的格尾表示原因与分离，意思是“与苦连结在一起”。「对已知法者」：就是对法已经了知、已经掂量过的人。「对多闻者」：不仅是教典上的多闻，也指在体证上的多闻。「正了知，已至有之彼岸」：意思是已经到达了“有”的彼岸——涅槃，也就是说，他对那个涅槃如实了知。在这部经中，同样也是在说明所缘上的随眠。而在圣弟子们之中，诸漏尽者是这里的主角，不过据说阿那含也适用。
254. Chaṭṭhe tatrāti tesu dvīsu janesu. Anuvedhaṃ vijjheyyāti tasseva vaṇamukhassa aṅgulantare vā dvaṅgulantare vā āsannapadese anugatavedhaṃ. Evaṃ viddhassa hi sā anuvedhā vedanā paṭhamavedanāya balavatarā hoti, pacchā uppajjamānā domanassavedanāpi evameva purimavedanāya balavatarā hoti. Dukkhāya vedanāya nissaraṇanti dukkhāya vedanāya hi samādhimaggaphalāni nissaraṇaṃ, taṃ so na jānāti, kāmasukhameva nissaraṇanti jānāti. Tāsaṃ vedanānanti tāsaṃ sukhadukkhavedanānaṃ. Saññutto naṃ vedayatīti kilesehi sampayuttova hutvā taṃ vedanaṃ vedayati, na vippayutto. Saññutto dukkhasmāti karaṇatthe nissakkaṃ, dukkhena sampayuttoti attho. Saṅkhātadhammassāti viditadhammassa tulitadhammassa. Bahussutassāti pariyattibahussutassa paṭivedhabahussutassa ca. Sammā pajānāti bhavassa pāragūti bhavassa pāraṃ nibbānaṃ gato, tadeva nibbānaṃ sammā pajānāti. Imasmimpi sutte ārammaṇānusayova kathito. Ariyasāvakesu ca khīṇāsavo ettha dhuraṃ, anāgāmīpi vaṭṭatīti vadanti.
19第七 初病经注
7. Paṭhamagelaññasuttavaṇṇanā
255255. 在第七部经中，「前往那间病堂」：世尊当时这样想：“在这含括天界在内的世间里，连最上士、如来也亲自去照看病者，比丘们就会因此信受、认定‘病人确实是值得看护的人’，从而认为应该照看病人。”他又想：“我还可以为那些适合修习业处的人开示业处。”这样思惟之后，就动身前往了。「于身，随观身……」等句子，该解释的部分，我稍后再说明。「随观无常」：就是观照着无常这回事。「随观坏灭」：就是观照着坏灭。「随观离贪」：就是观照着离贪。「随观灭」：就是观照着灭。「随观弃舍」：就是观照着弃舍。
255. Sattame yena gilānasālā tenupasaṅkamīti ‘‘sadevake loke aggapuggalo tathāgatopi gilānupaṭṭhānaṃ gacchati, upaṭṭhātabbayuttakā nāma gilānāti bhikkhū saddahitvā okappetvā gilāne upaṭṭhātabbe maññissantī’’ti ca ‘‘ye tattha kammaṭṭhānasappāyā, tesaṃ kammaṭṭhānaṃ kathessāmī’’ti ca cintetvā upasaṅkami. Kāye kāyānupassītiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato vakkhāma. Aniccānupassīti aniccataṃ anupassanto. Vayānupassīti vayaṃ anupassanto. Virāgānupassīti virāgaṃ anupassanto. Nirodhānupassīti nirodhaṃ anupassanto. Paṭinissaggānupassīti paṭinissaggaṃ anupassanto.
