1. 六处相应义注

s0304a.att0 · 静态文献页 · 590 段 · 打开交互阅读器

1礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

2《相应部》

Saṃyuttanikāye

3《六处品》注疏

Saḷāyatanavagga-aṭṭhakathā

41. 六处相应

1. Saḷāyatanasaṃyuttaṃ

11. 无常品

1. Aniccavaggo

61. 《内无常经》解说

1. Ajjhattāniccasuttavaṇṇanā

1在《六处品》的第一篇中，「眼」（cakkhu）：有两种眼——智眼和肉眼。其中，智眼有五种：佛眼、法眼、普眼、天眼、慧眼。其中，「佛眼」指对于随眠与习性的智，以及对于根之胜劣的智，即如经中所说：“以佛眼观察世间”（《大品》9；《中部》1.283; 2.338）。「法眼」指低下的三道与三果，即如经中所说：“远离尘垢，生起了法眼”（《大品》16；《中部》2.395）。「普眼」指一切知智，即如经中所说：“登楼台而普观”（《大品》8；《中部》1.282; 2.338）。「天眼」指由遍满光而生起的智，即如经中所说：“以超人生、清净的天眼”（《律藏·波罗夷》13；《中部》2.341）。「慧眼」指能决断四谛的智，即如经中所说：“眼生起了”（《相应部》5.1081；《大品》15）。

1. Saḷāyatanavaggassa paṭhame cakkhunti dve cakkhūni – ñāṇacakkhu ceva maṃsacakkhu ca. Tattha ñāṇacakkhu pañcavidhaṃ – buddhacakkhu, dhammacakkhu, samantacakkhu, dibbacakkhu, paññācakkhūti. Tesu buddhacakkhu nāma āsayānusayañāṇañceva indriyaparopariyattañāṇañca, yaṃ – ‘‘buddhacakkhunā lokaṃ volokento’’ti (mahāva. 9; ma. ni. 1.283; 2.338) āgataṃ . Dhammacakkhu nāma heṭṭhimā tayo maggā tīṇi ca phalāni, yaṃ – ‘‘virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī’’ti (mahāva. 16; ma. ni. 2.395) āgataṃ. Samantacakkhu nāma sabbaññutaññāṇaṃ, yaṃ – ‘‘pāsādamāruyha samantacakkhū’’ti (mahāva. 8; ma. ni. 1.282; 2.338) āgataṃ. Dibbacakkhu nāma ālokapharaṇena uppannaṃ ñāṇaṃ, yaṃ – ‘‘dibbena cakkhunā visuddhenā’’ti (pārā. 13; ma. ni. 2.341) āgataṃ. Paññācakkhu nāma catusaccaparicchedakañāṇaṃ, yaṃ – ‘‘cakkhuṃ udapādī’’ti (sa. ni. 5.1081; mahāva. 15) āgataṃ.

3肉眼也有两种：「具成分之肉眼」（sasambhāracakkhu）和「净色眼」（pasādacakkhu）。其中，「具成分之肉眼」是指那个位于眼眶内，被眼膜围绕的肉团，其中有四界、颜色、香、味、食素、生起、命根、性根、眼净色、身净色——概略而言，有十三种成分。然而广说时，四界、颜色、香、味、食素、生起这九种，依四种等起而成三十六种；命根、性根、眼净色、身净色这四种唯业等起，如此共有四十种成分。这称为具成分之肉眼。而「净色眼」是指，在那被白圈所限定、被黑圈围绕的视圈之中，能够见色、仅是净色的那部分。关于此眼及其他耳等的详细说明，在《清净道论》中已说。

Maṃsacakkhupi duvidhaṃ – sasambhāracakkhu, pasādacakkhūti. Tesu yvāyaṃ akkhikūpake akkhipaṭalehi parivārito maṃsapiṇḍo, yattha catasso dhātuyo vaṇṇagandharasojā sambhavo jīvitaṃ bhāvo cakkhupasādo kāyapasādoti saṅkhepato terasa sambhārā honti. Vitthārato pana catasso dhātuyo vaṇṇagandharasojā sambhavoti ime nava catusamuṭṭhānavasena chattiṃsa, jīvitaṃ bhāvo cakkhupasādo kāyapasādoti ime kammasamuṭṭhānā tāva cattāroti cattārīsa sambhārā honti. Idaṃ sasambhāracakkhu nāma. Yaṃ panettha setamaṇḍalaparicchinnena kaṇhamaṇḍalena parivārite diṭṭhimaṇḍale sanniviṭṭhaṃ rūpadassanasamatthaṃ pasādamattaṃ, idaṃ pasādacakkhu nāma. Tassa tato paresañca sotādīnaṃ vitthārakathā visuddhimagge vuttāva.

4这其中，对于那「净色眼」，世尊说：“诸比丘！眼是无常……”等。其中，以四因而说无常，如“有生灭之特性故”等理趣，其详细解说已如前所示。「耳」也意指净色耳，「鼻」、「舌」、「身」亦然。「意」是指三界范围内的观照心。如此，此经是在六内处上显示了无常、苦、无我三种相而说，乃随顺能够觉悟者的意乐而说。

Tattha yadidaṃ pasādacakkhu, taṃ gahetvā bhagavā – cakkhuṃ, bhikkhave, aniccantiādimāha. Tattha – ‘‘catūhi kāraṇehi aniccaṃ udayabbayavantatāyā’’tiādinā nayena vitthārakathā heṭṭhā pakāsitāyeva. Sotampi pasādasotameva adhippetaṃ, tathā ghānajivhākāyā. Manoti tebhūmakasammasanacāracittaṃ. Iti idaṃ suttaṃ chasu ajjhattikāyatanesu tīṇi lakkhaṇāni dassetvā kathite bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttaṃ.

102-3. 对第二、第三经《内苦经》等的注释

2-3. Ajjhattadukkhasuttādivaṇṇanā

2-3「第二经」是显示了两种相而说的，「第三经」是显示了一种相而说的，这是随顺能觉悟者的意乐而说的。其余诸经，要么是因为用这些相已经能够辨别，要么是因为仅凭这个范围就能辨别的缘故。

2-3. Dutiyaṃ dve lakkhaṇāni, tatiyaṃ ekalakkhaṇaṃ dassetvā kathite bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttaṃ. Sesāni pana tehi sallakkhitāni vā ettakeneva vā sallakkhessantīti.

124-6. 对外无常经等的注释

4-6. Bāhirāniccasuttādivaṇṇanā

4-6在第四经中，色、香、味、触由四种方式生起，声由两种方式生起，「法」指的是三地法的所缘。这也是为了显示外六处的三相而说的，是随顺能觉悟者的角度说的。第五经和第六经的解说方式，与第二、第三经中所说的相似。

4-6. Catutthe rūpagandharasaphoṭṭhabbā catusamuṭṭhānā, saddo dvisamuṭṭhāno, dhammāti tebhūmakadhammārammaṇaṃ. Idampi bāhiresu chasu āyatanesu tilakkhaṇaṃ dassetvā kathite bujjhanakānaṃ vasena vuttaṃ. Pañcame chaṭṭhe ca dutiyatatiyesu vuttasadisova nayo.

147-12. 对内无常过去未来等经的注释

7-12. Ajjhattāniccātītānāgatasuttādivaṇṇanā

7-12第七经等，是为了那些人而说的——他们在观察了眼等在过去、未来的无常相等之后，对现在的法由于强力执取而产生了疲倦。其余的一切，都完全如同前面所说的方法。

7-12. Sattamādīni atītānāgatesu cakkhādīsu aniccalakkhaṇādīni sallakkhetvā paccuppannesu balavagāhena kilamantānaṃ vasena vuttāni. Sesaṃ sabbattha heṭṭhā vuttanayamevāti.

16第一品无常品。

Aniccavaggo paṭhamo.

8第二品双品。

2. Yamakavaggo

181-4. 第一前正觉经等的注释

1-4. Paṭhamapubbesambodhasuttādivaṇṇanā

13-16「内」：这是从“内在”与“极内的”这个角度，来指称那些内处的。不过，它们之所以被称为“内”，应该理解为是因为对它们的欲贪力量特别强大、特别牢固。打个比方：对于人们来说，六内处就像家里的内室，而六外处则像是院子、家门口附近。正如人们对于装满了儿女、妻子、财富、谷物的内室，欲贪极其牢固强烈，不让任何外人走进来，哪怕只是听到器皿轻轻碰撞的声音，都会马上追问：“那是什么声音？”同样地，对于这六内处，欲贪的力量就是如此强大。正是因为这种欲贪力量的强大，它们才被称为「内」。然而，对于院子周边，人们的欲贪就没有那么强了。对在那里走动的人乃至四足众生，并不会立刻去拦阻；就算不拦阻，如果不想给，连一丁点东西都不会让人拿走。因此，人们对院子的欲贪，并非那么极度强大。对于色等外处，情形也一样，欲贪并非那么极度强烈，所以它们被称为「外」。至于更详细的内外处的讨论，在《清净道论》中已经说过了。这两部经里其余的经文，也按照前面讲过的思路来理解。第三和第四部经也同样如此。

13-16. Yamakavaggassa paṭhamadutiyesu ajjhattikānanti ajjhattajjhattavasena ajjhattikānaṃ. So pana nesaṃ ajjhattikabhāvo chandarāgassa adhimattabalavatāya veditabbo. Manussānañhi antogharaṃ viya cha ajjhattikāyatanāni, gharūpacāraṃ viya cha bāhirāyatanāni. Yathā nesaṃ puttadāradhanadhaññapuṇṇe antoghare chandarāgo adhimattabalavā hoti, tattha kassaci pavisituṃ na denti, appamattena bhājanasaddamattenāpi ‘‘kiṃ eta’’nti? Vattāro bhavanti. Evamevaṃ chasu ajjhattikesu āyatanesu adhimattabalavachandarāgoti. Iti imāya chandarāgabalavatāya tāni ‘‘ajjhattikānī’’ti vuttāni. Gharūpacāre pana no tathā balavā hoti, tattha carante manussepi catuppadānipi na sahasā nivārenti. Kiñcāpi na nivārenti, anicchantā pana pasupacchimattampi gahituṃ na denti. Iti nesaṃ tattha na adhimattabalavachandarāgo hoti. Rūpādīsupi tatheva na adhimattabalavachandarāgo, tasmā tāni ‘‘bāhirānī’’ti vuttāni. Vitthārato pana ajjhattikabāhirakathā visuddhimagge vuttāva. Sesaṃ dvīsupi suttesu heṭṭhā vuttanayameva. Tathā tatiyacatutthesu.

205-6. 第一无味经等的注释

5-6. Paṭhamanoceassādasuttādivaṇṇanā

17-18第五部经中，「出离」指已脱离、已出离。「离系」指不再相连。「解脱」指不再倾向，即「以无界限的心」——以不被界限所限的心。因为，若某种烦恼或轮回未被断除，则有学之心即被其所限。若已断除，则心不被其所限。而在此处，由于一切烦恼与轮回皆已彻底断除，故其义为：他们以无界限的、超越烦恼与轮回界限的心而安住。第六部经亦同此理。且应知，此六部经中所说皆为四圣谛。

17-18. Pañcame nissaṭāti nikkhantā. Visaññuttāti nosaṃyuttā. Vippamuttāti no adhimuttā vimariyādīkatena cetasāti nimmariyādīkatena cetasā. Yañhi kilesajātaṃ vā vaṭṭaṃ vā appahīnaṃ hoti, tena sekhānaṃ cittaṃ samariyādīkataṃ nāma. Yaṃ pahīnaṃ, tena vimariyādīkataṃ. Idha pana sabbaso kilesānañceva vaṭṭassa ca pahīnattā vimariyādīkatena kilesavaṭṭamariyādaṃ atikkantena cittena vihariṃsūti attho. Chaṭṭhepi eseva nayo. Chasupi panetesu suttesu catusaccameva kathitanti veditabbaṃ.

227-10. 第一喜悦经等的注释

7-10. Paṭhamābhinandasuttādivaṇṇanā

19-22从第七部经开始的四部经中，所说的只是轮回与还灭。而它们循序渐进的解说方式，应依前文所述之理来理解。

19-22. Sattamādīsu catūsu vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ. Anupubbakathā pana nesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāti.

24双品第二。

Yamakavaggo dutiyo.

123. 一切品

3. Sabbavaggo

261. 一切经注释

1. Sabbasuttavaṇṇanā

2323. 在《一切品》的第一部经中，「比丘们，我将为你们说一切」——这里所谓的「一切」有四种：一切一切、处一切、有身一切、部分一切。其中——

23. Sabbavaggassa paṭhame sabbaṃ vo, bhikkhaveti sabbaṃ nāma catubbidhaṃ – sabbasabbaṃ, āyatanasabbaṃ, sakkāyasabbaṃ, padesasabbanti. Tattha –

14「对他而言，世间无任何未见之物」：

‘‘Na tassa addiṭṭhamidhaatthi kiñci,

15也没有任何未被了知或不应被了知的事物；

Atho aviññātamajānitabbaṃ;

16「他完全了知一切可被知道的东西」：

Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ,

17因此，如来是具一切眼者。」（《大义释》156；《小义释·陶他咖青年问经释》32；《无碍解道》1.121）——

Tathāgato tena samantacakkhū’’ti. (mahāni. 156; cūḷani. dhotakamāṇavapucchāniddeso 32; paṭi. ma. 1.121) –

18以上所说的，就是「一切一切」。而「比丘们，我将为你们开示一切，你们要谛听」（《相应部》4.24）这段话里所指的是「处一切」。「比丘们，我将为你们开示一切法根本理趣」（《中部》1.1）这段话里所指的是「有身一切」。至于「或者，于一切法中，第一个转向生起的是心、意、意所……乃至相应的意界」这段话里所指的是「部分一切」。如此，仅以五种所缘为范围的就是「部分一切」。三地法为「有身一切」。四地法为「处一切」。凡是可被了知的任何事物，则称为「一切一切」。「部分一切」不达「有身一切」，「有身一切」不达「处一切」，「处一切」不达「一切一切」。何以故？因为并不存在「某一法不是一切知智的所缘」这种情况。不过，在这部经里，所指的是「处一切」。

Idaṃ sabbasabbaṃ nāma. ‘‘Sabbaṃ vo, bhikkhave, desessāmi, taṃ suṇāthā’’ti (saṃ. ni. 4.24) idaṃ āyatanasabbaṃ nāma. ‘‘Sabbadhammamūlapariyāyaṃ vo, bhikkhave, desessāmī’’ti (ma. ni. 1.1) idaṃ sakkāyasabbaṃ nāma. ‘‘Sabbadhammesu vā pana paṭhamasamannāhāro uppajjati cittaṃ mano mānasaṃ…pe… tajjāmanodhātū’’ti idaṃ padesasabbaṃ nāma. Iti pañcārammaṇamattaṃ padesasabbaṃ. Tebhūmakadhammā sakkāyasabbaṃ. Catubhūmakadhammā āyatanasabbaṃ. Yaṃkiñci neyyaṃ sabbasabbaṃ. Padesasabbaṃ sakkāyasabbaṃ na pāpuṇāti, sakkāyasabbaṃ āyatanasabbaṃ na pāpuṇāti, āyatanasabbaṃ sabbasabbaṃ na pāpuṇāti. Kasmā? Sabbaññutaññāṇassa ayaṃ nāma dhammo ārammaṇaṃ na hotīti natthitāya. Imasmiṃ pana sutte āyatanasabbaṃ adhippetaṃ.

19「Paccakkhāya」意思是「拒绝、摒弃之后」。「Vācāvatthukamevassa」的意思是：那也只是以言语为谈论对象而已，只会停留在言语能表达的事相上。如果超越了这十二处，他根本无法指出「另有一个叫某某名字、具有真实自性的法存在」这件事。而且，如果被人问「所谓其他的一切又是什么呢？」，被这么一问，他没办法用「就是这个」的言语清楚地说明，就会「陷入苦恼」。「Yathā taṃ, bhikkhave, avisayasmiṃ」这句话里，「taṃ」只是一个不参与句义的助词。「yathā」是表示原因的词，整句的意思是「因为他是在自己不擅长的领域被提问」。对于众生来说，在自己能力范围之外行事就只有苦恼：比如用头顶起像尖顶屋那么大的石头在深水里渡水，这就是能力范围之外的事；又比如想把日月从天上拉下来、拽下来，在那种超出自己能力范围的领域努力，只会给自己带来苦恼。同样地，在这个他不了解的领域里，他也只会给自己带来苦恼，这就是经文的深层意涵。

Paccakkhāyāti paṭikkhipitvā. Vācāvatthukamevassāti, vācāya vattabbavatthumattakameva bhaveyya. Imāni pana dvādasāyatanāni atikkamitvā ayaṃ nāma añño sabhāvadhammo atthīti dassetuṃ na sakkuṇeyya. Puṭṭho ca na sampāyeyyāti, ‘‘katamaṃ aññaṃ sabbaṃ nāmā’’ti? Pucchito, ‘‘idaṃ nāmā’’ti vacanena sampādetuṃ na sakkuṇeyya. Vighātaṃ āpajjeyyāti dukkhaṃ āpajjeyya. Yathā taṃ, bhikkhave, avisayasminti ettha tanti nipātamattaṃ. Yathāti kāraṇavacanaṃ, yasmā avisaye puṭṭhoti attho. Avisayasmiñhi sattānaṃ vighātova hoti, kūṭāgāramattaṃ silaṃ sīsena ukkhipitvā gambhīre udake taraṇaṃ avisayo, tathā candimasūriyānaṃ ākaḍḍhitvā pātanaṃ, tasmiṃ avisaye vāyamanto vighātameva āpajjati, evaṃ imasmimpi avisaye vighātameva āpajjeyyāti adhippāyo.

34第二《断弃经》的注释

2. Pahānasuttavaṇṇanā

2424. 第二经中，「为了断弃一切」意思是：为了断弃一切。「由眼触为缘而生起的感受」：指以眼触为根本缘而生起的领受、推度、确定、速行阶段的受。至于与眼识相应的受，这里就不再说了。对于耳门等以受为缘的情况，也按照同样的道理理解。在这里，「意」指有分心；「法」指所缘；「意识」指伴随转向的速行心；「意触」指与有分一同生起的触；「感受」指伴随转向受的速行阶段的受。与有分相应的受，同样不再说。不把转向心从有分中分离出来，「意」应被视为伴随转向的有分心。「法」是所缘，「意识」是速行识，「意触」是与有分一同生起的触，「感受」是与速行一同生起的受。伴随转向的有分心一同生起的受也是可以的。而在此处，这段开示、教导、教诫，即称为「施设」。

24. Dutiye sabbappahānāyāti sabbassa pahānāya. Cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitanti cakkhusamphassaṃ mūlapaccayaṃ katvā uppannā sampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanajavanavedanā. Cakkhuviññāṇasampayuttāya pana vattabbameva natthi. Sotadvārādivedanāpaccayādīsupi eseva nayo. Ettha pana manoti bhavaṅgacittaṃ. Dhammāti ārammaṇaṃ. Manoviññāṇanti sahāvajjanakajavanaṃ. Manosamphassoti bhavaṅgasahajāto samphasso. Vedayitanti sahāvajjanavedanāya javanavedanā. Bhavaṅgasampayuttāya pana vattabbameva natthi. Āvajjanaṃ bhavaṅgato amocetvā manoti sahāvajjanena bhavaṅgaṃ daṭṭhabbaṃ. Dhammāti ārammaṇaṃ. Manoviññāṇanti javanaviññāṇaṃ. Manosamphassoti bhavaṅgasahajāto samphasso. Vedayitanti javanasahajātā vedanā. Sahāvajjanena bhavaṅgasahajātāpi vaṭṭatiyeva. Yā panettha desanā anusiṭṭhiāṇā, ayaṃ paṇṇatti nāmāti.

36第三《自证遍知断弃经》的注释

3. Abhiññāpariññāpahānasuttavaṇṇanā

2525. 第三经中，「为了自证、遍知、断弃一切」意思是：为了在自证、遍知一切之后，将其断弃。「应当自证、遍知而断弃」是指：在自证、遍知之后，应当断弃。其余的内容，可依前文所述之理来理解。

25. Tatiye sabbaṃ abhiññā pariññā pahānāyāti sabbaṃ abhijānitvā parijānitvā pajahanatthāya. Abhiññā pariññā pahātabbanti abhijānitvā parijānitvā pahātabbaṃ. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

38第四《第一不解了经》的注释

4. Paṭhamaaparijānanasuttavaṇṇanā

2626. 第四经中，「不自证、不遍知、不离染、不断弃」是指：不自证、不遍知、不离染、不断弃的人。在这里，「不离染者」是指不让（烦恼）远离的人。如此，在这部经中讲到了三种遍知：用「自证」这个词，讲的是「知遍知」；用「遍知」这个词，讲的是「度遍知」；用「离染」和「断弃」这两个词，讲的是「断遍知」。

26. Catutthe anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahanti anabhijānanto aparijānanto avirājento appajahanto. Ettha ca avirājentoti avigacchāpento. Iti imasmiṃ sutte tissopi pariññā kathitā honti. ‘‘Abhijāna’’nti hi vacanena ñātapariññā kathitā, ‘‘parijāna’’nti vacanena tīraṇapariññā, ‘‘virājayaṃ pajaha’’nti dvīhi pahānapariññāti.

40第五《第二不解了经》的注释

5. Dutiyaaparijānanasuttavaṇṇanā

27第五经中，「眼识所识知的法」：这是将前面已经取到的色法拿来显示。或者，前面是取进入眼门范围的，而这里是指未进入范围的。但这里最终的结论是：前面其实已经取了不论进入范围还是未进入范围的色，而此处特别是指与眼识相应的三个蕴。因为这三个蕴是和眼识一起被识知的，所以称为「眼识所识知的」。对于其它类似的语句，也是同样的理解方法。

27. Pañcame cakkhuviññāṇaviññātabbā dhammāti heṭṭhā gahitarūpameva gahetvā dasseti. Heṭṭhā vā āpāthagataṃ gahitaṃ, idha anāpāthagataṃ. Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – heṭṭhā āpāthagatampi anāpāthagatampi gahitameva, idha pana cakkhuviññāṇasampayuttā tayo khandhā. Te hi cakkhuviññāṇena saha viññātabbattā ‘‘cakkhuviññāṇaviññātabbā’’ti vuttā. Sesapadesupi eseva nayo.

42第六《燃烧经》的注释

6. Ādittasuttavaṇṇanā

28在第六经中，「在伽耶山」：因为离伽耶村不远处，有一个叫「伽耶」的池塘，也有一条河；有一座名为伽耶山的石山，形状就像象的额头，那里能容纳一千位比丘，世尊便住在那里。所以说「在伽耶山」。「比丘们」是指世尊为了挑选适合他们的法教，将要说法而召集他们。

28. Chaṭṭhe gayāsīseti gayāgāmassa hi avidūre gayāti ekā pokkharaṇīpi atthi nadīpi, gayāsīsanāmako hatthikumbhasadiso piṭṭhipāsāṇopi, yattha bhikkhusahassassapi okāso pahoti, bhagavā tattha viharati. Tena vuttaṃ ‘‘gayāsīse’’ti. Bhikkhū āmantesīti tesaṃ sappāyadhammadesanaṃ vicinitvā taṃ desessāmīti āmantesi.

25这里有一段次第的讲述：据说在九十二劫前，有一位名叫摩哂陀的国王。他的长子叫弗沙。弗沙圆满了波罗蜜，是最后生的众生，当智慧成熟时，他登上菩提座，证悟了一切知智。国王的幼子成为他（弗沙佛）的上首弟子，婆罗门祭官之子成为第二弟子。国王心想：‘我的长子出家成了佛，幼子是上首弟子，婆罗门祭官之子是第二弟子。’于是他说：‘我们的佛陀，我们的法，我们的僧伽！’便建造精舍，从精舍的门房直到自己家门口，两边用竹墙小屋围起来，顶上张挂交织着金钱星星的花环和花鬘的天盖，下面铺上银色的沙，撒上花，通过那条道路来迎接世尊。

Tatrāyaṃ anupubbikathā – ito kira dvānavutikappe mahindo nāma rājā ahosi. Tassa jeṭṭhaputto phusso nāma. So pūritapāramī pacchimabhavikasatto, paripākagate ñāṇe bodhimaṇḍaṃ āruyha sabbaññutaṃ paṭivijjhi . Rañño kaniṭṭhaputto tassa aggasāvako ahosi, purohitaputto dutiyasāvako. Rājā cintesi – ‘‘mayhaṃ jeṭṭhaputto nikkhamitvā buddho jāto, kaniṭṭhaputto aggasāvako, purohitaputto dutiyasāvako’’ti. So ‘‘amhākaṃyeva buddho, amhākaṃ dhammo, amhākaṃ saṅgho’’ti vihāraṃ kāretvā vihāradvārakoṭṭhakato yāva attano gharadvārā ubhato veḷubhittikuṭikāhi parikkhipitvā matthake suvaṇṇatārakakhacitasamosaritagandhadāmamālādāmavitānaṃ bandhāpetvā heṭṭhā rajatavaṇṇaṃ vālukaṃ santharitvā pupphāni vikirāpetvā tena maggena bhagavato āgamanaṃ kāresi.

26导师就住在精舍里，穿着袈裟，与比丘僧团一起，经由内衬布帘前往国王的家。用完饭后，又经由内衬布帘回去。没有任何人能拿到一勺之食的布施。于是市民们议论纷纷：‘佛陀出世了，我们却无法种福。就像日月为所有人带来光明，诸佛也是为了利益一切众生而出世，可这国王却将大家的所有善思惟都只纳入了自己那里。’

Satthā vihārasmiṃyeva ṭhito cīvaraṃ pārupitvā antosāṇiyāva saddhiṃ bhikkhusaṅghena rājagehaṃ āgacchati, katabhattakicco antosāṇiyāva gacchati. Koci kaṭacchubhikkhāmattampi dātuṃ na labhati. Tato nāgarā ujjhāyiṃsu, ‘‘buddho loke uppanno, na ca mayaṃ puññāni kātuṃ labhāma. Yathā hi candimasūriyā sabbesaṃ ālokaṃ karonti, evaṃ buddhā nāma sabbesaṃ hitatthāya uppajjanti, ayaṃ pana rājā sabbesaṃ puññacetanaṃ attanoyeva anto pavesetī’’ti.

27那位国王还有另外三个儿子。市民们与这三个儿子一起商量说：‘与王家没有冲突，我们想个办法吧。’他们在边境煽动盗贼，让人传口信说‘几个村庄被袭击了’，并禀告国王。国王召集儿子们说：‘儿啊，我是长老，你们去平息盗贼吧。’便派遣了他们。那些被煽动的盗贼没有到处分散，而是来到王子的面前。王子们让盗贼住在已无人烟的村庄里，然后回来禀告‘盗贼已平息’，礼敬国王后站在一旁。

Tassa ca rañño aññe tayo puttā atthi. Nāgarā tehi saddhiṃ ekato hutvā sammantayiṃsu, ‘‘rājakulehi saddhiṃ aṭṭo nāma natthi, ekaṃ upāyaṃ karomā’’ti. Te paccante core uṭṭhāpetvā, ‘‘katipayā gāmā pahaṭā’’ti sāsanaṃ āharāpetvā rañño ārocayiṃsu. Rājā putte pakkosāpetvā‘‘tātā, ahaṃ mahallako, gacchatha core vūpasamethā’’ti pesesi. Payuttacorā ito cito ca avippakiritvā tesaṃ santikameva āgacchiṃsu. Te anāvāse gāme vāsetvā ‘‘vūpasamitā corā’’ti āgantvā rājānaṃ vanditvā aṭṭhaṃsu.

28国王欢喜地说：‘儿啊，我给你们一个恩赐。’他们应允后离开，与市民们商量：‘国王给了我们恩赐，我们该要什么？’市民们说：‘王子们，你们的象、马等等并不难得，但佛宝却难得，不是一切时都会出现。你们应该请求照顾你们兄长弗沙佛的恩赐。’他们说：‘就这样做。’答应市民后，便做好洗脸等事，沐浴涂抹了香，来到国王面前说：‘大王，请给我们恩赐吧。’国王问：‘你们要什么，孩子们？’他们说：‘大王，我们不需要象马等等，请给我们照顾我们兄长弗沙佛的恩赐。’国王说：‘这个恩赐我在世时不能给你们。’就堵住了两耳。‘大王，不是我们强迫您给恩赐，是您自己高兴自愿给的。难道，大王，王家能说两种话吗？’他们以正直的言辞说了。

Rājā tuṭṭho ‘‘tātā, varaṃ vo demī’’ti āha. Te adhivāsetvā gantvā nāgarehi saddhiṃ mantayiṃsu, ‘‘raññā amhākaṃ varo dinno. Kiṃ gaṇhāmā’’ti? Ayyaputtā, tumhākaṃ hatthiassādayo na dullabhā , buddharatanaṃ pana dullabhaṃ, na sabbakālaṃ uppajjati, tumhākaṃ jeṭṭhabhātikassa phussabuddhassa paṭijagganavaraṃ gaṇhathāti. Te ‘‘evaṃ karissāmā’’ti nāgarānaṃ paṭissuṇitvā katamassukammā sunhātā suvilittā rañño santikaṃ gantvā, ‘‘deva, no varaṃ dethā’’ti yāciṃsu. Kiṃ gaṇhissatha tātāti? Deva, amhākaṃ hatthiassādīhi attho natthi, jeṭṭhabhātikassa no phussabuddhassa paṭijagganavaraṃ dethāti. ‘‘Ayaṃ varo na sakkā mayā jīvamānena dātu’’nti dve kaṇṇe pidahi. ‘‘Deva, na tumhe amhehi balakkārena varaṃ dāpitā, tumhehi attano ruciyā tuṭṭhehi dinno. Kiṃ, deva, rājakulassa dve kathā vaṭṭantī’’ti? Saccavāditāya bhaṇiṃsu.

29国王无法推脱，说：‘儿啊，你们先照顾七年七个月七天，然后我就把佛陀给你们。’‘美好的，大王，请给我们保证。’‘什么保证，孩子们？’‘请保证在这段时间内不死，大王。’‘儿啊，你们要求不合理的保证，不可能给这样的保证。众生的生命就像草尖上的露珠。’他们说：‘如果不给保证，大王，如果我们在这段时间里死了，还能做什么善业呢？’国王说：‘那么，孩子们，那就六年吧。’‘不行，大王。’‘那么，五年、四年、三年、两年、一年。’‘七年、六个月……乃至半个月。’‘如果这样，那就七天吧。’‘好的，大王。’他们接受了七天。国王把在七年七个月七天里应行的供养，都在七天之内完成了。

Rājā vinivattituṃ alabhanto – ‘‘tātā, satta saṃvacchare satta māse satta ca divase upaṭṭhahitvā tumhākaṃ dassāmī’’ti āha. ‘‘Sundaraṃ, deva, pāṭibhogaṃ dethā’’ti. ‘‘Kissa pāṭibhogaṃ tātā’’ti? ‘‘Ettakaṃ kālaṃ amaraṇapāṭibhogaṃ devā’’ti. ‘‘Tātā, ayuttaṃ pāṭibhogaṃ dāpetha, na sakkā evaṃ pāṭibhogaṃ dātuṃ, tiṇagge ussāvabindusadisaṃ sattānaṃ jīvita’’nti. ‘‘No ce, deva, pāṭibhogaṃ detha, mayaṃ antarā matā kiṃ kusalaṃ karissāmā’’ti? ‘‘Tena hi, tātā, cha saṃvaccharāni dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devā’’ti. ‘‘Tena hi pañca, cattāri, tīṇi, dve, ekaṃ saṃvaccharaṃ detha’’. ‘‘Satta, cha māse detha…pe… māsaḍḍhamattaṃ dethā’’ti. ‘‘Na sakkā, devā’’ti. ‘‘Tena hi sattadivasamattaṃ dethā’’ti. ‘‘Sādhu, devāti satta divase sampaṭicchiṃsu’’. Rājā satta saṃvacchare satta māse satta divase kattabbasakkāraṃ sattasuyeva divasesu akāsi.

30然后，为了让世尊前往儿子们的住处，国王让人修饰了一条宽八乌沙巴的大道。在中央，用象踏平了一块约四乌沙巴见方的地块，弄得像个遍作圆相，铺上沙，撒满花；到处安置芭蕉树和满水罐，竖起旗帜和幡。每乌沙巴挖一个池塘，在后方两侧开设了香店、花鬘店和花店。在中央那条宽四乌沙巴的华丽大道两旁，又各开了一条二乌沙巴宽的路，除去残桩和荆棘，竖立柱灯。王子们也在自己管辖的区域，同样修饰了一条十六乌沙巴宽的大道。

Tato puttānaṃ vasanaṭṭhānaṃ satthāraṃ pesetuṃ aṭṭhausabhavitthataṃ maggaṃ alaṅkārāpesi, majjhaṭṭhāne catuusabhappamāṇaṃ padesaṃ hatthīhi maddāpetvā kasiṇamaṇḍalasadisaṃ katvā vālukāya santharāpetvā pupphābhikiṇṇamakāsi, tattha tattha kadaliyo ca puṇṇaghaṭe ca ṭhapāpetvā dhajapaṭākā ukkhipāpesi. Usabhe usabhe pokkharaṇiṃ khaṇāpesi, aparabhāge dvīsu passesu gandhamālāpupphāpaṇe pasārāpesi. Majjhaṭṭhāne catuusabhavitthārassa alaṅkatamaggassa ubhosu passesu dve dve usabhavitthāre magge khāṇukaṇṭake harāpetvā daṇḍadīpikāyo kārāpesi. Rājaputtāpi attano āṇāpavattiṭṭhāne soḷasausabhamaggaṃ tatheva alaṅkārāpesuṃ.

31国王来到自己辖区的田界，礼敬世尊后，悲叹地说：“儿啊，你们就像把我的右眼挖走一样离去。这样带走后，你们应当做与诸佛相称的事。不要像醉汉那样放逸而行。”他们说：“我们会知道的，大王。”便带着世尊离开了。他们建造了精舍，奉献给世尊，并在那里照料世尊，有时站在长老的座位，有时站在中座，有时站在僧团新人的座位。他们三个人的布施完全一样。在临近雨安居时，他们心想：“如何才能把握世尊的意趣呢？”然后他们想到：“诸佛是尊重法的，而不是看重物质供养的。如果我们安住于戒，就能把握世尊的意趣。”于是召集安排布施事务的人，说：“你们就照这样准备粥、饭、嚼食等，继续行布施吧。”这样便摆脱了筹办布施事务的牵绊。

Rājā attano āṇāpavattiṭṭhānassa kedārasīmaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā paridevamāno, ‘‘tātā, mayhaṃ dakkhiṇakkhiṃ uppāṭetvā gaṇhantā viya gacchatha, evaṃ gaṇhitvā gatā pana buddhānaṃ anucchavikaṃ kareyyātha. Mā surāsoṇḍā viya pamattā vicaritthā’’ti āha. Te ‘‘jānissāma mayaṃ, devā’’ti satthāraṃ gahetvā gatā, vihāraṃ kāretvā satthu niyyātetvā tattha satthāraṃ paṭijaggantā kālena therāsane, kālena majjhimāsane, kālena saṅghanavakāsane tiṭṭhanti. Dānaṃ upaparikkhamānānaṃ tiṇṇampi janānaṃ ekasadisameva ahosi. Te upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya cintayiṃsu – ‘‘kathaṃ nu kho satthu ajjhāsayaṃ gaṇheyyāmā’’ti? Atha nesaṃ etadahosi – ‘‘buddhā nāma dhammagaruno, na āmisagaruno, sīle patiṭṭhamānā mayaṃ satthu ajjhāsayaṃ gahetuṃ sakkhissāmā’’ti dānasaṃvidhāyake manusse pakkosāpetvā, ‘‘tātā, imināva nīhārena yāgubhattakhādanīyādīni sampādentā dānaṃ pavattethā’’ti vatvā dānasaṃvidahanapalibodhaṃ chindiṃsu.

32然后他们中的长兄带着五百人，安住于十戒，穿着两件袈裟，使用如法的水，度过了雨季。中弟带着三百人，幼弟带着二百人，也如此修行。他们毕生都在照顾世尊。世尊就在他们身边般涅槃。

Atha nesaṃ jeṭṭhabhātā pañcasate purise ādāya dasasu sīlesu patiṭṭhāya dve kāsāyāni acchādetvā kappiyaṃ udakaṃ paribhuñjamāno vāsaṃ kappesi. Majjhimo tīhi, kaniṭṭho dvīhi purisasatehi saddhiṃ tatheva paṭipajji. Te yāvajīvaṃ satthāraṃ upaṭṭhahiṃsu. Satthā tesaṃyeva santike parinibbāyi.

33他们命终之后，从那时起的九十二劫中，从人界流转到天界，从天界又流转到人界，在我们的导师时代，从天界死后，再生于人界。他们当中负责布施事务的大臣，再生为央伽摩揭陀国的频婆娑罗王。他们自己则出生在该国王领土内的婆罗门大富豪之家。长兄还是作为年长的出生，中弟与幼弟也还是作为中弟与幼弟出生。那些作为他们眷属的人们，也仍然生为他们的眷属。随着年岁增长，这三个人带着那一千个人，离家出家成为苦行者，就住在乌汝韦喇的河边。央伽摩揭陀的居民每月都为他们呈献盛大的恭敬供养。

Tepi kālaṃ katvā tato paṭṭhāya dvānavutikappe manussalokato devalokaṃ, devalokato ca manussalokaṃ saṃsarantā amhākaṃ satthukāle devalokā cavitvā manussaloke nibbattiṃsu. Tesaṃ dānagge byāvaṭo mahāamacco aṅgamagadhānaṃ rājā bimbisāro hutvā nibbatti. Te tasseva rañño raṭṭhe brāhmaṇamahāsālakule nibbattiṃsu. Jeṭṭhabhātā jeṭṭhova jāto, majjhimakaniṭṭhā majjhimakaniṭṭhāyeva. Yepi tesaṃ parivāramanussā, te parivāramanussāva jātā. Te vuddhimanvāya tayopi janā taṃ purisasahassaṃ ādāya nikkhamitvā tāpasā hutvā uruvelāyaṃ nadītīreyeva vasiṃsu. Aṅgamagadhavāsino māse māse tesaṃ mahāsakkāraṃ abhiharanti.