13到这里为止，到底在说明什么呢？它显示了这位比丘的前行之道。因为四念处本来就只是前行阶段；在正知当中，无常随观、坏灭随观、离贪随观这三种，也只是前行阶段。至于灭随观和弃舍随观这两者，则是属于混合阶段。到此为止，就显示了这位比丘的修习时刻。剩下的部分，和前面说过的意思一样。
Ettāvatā kiṃ dassitaṃ hoti? Imassa bhikkhuno āgamanīyapaṭipadā, satipaṭṭhānāpi hi pubbabhāgāyeva, sampajaññepi aniccānupassanā vayānupassanā virāgānupassanāti ca imāpi tisso anupassanā pubbabhāgāyeva, nirodhānupassanāpi paṭinissaggānupassanāpi imā dve missakā. Ettāvatā imassa bhikkhuno bhāvanākālo dassitoti. Sesaṃ vuttanayameva.
228-9. 第二病经等注释
8-9. Dutiyagelaññasuttādivaṇṇanā
256-257256-257. 第八经中，提到“缘于此触”时，那是顺着觉悟者们的意趣而说的，不过从义理上来看，这并没有什么差别。因为这里所说的触，指的就是身体。第九经的意思很清楚。
256-257. Aṭṭhame imameva phassaṃ paṭiccāti vutte bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttaṃ, atthato panetaṃ ninnānākaraṇaṃ. Kāyova hi ettha phassoti vutto. Navamaṃ uttānameva.
2410. 触根经注释
10. Phassamūlakasuttavaṇṇanā
258在第十经中，「乐受的」意思是作为乐受的缘。对于其余的，也是同样的道理。至于这里的逐词解释，下文已经详细说明过了。在这两部经里，讲的是在思察过程中出现的感受。
258. Dasame sukhavedaniyanti sukhavedanāya paccayabhūtaṃ. Sesesupi eseva nayo. Anupadavaṇṇanā panettha heṭṭhā vitthāritāva. Imasmiṃ suttadvaye sammasanacāravedanā kathitā.
26有偈品 第一
Sagāthāvaggo paṭhamo.
16独处品
2. Rahogatavaggo
28独处经注释
1. Rahogatasuttavaṇṇanā
259在独处品的第一经中，「任何感受，这一切都是苦」的意思是：无论感受到什么，那一切都是苦。在「诸行即无常」等语句中，正是针对诸行的这种无常性——也就是坏灭法性、灭法性、变易法性——我才阐明：『任何感受，这一切都是苦。』因为诸行具有无常性，而感受恰恰也具有这种无常性。所谓无常性，其实就是死；在死亡之上，再也没有比这更苦的了。正是出于这个意图，才说一切感受都是苦。接着，「然而，比丘们，由我……」这一段，是为了表明：我并不仅仅只安立了感受的灭，也安立了这些法的灭。 「寂止」与「轻安」等词，是针对能通过这类开示而觉悟者的意乐来说的。这里要知道，提到「想受灭」这个说法，其实也就把四无色定给含摄在内了。
259. Rahogatavaggassa paṭhame yaṃ kiñci vedayitaṃ, taṃ dukkhasminti yaṃ kiñci vedayitaṃ, taṃ sabbaṃ dukkhanti attho. Saṅkhārānaṃyeva aniccatantiādīsu yā esā saṅkhārānaṃ aniccatā khayadhammatā vayadhammatā vipariṇāmadhammatā, etaṃ sandhāya yaṃ kiñci vedayitaṃ, taṃ dukkhanti mayā bhāsitanti dīpeti. Yā hi saṅkhārānaṃ aniccatā, vedanānampi sā aniccatā eva. Aniccatā ca nāmesā maraṇaṃ, maraṇato uttari dukkhaṃ nāma natthīti iminā adhippāyena sabbā vedanā dukkhāti vuttā. Atha kho pana bhikkhu mayāti idaṃ na kevalaṃ ahaṃ vedanānaṃyeva nirodhaṃ paññāpemi, imesampi dhammānaṃ nirodhaṃ paññāpemīti dassanatthaṃ āraddhaṃ. Vūpasamo ca passaddhiyo ca evarūpāya desanāya bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttā. Saññāvedayitanirodhaggahaṇena cettha cattāro āruppā gahitāva hontīti veditabbā.