34那时，我们的菩萨已出家，次第证得了一切知智，转动了无上的法轮，调伏了耶舍等善男子之后，派遣六十位阿拉汉为说法的缘故前往各方，自己则持着钵与衣，想着：'我要调伏那三位结发者兄弟'，便前往乌汝韦喇，以数百种神变破除了他们的邪见，使他们出家。他便带领着那一千位具有神变力、持着钵与衣的沙门，前往象头山，在他们围绕中坐下，思惟着：'什么样的法谈适合他们呢？' 他确定：'这些人朝夕事奉火。我要把十二处作为燃烧、炽燃的来讲给他们听，这样他们就能证得阿拉汉果。' 于是，为了以那样的方式为他们说法，他说了这部《燃烧法门》。因此，所谓'世尊对诸比丘说'，意思是：'为了抉择适合他们的法谈，为了讲说那个法，而对他们说。' 在那里，'「燃烧的」'，指被点燃的、炽燃的。其余（的解释）如所说的方法一样。如此，在此经中解说了苦相。

Atha amhākaṃ bodhisatto katābhinikkhamano anupubbena sabbaññutaṃ patvā pavattitavaradhammacakko yasādayo kulaputte vinetvā saṭṭhi arahante dhammadesanatthāya disāsu uyyojetvā sayaṃ pattacīvaramādāya – ‘‘te tayo jaṭilabhātike damessāmī’’ti uruvelaṃ gantvā anekehi pāṭihāriyasatehi tesaṃ diṭṭhiṃ bhinditvā te pabbājesi. So taṃ iddhimayapattacīvaradharaṃ samaṇasahassaṃ ādāya gayāsīsaṃ gantvā tehi parivārito nisīditvā, – ‘‘katarā nu kho etesaṃ dhammakathā sappāyā’’ti cintento, ‘‘ime sāyaṃpātaṃ aggiṃ paricaranti. Imesaṃ dvādasāyatanāni ādittāni sampajjalitāni viya katvā desessāmi, evaṃ ime arahattaṃ pāpuṇituṃ sakkhissantī’’ti sanniṭṭhānamakāsi. Atha nesaṃ tathā dhammaṃ desetuṃ imaṃ ādittapariyāyaṃ abhāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘bhikkhū āmantesīti tesaṃ sappāyadhammadesanaṃ vicinitvā taṃ desessāmīti āmantesī’’ti. Tattha ādittanti padittaṃ sampajjalitaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. Iti imasmiṃ sutte dukkhalakkhaṇaṃ kathitaṃ.

54第七经，《被征服者经》的注释。

7. Addhabhūtasuttavaṇṇanā

29第二十九（经）。在第七经中，'「被征服者」'，意即被压倒的、被笼罩的，也就是被逼迫、被折磨的意思。在此经中，同样解说了苦相。

29. Sattame addhabhūtanti adhibhūtaṃ ajjhotthaṭaṃ, upaddutanti attho. Imasmimpi sutte dukkhalakkhaṇameva kathitaṃ.

56第八经，《适合断除者经》的注释。

8. Samugghātasāruppasuttavaṇṇanā

30第三十（经）。在第八经中，'「适合一切认为的断除」'，意即适合将一切由爱、慢、见所生的'认为'全部断除。'「在此」'，指在这教法中。'「不认为眼」'，意思是不会认为'眼是我'、'眼是我的'、'眼是其他人'或'眼是其他人的'。'「不认为在眼中」'，意思是不会这样想：'我在眼中'、'我的某种系缚在眼中'、'其他人在眼中'、'其他人的某种系缚在眼中'。'「不从眼认为」'，意思是也不会这样想：'我从眼而出'、'我的某种系缚从眼而出'、'其他人从眼而出'、'其他人的某种系缚从眼而出'。意思是，对于由爱、慢、见所生的任何'认为'，一种也不生起。'「不认为眼是我的」'，意思是不生起'我的眼'这样的认为，也就是不生起那执为'我所'的爱之认为。其余的（经文内容）是显而易见的。在此经中，在四十四个处所证得阿拉汉果之后，解说了观。

30. Aṭṭhame sabbamaññitasamugghātasāruppanti sabbesaṃ taṇhāmānadiṭṭhimaññitānaṃ samugghātāya anucchavikaṃ. Idhāti imasmiṃ sāsane. Cakkhuṃ na maññatīti cakkhuṃ ahanti vā mamanti vā paroti vā parassāti vā na maññati. Cakkhusmiṃ na maññatīti ahaṃ cakkhusmiṃ, mama kiñcanapalibodho cakkhusmiṃ paro cakkhusmiṃ, parassa kiñcanapalibodho cakkhusminti na maññati. Cakkhuto na maññatīti ahaṃ cakkhuto niggato, mama kiñcanapalibodho cakkhuto niggato, paro cakkhuto niggato, parassa kiñcanapalibodho cakkhuto niggatoti evampi na maññati, taṇhāmānadiṭṭhimaññanānaṃ ekampi na uppādetīti attho. Cakkhuṃ meti na maññatīti mama cakkhūti na maññati, mamattabhūtaṃ taṇhāmaññanaṃ na uppādetīti attho. Sesaṃ uttānamevāti. Imasmiṃ sutte catucattālīsāya ṭhānesu arahattaṃ pāpetvā vipassanā kathitā.

58第九经——《第一适合断除者经》的解释。

9. Paṭhamasamugghātasappāyasuttavaṇṇanā

31第三十一（经）。在第九经中，「适合断除」指对断除有帮助、有助益。「由此，它成为异样」意思是：基于那个，它以另一种不同的方式存在。「具有异样性、执着于有的世间，只是欣喜于有」意思是：这个世间，因为走向异样、变易而具有异样性，却还是对有（存在）执取、粘着、系缚、障碍，只对有感到欣喜。「诸比丘，凡所有的蕴、界、处」意思是：比丘们啊，这所谓的蕴、界、处，也就是所有那些蕴、界和处。「连那个也不认为」这是把前面已经包含的内容归拢起来，再说明为：一切都不认为。在这部经中，于四十八个地方令达到阿拉汉果之后，解说了观。

31. Navame samugghātasappāyāti samugghātassa upakārabhūtā. Tato taṃ hoti aññathāti tato taṃ aññenākārena hoti. Aññathābhāvī bhavasatto loko bhavamevābhinandatīti aññathābhāvaṃ vipariṇāmaṃ upagamanena aññathābhāvī hutvāpi bhavesu satto laggo lagito palibuddho ayaṃ loko bhavaṃyeva abhinandati. Yāvatā, bhikkhave, khandhadhātuāyatananti, bhikkhave, yattakaṃ idaṃ khandhā ca dhātuyo ca āyatanāni cāti khandhadhātuāyatanaṃ. Tampi na maññatīti sabbampi na maññatīti heṭṭhā gahitameva saṃkaḍḍhitvā puna dasseti. Imasmiṃ sutte aṭṭhacattālīsāya ṭhānesu arahattaṃ pāpetvā vipassanā kathitā.

60第十经——《第二适合断除者经》的解释。

10. Dutiyasamugghātasappāyasuttavaṇṇanā

32第三十二（经）。在第十经中，通过「这是我的」等每三个句子，指出了爱、慢、见的执取之后，以三转的方式进行了开示。不过，将这三部经按次第合起来看，就说明了连同观在内的四种道。

32. Dasame etaṃ mamātiādīhi tīhi tīhi padehi taṇhāmānadiṭṭhigāhe dassetvā tiparivaṭṭanayena desanā katā. Paṭipāṭiyā pana tīsupi imesu suttesu saha vipassanāya cattāropi maggā kathitāti.

62一切品第三。

Sabbavaggo tatiyo.

394. 生法品注疏

4. Jātidhammavaggavaṇṇanā

33-4233-42. 在生法品中，「生法」指具有产生这自性、会生起的法。「老法」指具有衰老这自性的法。「病法」指由于是病生起的缘而具有病这自性的法。「死法」指具有死这自性的法。「愁法」指由于是愁生起的缘而具有愁这自性的法。「杂染法」指具有杂染这自性的法。「灭尽法」指具有走向灭尽这自性的法。对于「灭法」等，也是同样的道理。

33-42. Jātidhammavagge jātidhammanti jāyanadhammaṃ nibbattanasabhāvaṃ. Jarādhammanti jīraṇasabhāvaṃ. Byādhidhammanti byādhino uppattipaccayabhāvena byādhisabhāvaṃ. Maraṇadhammanti maraṇasabhāvaṃ . Sokadhammanti sokassa uppattipaccayabhāvena sokasabhāvaṃ. Saṃkilesikadhammanti saṃkilesikasabhāvaṃ. Khayadhammanti khayagamanasabhāvaṃ. Vayadhammādīsupi eseva nayoti.

65生法品第四。

Jātidhammavaggo catuttho.

41《一切无常品》注释

5. Sabbaaniccavaggavaṇṇanā

43-52在《无常品》中，说到「应证知」（abhiññeyya）这个词时，它所指的是「知遍知」（ñātapariññā），但应该明白，其余两种遍知（度遍知和断遍知）也已经包含在里面了。在提到「应遍知」（pariññeyya）、「应断」（pahātabba）等词时，分别现起的是「度遍知」（tīraṇapariññā）和「断遍知」（pahānapariññā），不过也要知道，剩下的两种遍知同样被包含在内。「应作证」（sacchikātabba）的意思是应当亲自证悟。对于「应证知遍知」（abhiññāpariññeyya）这一说法，这里虽然没有明确说出「断遍知」，也应该明白它已经包含在内了。「压迫」（upadduta）是指以多种苦聚集在一起为义。「困扰」（upassaṭṭha）是指以被损害为义。其余的部分意思都很清楚。

43-52. Aniccavagge abhiññeyyanti pade ñātapariññā āgatā, itarā pana dve gahitāyevāti veditabbā. Pariññeyyapahātabbapadesupi tīraṇapahānapariññāva āgatā, itarāpi pana dve gahitāyevāti veditabbā. Sacchikātabbanti paccakkhaṃ kātabbaṃ. Abhiññāpariññeyyanti idhāpi pahānapariññā avuttāpi gahitāyevāti veditabbā. Upaddutanti anekaggaṭṭhena. Upassaṭṭhanti upahataṭṭhena. Sesaṃ uttānamevāti.

68《一切无常品》第五

Sabbaaniccavaggo pañcamo.

69第一品集（五十品）

Paṭhamo paṇṇāsako.

43《无明品》注释

6. Avijjāvaggavaṇṇanā

53-62在《无明品》中，「无明」（avijjā）是指对四圣谛的不了知。「明」（vijjā）是指阿拉汉道的智慧。对于「以无常观知、以无常观见者」：即使是以苦、无我的方式去观知、观见，也必定能断除烦恼；不过，这里是根据说法主要以无常为核心来作开示时，所应度化的补特伽罗的意乐而这样说的。这一道理适用于所有地方。此外，在这里，「结」（saṃyojanā）是指十种结。「漏」（āsavā）是指四种漏。「随眠」（anusayā）是指七种随眠。「为了一切取之遍知」（sabbupādānapariññāya）：是为了透过三种遍知来完全了知所有的四种取。「为了遍尽」（pariyādānāya）：是为了彻底断除、舍弃。其余各处的意思都是清晰明白的。

53-62. Avijjāvagge avijjāti catūsu saccesu aññāṇaṃ. Vijjāti arahattamaggavijjā. Aniccato jānato passatoti dukkhānattavasenāpi jānato passato pahīyatiyeva, idaṃ pana aniccavasena kathite bujjhanakapuggalassa ajjhāsayena vuttaṃ. Eseva nayo sabbattha. Api cettha saṃyojanāti dasa saṃyojanāni. Āsavāti cattāro āsavā. Anusayāti satta anusayā. Sabbupādānapariññāyāti sabbesaṃ catunnampi upādānānaṃ tīhi pariññāhi parijānanatthāya. Pariyādānāyāti khepanatthāya. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

72《无明品》第六

Avijjāvaggo chaṭṭho.

45第七弥嘎加喇品

7. Migajālavaggo

74关于《弥嘎加喇经》第一的注释。

1. Paṭhamamigajālasuttavaṇṇanā

63《弥嘎加喇品》的第一经中，「眼所识」指能被眼识看见的。对「耳所识」等，也依此类推。「可爱的」:无论是否被追求，它都是成为可爱所缘的意思。「可喜的」:令人喜爱。「满意的」:能使心增长。「可意的形态」:属于可爱种类之物。「与欲相应的」:以它为所缘而生起欲贪，因此与欲相伴随；「诱骗的」:能诱骗人，意思是成为贪欲生起的原因。「喜」指渴爱的喜。「结」指束缚。「喜结相应」:被喜的束缚所绑缚。「阿兰若与林野的」:指阿兰若和林野。对此，虽然在阿毗达摩中直接地说“出到门槛以外，这一切都是阿兰若”（《分别论》529），然而应知，这里意指的是为了成就森林支的坐卧具而说的“西侧五百弓的坐卧具”（《律藏·波罗夷》654）。「林野」:指越过村落边界之后，人们不靠近的地方，那里既不耕作也不播种。此中也有这样的说法：

63. Migajālavaggassa paṭhame cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena passitabbā. Sotaviññeyyādīsupi eseva nayo. Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā hontu mā vā, iṭṭhārammaṇabhūtāti attho. Kantāti kamanīyā. Manāpāti manavaḍḍhanakā. Piyarūpāti piyajātikā. Kāmūpasaṃhitāti ārammaṇaṃ katvā uppajjamānena kāmena upasaṃhitā rajanīyāti rañjanīyā, rāguppattikāraṇabhūtāti attho. Nandīti taṇhānandī. Saṃyogoti saṃyojanaṃ. Nandisaṃyojanasaṃyuttoti nandībandhanena baddho. Araññavanapatthānīti araññāni ca vanapatthāni ca. Tattha kiñcāpi abhidhamme nippariyāyena ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā sabbametaṃ arañña’’nti (vibha. 529) vuttaṃ, tathāpi yaṃ taṃ ‘‘pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 654) araññakaṅganipphādakaṃ senāsanaṃ vuttaṃ, tadeva adhippetanti veditabbaṃ. Vanapatthanti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ, yattha na kasīyati na vapīyati. Vuttampi cetaṃ –

47「林野」是那些远的坐卧具的别名。「林野」是那些森林丛的名称，「林野」是那些令人恐怖的名称，「林野」是那些令人毛发竖立的名称，「林野」是那些边地的名称，「林野」是非人靠近的坐卧具的别名。（《分别论》531）

‘‘Vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanaṃ. Vanapatthanti vanasaṇḍānametaṃ, vanapatthanti bhiṃsanakānametaṃ, vanapatthanti salomahaṃsānametaṃ, vanapatthanti pariyantānametaṃ, vanapatthanti amanussūpacārānaṃ senāsanānametaṃ adhivacana’’nti (vibha. 531).

48这里，除了“边地”这一说法，其余的说法的意义都应理解为「林野」。「边远的」:即边地的、极其远的。「少有声音的」:因没有杵臼、棍棒、儿童等声音，所以少有声音。「少喧杂的」:因没有那些回荡的大音声，所以少喧杂。「无人风处的」:没有来来去去的人的身体气息。「适合人隐密的」:适合人们做隐秘之事。「适合隐居的」:适合隐居。

Ettha ca pariyantānanti imaṃ ekaṃ pariyāyaṃ ṭhapetvā sesapariyāyehi vanapatthāni veditabbāni. Pantānīti pariyantāni atidūrāni. Appasaddānīti udukkhalamusaladārakasaddādīnaṃ abhāvena appasaddāni. Appanigghosānīti tesaṃ tesaṃ ninnādamahānigghosassa abhāvena appanigghosāni. Vijanavātānīti sañcaraṇajanassa sarīravātavirahitāni. Manussarāhasseyyakānīti manussānaṃ rahokammassa anucchavikāni. Paṭisallānasāruppānīti nilīyanasāruppāni.

78第二《弥嘎加喇经》的注释。

2. Dutiyamigajālasuttavaṇṇanā

64在第二经中，「由喜灭而有苦灭」:以渴爱的喜灭尽，导致轮回之苦灭尽。

64. Dutiye nandinirodhā dukkhanirodhoti taṇhānandiyā nirodhena vaṭṭadukkhassa nirodho.

80第三至第五经：关于《三弥提魔问经》第一等经的注释。

3-5. Paṭhamasamiddhimārapañhāsuttādivaṇṇanā

65-67在第三经中，「三弥提」是因为有身的圆满而如此得名的。据说那位长老的有身极其俊美、令人欢喜，如同被高高举起的花簇，又像装饰过的花房，以一切形相的圆满而具足，因此就以“三弥提”（圆满）知名。「魔」是问起死的事。「魔施设」指作为施设、名字、称号的“魔”。“那里有魔或魔施设”表示那里有死，或者有“死”这个名称。第四经意义明显，第五经也同样。

65-67. Tatiye samiddhīti attabhāvassa samiddhatāya evaṃ laddhanāmo. Tassa kira therassa attabhāvo abhirūpo ahosi pāsādiko, ukkhittamālāpuṭo viya alaṅkatamālāgabbho viya ca sabbākārapāripūriyā samiddho. Tasmā samiddhitveva saṅkhaṃ gato. Māroti maraṇaṃ pucchati. Mārapaññattīti māroti paññatti nāmaṃ nāmadheyyaṃ. Atthi tattha māro vā mārapaññatti vāti tattha maraṇaṃ vā maraṇanti idaṃ nāmaṃ vā atthīti dasseti. Catutthaṃ uttānameva, tathā pañcamaṃ.

82第六《三弥提世间问经》注疏

6. Samiddhilokapañhāsuttavaṇṇanā

68第六经中，「世间」(loko)：因为具有破坏、毁坏的意思，所以称为世间。就这样，从弥嘎加喇长老的请求经开始，在这五部经中都只讲了生死流转与还灭涅槃。

68. Chaṭṭhe lokoti lujjanapalujjanaṭṭhena loko. Iti migajālattherassa āyācanasuttato paṭṭhāya pañcasupi suttesu vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ.

84第七《优波先那毒蛇经》注疏

7. Upasenaāsīvisasuttavaṇṇanā

69第七经中，「清凉林」(sītavana)：指那片名叫清凉林的墓地森林。「蛇首窟」(Sappasoṇḍikapabbhāra)：因为它的形状很像蛇颈，因而得名。「优波先那」(Upasena)：是法将军的弟弟优波先那长老。毒蛇掉下来的事：据说长老用完斋饭后，拿着大袈裟，在石窟的阴凉处坐着，被微风轻轻吹拂，便在双层僧衣上做起针线活来。那时，石窟顶上正好有两条小毒蛇在嬉戏，其中一条掉下来，落在了长老的肩峰上。那条蛇本身就有剧毒，所以从掉落处开始，长老全身就像灯芯被火焰吞噬一样，毒液迅速蔓延开来。长老看到毒液这样蔓延，虽然它在掉落时就按一定的范围扩散了，但他凭着自己的神通力，决意说：“可别让这个身体在石窟里毁坏。”于是对比丘们说：“趁这个身体还在这里散坏之前，你们把它抬出去。”意思就是：在它还没散坏时，把它抬到外面去。然后，「异离」(aññathatta)：指异离状态（aññathābhāva），也就是变得和原来不同了。「诸根的转变」(indriyānaṃ vā vipariṇāma)：指眼、耳等诸根失去了它本来的状态。「就在那里散坏」：是说抬出去安放之后，就在那张床座上散坏了。

69. Sattame sītavaneti evaṃnāmake susānavane. Sappasoṇḍikapabbhāreti sappaphaṇasadisatāya evaṃladdhanāme pabbhāre. Upasenassāti dhammasenāpatino kaniṭṭhabhātikaupasenattherassa. Āsīviso patito hotīti thero kira katabhattakicco mahācīvaraṃ gahetvā leṇacchāyāya mandamandena vātapānavātena bījiyamāno nisīditvā dupaṭṭanivāsane sūcikammaṃ karoti. Tasmiṃ khaṇe leṇacchadane dve āsīvisapotakā kīḷanti. Tesu eko patitvā therassa aṃsakūṭe avatthāsi. So ca phuṭṭhaviso hoti. Tasmā patitaṭṭhānato paṭṭhāya therassa kāye dīpasikhā viya vaṭṭiṃ pariyādiyamānamevassa visaṃ otiṇṇaṃ. Thero visassa tathāgamanaṃ disvā kiñcāpi taṃ patitamattameva yathāparicchedena gataṃ, attano pana iddhibalena ‘‘ayaṃ attabhāvo leṇe mā vinassatū’’ti adhiṭṭhahitvā bhikkhū āmantesi. Purāyaṃ kāyo idheva vikiratīti yāva na vikirati, tāva naṃ bahiddhā nīharathāti attho. Aññathattanti aññathābhāvaṃ. Indriyānaṃ vā vipariṇāmanti cakkhusotādīnaṃ indriyānaṃ pakativijahanabhāvaṃ. Tattheva vikirīti bahi nīharitvā ṭhapitaṭṭhāne mañcakasmiṃyeva vikiri.

86第八《优波婆那现见经》注疏

8. Upavāṇasandiṭṭhikasuttavaṇṇanā

70第八经中，「感知色者」(rūpappaṭisaṃvedī)：指能确定青、黄等各类所缘，从而感知了色，所以称为「感知色者」。「感知色贪者」(rūparāgappaṭisaṃvedī)：因为有烦恼存在，所以他感知到了色贪，因此称为「感知色贪者」。「现见」(sandiṭṭhika)等词的意义，就如《清净道论》中所说的那样。「不是感知色贪者」(no ca rūparāgappaṭisaṃvedī)：因为没有烦恼，他就不感知色贪，所以说「不是感知色贪者」。在这部经里，讲述了有学与无学的省察。

70. Aṭṭhame rūpappaṭisaṃvedīti nīlapītādibhedaṃ ārammaṇaṃ vavatthāpento rūpaṃ paṭisaṃviditaṃ karoti, tasmā rūpappaṭisaṃvedī nāma hoti. Rūparāgappaṭisaṃvedīti kilesassa atthibhāveneva pana rūparāgaṃ paṭisaṃviditaṃ karoti nāma, tasmā rūparāgappaṭisaṃvedīti vuccati. Sandiṭṭhikotiādīni visuddhimagge vuttatthāneva. Noca rūparāgappaṭisaṃvedīti kilesassa natthibhāveneva na rūparāgaṃ paṭisaṃviditaṃ karoti nāma, tasmā ‘‘no ca rūparāgappaṭisaṃvedī’’ti vuccati. Imasmiṃ sutte sekhāsekhānaṃ paccavekkhaṇā kathitā.

88第九《第一六触处经》注疏

9. Paṭhamachaphassāyatanasuttavaṇṇanā

71第九经中，「触处」(phassāyatanānaṃ)：指产生触的地方。「未住」(avusita)：指没有圆满居住。「远离」(ārakā)：指遥远。那位比丘说：“大德，我在这里已经消失，我算是已经灭亡了。”世尊心想：“这位比丘说‘我在这个教法中名为已亡’，他是不是精勤于其他的界业处、遍业处呢？”当他看不到那样的精勤后，又寻思：“到底哪种业处才适合他呢？”随后他发现，只有“处业处”才适合，于是宣说这部经时便问道：“比丘，你对此怎么想？”等等。“善哉”是对他回答的随喜赞叹。「这就是苦的尽头」：这就是生死轮回苦的尽头和界限，也就是涅槃。

71. Navame phassāyatanānanti phassākarānaṃ. Avusitanti avuṭṭhaṃ. Ārakāti dūre. Etthāhaṃ, bhante, anassasanti, bhante, ahaṃ ettha anassasiṃ, naṭṭho nāma ahanti vadati. Bhagavā – ‘‘ayaṃ bhikkhu ‘ahaṃ nāma imasmiṃ sāsane naṭṭho’ti vadati, kinnu khvassa aññesu dhātukammaṭṭhāna-kasiṇakammaṭṭhānādīsu abhiyogo atthī’’ti cintetvā, tampi apassanto – ‘‘kataraṃ nu kho kammaṭṭhānaṃ imassa sappāyaṃ bhavissatī’’ti cintesi. Tato ‘‘āyatanakammaṭṭhānameva sappāya’’nti disvā taṃ kathento taṃ kiṃ maññasi bhikkhūtiādimāha. Sādhūti tassa byākaraṇe sampahaṃsanaṃ. Esevanto dukkhassāti ayameva vaṭṭadukkhassanto paricchedo, nibbānanti attho.

90第十《第二六触处经》注释

10. Dutiyachaphassāyatanasuttavaṇṇanā

72在第十经中，「我已消失」(anassasanti) 就是‘已灭尽’、‘名为已亡’的意思。「为了未来不再有生」(āyatiṃ apunabbhavāya) 中，“未来不再有生”就是指涅槃。全句的意思是为了涅槃而舍弃，将会成为那样。

72. Dasame anassasanti nassasiṃ, naṭṭho nāmamhi icceva attho. Āyatiṃ apunabbhavāyāti ettha āyatiṃ apunabbhavo nāma nibbānaṃ, nibbānatthāya pahīnaṃ bhavissatīti attho.

9211. 《第三六触处经》注释

11. Tatiyachaphassāyatanasuttavaṇṇanā

7373. 在第十一经中，「anassasanti」指‘已灭去’，「panassasanti」指‘极度灭去’。其余内容可依前述方式了知。

73. Ekādasame anassasanti naṭṭho, panassasanti atinaṭṭho. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti.

94弥嘎加喇品第七。

Migajālavaggo sattamo.

578. 病品

8. Gilānavaggo

961-5. 《第一病经》等的注释

1-5. Paṭhamagilānasuttādivaṇṇanā

74-7874-78. 在病品的第一经中，「amukasmiṃ」意为‘在某个（地方）’，这就是此处所取的文句。而「appaññāto」指‘不被知晓’、‘不显著’。因为即使是新出家的比丘，有些人也会为人所知，比如罗睺罗长老和善意沙弥；但这位比丘却既是新出家的，又不为人知。此处的其余内容依照已说的方法即可了知。同样地，在此之后的四经也是如此。

74-78. Gilānavaggassa paṭhame amukasminti asukasmiṃ. Ayameva vā pāṭho. Appaññātoti aññāto apākaṭo. Navopi hi koci paññāto hoti rāhulatthero viya sumanasāmaṇero viya ca, ayaṃ pana navo ceva apaññāto ca. Sesamettha vuttanayamevāti. Tathā ito paresu catūsu.

986. 《第一无明断尽经》注疏

6. Paṭhamaavijjāpahānasuttavaṇṇanā

7979. 第六经中，「以无常了知」：即使通过苦、无我来了解，也肯定能够断除；这里是为了显示无常相，随顺觉悟者的心意而说。

79. Chaṭṭhe aniccato jānatoti dukkhānattavasena jānatopi pahīyatiyeva, idaṃ pana aniccalakkhaṇaṃ dassetvā vutte bujjhanakassa ajjhāsayena vuttaṃ.

1007. 《第二无明断尽经》注疏

7. Dutiyaavijjāpahānasuttavaṇṇanā

8080. 第七经中，「一切法」指一切三地之法。「不足以执取」：不应以执取和邪执取的方式去抓取。「一切相」指一切行的相。「以其他方式看待」：如同未遍知执取的人那样看待后，从此便以不同的方式看待。未遍知执取的人把一切相都看作是我；已遍知执取的人则把它看作无我，不看作是我。就这样，在这部经中只讲了无我相。

80. Sattame sabbe dhammāti sabbe tebhūmakadhammā. Nālaṃ abhinivesāyāti abhinivesaparāmāsaggāhena gaṇhituṃ na yuttā. Sabbanimittānīti sabbāni saṅkhāranimittāni. Aññato passatīti yathā apariññātābhiniveso jano passati, tato aññato passati. Apariññātābhiniveso hi jano sabbanimittānipi attato passati. Pariññātābhiniveso pana anattato passati, no attatoti evaṃ imasmiṃ sutte anattalakkhaṇameva kathitaṃ.

1028. 《众多比丘经》注疏

8. Sambahulabhikkhusuttavaṇṇanā

8181. 第八经中，「idha no」（此处不）的「no」只是个不变词，其余意思很明显。这里应当知道所说的是苦相。

81. Aṭṭhame idha noti ettha no-kāro nipātamattameva. Sesaṃ uttānatthameva. Kevalaṃ idha dukkhalakkhaṇaṃ kathitanti veditabbaṃ.

1049. 《世间问经》注疏

9. Lokapañhāsuttavaṇṇanā

8282. 第九经中，「lujjati」（坏灭）就是瓦解、破坏。这里所说的是无常相。

82. Navame lujjatīti palujjati bhijjati. Idha aniccalakkhaṇaṃ kathitaṃ.

10610. 颇求那问经注疏

10. Phaggunapañhāsuttavaṇṇanā

8383. 第十经中，「断戏论者」：因为渴爱的戏论已经被断除，所以称为断戏论者。「断网者」：因为渴爱的网已经被断除，所以称为断网者。他问：「我问什么？」他问：「我问过去诸佛所护持的眼、耳等。」或者，他这样问：「即使未来修习了道，如果眼、耳等的轮回还会增长，那么我请问这个。」他是以这种方式发问。

83. Dasame chinnapapañceti taṇhāpapañcassa chinnattā chinnapapañce. Chinnavaṭumeti taṇhāvaṭumasseva chinnattā chinnavaṭume. Kiṃ pucchāmīti pucchati? Atikkantabuddhehi pariharitāni cakkhusotādīni pucchāmīti pucchati. Atha vā sace magge bhāvitepi anāgate cakkhusotādivaṭṭaṃ vaḍḍheyya, taṃ pucchāmīti pucchatīti.

108病品第八。

Gilānavaggo aṭṭhamo.

649. 车匿品

9. Channavaggo

1101. 坏灭法经注疏

1. Palokadhammasuttavaṇṇanā

8484. 车匿品第一中，「坏灭法」指坏灭的本性。这样一来，这里只是开示了无常相。

84. Channavaggassa paṭhame palokadhammanti bhijjanakasabhāvaṃ. Evamettha aniccalakkhaṇameva kathitaṃ.

1122. 空世间经注

2. Suññatalokasuttavaṇṇanā

8585. 第二经中，「我所（attaniyena）」指属于自己的资具。这样一来，这里只是开示了无我相。

85. Dutiye attaniyenāti attano santakena parikkhārena. Evamettha anattalakkhaṇameva kathitaṃ.

1143. 《略说法经》注释

3. Saṃkhittadhammasuttavaṇṇanā

8686. 第三经应按照《蕴品·阿难教诫》（《相应部》3.83）中所讲的方法来理解。

86. Tatiyaṃ khandhiyavagge ānandovāde (saṃ. ni. 3.83) vuttanayeneva veditabbaṃ.

1164. 《车匿经》注释

4. Channasuttavaṇṇanā

8787. 在第四经中，「车匿」：指名叫这个名字的长老，不是指在出家时就已离开的长老。「隐居」：指从果等至中出来。「病问者」：指看护病人的人。看护病人是佛陀所赞扬、所表彰的，所以这样说。「应给予头巾」：指应该有缠头的布，并且给予。「刀」：指夺命的刀。「我不期望」：就是我不想要。「承事已毕」：指已经服侍圆满。「以可意者」：指以令心增长的身业等。在这里，七位有学称为「奉侍者」，阿拉汉称为「承事者」，世尊称为「所承事者」。

87. Catutthe channoti evaṃnāmako thero, na abhinikkhamanaṃ nikkhantathero. Paṭisallānāti phalasamāpattito. Gilānapucchakāti gilānupaṭṭhākā. Gilānupaṭṭhānaṃ nāma buddhapasatthaṃ buddhavaṇṇitaṃ, tasmā evamāha. Sīsaveṭhaṃ dadeyyāti sīse veṭhanaṃ sīsaveṭhaṃ, tañca dadeyya. Satthanti jīvitahārakasatthaṃ. Nāvakaṅkhāmīti na icchāmi. Pariciṇṇoti paricarito. Manāpenāti manavaḍḍhanakena kāyakammādinā. Ettha ca satta sekhā paricaranti nāma, arahā paricārī nāma, bhagavā pariciṇṇo nāma.

69「友！这是声闻所适宜的」：友啊，对于声闻来说，这才是合适的。「无可非难」：指没有延续，没有结生。「问吧，友，舍利弗，我听后将会知晓」，这称为「声闻的请法」。「这是我所有的」等语句，是根据渴爱、慢、见这些执著而说的。「见灭后」：指了知灭尽。「我观察『这不是我的，这我不是，这也不是我的自我』」：意思是观察「这是无常、苦、无我的」。在这些地方，车匿长老把舍利弗长老所问的问题归结于阿拉汉果而作解说。但舍利弗长老虽然知道他是凡夫，也没有说他是「凡夫」或「诸漏尽者」，只是保持沉默。而纯陀长老心想：「我要让他明白自己是凡夫」，于是就给了他教诫。

Etañhi, āvuso, sāvakassa patirūpanti, āvuso, sāvakassa nāma etaṃ anucchavikaṃ. Anupavajjanti appavattikaṃ appaṭisandhikaṃ. Pucchāvuso sāriputta, sutvā vedissāmāti ayaṃ sāvakapavāraṇā nāma. Etaṃmamātiādīni taṇhāmānadiṭṭhiggāhavasena vuttāni. Nirodhaṃ disvāti khayavayaṃ ñatvā. Netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attāti samanupassāmīti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti samanupassāmi. Ettakesu ṭhānesu channatthero sāriputtattherena pucchitaṃ pañhaṃ arahatte pakkhipitvā kathesi. Sāriputtatthero pana tassa puthujjanabhāvaṃ ñatvāpi taṃ ‘‘puthujjano’’ti vā ‘‘khīṇāsavo’’ti vā avatvā tuṇhīyeva ahosi. Cundatthero panassa puthujjanabhāvaṃ saññāpessāmīti cintetvā ovādaṃ adāsi.

70在这里，「因此」：因为你不能忍受临终的感受，而说「我拿刀自杀」，所以，尊者，你是凡夫。这就表明了「因此，你应对此作意」。或者说，「因为你声称『见到六处灭后，我不再以三种执取来观察眼等』，所以，尊者，你也应当对世尊的教法于此点作意」，这也是在说明他就是凡夫。「恒常持」：指一切时。「所依止者」：指由渴爱、慢、见所依止的人。「动摇」：就是扰动。就像现在，尊者您不能忍受生起的感受，怀着未断除的执取，认为「我在感受，这是我的感受」，因此现在有了扰动。他也以此对你说：「你就是凡夫」。

Tattha tasmāti yasmā māraṇantikaṃ vedanaṃ adhivāsetuṃ asakkonto satthaṃ āharāmīti vadati, tasmā puthujjano āyasmā, tena idampi manasikarohīti dīpeti. Yasmā vā channaṃ āyatanānaṃ nirodhaṃ disvā cakkhādīni tiṇṇaṃ gāhānaṃ vasena na samanupassāmīti vadasi. Tasmā idampi tassa bhagavato sāsanaṃ āyasmatā manasikātabbantipi puthujjanabhāvameva dīpento vadati. Niccakappanti niccakālaṃ. Nissitassāti taṇhāmānadiṭṭhīhi nissitassa. Calitanti vipphanditaṃ hoti. Yathayidaṃ āyasmato uppannaṃ vedanaṃ adhivāsetuṃ asakkontassa ‘‘ahaṃ vedayāmi, mama vedanā’’ti appahīnaggāhassa idāni vipphanditaṃ hoti, imināpi naṃ ‘‘puthujjanova tva’’nti vadati.

71「轻安」：指身轻安与心轻安，意思是，这称为烦恼的轻安。「倾向」：指渴爱的倾向。「无有」：当对于「有」的希求、爱乐、现起不存在时。「无来去」：以结生为义的「来」与以死为义的「去」都不存在。「死没与再生」：以死亡为因的「死没」，以再生为因的「再生」。「非在此处，非在彼处，亦非在二者之间」：不在此世间，不在他世间，也不在二者之间。「这即是苦的终尽」：这就是轮回之苦与烦恼之苦的终点、界限、究竟。这里就是这个意思。而那些执取「二者之间」这个词而主张有「中有」的人，他们的说法没有意义。因为「中有」的存在在阿毗达摩中已经被明确否定了。而「其间」这个词，则是显示另一种解释。所以，这里的意思就是：「不在此处，不在彼处」，另一种解释就是「不在两者」。

Passaddhīti kāyacittapassaddhi, kilesapassaddhi nāma hotīti attho. Natiyāti taṇhānatiyā. Asatīti bhavatthāya ālayanikantipariyuṭṭhāne asati. Āgatigati na hotīti paṭisandhivasena āgati nāma, cutivasena gamanaṃ nāma na hoti. Cutūpapātoti cavanavasena cuti, upapajjanavasena upapāto. Nevidha na huraṃ na ubhayamantarenāti na idhaloke na paraloke na ubhayattha hoti. Esevanto dukkhassāti vaṭṭadukkhakilesadukkhassa ayameva anto ayaṃ paricchedo parivaṭumabhāvo hoti. Ayameva hi ettha attho. Ye pana ‘‘ubhayamantarenā’’ti vacanaṃ gahetvā antarābhavaṃ icchanti, tesaṃ vacanaṃ niratthakaṃ. Antarābhavassa hi bhāvo abhidhamme paṭikkhittoyeva. ‘‘Antarenā’’ti vacanaṃ pana vikappantaradīpanaṃ. Tasmā ayamettha attho – neva idha na huraṃ, aparo vikappo na ubhayanti.