30第一虚空经等注释
2-3. Paṭhamaākāsasuttādivaṇṇanā
260-261在第二经中，「众多风吹动」的意思是：有许多风在吹动。其余的文句意思很明显。第三经是针对那些不需要偈颂就能领悟的人们的意乐而说的。
260-261. Dutiye puthū vāyanti mālutāti bahū vātā vāyanti. Sesaṃ uttānatthamevāti. Tatiyaṃ vinā gāthāhi bujjhantānaṃ ajjhāsayena vuttaṃ.
32屋舍经注释
4. Agārasuttavaṇṇanā
262第四经。「东面」指在东方。其它各处也是如此理解。关于「有染着的乐受」等：「有染着的乐受」，指与五欲的染着相关联的感受；「无染着的乐受」，指依初禅等、依观、依随念而生起的感受。「有染着的苦受」，指仅仅与五欲的染着相关联的感受；「无染着的苦受」，指对于无上的解脱生起希求，因希求而生起的忧受。「有染着的不苦不乐受」，指仅仅与五欲的染着相关联的感受；「无染着的不苦不乐受」，指由第四禅而生起的不苦不乐受。
262. Catutthe puratthimāti puratthimāya. Evaṃ sabbattha. Sāmisāpi sukhā vedanātiādīsu sāmisā sukhā nāma kāmāmisapaṭisaṃyuttā vedanā. Nirāmisā sukhā nāma paṭhamajjhānādivasena vipassanāvasena anussativasena ca uppannā vedanā. Sāmisā dukkhā nāma kāmāmiseneva sāmisā vedanā, nirāmisā dukkhā nāma anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato pihapaccayā uppannadomanassavedanā. Sāmisā adukkhamasukhā nāma kāmāmiseneva sāmisā vedanā. Nirāmisā adukkhamasukhā nāma catutthajjhānavasena uppannā adukkhamasukhā vedanā.
34第五至第八经 《第一阿难经》等的注释
5-8. Paṭhamaānandasuttādivaṇṇanā
263-266第五至第八这四篇经文，其解释方式与前面所说的相同。其中，前两篇具有完整的「轻安」，后两篇具有一半的轻安。这是依据说法时能通达者的意向而说的。
263-266. Pañcamādīni cattāri heṭṭhā kathitanayāneva. Purimāni panettha dve paripuṇṇapassaddhikāni, pacchimāni upaḍḍhapassaddhikāni. Desanāya bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttāni.
36第九至第十经 《般遮康嘎经》等的注释
9-10. Pañcakaṅgasuttādivaṇṇanā
267-268第九经。「般遮康嘎木匠总管」：「般遮康嘎」是他的名字。或者，因为他具有斧头、手斧、小刀、杖、槌、墨线盒这五种工具（被称为五支），所以得名「般遮康嘎」（意为五支者）。「木匠总管」即木匠的首领。「优陀夷」指智者优陀夷长老。「方式」指因缘、理由。「阿难，两种方式」意思是，阿难，依两种因缘来说。在这里，应知道感受有二种：依据身体和心，有二种；依据乐等，有三种；依据根门，有乐根等五种；依据门，有眼触所生等六种；依据近伺，有十八种，例如「以眼睛看见色法后，近伺那令人喜悦的色法」等；六种与居家有关的喜悦，六种与出离有关的喜悦，六种与居家有关的忧，六种与出离有关的忧，六种与居家有关的舍，六种与出离有关的舍，如此一共三十六种感受。过去有三十六种，未来有三十六种，现在有三十六种，如此应知道共有一百零八种感受。
267-268. Navame pañcakaṅgo thapatīti pañcakaṅgoti tassa nāmaṃ, vāsipharasunikhādanadaṇḍamuggarakāḷasuttanāḷisaṅkhātehi vā pañcahi aṅgehi samannāgatattā so pañcakaṅgoti paññāto. Thapatīti vaḍḍhakījeṭṭhako. Udāyīti paṇḍitaudāyitthero. Pariyāyanti kāraṇaṃ. Dvepānandāti dvepi, ānanda, pariyāyenāti kāraṇena. Ettha ca kāyikacetasikavasena dve veditabbā, sukhādivasena tissopi, indriyavasena sukhindriyādikā pañca, dvāravasena cakkhusamphassajādikā cha, upavicāravasena ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā somanassaṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicaratī’’tiādikā aṭṭhārasa, cha gehasitāni somanassāni, cha nekkhammasitāni, cha gehasitāni domanassāni, cha nekkhammasitāni, cha gehasitā upekkhā, cha nekkhammasitāti evaṃ chattiṃsa. Tā atīte chattiṃsa, anāgate chattiṃsa, paccuppanne chattiṃsāti evaṃ aṭṭhasataṃ vedanā veditabbā.