72“持刀”：他拿起夺命的刀，拿起后割断了喉咙。就在那时，死亡恐惧降临于他，趣相显现。他认识到自己是凡夫，内心悚惧，建立观，把握诸行，证得阿罗汉果，成为等首者，般涅槃了。（世尊说）“当面记说为无可非难”：虽然这是长老在凡夫位时所作的记说，但凭此记说，他无障碍地般涅槃了。所以世尊只取了那个记说来宣说。

Satthaṃ āharesīti jīvitahārakasatthaṃ āhari, āharitvā kaṇṭhanāḷaṃ chindi. Athassa tasmiṃ khaṇe maraṇabhayaṃ okkami, gatinimittaṃ upaṭṭhāsi. So attano puthujjanabhāvaṃ ñatvā, saṃviggacitto vipassanaṃ paṭṭhapetvā, saṅkhāre pariggaṇhanto arahattaṃ patvā, samasīsī hutvā parinibbuto. Sammukhāyeva anupavajjatā byākatāti kiñcāpi idaṃ therassa puthujjanakāle byākaraṇaṃ hoti; etena pana byākaraṇena anantarāyamassa parinibbānaṃ ahosi. Tasmā bhagavā tadeva byākaraṇaṃ gahetvā kathesi.

73“Upavajjakulāni”指应前往拜访的家庭。借此，长老问道：“大德，在这样有男护持者和女护持者存在的情况下，那位比丘会在您的教法中般涅槃吗？”这是在前行阶段显示与家庭交往的过失。于是世尊为了指出他并没有与那些家庭交往，说：“舍利弗，这些……存在”等等。据说在这个节骨眼上，长老与家庭没有交往这一点变得很明显。其余各处意义都很清楚了。

Upavajjakulānīti upasaṅkamitabbakulāni. Iminā thero, ‘‘bhante, evaṃ upaṭṭhākesu ca upaṭṭhāyikāsu ca vijjamānāsu so bhikkhu tumhākaṃ sāsane parinibbāyissatī’’ti pubbabhāgapaṭipattiyaṃ kulasaṃsaggadosaṃ dassento pucchati. Athassa bhagavā kulesu saṃsaggābhāvaṃ dīpento honti hete sāriputtātiādimāha. Imasmiṃ kira ṭhāne therassa kulesu asaṃsaṭṭhabhāvo pākaṭo ahosi. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

1235-6. 《普无经》等注释

5-6. Puṇṇasuttādivaṇṇanā

88-8988-89. 第五项，「tañca」指的是那个眼和那个色。“喜贪集起则苦集起”，意思是由于渴爱的汇集，就有了五取蕴之苦的汇集。像这样，在六根门中，通过“喜贪集起则苦集起”这句话，借助二谛展示了流转的顶点。在第二种方式中，通过“灭为道”，借助二谛展示了还灭的顶点。而“以此，普无”（iminā tvaṃ puṇṇāti）则是一个单独的连结。如此，先通过流转与还灭，把说法引导到阿罗汉果，现在为了让普无长老在七个场合发出狮子吼，于是开始说“以此你……”等等。

88-89. Pañcame tañceti taṃ cakkhuñceva rūpañca. Nandisamudayā dukkhasamudayoti taṇhāya samodhānena pañcakkhandhadukkhassa samodhānaṃ hoti. Iti chasu dvāresu ‘‘nandisamudayā dukkhasamudayo’’ti iminā dvinnaṃ saccānaṃ vasena vaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassesi. Dutiyanaye nirodho maggoti dvinnaṃ saccānaṃ vasena vivaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassesi. Iminā tvaṃ puṇṇāti pāṭiyekko anusandhi. Evaṃ tāva vaṭṭavivaṭṭavasena desanaṃ arahatte pakkhipitvā idāni puṇṇattheraṃ sattasu ṭhānesu sīhanādaṃ nadāpetuṃ iminā tvantiādimāha.

75「Caṇḍā」意思是凶恶、有罪过的。「Pharusā」意思是粗硬、粗暴，他们会用十种骂人的方式辱骂。「Paribhāsissantī」意思是他们会威胁说：“你算什么沙门？我们要这样那样地收拾你。”「Evametthā」意思是：这样，这件事就会发生在我身上。「以杖」指四肘长的棍杖，或者是金合欢木棍，或者是杵锤。「以刀」指单刃刀之类的刀。「寻找持刀者」意思是寻找能夺取性命的持刀者。长老说这句话，是针对在第三波罗夷事中，那些听了不净的教说后对自己的身体感到厌离的比丘们去寻找持刀者这件事而说的。在“以调伏及寂止”这一句中，「调伏」是根律仪之类的名称。

Caṇḍāti duṭṭhā kibbisā. Pharusāti kakkhaḷā akkosissantīti dasahi akkosavatthūhi akkosissanti. Paribhāsissantīti ‘‘kiṃ samaṇo nāma tvaṃ, idañcidañca te karissāmā’’ti tajjessanti. Evametthāti evaṃ mayhaṃ ettha bhavissati. Daṇḍenāti catuhatthadaṇḍena vā khadiradaṇḍena vā ghaṭikamuggarena vā. Satthenāti ekatodhārādinā satthena. Satthahārakaṃ pariyesantīti jīvitahārakasatthaṃ pariyesanti. Idaṃ thero tatiyapārājikavatthusmiṃ asubhakathaṃ sutvā attabhāvena jigucchantānaṃ bhikkhūnaṃ satthahārakapariyesanaṃ sandhāyāha. Damūpasamenāti ettha damoti indriyasaṃvarādīnaṃ etaṃ nāmaṃ.

76“以谛实而调伏，以调御而达到，

‘‘Saccena danto damasā upeto,

77通达吠陀究竟，已住梵行者。”（相应部1.195；经集467）

Vedantagū vusitabrahmacariyo’’ti. (saṃ. ni. 1.195; su. ni. 467) –

78在这里，根律仪确实被称作「调伏」。在“如果通过真实、调伏、布施，通过忍耐而有更殊胜的”（经集191；相应部1.246）这句中，智慧被称作「调伏」。在“依靠布施、调伏、自制、说真实语”（长部1.165；中部2.226）这句中，布萨羯磨被称作「调伏」。但在这部经中，忍耐应被理解为「调伏」。「寂止」正是它的同义词。

Ettha hi indriyasaṃvaro damoti vutto. ‘‘Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī’’ti (su. ni. 191; saṃ. ni. 1.246) ettha paññā damoti vuttā. ‘‘Dānena damena saṃyamena saccavajjenā’’ti (dī. ni. 1.165; ma. ni. 2.226) ettha uposathakammaṃ damoti vuttaṃ. Imasmiṃ pana sutte khanti damoti veditabbo. Upasamoti tasseva vevacanaṃ.

79“尔时，具寿普无”：那么，这位普无是谁呢？他又为什么想去那个地方呢？他原本是苏那巴兰答的居民，但是在舍卫城察觉到自己住得并不适宜，所以才想去那里。

Atha kho āyasmā puṇṇoti ko panesa puṇṇo, kasmā ca panettha gantukāmo ahosīti? Sunāparantavāsiko eva esa, sāvatthiyaṃ pana asappāyavihāraṃ sallakkhetvā tattha gantukāmo ahosi.

80关于这个情形，有这样一个次第讲述的故事：据说，在苏那巴兰答地方的一个商贾村中，有这么兄弟两人。他们当中，有时是兄长带着五百辆车，前往乡间各处贩卖并带回货物，有时是弟弟。而这一次，弟弟留在家中，兄长带着五百辆车，巡游各地经商，一步步走到了舍卫城。他把商队安顿在离祇园不远的地方，吃过早餐后，由随从环绕，坐在舒适的地方。

Tatrāyaṃ anuppubbikathā – sunāparantaraṭṭhe kira ekasmiṃ vāṇijagāme ete dve bhātaro. Tesu kadāci jeṭṭho pañca sakaṭasatāni gahetvā janapadaṃ gantvā bhaṇḍaṃ āharati, kadāci kaniṭṭho. Imasmiṃ pana samaye kaniṭṭhaṃ ghare ṭhapetvā, jeṭṭhabhātiko pañca sakaṭasatāni gahetvā, janapadacārikaṃ caranto anupubbena sāvatthiṃ patvā, jetavanassa nātidūre sakaṭasatthaṃ nivesetvā bhuttapātarāso parijanaparivuto phāsukaṭṭhāne nisīdi.

81那个时候，舍卫城的居民也都吃过了早餐，受持了布萨日的学处，穿着洁净的郁多罗僧，手里拿着香、花等供养物，一心朝着佛、朝着法、朝着僧伽的方向，归向、倾向、趋向那里。他们从城的南门出来，前往祇园。这位兄长看见他们，便问一个人说：‘这些人是要去哪里？’那人回答：‘贵君，您难道不知道吗？世间已经出现了名为佛、法、僧的珍宝。这些广大的群众，都是要去导师跟前听闻说法。’当‘佛陀’这个词传入他耳中时，话语仿佛穿透了皮肤、肌肉，一直击触到骨髓深处，让他肃然起敬。他便在随从的环绕下，与那群人一起进入精舍，站在导师用甜美音声说法的大众边缘。听了法之后，他生起了想要出家的念头。那时，如来知道时机已到，便遣散了大众。于是他走近导师，顶礼之后，邀请世尊明日接受午前供养。第二天，他搭起帐棚，铺设好座位，对以佛陀为首的僧团作了盛大的布施供养。吃过早餐后，他受持了布萨日的学处，唤来管财物的人，清楚地交代：‘这些财物已经布施出去了，这些财物还没有布施’。他把一切都嘱托清楚，说：‘所有这些财产，都交给我的弟弟。’随后，他便在世尊的座下出家，并全力以赴地专注于禅修业处。

Tena ca samayena sāvatthivāsino bhuttapātarāsā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya suddhuttarāsaṅgā gandhapupphādihatthā yena buddho, yena dhammo, yena saṅgho, tanninnā tappoṇā tappabbhārā hutvā, dakkhiṇadvārena nikkhamitvā jetavanaṃ gacchanti. So te disvā ‘‘kahaṃ ime gacchantī’’ti ekaṃ manussaṃ pucchi. Kiṃ tvaṃ, ayyo, na jānāsi? Loke buddhadhammasaṅgharatanāni nāma uppannāni, icceso mahājano satthu santikaṃ dhammakathaṃ sotuṃ gacchatīti. Tassa ‘‘buddho’’ti vacanaṃ chavicammādīni chinditvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsi. So attano parijanaparivuto tāya parisāya saddhiṃ vihāraṃ gantvā, satthu madhurassarena dhammaṃ desentassa parisapariyante ṭhito, dhammaṃ sutvā pabbajjāya cittaṃ uppādesi. Atha tathāgatena kālaṃ viditvā parisāya uyyojitāya satthāraṃ upasaṅkamitvā, vanditvā, svātanāya nimantetvā, dutiyadivase maṇḍapaṃ kāretvā, āsanāni paññāpetvā, buddhappamukhassa saṅghassa mahādānaṃ datvā, bhuttapātarāso uposathaṅgāni adhiṭṭhāya bhaṇḍāgārikaṃ pakkosāpetvā, ‘‘ettakaṃ dhanaṃ vissajjitaṃ, ettakaṃ dhanaṃ na vissajjita’’nti sabbaṃ ācikkhitvā, ‘‘imaṃ sāpateyyaṃ mayhaṃ kaniṭṭhassa dehī’’ti sabbaṃ niyyātetvā, satthu santike pabbajitvā, kammaṭṭhānaparāyaṇo ahosi.

82然而，当他作意业处时，业处并未显现。于是他心想：“这个地区对我不合适，我何不到导师跟前领受业处后，就回自己的国家去呢？”于是，在上午托钵乞食后，傍晚从独处禅修中出来，前往世尊处，请世尊开示业处，发出七种狮子吼后，便离开了。因此经中说：“那时，具寿富楼那……居住。”

Athassa kammaṭṭhānaṃ manasikarontassa kammaṭṭhānaṃ na upaṭṭhāti. Tato cintesi – ‘‘ayaṃ janapado mayhaṃ asappāyo, yaṃnūnāhaṃ satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sakaraṭṭhameva gaccheyya’’nti. Atha pubbaṇhasamaye piṇḍāya caritvā, sāyanhe paṭisallānā vuṭṭhahitvā, bhagavantaṃ upasaṅkamitvā, kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā, satta sīhanāde naditvā, pakkāmi. Tena vuttaṃ, ‘‘atha kho āyasmā puṇṇo…pe… viharatī’’ti.

83那么他住在哪里呢？他曾在四个地方居住。首先，他进入苏那巴兰答国后，到达一处名为阿布哈塔山的地方，进入商人村乞食。那时，他的亲弟弟认出了他，供养了食物后，请求说：“尊者，请不要去别处，就住在这里吧。”得到他同意后，便让他在那里住了下来。

Kattha panāyaṃ vihāsīti? Catūsu ṭhānesu vihāsi. Sunāparantaraṭṭhaṃ tāva pavisitvā ca abbuhatthapabbataṃ nāma patvā vāṇijagāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Atha naṃ kaniṭṭhabhātā sañjānitvā bhikkhaṃ datvā, ‘‘bhante, aññattha agantvā idheva vasathā’’ti paṭiññaṃ kāretvā tattheva vasāpesi.

84后来，他去了一个名为“海山寺”的地方。那里有一条用磁石围起来铺设的经行道，没有人能在上面行走。在那里，海浪涌来拍打磁石，发出巨大声响。长老心想：“愿这成为修习业处者安住轻安之处。”于是决意让大海变得寂静无声。

Tato samuddagirivihāraṃ nāma agamāsi. Tattha ayakantapāsāṇehi paricchinditvā katacaṅkamo atthi, koci taṃ caṅkamituṃ samattho nāma natthi. Tattha samuddavīciyo āgantvā ayakantapāsāṇesu paharitvā mahāsaddaṃ karonti. Thero ‘‘kammaṭṭhānaṃ manasikarontānaṃ phāsuvihāro hotū’’ti samuddaṃ nissaddaṃ katvā adhiṭṭhāsi.

85后来，他又去了一个名为“舅父山”的地方。那里也是鸟群众多，日夜鸣叫声连成一片。长老觉得“这地方不舒适”，于是又去了一个名为“花苞园寺”的地方。那里离商人村不太远也不太近，方便往来，寂静而少噪音。长老觉得“这地方舒适”，就在那里建造了夜间住处、白天住处和经行道等设施，住了下来入雨安居。就这样，他曾在四个地方居住。

Tato mātulagiriṃ nāma agamāsi. Tatthapi sakuṇasaṅgho ussanno rattiñca divā ca saddo ekābaddhova ahosi. Thero ‘‘idaṃ ṭhānaṃ na phāsuka’’nti tato makulakārāmavihāraṃ nāma gato. So vāṇijagāmassa nātidūro naccāsanno gamanāgamanasampanno vivitto appasaddo. Thero ‘‘imaṃ ṭhānaṃ phāsuka’’nti tattha rattiṭṭhānadivāṭṭhānacaṅkamanādīni kāretvā vassaṃ upagacchi. Evaṃ catūsu ṭhānesu vihāsi.

86有一天，就在那个雨安居期间，五百位商人为了“去海外”把货物装上了船。在登船的那天，长老的弟弟供养了长老，然后在长老跟前受持了学处，礼敬后说：“尊者，海洋确实不可信赖，充满各种危险，请您忆念我们。”然后便登上了船。船以最高速度行驶，到达了一个岛屿。人们说：“我们吃早餐吧。”便上了岛。那个岛上除了栴檀林，什么也没有。

Athekadivasaṃ tasmiṃyeva antovasse pañca vāṇijasatāni ‘‘parasamuddaṃ gacchāmā’’ti nāvāya bhaṇḍaṃ pakkhipiṃsu. Nāvārohanadivase therassa kaniṭṭhabhātā theraṃ bhojetvā, therassa santike sikkhāpadāni gahetvā, vanditvā, ‘‘bhante, samuddo nāma asaddheyyo anekantarāyo, amhe āvajjeyyāthā’’ti vatvā nāvaṃ āruhi. Nāvā uttamajavena gacchamānā aññataraṃ dīpakaṃ pāpuṇi. Manussā ‘‘pātarāsaṃ karissāmā’’ti dīpake uttiṇṇā. Tasmiṃ pana dīpake aññaṃ kiñci natthi, candanavanameva ahosi.

87这时，有一个人用斧头砍削树木，知道是赤栴檀后，说：“诸位！我们为了求利去海外，没有比这更大的利益了，四指宽的一小段就值十万。我们把该带的货物丢掉，装满栴檀吧。”他们照做了。居住在栴檀林里的非人愤怒地想：“这些人毁坏了我们的栴檀林，我们杀掉他们吧。”接着又想：“如果在这里杀掉他们，就都会成为一堆尸体，不如在大海中央让他们的船沉没。”于是，非人们上了船，船刚开了一会儿，就兴起了灾祸，非人们也亲自现出恐怖的形象。商人们惊恐万分，各自向自己信奉的神灵礼拜。长老的弟弟小富楼那居士心里想着：“愿我的兄长成为我的依怙！”一边忆念长老一边站着。

Atheko vāsiyā rukkhaṃ ākoṭetvā lohitacandanabhāvaṃ ñatvā āha – ‘‘bho, mayaṃ lābhatthāya parasamuddaṃ gacchāma, ito ca uttari lābho nāma natthi, caturaṅgulamattā ghaṭikā satasahassaṃ agghati. Hāretabbayuttakaṃ bhaṇḍaṃ hāretvā candanassa pūressāmā’’ti te tathā kariṃsu . Candanavane adhivatthā amanussā kujjhitvā, ‘‘imehi amhākaṃ candanavanaṃ nāsitaṃ ghātessāma ne’’ti cintetvā – ‘‘idheva ghātitesu sabbaṃ ekakuṇapaṃ bhavissati, samuddamajjhe nesaṃ nāvaṃ osīdessāmā’’ti āhaṃsu. Atha nesaṃ nāvaṃ āruyha muhuttaṃ gatakāleyeva uppātikaṃ uṭṭhapetvā sayampi te amanussā bhayānakāni rūpāni dassayiṃsu. Bhītā manussā attano attano devatānaṃ namassanti. Therassa kaniṭṭho cūḷapuṇṇakuṭumbiko ‘‘mayhaṃ bhātā avassayo hotū’’ti therassa namassamāno aṭṭhāsi.

88据说长老在那同一刻觉察到他们的灾祸，便升到空中，面对面站住。非人们一看见长老就说：“圣者富楼那长老来了！”于是全部逃离，灾祸也随之平息。长老安慰他们：“不要害怕！”并问：“你们想去哪里？”“尊者，我们只想回自己的地方去。”长老踏在船的甲板上，决意：“愿这艘船去他们想去的地方。”商人们回到自己的地方后，把这段经历告诉了妻子儿女，然后说：“来，我们归依长老吧。”于是五百位商人连同各自的五百位妻子都归依了三宝，并宣称成为近事男。然后，他们从船上卸下货物，分出长老的一份，说：“尊者，这是您的一份。”长老说：“我不需要单独的一份。不过，你们见过世尊吗？”“没见过，尊者。”“那么，就用这一份财物为世尊建造一座圆堂吧。这样你们就能见到世尊了。”他们说：“好的，尊者。”于是便用那一份财物以及各自捐出的份额，开始建造圆堂。

Theropi kira tasmiṃyeva khaṇe āvajjetvā, tesaṃ byasanuppattiṃ ñatvā, vehāsaṃ uppatitvā, abhimukho aṭṭhāsi. Amanussā theraṃ disvāva ‘‘ayyo puṇṇatthero etī’’ti apakkamiṃsu, uppātikaṃ sannisīdi. Thero ‘‘mā bhāyathā’’ti te assāsetvā ‘‘kahaṃ gantukāmatthā’’ti pucchi. Bhante, amhākaṃ sakaṭṭhānameva gacchāmāti. Thero nāvaṅgaṇe akkamitvā ‘‘etesaṃ icchitaṭṭhānaṃ gacchatū’’ti adhiṭṭhāsi. Vāṇijā sakaṭṭhānaṃ gantvā, taṃ pavattiṃ puttadārassa ārocetvā, ‘‘etha theraṃ saraṇaṃ gacchāmā’’ti pañcasatāpi attano pañcahi mātugāmasatehi saddhiṃ tīsu saraṇesu patiṭṭhāya upāsakattaṃ paṭivedesuṃ. Tato nāvāya bhaṇḍaṃ otāretvā therassa ekaṃ koṭṭhāsaṃ katvā, ‘‘ayaṃ, bhante, tumhākaṃ koṭṭhāso’’ti āhaṃsu. Thero mayhaṃ visuṃ koṭṭhāsakiccaṃ natthi. Satthā pana tumhehi diṭṭhapubboti. Na diṭṭhapubbo, bhanteti. Tena hi iminā satthu maṇḍalamāḷaṃ karotha. Evaṃ satthāraṃ passissathāti. Te sādhu, bhanteti. Tena ca koṭṭhāsena attano ca koṭṭhāsehi maṇḍalamāḷaṃ kātuṃ ārabhiṃsu.

89据说世尊从开始建造时，就已经受用了这座圆堂。夜间巡视的护卫们见到光芒，便以为：“那里有大威力的天神。”近事男们完成了圆堂和比丘僧团住所的建造，准备了布施的物资，便向长老报告说：“尊者，我们已经完成了我们的工作，请您邀请世尊吧。”长老在傍晚时分，运用神通到了舍卫城，向世尊请求：“世尊，商人村的居民们渴望见到您，请您慈悯他们吧。”世尊默然应允。长老便返回了原来的住处。

Satthāpi kira taṃ āraddhakālato paṭṭhāya paribhogaṃ akāsi. Ārakkhamanussā rattiṃ obhāsaṃ disvā, ‘‘mahesakkhā devatā atthī’’ti saññaṃ kariṃsu. Upāsakā maṇḍalamāḷañca bhikkhusaṅghassa ca senāsanāni niṭṭhāpetvā dānasambhāraṃ sajjetvā, ‘‘kataṃ, bhante, amhehi attano kiccaṃ, satthāraṃ pakkosathā’’ti therassa ārocesuṃ. Thero sāyanhasamaye iddhiyā sāvatthiṃ gantvā, ‘‘bhante, vāṇijagāmavāsino tumhe daṭṭhukāmā , tesaṃ anukampaṃ karothā’’ti bhagavantaṃ yāci. Bhagavā adhivāsesi. Thero sakaṭṭhānameva paccāgato.

90世尊招呼阿难长老说：「阿难，明天我们去苏那巴兰答的商人村乞食，你给四百九十九位比丘分发筹吧。」长老回答：「好的，尊者。」然后向比丘僧团告知了此事，说：「能行空的比丘请取筹。」那天，军头丹长老第一个取了筹。商人村的居民听说「据说导师明天要来」，就在村中搭起棚帐，准备了布施物。世尊清晨打理好身体，进入香室，入果定后坐下。帝释的黄色毛毯石座发热了。他想：「这是怎么回事？」审察后知道世尊要去苏那巴兰答，便召来毗首羯磨说：「儿子，今天世尊要去约三千由旬外乞食。化作五百座尖顶屋，放在祇园门楼的顶上，准备好出行。」毗首羯磨照办了。世尊的尖顶屋有四门，两位上首弟子的有两门，其余的有一门。世尊从香室出来，依次进入排好的尖顶屋，进入领头的尖顶屋。以两位上首弟子为首的四百九十九位比丘也都进入尖顶屋。有一间尖顶屋是空的。五百座尖顶屋升到空中。

Bhagavāpi ānandattheraṃ āmantesi, ‘‘ānanda, sve sunāparante vāṇijagāme piṇḍāya carissāma, tvaṃ ekūnapañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ salākaṃ dehī’’ti. Thero ‘‘sādhu, bhante’’ti bhikkhusaṅghassa tamatthaṃ ārocetvā, ‘‘ākāsacārī bhikkhū salākaṃ gaṇhantū’’ti āha. Taṃdivasaṃ kuṇḍadhānatthero paṭhamaṃ salākaṃ aggahesi. Vāṇijagāmavāsinopi ‘‘sve kira satthā āgamissatī’’ti gāmamajjhe maṇḍapaṃ katvā dānaggaṃ sajjayiṃsu. Bhagavā pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā, gandhakuṭiṃ pavisitvā, phalasamāpattiṃ appetvā, nisīdi. Sakkassa paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhaṃ ahosi. So ‘‘kiṃ ida’’nti āvajjetvā satthu sunāparantagamanaṃ disvā, vissakammaṃ āmantesi, ‘‘tāta, ajja bhagavā tiṃsamattāni yojanasatāni piṇḍacāraṃ gamissati. Pañca kūṭāgārasatāni māpetvā jetavanadvārakoṭṭhakamatthake gamanasajjāni katvā ṭhapehī’’ti. So tathā akāsi. Bhagavato kūṭāgāraṃ catumukhaṃ ahosi, dvinnaṃ aggasāvakānaṃ dvimukhāni, sesāni ekamukhāni, satthā gandhakuṭito nikkhamitvā paṭipāṭiyā ṭhapitakūṭāgāresu dhurakūṭāgāraṃ pāvisi. Dve aggasāvake ādiṃ katvā ekūnapañcabhikkhusatānipi kūṭāgāragatāni ahesuṃ. Ekaṃ tucchaṃ kūṭāgāraṃ ahosi, pañcapi kūṭāgārasatāni ākāse uppattiṃsu.

91世尊到达名为真实缚山的地方，将尖顶屋停在空中。在那山上，有一个名真实缚的邪见苦行者，他教导大众邪见，获得了利养和名声，居住在那里。而他内部，如同瓶中灯一样，阿拉汉果的亲依止缘在燃烧。世尊看到后，说：「我为他说法吧。」就去说法。苦行者在开示结束时证得了阿拉汉果。同时，神通也依道而生。他成为「善来比丘」，持著由神通所生的钵与衣，进入了那空着的尖顶屋。

Satthā saccabandhapabbataṃ nāma patvā kūṭāgāraṃ ākāse ṭhapesi. Tasmiṃ pabbate saccabandho nāma micchādiṭṭhikatāpaso mahājanaṃ micchādiṭṭhiṃ uggaṇhāpento lābhaggayasaggappatto hutvā vasati, abbhantare cassa antocāṭiyaṃ padīpo viya arahattaphalassa upanissayo jalati. Taṃ disvā ‘‘dhammamassa kathessāmī’’ti gantvā dhammaṃ desesi. Tāpaso desanāpariyosāne arahattaṃ pāpuṇi. Maggenevassa abhiññā āgatā. So ehibhikkhu hutvā iddhimayapattacīvaradharo tucchakūṭāgāraṃ pāvisi.

92世尊与住在尖顶屋中的五百位比丘一起前往商人村。他让尖顶屋隐而不显后，进入了商人村。商人们向以佛为首的僧团供养了大施，随后将世尊请往摩古拉园。世尊进入了圆堂。大众在等待世尊消除饭后的倦怠期间，各自用过早餐，受持布萨戒，拿着许多香和花，为了听闻法而回到园中。世尊宣讲了法。大众得以从束缚中解脱，因而兴起了巨大的“佛陀喧哗”。

Bhagavā kūṭāgāragatehi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ vāṇijagāmaṃ gantvā, kūṭāgārāni adissamānakāni katvā, vāṇijagāmaṃ pāvisi. Vāṇijā buddhappamukhassa saṅghassa mahādānaṃ datvā satthāraṃ makulakārāmaṃ nayiṃsu. Satthā maṇḍalamāḷaṃ pāvisi. Mahājano yāva satthā bhattadarathaṃ paṭippassambheti, tāva pātarāsaṃ katvā uposathaṅgāni samādāya bahuṃ gandhañca pupphañca ādāya dhammassavanatthāya ārāmaṃ paccāgamāsi. Satthā dhammaṃ desesi. Mahājanassa bandhanamokkho jāto, mahantaṃ buddhakolāhalaṃ ahosi.

93为了摄受大众，世尊就在那里住了七天，不过，他依旧只在大香室中等待黎明。在七天说法结束的时候，有八万四千众生获得了对法的现观。在那里住了七天后，又在商人村托钵行乞，然后对满慈长老说「你就住在这里吧」，便让他留下，自己则前往两者之间流淌的难陀河岸边。龙王难陀出来迎接世尊，把世尊请入龙宫，对三宝进行供养。世尊为他说法后，走出龙宫。龙王请求道：「尊者，请赐予我一个可以供奉的对象。」世尊便在难陀河岸边示现了足印塔庙。当波浪涌来时，它就被掩盖；波浪退去时，它就显露出来。这足印塔庙得到了极大的供奉。世尊从那里离去，来到真实缚山，对真实缚长老说：「你曾使许多众生堕入恶道。你就住在这里，让他们舍弃那些邪见，将他们安立在涅槃道上。」长老也请求一个可以供奉的对象。世尊便在一块坚硬的石板上，如同在湿软的泥团上盖印一般，示现了足印塔庙。然后，世尊就返回了祇园。正是针对这层含义，才说「就在那个雨安居期间」等等。

Satthā mahājanassa saṅgahatthāya sattāhaṃ tattheva vasi, aruṇaṃ pana mahāgandhakuṭiyaṃyeva uṭṭhapesi. Sattāhampi dhammadesanāpariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Tattha sattāhaṃ vasitvā, vāṇijagāme piṇḍāya caritvā, ‘‘tvaṃ idheva vasāhī’’ti puṇṇattheraṃ nivattetvā antare nammadānadī nāma atthi, tassā tīraṃ agamāsi. Nammadā nāgarājā satthu paccuggamanaṃ katvā, nāgabhavanaṃ pavesetvā, tiṇṇaṃ ratanānaṃ sakkāraṃ akāsi. Satthā tassa dhammaṃ kathetvā nāgabhavanā nikkhami. So ‘‘mayhaṃ, bhante, paricaritabbaṃ dethā’’ti yāci. Bhagavā nammadānadītīre padacetiyaṃ dassesi. Taṃ vīcīsu āgatāsu pidhīyati, gatāsu vivarīyati. Mahāsakkārapattaṃ ahosi. Satthā tato nikkhamitvā saccabandhapabbataṃ gantvā saccabandhaṃ āha – ‘‘tayā mahājano apāyamagge otārito. Tvaṃ idheva vasitvā, etesaṃ laddhiṃ vissajjāpetvā, nibbānamagge patiṭṭhāpehī’’ti. Sopi paricaritabbaṃ yāci. Satthā ghanapiṭṭhipāsāṇe allamattikapiṇḍamhi lañchanaṃ viya padacetiyaṃ dassesi. Tato jetavanameva gato. Etamatthaṃ sandhāya teneva antaravassenātiādi vuttaṃ.

94「般涅槃」：指他入了无余涅槃界而般涅槃。大众为长老的遗体做了七天的供养，聚集了许多香木，火化了遗体，收取舍利后，建造了塔庙。「众多比丘」：指在长老火葬之处站立的比丘们。其余部分在全经都浅显易懂。第六品浅显易懂。

Parinibbāyīti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Mahājano therassa satta divasāni sarīrapūjaṃ katvā, bahūni gandhakaṭṭhāni samodhānetvā, sarīraṃ jhāpetvā dhātuyo ādāya cetiyaṃ akāsi. Sambahulā bhikkhūti therassa āḷāhanaṭṭhāne ṭhitabhikkhū. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Chaṭṭhaṃ uttānameva.

1457-8. 第一“动”经等注释

7-8. Paṭhamaejāsuttādivaṇṇanā

90-91「动」指渴爱。因为它有动摇的意思，所以称为「动」。它因恼害之义而为病，因内在腐败之义而为疮，因切割之义而为箭。因此：由于这「动」就是病、疮和箭，所以（说）「不应妄想眼等」，解释方式与前面相同，这里只是把前面所有内容汇集起来说明。第八品的解释方式也相同。

90-91. Sattame ejāti taṇhā. Sā hi calanaṭṭhena ejāti vuccati. Sāva ābādhanaṭṭhena rogo, anto dussanaṭṭhena gaṇḍo, nikantanaṭṭhena sallaṃ. Tasmāti yasmā ejā rogo ceva gaṇḍo ca sallañca, tasmā. Cakkhuṃ na maññeyyātiādi vuttanayameva, idhāpi sabbaṃ heṭṭhā gahitameva saṃkaḍḍhitvā dassitaṃ. Aṭṭhamaṃ vuttanayameva.

147第一「二」经等的注释。

9-10. Paṭhamadvayasuttādivaṇṇanā

92-93第九：「二」是指两个部分。第十：「此即是二」意思就是“这就是那两样”。「动摇且不安」：因为自己的自性无法安住，所以动摇且不安。「所谓因、所谓缘」：眼识的依处和所缘，既是因也是缘。「何以会是常呢？」：依什么理由会是常呢？就像女奴的儿子生来就是奴隶一样，意思是必定是无常的。「俱行」：一起行动。「集会」：一同集合。「合会」：一同会合。这称为眼触：由于它是以这种名为俱行、集会、合会的缘而生起的，所以就用缘的名称——俱行、集会、合会来称呼它，即此称为眼触。

92-93. Navame dvayanti dve dve koṭṭhāse. Dasame itthetaṃ dvayanti evametaṃ dvayaṃ. Calañceva byathañcāti attano sabhāvena asaṇṭhahanato calati ceva byathati ca. Yopi hetu yopi paccayoti cakkhuviññāṇassa vatthārammaṇaṃ hetu ceva paccayo ca. Kuto niccaṃ bhavissatīti kena kāraṇena niccaṃ bhavissati. Yathā pana dāsassa dāsiyā kucchismiṃ jāto putto parova dāso hoti, evaṃ aniccameva hotīti attho. Saṅgatīti sahagati. Sannipātoti ekato sannipatanaṃ. Samavāyoti ekato samāgamo. Ayaṃ vuccati cakkhusamphassoti iminā saṅgatisannipātasamavāyasaṅkhātena paccayena uppannattā paccayanāmeneva saṅgati sannipāto samavāyoti ayaṃ vuccati cakkhusamphasso.

97「它也有因」：触的依处、所缘和俱生的三蕴，这就是因。「触了」：用的是受格意义上的主格，意思是：受感受被触所触的行境，思思考，想了知。或者说，“触了”指拥有触的人，也就是以触触到了所缘，然后由受等去感受、思考、了知。这样，在这部经中，宣说了三十蕴。如何呢？以眼门为例，依处与所缘是色蕴；‘触了感受’是受蕴；‘思考’是行蕴；‘了知’是想蕴；‘识别’是识蕴。其余诸门也是同样的方法。在意门，依处色必定是色蕴，而当所缘是色时，所缘也是色蕴，这样便有六个五蕴，即三十蕴。简而言之，这六门中只是五蕴，以有缘的方式详细开示五蕴为无常时，根据能觉悟者的意乐宣说了此经。

Sopi hetūti phassassa vatthu ārammaṇaṃ sahajātā tayo khandhāti ayaṃ hetu. Phuṭṭhoti upayogatthe paccattaṃ, phassena phuṭṭhameva gocaraṃ vedanā vedeti, cetanā ceteti, saññā sañjānātīti attho. Phuṭṭhoti vā phassasamaṅgīpuggalo , phassena phuṭṭhārammaṇameva vedanādīhi vedeti ceteti sañjānātītipi vuttaṃ hoti. Iti imasmiṃ sutte samatiṃsakkhandhā kathitā honti. Kathaṃ? Cakkhudvāre tāva vatthu ceva ārammaṇañca rūpakkhandho, phuṭṭho vedetīti vedanākkhandho, cetetīti saṅkhārakkhandho, sañjānātīti saññākkhandho, vijānātīti viññāṇakkhandhoti. Sesadvāresupi eseva nayo. Manodvārepi hi vatthurūpaṃ ekantato rūpakkhandho, rūpe pana ārammaṇe sati ārammaṇampi rūpakkhandhoti cha pañcakātiṃsa honti. Saṅkhepena panete chasupi dvāresu pañceva khandhāti sapaccaye pañcakkhandhe aniccāti vitthāretvā vuccamāne bujjhanakānaṃ ajjhāsayena idaṃ suttaṃ desitanti.

150车匿品第九。

Channavaggo navamo.

98六处品。

10. Saḷavaggo

152未调伏者、未守护者注释。

1. Adantaaguttavaṇṇanā

94「未调伏者」指未驯服的。「未守护者」指未被保护的。「无护者」指未加保护的。「未抑制者」指未封闭的。他们是「苦的承担者」：即成为地狱生等增上苦的承担者。他们是「乐的承担者」：即成为禅那、道、果等增上乐的承担者。也有读作“adhivahā”的，意义相同。

94. Saḷavaggassa paṭhame adantāti adamitā. Aguttāti agopitā. Arakkhitāti na rakkhitā. Asaṃvutāti apihitā. Dukkhādhivāhā hontīti nerayikādibhedaṃ adhikadukkhaṃ āvahanakā honti. Sukhādhivāhā hontīti jhānamaggaphalapabhedaṃ adhikasukhaṃ āvahanakā honti. Adhivahātipi pāṭho, esevattho.

100「正是六处」：指恰好就是这六个处。「未抑制者，于彼处遭遇苦」：如果在那些处没有防护、没有抑制，就会在那里遭受痛苦。「而若有人通达了对那些处所的抑制」：意思是有人获得了、证得了对那些处的防护与抑制。「住于无漏」：即安住于没有漏泄、没有染着的状态。

Saḷevāti cha eva. Asaṃvuto yattha dukkhaṃ nigacchatīti yesu āyatanesu saṃvaravirahito dukkhaṃ pāpuṇāti. Tesañca ye saṃvaraṇaṃ avedisunti ye tesaṃ āyatanānaṃ saṃvaraṃ vindiṃsu paṭilabhiṃsu. Viharantānavassutāti viharanti anavassutā atintā.