22「阿难，有这五种欲功德」：这是一个独立的连结。世尊并非仅仅从两种感受开始开示感受，他也依某种方式说过一种感受。为了显示这一点，也为了支持般遮康嘎木匠总管的言论，世尊才开始了这段说法。「更优胜」指更美好。「更殊胜」指更精妙。在这里，从第四禅开始，有不苦不乐受，而这种受也因为「寂静」的意义和「殊胜」的意义而被称为「乐」。灭尽定由于是无感受之乐而成为乐。因为，依靠五种欲功德和八等至而生起的感受，称为「有感受之乐」；灭尽定则称为「无感受之乐」。如此，不论是有感受之乐，还是无感受之乐，它们都依据「无苦状态」这种乐的义理，而成为纯粹唯一的乐。
Pañcimeānanda kāmaguṇāti ayaṃ pāṭiyekko anusandhi. Na kevalañhi dve ādiṃ katvā vedanā bhagavatā paññattā, pariyāyena ekāpi vedanā kathitā, taṃ dassento pañcakaṅgassa thapatino vādaṃ upatthambhetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Abhikkantataranti sundarataraṃ. Paṇītataranti atappakataraṃ. Ettha ca catutthajjhānato paṭṭhāya adukkhamasukhā vedanā, sāpi santaṭṭhena paṇītaṭṭhena ca sukhanti vuttā. Nirodho avedayitasukhavasena sukhaṃ nāma jāto. Pañcakāmaguṇavasena hi aṭṭhasamāpattivasena ca uppannaṃ vedayitaṃ sukhaṃ nāma, nirodho avedayitasukhaṃ nāma. Iti vedayitasukhaṃ vā hotu avedayitasukhaṃ vā, niddukkhabhāvasaṅkhātena sukhaṭṭhena ekantasukhameva jātaṃ.
23「在任何情况下」指在任何境地。「获得乐」指获得有感受之乐或无感受之乐。如来将每一种这样的状态都安立为乐，也就是说，如来把这所有一切都基于无苦性而安立为乐。在此，世尊以灭尽定为最高点，为了那些需要引导的人，以阿拉汉果为顶峰，结束了这次说法。第十经意义自明。
Yattha yatthāti yasmiṃ yasmiṃ ṭhāne. Sukhaṃ upalabbhatīti vedayitaṃ sukhaṃ vā avedayitaṃ sukhaṃ vā upalabbhati. Taṃ taṃ tathāgato sukhasmiṃ paññapeti, taṃ sabbaṃ tathāgato niddukkhabhāvaṃ sukhasmiṃyeva paññapetīti idha bhagavā nirodhasamāpattiṃ sīsaṃ katvā neyyapuggalassa vasena arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpesi. Dasamaṃ uttānatthamevāti.
40独处品第二
Rahogatavaggo dutiyo.