101「乐着与乐」：指那些能带来喜好、让人感觉甘甜的东西。「对两种触，于苦乐行舍」：乐触与苦触这两种触，应当对它们修习舍心，意思是就在这里生起平等舍。另有一种读法作“phassadvayaṃ sukhadukkhaṃ upekkho”，则是指由触所生的苦与乐都应该舍弃；不对乐生爱着，也不对苦生嗔恚，应成为具足舍心的人。「于任何人，不喜不嗔」：就是对任何人既不偏爱，也不怨恨。

Asāditañca sādunti assādavantañca madhurañca. Phassadvayaṃ sukhadukkhe upekkheti sukhaphassañca dukkhaphassañcāti idaṃ phassadvayaṃ upekkhe, upekkhāmevettha uppādeyyāti attho. Phassadvayaṃ sukhadukkhaṃ upekkhoti vā pāṭho, phassahetukaṃ sukhadukkhaṃ upekkho, sukhe anurodhaṃ dukkhe ca virodhaṃ anuppādento upekkhako bhaveyyātipi attho. Anānuruddhoaviruddho kenacīti kenaci saddhiṃ neva anuruddho na viruddho bhaveyya.

102「戏论想」：由于烦恼想而被称为戏论想。「诸凡夫」：指那些低劣的众生，他们不断戏论、不断追逐，就这样戏论着流转于轮回之中。「有想者」：指具有想的众生。「一切依于家的意所作」：指完全依附于五欲之家的、内心所制造的一切寻思。「驱除后」：即去除、舍弃了这些之后。「安住于出离之行」：意思是一个性格坚毅的比丘，以出离为所依的方式安住、行持。

Papañcasaññāti kilesasaññāya papañcasaññā nāma hutvā. Itarītarā narāti lāmakasattā papañcayantā upayantīti papañcayamānā vaṭṭaṃ upagacchanti. Saññinoti sasaññā sattā. Manomayaṃ gehasitañca sabbanti sabbameva pañcakāmaguṇagehanissitaṃ manomayaṃ vitakkaṃ. Panujjāti panuditvā nīharitvā. Nekkhammasitaṃ irīyatīti dabbajātiko bhikkhu nekkhammasitaṃ iriyena irīyati.

103「于诸六，若善修习时」：即在六种所缘上，当心被善巧修习的时候。「所触之心，于任何处不动摇」：当心被乐触或苦触所触时，对于任何事物，心都不会动摇、不会颤抖。「汝等应为度越生死的彼岸者」：你们应当成为到达生与死之彼岸——也就是涅槃的人。

Chassu yadāsubhāvitoti chasu ārammaṇesu yadā suṭṭhu bhāvito. Phuṭṭhassa cittaṃ na vikampatekvacīti sukhaphassena vā dukkhaphassena vā phuṭṭhassa kismiñci cittaṃ na kampati na vedhati. Bhavattha jātimaraṇassa pāragāti jātimaraṇānaṃ pāraṃ nibbānaṃ gamakā hotha.

158摩罗迦子经注释

2. Mālukyaputtasuttavaṇṇanā

95在第二部经中，「摩罗迦子」：是摩罗迦婆罗门女的儿子。「于此」：指在这一次你请求教诫的时候。世尊借此既呵斥了长老，也策励了长老。怎么说呢？据说，这位长老年轻的时候在色等境界中放逸，等到年老了才希求住于山林，前来乞求业处。于是世尊带着这样的用意说道：‘对此，年轻人会说什么呢？你们也会像摩罗迦子一样，年轻的时候放逸，到了年老才进入山林修习沙门法。’这样说时，就是在呵斥长老。

95. Dutiye mālukyaputtoti mālukyabrāhmaṇiyā putto. Etthāti etasmiṃ tava ovādāyācane. Iminā theraṃ apasādetipi ussādetipi. Kathaṃ? Ayaṃ kira daharakāle rūpādīsu pamajjitvā pacchā mahallakakāle araññavāsaṃ patthento kammaṭṭhānaṃ yācati. Atha bhagavā ‘‘ettha dahare kiṃ vakkhāma? Mālukyaputto viya tumhepi taruṇakāle pamajjitvā mahallakakāle araññaṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ kareyyāthā’’ti iminā adhippāyena bhaṇanto theraṃ apasādeti nāma.

105不过，因为长老即使在年老时也愿意进入山林修习沙门法，所以世尊又带着这样的用意说道：‘对此，年轻人会说什么呢？我们的这位摩罗迦子，即使在年老时还愿意进入山林修习沙门法，来乞求业处；而你们，即使在年轻的时候也不肯付出精进。’这样说时，就是在策励长老。

Yasmā pana thero mahallakakālepi araññaṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ kātukāmo, tasmā bhagavā ‘‘ettha dahare kiṃ vakkhāma? Ayaṃ amhākaṃ mālukyaputto mahallakakālepi araññaṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ kattukāmo kammaṭṭhānaṃ yācati, tumhe nāma taruṇakālepi vīriyaṃ na karothā’’ti iminā adhippāyena bhaṇanto theraṃ ussādeti nāma.

106「何等奇哉」：就是‘怎么会有这样的人’。「我虽自知」：含有‘虽然我知道自己是长老’的意思。他以‘如果我确实是长老，身为长老我也要能行沙门法，请世尊为我说法’这样的心意，不顾念自己年老的状况，反而称赞世尊的教诫，于是这样说道。

Yatra hi nāmāti yo nāma. Kiñcāpāhanti kiñcāpi ‘‘ahaṃ mahallako’’ti ñātaṃ. Yadi ahaṃ mahallako, mahallako samānopi sakkhissāmi samaṇadhammaṃ kātuṃ, desetu me, bhante, bhagavāti adhippāyena mahallakabhāvaṃ anuggaṇhanto ovādañca pasaṃsanto evamāha.

107「Adiṭṭhā adiṭṭhapubbā」（未见、未曾见）的意思是：在此生中未见，在过去生中也未曾见。「Na ca passasi」（你也不见）是指现在你也不见。「Na ca te hoti passeyyaṃ」（你也不会有‘我将见’的想法）是在问：你连这样的作意都没有，那么，对于那个对象，你的欲贪等还会生起吗？

Adiṭṭhā adiṭṭhapubbāti imasmiṃ attabhāve adiṭṭhā atītepi adiṭṭhapubbā. Na ca passasīti etarahipi na passasi. Na ca te hoti passeyyanti evaṃ samannāhāropi te yattha natthi, api nu te tattha chandādayo uppajjeyyunti pucchati.

108「Diṭṭhe diṭṭhamattaṃ」（在所见中只是所见）的意思是：当眼识看见色处时，就只是停留在「所见」的层面。因为眼识对于色，只是单纯地看见色本身，并不会去认知它是不是永恒等本质。所以，我对其他诸识也这样运作，让心只以「所见」为范围。或者可以这样理解：「diṭṭhe diṭṭhaṃ」（在所见中的见）是指眼识，而「rūpavijānanaṃ」是指对于色的认知。这里的「Mattā」是范围、尺度的意思，以所见为尺度的状态就是「diṭṭhamattaṃ」（唯见），这指的是心。也就是说，我的心将只保持在眼识的尺度。这句话的意思是：就像眼识面对出现在眼前的色时，不会去贪爱、不会去排斥、也不会去愚痴执着一样，同样地，我要让速行心也远离贪等烦恼，只保持在眼识的尺度上，意思是我要将速行心就安立在眼识的范围内。或者还可以这样理解：「diṭṭhaṃ」（所见）是被眼识看到的色；「diṭṭhe diṭṭhamattaṃ」（在所见中只是所见）指的是当那个色出现时，紧接着生起的领受、推度、确定这三种心。正如这三种心不贪、不嗔、不痴一样，对于出现在眼前的色，我也只让速行心依照领受心等的那个尺度生起，不会让它超越这个范围，以贪爱等方式去运作。这就是这里「在所见中只是所见」想要表达的意义。对于「所听」、「所嗅」等情况，道理也完全一样。

Diṭṭhe diṭṭhamattanti rūpāyatane cakkhuviññāṇena diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissati. Cakkhuviññāṇañhi rūpe rūpamattameva passati, na niccādisabhāvaṃ, iti sesaviññāṇehipi me ettha diṭṭhamattameva cittaṃ bhavissatīti attho. Atha vā diṭṭhe diṭṭhaṃ nāma cakkhuviññāṇaṃ, rūpe rūpavijānananti attho. Mattāti pamāṇaṃ, diṭṭhaṃ mattā assāti diṭṭhamattaṃ, cittaṃ, cakkhuviññāṇamattameva me cittaṃ bhavissatīti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā āpāthagatarūpe cakkhuviññāṇaṃ na rajjati na dussati na muyhati, evaṃ rāgādivirahena cakkhuviññāṇamattameva javanaṃ bhavissati, cakkhuviññāṇapamāṇeneva javanaṃ ṭhapessāmīti. Atha vā diṭṭhaṃ nāma cakkhuviññāṇena diṭṭharūpaṃ, diṭṭhe diṭṭhamattaṃ nāma tattheva uppannaṃ sampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanasaṅkhātaṃ cittattayaṃ. Yathā taṃ na rajjati, na dussati, na muyhati, evaṃ āpāthagate rūpe teneva sampaṭicchanādippamāṇena javanaṃ uppādessāmi, nāhaṃ taṃ pamāṇaṃ atikkamitvā rajjanādivasena uppajjituṃ dassāmīti ayamettha attho. Eseva nayo sutamutesu.

109「Viññāte viññātamattaṃ」（在所知中只是所知）：这里的「viññātaṃ」（所知）是指被意门转向心所认识的那个所缘。对于那个所知，「viññāte viññātamattaṃ」（在所知中只是所知）的意思就是以那个转向心为限度。就如同意门转向心对所缘不贪、不嗔、不痴一样，我也不会让心以贪爱等方式生起，而只将心安立在转向心的那个范围里。这就是这里想表达的意义。

Viññāte viññātamattanti ettha pana viññātaṃ nāma manodvārāvajjanena viññātārammaṇaṃ, tasmiṃ viññāte viññātamattanti āvajjanapamāṇaṃ. Yathā āvajjanena na rajjati na dussati na muyhati, evaṃ rajjanādivasena uppajjituṃ adatvā āvajjanapamāṇeneva cittaṃ ṭhapessāmīti ayamettha attho.

110「Yato」就是「当……的时候」。「Tato」就是「在那时」。「Na tena」意思是：那时，你将不会因为那种贪而贪着，不会因为那种嗔而愤怒，也不会因为那种痴而陷入愚痴。所以，「Tato tvaṃ mālukyaputta na tattha」（摩罗迦子，那时你便不在那里）的完整意思是：摩罗迦子，当你不会因为那种贪、嗔或痴而变得贪着、愤怒或愚痴的时候，那么，对于那所看到的、所听到的、所嗅到的或所认知的对象，你就不会被系缚、黏着或安立在上面了。而「Nevidha...」（不在此……）等后续的经文，意思就跟前面解释过的一样。

Yatoti yadā. Tatoti tadā. Na tenāti tena rāgena vā ratto, dosena vā duṭṭho, mohena vā mūḷho na bhavissati. Tato tvaṃ mālukyaputta na tatthāti yadā tvaṃ tena rāgena vā dosamohehi vā ratto vā duṭṭho vā mūḷho vā na bhavissasi, tadā tvaṃ na tattha tasmiṃ diṭṭhe vā sutamutaviññāte vā paṭibaddho allīno patiṭṭhito nāma bhavissasi. Nevidhātiādi vuttatthameva.

111「Sati muṭṭhā」是指正念已经丢失了。「Tañca ajjhosa」的意思是把那个所缘整个吞下去，紧紧地抓住了它。「Abhijjhā ca vihesā ca」就是指贪欲和害意。或者，也可以把它和后面的「tassa vaḍḍhantī」（它们对他来说会增长）这句连起来理解，意思就是：贪欲和害意这两种法，对他会越来越增长。

Sati muṭṭhāti sati naṭṭhā. Tañca ajjhosāti taṃ ārammaṇaṃ gilitvā. Abhijjhā ca vihesā cāti abhijjhāya ca vihiṃsāya ca. Atha vā ‘‘tassa vaḍḍhantī’’ti padenāpi saddhiṃ yojetabbaṃ, abhijjhā ca vihesā cāti imepi dve dhammā tassa vaḍḍhantīti attho.

112「Cittamassūpahaññati」是说他的心被贪欲和害意所恼害。「Ācinato」是指正在不断累积（业与烦恼）的人。对于这样的人，「Ārā nibbāna vuccati」（据说涅槃是遥远的），意思就是对他这种补特伽罗来说，涅槃实在是太遥远了。「Ghatvā」是嗅了气味之后；「Bhotvā」是吃了、尝了、舔了味道之后；「Phussā」是碰触了触感之后。「Paṭissato」指的是具备了称为‘具念’的这种正念。「Sevato cāpi vedanaṃ」是说当他正在体验那种与四道相应、能引发出世间的感受时。「Khīyatī」就是彻底灭尽的意思。那灭尽了什么呢？灭尽的是痛苦和那各种各样的烦恼。「Aññataro」指的是众多弟子中的某一位，也就是八十大声闻中的一位。就这样，在这部经中，无论经文还是偈颂，所讲的内容都不超出轮回与还灭的道理。

Cittamassūpahaññatīti abhijjhāvihesāhi assa cittaṃ upahaññati. Ācinatoti ācinantassa. Ārā nibbāna vuccatīti evarūpassa puggalassa nibbānaṃ nāma dūre pavuccati. Ghatvāti ghāyitvā. Bhotvāti bhutvā sāyitvā lehitvā. Phussāti phusitvā. Paṭissatoti paṭissatisaṅkhātāya satiyā yutto. Sevato cāpi vedananti catumaggasampayuttaṃ nibbattitalokuttaravedanaṃ sevantassa. Khīyatīti khayaṃ gacchati. Kiṃ taṃ? Dukkhampi kilesajātampi. Aññataroti asītiyā mahāsāvakānaṃ abbhantaro eko. Iti imasmiṃ sutte gāthāhipi vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ.

1683. 退法经注释

3. Parihānadhammasuttavaṇṇanā

96在第三经中，「parihānadhammaṃ」（退法）指的是具有退失的性质。「Abhibhāyatanāni」（胜处）指的是那些已经被征服了的领域。「Sarasaṅkappā」（执念思维）：在这里，「sarā」（执）是说它们在忆念，也就是一直在后面追逐的意思。这些既是‘执’，又是‘思维’，所以合称为‘执念思维’。「Saṃyojaniyā」（能结缚的）就是会产生束缚、成为束缚缘的意思。如果一位比丘对这样生起的各种烦恼，或是那样的所缘，采取了「Adhivāseti」（容忍）的态度，也就是把它放进心里并安住其中；又「Nappajahati」（不捨断），即没有通过捨断欲贪的方法来断除它，那么就会产生问题。以上这段解释应该套用到所有的相关句子里。「Abhibhāyatanañhetaṃ vuttaṃ bhagavatā」这句话的意思是：这正是世尊，也就是觉悟者，所开示的‘已被征服的处所’。在这里，先提出法的问题，然后由那位解析者（那位补特伽罗）来阐明这个法义。

96. Tatiye parihānadhammanti parihānasabhāvaṃ. Abhibhāyatanānīti abhibhavitāni āyatanāni. Sarasaṅkappāti ettha sarantīti sarā, dhāvantīti attho. Sarā ca te saṅkappā ca sarasaṅkappā. Saṃyojaniyāti bandhaniyā bandhanassa paccayabhūtā. Tañce bhikkhūti taṃ evaṃ uppannaṃ kilesajātaṃ, taṃ vā ārammaṇaṃ. Adhivāsetīti citte āropetvā vāseti. Nappajahatīti chandarāgappahānena na pajahati. Evaṃ sabbapadehi yojetabbaṃ. Abhibhāyatanañhetaṃ vuttaṃ bhagavatāti etaṃ buddhena bhagavatā abhibhavitaṃ āyatananti kathitaṃ. Idha dhammaṃ pucchitvā vibhajantena puggalena dhammo dassito.

1704. 放逸经注释

4. Pamādavihārīsuttavaṇṇanā

9797. 第四经中，「asaṃvutassa」是指没有封闭、没有关闭、没有覆盖而放置著的。「Byāsiñcati」的意思是流出；也就是被烦恼浸透而流转。「Pāmojjaṃ」指微弱的欢悦。「Pīti」指强力的喜悦。「Passaddhi」指不安的止息（轻安）。「Dhammā na pātubhavanti」：止与观的法不会生起。在这部经中，先是询问补特伽罗，然后由解析者以法来开示补特伽罗。

97. Catutthe asaṃvutassāti apihitassa na pidahitvā sañchāditvā ṭhapitassa. Byāsiñcatīti viāsiñcati, kilesatintaṃ hutvā vattati. Pāmojjanti dubbalapīti. Pītīti balavapīti. Passaddhīti darathapassaddhi. Dhammā na pātubhavantīti samathavipassanādhammā na uppajjanti. Imasmiṃ sutte puggalaṃ pucchitvā vibhajantena dhammena puggalo dassito.

1725. 抑制经注释

5. Saṃvarasuttavaṇṇanā

98在第五经中，「诸比丘，如何是无防护」这句，应如此理解：就像对一个熟悉道路的人说「你应放开左边，抓住右边」那样，这不是按宣说次第的顺序而说，而是由于说法善巧，以先说明应断之法的形式，来宣说先应断之道。在此，问了法之后，法即被分别。

98. Pañcame kathañca, bhikkhave, asaṃvaroti idaṃ maggakusalassa vāmaṃ muñcitvā dakkhiṇaṃ gaṇheyyāsīti paṭhamaṃ pahātabbamaggakkhānaṃ viya uddesakkamena avatvā desanākusalatāya paṭhamaṃ pahātabbadhammakkhānavasena vuttanti veditabbaṃ. Idha dhammaṃ pucchitvā dhammova vibhatto.

1746. 定经注释

6. Samādhisuttavaṇṇanā

99在第六经中，「定」指心一境性。确实，这部经是在看到比丘们的心一境性退失时，知道「如果这些人获得心一境性，他们的业处将会增长繁荣」，因此说出的。

99. Chaṭṭhe samādhinti cittekaggataṃ. Idañhi suttaṃ cittekaggatāya parihāyamāne disvā, ‘‘imesaṃ cittekaggataṃ labhantānaṃ kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gamissatī’’ti ñatvā kathitaṃ.

1767. 隐居经注释

7. Paṭisallānasuttavaṇṇanā

100在第七经中，「独处」指身远离。确实，这部经是在看到身远离退失时，知道「如果这些人获得身远离，他们的业处将会增长繁荣」，因此说出的。

100. Sattame paṭisallānanti kāyavivekaṃ. Idañhi suttaṃ kāyavivekena parihāyamāne disvā, ‘‘imesaṃ kāyavivekaṃ labhantānaṃ kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gamissatī’’ti ñatvā kathitaṃ.

1788-9. 第一《非你们所有经》等注释

8-9. Paṭhamanatumhākaṃsuttādivaṇṇanā

101-102第八经是以譬喻围绕而说，给那些能觉悟的人；第九经则纯粹以直接的方式，根据能觉悟者的意乐而说。不过，这两处之义，都应按照《蕴品》中所说的方法来理解。

101-102. Aṭṭhamaṃ upamāya parivāretvā kathite bujjhanakānaṃ, navamaṃ suddhikavaseneva bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena vuttaṃ. Attho pana ubhayatthāpi khandhiyavagge vuttanayeneva veditabbo.