243. 一百零八理趣品
3. Aṭṭhasatapariyāyavaggo
421. 《尸婆迦经》注
1. Sīvakasuttavaṇṇanā
269269. 在第三品的第一部经里，「莫利耶尸婆迦」：他的名字叫「尸婆迦」，因为他留着一撮发髻，所以被称为「莫利耶尸婆迦」。「游方者」：这里指的是车匿这位游方者。「因胆汁所生的」：是指以胆汁作为缘而生起的东西。「感受」：就是指受。在这里，以胆汁为缘，可以生起三种受。是怎么生起的呢？有的人会想：“我的胆汁失调了，这命看来是难保了。”于是他就去布施、持戒、行布萨羯磨，这样一来，他的善受就生起了。有的人则会想：“我得去弄点治胆汁的药。”于是就去杀生、偷盗、说谎，造作十种无道德的恶行，这样，他的不善受就生起了。还有的人会想：“就算弄了药，这胆汁也未必能平复，随它爱怎样就怎样吧。”他就这样保持着中舍的态度，忍受着身体的感受，静静地躺着，这样，他的无记受就生起了。
269. Tatiyavaggassa paṭhame moḷiyasīvakoti sīvakoti tassa nāmaṃ. Cūḷā panassa atthi, tasmā moḷiyasīvakoti vuccati. Paribbājakoti channaparibbājako. Pittasamuṭṭhānānīti pittapaccayāni. Vedayitānīti vedanā. Tattha pittapaccayā tisso vedanā uppajjanti. Kathaṃ? Ekacco hi ‘‘pittaṃ me kupitaṃ dujjānaṃ kho pana jīvita’’nti dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyati uposathakammaṃ karoti, evamassa kusalavedanā uppajjati. Ekacco ‘‘pittabhesajjaṃ karissāmī’’ti pāṇaṃ hanati, adinnaṃ ādiyati, musā bhaṇati, dasa dussīlyakammāni karoti, evamassa akusalavedanā uppajjati. Ekacco ‘‘ettakenapi me bhesajjakaraṇena pittaṃ na vūpasammati, alaṃ yaṃ hoti. taṃ hotū’’ti majjhatto kāyikavedanaṃ adhivāsento nipajjati, evaṃ assa abyākatavedanā uppajjati.
26「自己也能了知此事」：这是指当他看到胆汁变异的各种外在表现（如肤色改变等）时，通过亲身经验，他自己也能明白这件事。「被世间认同为真实的」：是指被世间人公认为是事实。因为世间人看到他身上出现杂色等胆汁变异的样子，就知道“这人胆汁失调了”。「因此」：因为这件事既是他自己可以亲知的，又是世间人所公认的真实，这种说法（比仅仅自知的说法）流传得更广，所以这么说。对于因痰所生等诸受，也可以用同样的方法来理解。不过在这里，「因三和合所生的」：是指由胆汁、痰、风三者一同失调所生起的受。「因时节变迁所生的」：是指由不适合的时节环境所生起的受。例如，住在平原地区的人，如果到了不习惯的地方生活，就会遇到不适的时节；反之，住在不习惯地方的人到了平原地区也是如此。再比如靠近摩罗耶山、或是海边等不同环境，也会导致时节的不适应。由此生起的受，就叫作因时节变迁所生的受。
Sāmampi kho etanti taṃ taṃ pittavikāraṃ disvā attanāpi etaṃ veditabbaṃ. Saccasammatanti bhūtasammataṃ. Lokopi hissa sarīre sabalavaṇṇatādipittavikāraṃ disvā ‘‘pittamassa kupita’’nti jānāti. Tasmāti yasmā sāmañca viditaṃ lokassa ca saccasammataṃ atidhāvanti, tasmā. Semhasamuṭṭhānādīsupi eseva nayo. Ettha pana sannipātikānīti tiṇṇampi pittādīnaṃ kopena samuṭṭhitāni. Utupariṇāmajānīti visabhāgaututo jātāni. Jaṅgaladesavāsīnañhi anupadese vasantānaṃ visabhāgo utu uppajjati, anupadesavāsīnañca jaṅgaladeseti evaṃ malayasamuddatīrādivasenāpi utuvisabhāgatā uppajjatiyeva. Tato jātāti utupariṇāmajātāni nāma.
27「因不平坦的避行所生的」：指由于搬运重物、捣石灰等，或在非时出行时，遭遇蛇、虻虫、坑洞、悬崖等不平坦、不安全的处境而生起的受。「因加害所生的」：指抓住“此人是贼或奸夫”后，以膝盖、手肘、锤子等殴打、撞击的加害作为缘而生起的受。在得到这种外来的加害后，如前所述，有人行善，有人行不善，有人则忍受而躺卧。「唯从业果所生的」：指纯粹从业的果报生起的受。在这些受生起时，如前所述，有人行善，有人行不善，有人则忍受而躺卧。如此，在一切情况下，受都有三类。
Visamaparihārajānīti mahābhāravahanasudhākoṭṭanādito vā avelāya carantassa sappaḍaṃsakūpapātādito vā visamaparihārato jātāni. Opakkamikānīti ‘‘ayaṃ coro vā pāradāriko vā’’ti gahetvā jaṇṇukakapparamuggarādīhi nippothanaupakkamaṃ paccayaṃ katvā uppannāni. Etaṃ bahi upakkamaṃ labhitvā koci vuttanayeneva kusalaṃ karoti, koci akusalaṃ, koci adhivāsento nipajjati. Kammavipākajānīti kevalaṃ kammavipākato, jātāni. Tesupi hi uppannesu vuttanayeneva koci kusalaṃ karoti, koci akusalaṃ, koci adhivāsento nipajjati. Evaṃ sabbavāresu tividhāva vedanā honti.
28其中，由前七种原因生起的身受，尚可防护；但唯从业果所生的受，即使一切药物、一切保护措施，也不足以抵御。在这部经中，阐明了所谓“世间共许”的道理。
Tattha purimehi sattahi kāraṇehi uppannā sārīrikā vedanā sakkā paṭibāhituṃ, kammavipākajānaṃ pana sabbabhesajjānipi sabbaparittānipi nālaṃ paṭighātāya. Imasmiṃ sutte lokavohāro nāma kathitoti.
472-10. 《八百经》等注
2-10. Aṭṭhasatasuttādivaṇṇanā
270-278270-278. 在第二部经中，「八百理趣」：指成为八百种情况的原因。「法理趣」：即法的原因。「身受的和心受的」：在此，身受唯在欲界可得；心受则通四地。关于「乐」等：乐受在无色界不存在，在其余三地可得；苦受唯在欲界；其余两种受通四地。在五根中，乐根、苦根、忧根唯在欲界，喜根通三地，舍根通四地。在六门中，于五门生起的受唯在欲界，于意门生起的受通四地。在十八种受中，于六种可爱所缘，与喜俱行而伺察，故为喜近伺。其余两种亦同此理。如此，此开示是依伺察而说，但于此应知与彼等相应的喜等，由此了知十八种受。
270-278. Dutiye aṭṭhasatapariyāyanti aṭṭhasatassa kāraṇabhūtaṃ. Dhammapariyāyanti dhammakāraṇaṃ. Kāyikā ca cetasikā cāti ettha kāyikā kāmāvacareyeva labbhanti, cetasikā catubhūmikāpi . Sukhātiādīsu sukhā vedanā arūpāvacare natthi, sesāsu tīsu bhūmīsu labbhanti, dukkhā kāmāvacarāva, itarā catubhūmikā. Pañcake sukhindriyadukkhindriyadomanassindriyāni kāmāvacarāneva, somanassindriyaṃ tebhūmakaṃ, upekkhindriyaṃ catubhūmakaṃ. Chakke pañcasu dvāresu vedanā kāmāvacarāva, manodvāre catubhūmikā, aṭṭhārasake chasu iṭṭhārammaṇesu somanassena saha upavicarantīti somanassūpavicārā. Sesadvayepi eseva nayo. Iti ayaṃ desanā vicāravasena āgatā, taṃsampayuttānaṃ pana somanassādīnaṃ vasena idha aṭṭhārasa vedanā veditabbā.
30在「六种依俗的喜」等句中：「对于眼所识的诸色——可爱、可乐、可意、令人愉悦、连结世间利养的，或见获得时而观，或忆念先前曾得、已过去、已灭、已变易的，生起喜。像这样的喜，这就称为依俗的喜。」（《中部》3.306）如此，在六门中所说的、依止于欲乐的六种喜，就称为「六种依俗的喜」。
Cha gehasitāni somanassānītiādīsu ‘‘cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ paṭilābhaṃ vā paṭilābhato samanupassato pubbe vā paṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati somanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccati gehasitaṃ somanassa’’nti (ma. ni. 3.306). Evaṃ chasu dvāresu vuttakāmaguṇanissitāni somanassāni cha gehasitasomanassāni nāma.
31「然而，了知诸色的无常性、变易、离贪、灭尽，以正慧如实照见‘过去的诸色和现在的诸色，所有这些色都是无常、苦、变易法的’时，生起喜。像这样的喜，这就称为依出离的喜。」（《中部》3.306）如此，在六门中，当可爱所缘现前时，能依无常等修习观，并能策励观的人，生起‘我的观已被策励’的喜，这生起的六种喜，就称为「六种依出离的喜」。
‘‘Rūpānaṃ tveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ ‘pubbe ceva rūpā etarahi ca, sabbe te rūpā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato uppajjati somanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ somanassa’’nti (ma. ni. 3.306) evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccatādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā ussukkāpetuṃ sakkontassa ‘‘ussukkitā me vipassanā’’ti somanassajātassa uppannasomanassāni cha nekkhammasitasomanassāni nāma.
32「对于眼所识的诸色——可爱、可乐、可意、令人愉悦、连结世间利养的，或见未得时而观，或忆念先前曾得、已过去、已灭、已变易的，生起忧。像这样的忧，这就称为依俗的忧。」如此，在六门中，寻思‘我将不能享受、我现在不能享受可爱所缘’而生起的、依止于欲乐的六种忧，就称为「六种依俗的忧」。
‘‘Cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ appaṭilābhaṃ vā appaṭilābhato samanupassato pubbe vā paṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati domanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ, idaṃ vuccati gehasitaṃ domanassa’’nti. Evaṃ chasu dvāresu ‘‘iṭṭhārammaṇaṃ nānubhavissāmi nānubhavāmī’’ti vitakkayato uppannāni kāmaguṇanissitadomanassāni cha gehasitadomanassāni nāma.
33「然而，了知诸色的无常性、变易、离贪、灭尽，以正慧如实见到‘过去的诸色和现在的诸色，所有这些色都是无常、苦、变易法的’之后，于无上解脱生起渴望：‘我究竟何时才能证入并住于那圣者们现今已证入并住于的处所呢？’如此，于无上解脱生起渴望者，由渴望之缘而生起忧。像这样的忧，这就称为依出离的忧。」如此，在六门中，当可爱所缘现前时，于名为无上解脱的圣果法生起渴望，为证得彼而依无常等修习观，却不能策励观的人，悲伤地追悔：‘用了这半月、用了这月、用了这年，策励观修却没能证得圣位’，这样生起的六种忧，就称为「六种依出离的忧」。
‘‘Rūpānaṃ tveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ ‘pubbe ceva rūpā etarahi ca , sabbe te rūpā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpeti ‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmi, yadariyā etarahi āyatanaṃ upasampajja viharantī’’ti. Iti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato uppajjati pihapaccayā domanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ, idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ domanassanti; evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate anuttaravimokkhasaṅkhātaariyaphaladhammesu pihaṃ upaṭṭhāpetvā tadadhigamāya aniccatādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā ussukkāpetuṃ asakkontassa ‘‘imampi pakkhaṃ imampi māsaṃ imampi saṃvaccharaṃ vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyabhūmiṃ pāpuṇituṃ nāsakkhi’’nti anusocato uppannāni domanassāni cha nekkhammasitadomanassāni nāma.
34「以眼见色后，对于愚者、痴者、未制限的凡夫、未战胜果报者、未见诸过患者、未受教导的凡夫，生起舍。像这样的舍，它不能超越色，因此，这种舍称为依俗的舍。」如此，在六门中，当可爱所缘现前时，如同躲在糖团里的苍蝇一般不能超越诸色等，就粘着、执取在那里，依止于欲乐而生起的六种舍，就称为「六种依俗的舍」。
‘‘Cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati upekkhā bālassa mūḷhassa puthujjanassa anodhijinassa avipākajinassa anādīnavadassāvino assutavato puthujjanassa . Yā evarūpā upekkhā, rūpaṃ sā nātivattati, tasmā sā upekkhā gehasitāti vuccatī’’ti; evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate guḷapiṇḍake nilīnamakkhikā viya rūpādīni anativattamānā tattheva laggā laggitā hutvā uppannakāmaguṇanissitā upekkhā cha gehasitaupekkhā nāma.
35然而，了知诸色的无常性、变易、离贪、灭尽，以正慧如实照见‘过去的诸色和现在的诸色，所有这些色都是无常、苦、变易法’者，生起舍。像这样的舍，它超越了色，因此，这种舍称为‘依出离的舍’。”如此，在六门中，当可爱等所缘出现时，对于可爱不染着、对于不可意不嗔恨、在不平等看待时不痴迷，所生起的与观智相应的舍，就称为依出离的舍。在这部经中，讲述了总摄一切四地法的区分。第三经等，意义明显。
‘‘Rūpānaṃ tveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ pubbe ceva rūpā etarahi ca, ‘sabbe te rūpā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato uppajjati upekkhā. Yā evarūpā upekkhā, rūpaṃ sā ativattati, tasmā sā upekkhā nekkhammasitāti vuccatī’’ti; evaṃ chasu dvāresu iṭṭhādiārammaṇe āpāthagate iṭṭhe arajjantassa aniṭṭhe adussantassa asamapekkhane amuyhantassa uppannā vipassanāñāṇasampayuttā upekkhā nekkhammasitaupekkhā nāma. Imasmiṃ sutte sabbasaṅgāhako catubhūmakadhammaparicchedo kathito. Tatiyādīni uttānatthāneva.
55第十一 无食味经注释
11. Nirāmisasuttavaṇṇanā
279在279.第十一经中，“有食味的”指以烦恼食为食味的。“更无食味的”指：对于无食味的禅那喜，它更加无食味。难道不是在两种禅那中，喜也有广大的和出世间的，而省察喜仅是世间的吗？那它为什么变得更为无食味呢？因为它是由于省察寂止、殊胜法而生起的缘故。正如国王的亲信、卑微的侍者，无需威仪、随意自在地出入王宫，就算用脚踢打富豪、将军等也不当回事。为什么呢？因为他是国王的近身仆役。因此，他比他们更优越。同样地，这省察喜也是由于省察寂止、殊胜法而生起的缘故，所以应理解为比出世间喜更为优越。在其余场合，也是同样的道理。
279. Ekādasame sāmisāti kilesāmisena sāmisā. Nirāmisatarāti nirāmisāyapi jhānapītiyā nirāmisatarāva. Nanu ca dvīsu jhānesu pīti mahaggatāpi hoti lokuttarāpi, paccavekkhaṇapīti lokiyāva, sā kasmā nirāmisatarā jātāti? Santapaṇītadhammapaccavekkhaṇavasena uppannattā. Yathā hi rājavallabho cūḷupaṭṭhāko appaṭihārikaṃ yathāsukhaṃ rājakulaṃ pavisanto seṭṭhisenāpatiādayo pādena paharantopi na gaṇeti. Kasmā? Rañño āsannaparicārakattā. Iti so tehi uttaritaro hoti, evamayampi santapaṇītadhammapaccavekkhaṇavasena uppannattā lokuttarapītitopi uttaritarāti veditabbā. Sesavāresupi eseva nayo.
37在“解脱”的章节里，与色相关的解脱，以其所缘的色食而称为“有食的”；与无色相关的解脱，由于没有色食而称为“无食的”。
Vimokkhavāre pana rūpapaṭisaṃyutto vimokkho attano ārammaṇabhūtena rūpāmisavaseneva sāmiso nāma, arūpapaṭisaṃyutto rūpāmisābhāvena nirāmiso nāmāti.
58受相应的注释结束了。
Vedanāsaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.