18010. 《水经》的注释

10. Udakasuttavaṇṇanā

103在第十经中，「Udako sudan」——这里的「sudan」只是小品词，而「Udako」是他的名字。「Idaṃ jātu vedagū」——这里的「idaṃ」也是小品词。或者，他这样说，是为了表明「请听我这句话吧！」。「Jātu vedagū」的意思是：我绝对是「明智者」，即通过称为「明」的智慧，通达了应被引导者；或者说，已到达、证得了「明」，意思是「我是智者」。「Sabbajī」的意思是：他宣称「我是绝对地战胜、征服了一切轮回而安住者」。「Apalikhataṃ gaṇḍamūlaṃ」：未被挖断的苦根。「Palikhaṇin」：是指「已被我挖断」，他表明自己已通过挖掘而安住。

103. Dasame udako sudanti ettha sudanti nipātamattaṃ. Udakoti tassa nāmaṃ. Idaṃ jātu vedagūti ettha idanti nipātamattaṃ. Atha vā idaṃ mama vacanaṃ suṇāthāti dīpento evamāha. Jātu vedagūti ahaṃ ekaṃseneva vedagū, vedasaṅkhātena ñāṇena neyyesu gato, vedaṃ vā gato adhigato, paṇḍitohamasmīti attho. Sabbajīti ekaṃsena sabbavaṭṭaṃ jinitvā abhibhavitvā ṭhitosmīti vadati. Apalikhataṃ gaṇḍamūlanti apalikhataṃ dukkhamūlaṃ. Palikhaṇinti palikhataṃ mayā, khanitvā ṭhitosmīti dīpeti.

120「父母所生」：是由母亲和父亲产生的，由来自父母的精血所构成。「以米饭、粥而增长者」：依靠米饭和粥而增长、长大。「无常、需涂油、需按摩、会破坏、会散灭之法」：在此，这个身体——以存在后变无之义，是无常法；为了去除恶臭等恼害，以细滑涂膏来涂抹，是需涂油法；为了去除肢节病痛，以轻柔按摩来按压，是需按摩法；或者，在幼年时，让他躺在大腿上，为了矫正因住胎而位置不正的各肢体的形态，通过拉伸、按压等方式，是需按摩法。即使这样养护，它也是会破坏、会散灭之法，即会破碎和离散。这就是其自性。

Mātāpettikasambhavassāti mātito ca pitito ca nibbattena mātāpettikena sukkasoṇitena sambhūtassa. Odanakummāsūpacayassāti odanena ceva kummāsena ca upacitassa vaḍḍhitassa. Aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammassāti ettha ayaṃ kāyo hutvā abhāvaṭṭhena aniccadhammo , duggandhavighātatthāya tanuvilepanena ucchādanadhammo, aṅgapaccaṅgābādhavinodanatthāya khuddakasambāhanena parimaddanadhammo, daharakāle vā ūrūsu sayāpetvā gabbhavāsena dussaṇṭhitānaṃ tesaṃ tesaṃ aṅgānaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ añchanapīḷanādīnaṃ vasena parimaddanadhammo, evaṃ pariharitopi ca bhedanaviddhaṃsanadhammo bhijjati ceva vikirati ca, evaṃ sabhāvoti attho.

121在此，以「父母所生」「以米饭、粥而增长」「需按摩」等词，说明了增长；以「无常」「会破坏」「会散灭」等词，说明了衰败。或者，前三个词表示「集」，后几个词表示「灭」。如此，显示了由四大种所构成的身体的增长、衰败、产生和破坏。其余文句，意义明显。

Tattha mātāpettikasambhavaodanakummāsūpacayaparimaddanapadehi vaḍḍhi kathitā, aniccabhedanaviddhaṃsanapadehi parihāni. Purimehi vā tīhi samudayo, pacchimehi atthaṅgamoti. Evaṃ cātumahābhūtikassa kāyassa vaḍḍhiparihāninibbattibhedā dassitā. Sesaṃ uttānatthamevāti.

184《六处品》第十。

Saḷavaggo dasamo.

185第二集。

Dutiyo paṇṇāsako.

12211. 离轭安稳品

11. Yogakkhemivaggo

1871. 《离轭安稳经》释义

1. Yogakkhemisuttavaṇṇanā

104在《离轭安稳品》的第一经中，「离轭安稳法门」是指从四种轭中安稳的因由。「法门」是指法的因由。「宣说了轭」是指讲述了理趣。「因此」是为什么？是因为宣说，还是因为断除？是因为断除。因为仅仅靠宣说，并不能称为离轭安稳者。

104. Yogakkhemivaggassa paṭhame yogakkhemipariyāyanti catūhi yogehi khemino kāraṇabhūtaṃ. Dhammapariyāyanti dhammakāraṇaṃ. Akkhāsi yoganti yuttiṃ kathesi. Tasmāti kasmā? Kiṃ akkhātattā, udāhu pahīnattāti? Pahīnattā. Na hi akkhānena yogakkhemi nāma hoti.

189第二至第十经《取经》等注释

2-10. Upādāyasuttādivaṇṇanā

105-113第二经中说明了感受的乐与苦，但那是指果报的乐与苦。第三经中的「苦」是指轮回之苦。第四经中的「世间」是指行世间。第五经以下若有应说明的，都按照《蕴品》中所说的方法来处理。

105-113. Dutiye vedanāsukhadukkhaṃ kathitaṃ, taṃ pana vipākasukhadukkhaṃ vaṭṭati. Tatiye dukkhassāti vaṭṭadukkhassa. Catutthe lokassāti saṅkhāralokassa. Pañcamādīsu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ khandhiyavagge vuttanayameva.

191第十一离轭安稳品。

Yogakkhemivaggo ekādasamo.

12512. 世间五欲品

12. Lokakāmaguṇavaggo

1931-2. 第一《魔罗套索经》等注释

1-2. Paṭhamamārapāsasuttādivaṇṇanā

114-115世间五欲品的第一经：「已到住处者」，指已去到居住的地方。「已入魔罗掌控者」，指已进入三种魔罗中任何一种的掌控。「魔罗套索已套在他身上」，意思是魔罗的套索已套在他的脖子上，即已套入。第二经意义明显。

114-115. Lokakāmaguṇavaggassa paṭhame āvāsagatoti vasanaṭṭhānaṃ gato. Mārassa vasaṃ gatoti tividhassāpi mārassa vasaṃ gato. Paṭimukka’ssa mārapāsoti assa gīvāya mārapāso paṭimukko pavesito. Dutiyaṃ uttānameva.

1953. 《世间边际经》注释

3. Lokantagamanasuttavaṇṇanā

116第三经：「世间」，指轮围世间。「世间的边际」，指行世间的边际。「进入精舍」：世尊这样思惟：「当我进入精舍时，这些比丘会向阿难询问我所说的简要教法，而阿难会依据我的、与一切知智相应的方法为他们解说。那时我会称赞他；比丘们听到我的称赞后，会想：『应当亲近阿难，应当聆听并且信受他的话。』这样会对他们带来长久的利益和安乐。」世尊这样思惟之后，并没有详细剖析他简略宣说的法义，就从座位上消失，在香室中出现。因此经文说：「从座起身，进入精舍。」

116. Tatiye lokassāti cakkavāḷalokassa. Lokassa antanti saṅkhāralokassa antaṃ. Vihāraṃ pāvisīti ‘‘mayi vihāraṃ paviṭṭhe ime bhikkhū, imaṃ uddesaṃ ānandaṃ pucchissanti, so ca tesaṃ mama sabbaññutaññāṇena saṃsanditvā kathessati. Tato naṃ thomessāmi, mama thomanaṃ sutvā bhikkhū ānandaṃ upasaṅkamitabbaṃ, vacanañcassa sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññissanti, taṃ nesaṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti cintetvā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ avibhajitvāva nisinnāsane antarahito gandhakuṭiyaṃ pāturahosi. Tena vuttaṃ ‘‘uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisī’’ti.

128「为导师所称赞者」（Satthu ceva saṃvaṇṇito），意思是受到导师赞扬。「由智者」（Viññūnaṃ），这个词在这里也表示原因，用的是属格，意思是‘被智者和同梵行者们所恭敬’。「他能」（Pahoti），指有能力做到。「超越根部、超越树干」（Atikkammeva mūlaṃ atikkammeva khandhaṃ）：芯材本来可能在根部或树干中，但这里说甚至超越了那些地方。「如是具足者」（Evaṃsampadamidaṃ），就是具备这样成就的人，意思是‘像这样的’。「已超越」（Atisitvā），意思是已经超过。「知晓时，即知晓」（Jānaṃ jānāti），指他只知道那应该被知道的。「看见时，即看见」（Passaṃ passati），指他只看那应该被看见的。或者，就像有些人执着于颠倒的事物，虽然知道却不知道，虽然在看却没有看到，世尊完全不是这样。世尊在知道时，就确实知道；在看时，就确实看到。他又因为具有展现和引导的意义，所以称为「眼」（cakkhubhūto）；因为具有令人了知的意义，所以称为「智」（ñāṇabhūto）；因为具有不颠倒的本性，或者由于他用心思考后、用语言宣说出教法，所以称为「法」（dhammabhūto）；因为具有最胜的意义，所以称为「梵」（brahmabhūto）。或者说，因为他像眼睛一样能看见，所以称为「眼」。这些词句的意义应当这样理解。这位世尊，因为宣说正法，所以是「说者」（vattā）；因为让正法持续转动，所以是「令转者」（pavattā）；因为他有能力把利益提取出来并反复地展示，所以是「义的导出者」（atthassa ninnetā）；因为他教导为了体证不死的修行方法，所以是「不死的施与者」（amatassa dātā）。

Satthu ceva saṃvaṇṇitoti satthārā ca pasattho. Viññūnanti idampi karaṇatthe sāmivacanaṃ, paṇḍitehi sabrahmacārīhi ca sambhāvitoti attho. Pahotīti sakkoti. Atikkammeva mūlaṃ atikkammeva khandhanti sāro nāma mūle vā khandhe vā bhaveyya, tampi atikkamitvāti attho. Evaṃsampadamidanti evaṃsampattikaṃ, īdisanti attho. Atisitvāti atikkamitvā. Jānaṃ jānātīti jānitabbameva jānāti. Passaṃ passatīti passitabbameva passati. Yathā vā ekacco viparītaṃ gaṇhanto jānantopi na jānāti, passantopi na passati, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana jānanto jānāti, passanto passatiyeva. Svāyaṃ dassanapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūto. Viditakaraṇaṭṭhena ñāṇabhūto. Aviparītasabhāvaṭṭhena pariyattidhammapavattanato vā hadayena cintetvā vācāya nicchāritadhammamayoti dhammabhūto. Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūto. Atha vā cakkhu viya bhūtoti cakkhubhūto. Evametesu padesu attho veditabbo. Svāyaṃ dhammassa vattanato vattā. Pavattanato pavattā. Atthaṃ nīharitvā nīharitvā dassanasamatthatāya atthassa ninnetā. Amatādhigamāya paṭipattiṃ desetīti amatassa dātā.

129「令生尊重」（Agaruṃ karitvā）：即使是让人再三恳求，这也叫作‘令生尊重’。或者，一位站在自己有学无碍解智上来解说的人，就像从须弥山脚下拔除毛发一样，把问题变得极其难以理解之后再解说，这也叫作‘令生尊重’。而在这里，比丘们的意思是：‘请您不要那样做，不要让我们再三恳求，也不要故意把问题变得令人难解难知，请您直接为我们解说吧。’

Agaruṃ karitvāti punappunaṃ yācāpentopi hi garuṃ karoti nāma. Attano sekkhapaṭisambhidāñāṇe ṭhatvā sinerupādato vālikaṃ uddharamāno viya dubbiññeyyaṃ katvā kathentopi garuṃ karotiyeva nāma. Evaṃ akatvā amhe punappunaṃ ayācāpetvā suviññeyyampi no katvā kathehīti vuttaṃ hoti.

130「你们所……」（Yaṃ kho vo），意思是‘你们所……的’。「贤友啊，在世间，凭借眼根而有世间想、世间慢」（Cakkhunā kho, āvuso, lokasmiṃ lokasaññī hoti lokamānī）：这是因为，那些对于世间、在眼等十二处中没有断除错见的凡夫，他会以‘众生世间’来认识并执着‘这是世间’，也会以‘轮围世界’来认识。他的那些‘想’或‘慢’，除了在眼等十二处上生起之外，不会在其他地方生起。所以经文说：‘贤友啊，在世间，凭借眼根而有世间想、世间慢。’而这‘世间的边际’，是无法靠行走去了知、看到或到达的。不过应当了知：以‘坏灭’为意义来说，对于这个以眼等分类的世间，如果没有到达那个称为涅槃的边际，就绝对不可能让轮回中的苦终结。

Yaṃ kho voti yaṃ kho tumhākaṃ. Cakkhunā kho, āvuso, lokasmiṃ lokasaññī hoti lokamānīti cakkhuñhi loke appahīnadiṭṭhi puthujjano sattalokavasena lokoti sañjānāti ceva maññati ca, tathā cakkavāḷalokavasena. Na hi aññatra cakkhādīhi dvādasāyatanehi tassa sā saññā vā māno vā uppajjati. Tena vuttaṃ, ‘‘cakkhunā kho, āvuso, lokasmiṃ lokasaññī hoti lokamānī’’ti. Imassa ca lokassa gamanena anto nāma ñātuṃ vā daṭṭhuṃ vā pattuṃ vā na sakkā. Lujjanaṭṭhena pana tasseva cakkhādibhedassa lokassa nibbānasaṅkhātaṃ antaṃ appatvā vaṭṭadukkhassa antakiriyā nāma natthīti veditabbā.

131这样解答了问题之后，阿难为了遣散众人，说：‘你们不要因为这个问题是由声闻弟子解答的，就产生疑惑。世尊正坐在不远处，具足一切知智。如果你们愿意，可以亲自去亲近世尊，消除疑惑。’于是他说了‘若渴望者…’等话。

Evaṃ pañhaṃ vissajjetvā idāni ‘‘sāvakena pañho kathitoti mā nikkaṅkhā ahuvattha, ayaṃ bhagavā sabbaññutaññāṇatulaṃ gahetvā nisinno. Icchamānā tameva upasaṅkamitvā nikkaṅkhā hothā’’ti uyyojento ākaṅkhamānā panātiādimāha.

132「通过这些理由」（Imehi ākārehi），意思是‘由于这些原因’，既包括轮围世界本来没有边际的原因，也包括行世间有边际可达的原因。「通过这些语句」（imehi padehi），指通过这些文字的组合。「通过这些文辞」（Byañjanehi），指通过每一个单独的音节。

Imehi ākārehīti imehi kāraṇehi cakkavāḷalokassa antābhāvakāraṇehi ceva saṅkhāralokassa antāpattikāraṇehi ca. Imehi padehīti imehi akkharasampiṇḍanehi. Byañjanehīti pāṭiyekkaakkharehi.

133「智者」：因为具足智慧而称为智者。以四种原因而成为智者：对界的善巧、对处的善巧、对缘起的善巧、对因果的善巧。「大慧者」：因为具足大慧，有能力领受重大的意义、重大的法、重大的言词以及重大的辩才，所以称为大慧者。「如阿难所记」：指就如同阿难所解说的那样，特指这件事。意思是：就像阿难所记说的那样，我也会照样记说。

Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato. Catūhi kāraṇehi paṇḍito dhātukusalo āyatanakusalo paccayākārakusalo kāraṇākāraṇakusaloti. Mahāpaññoti mahante atthe mahante dhamme mahantā niruttiyo mahantāni paṭibhānāni paṭiggaṇhanasamatthatāya mahāpaññāya samannāgato. Yathātaṃ ānandenāti yathā ānandena byākataṃ, taṃ sandhāya vuttaṃ. Yathā ānandena taṃ byākataṃ, ahampi taṃ evameva byākareyyanti attho.

203五欲经注

4. Kāmaguṇasuttavaṇṇanā

117第四经中，「我所曾」（ye me）就是‘那些我的’的意思。「曾为心所触」（cetaso samphuṭṭhapubbā）：指曾经被心体验过。「这里我的心多趣向」（tatra me cittaṃ bahulaṃ gacchamānaṃ gaccheyya）：这句话显示，对于那些依宫殿、三种歌舞等成就而被反复体验的五欲，在多次生起过的心，还会再度生起。「或于现在」（paccuppannesu vā）：这是指在精进修行的阶段，把六年中百花盛开的林丛里，基于所见、所闻等种种鸟群等等令人愉悦的所缘，说为五欲，从而显示「在像这样的现在诸欲中，心也可能多次生起」。「或于未来略有所起」（appaṃ vā anāgatesu）则显示：对于未来的五欲，只有少许心生起，例如「将会出现名为弥勒的佛陀、名为螺的国王、名为胜妙的王都」等所说的那样。其中「我以如理作意」（tatra me attarūpena）：就是‘在那里，我以自己利益为性格的’。「不放逸」（appamādo）：指持续精勤，对五欲不放弃心的防护。「念」（sati）：指能把握所缘的念。「守护」（ārakkho）：这是说不放逸与念应当作为心的守护，「我曾如此」（evaṃ me ahosi）就是在显示这个意思，也就是说：为了守护心，这两种法应当修习。

117. Catutthe ye meti ye mama. Cetaso samphuṭṭhapubbāti cittena anubhūtapubbā. Tatra me cittaṃ bahulaṃ gacchamānaṃ gaccheyyāti tesu pāsādattayatividhanāṭakādibhedasampattivasena anubhūtapubbesu pañcasu kāmaguṇesu bahūsu vāresu uppajjamānaṃ uppajjeyyāti dīpeti. Paccuppannesu vāti idha padhānacariyakāle chabbassāni supupphitavanasaṇḍajātānaṃ dijagaṇādīnaṃ vasena diṭṭhasutādibhedaṃ manoramārammaṇaṃ kāmaguṇaṃ katvā dassento ‘‘evarūpesu paccuppannesu vā bahulaṃ uppajjeyyā’’ti dasseti. Appaṃ vā anāgatesūti anāgate ‘‘metteyyo nāma buddho bhavissati, saṅkho nāma rājā, ketumatī nāma rājadhānī’’tiādivasena (dī. ni. 3.106) parittakameva anāgatesu kāmaguṇesu uppajjeyyāti dasseti. Tatra me attarūpenāti tatra mayā attano hitakāmajātikena. Appamādoti sātaccakiriyā pañcasu kāmaguṇesu cittassa avossaggo. Satīti ārammaṇapariggahitasati. Ārakkhoti ayaṃ appamādo ca sati ca cetaso ārakkho karaṇīyo, evaṃ me ahosīti dasseti, ārakkhatthāya ime dve dhammā kātabbāti vuttaṃ hoti.

135「所以，比丘们，应当了知那个处」：因为为了守护心，不放逸与念应当修习；又因为当那个处被了知之后，就不再需要由不放逸或念去造作什么，所以「应当了知那个处」，意思是应当了知那个原因。「六处灭」：指六处的灭尽被称为涅槃，这是针对那个而说的意思。因为在涅槃中，眼等诸处确实灭尽，色想等也灭尽。其余的解释如同前面所说。

Tasmātiha, bhikkhave, se āyatane veditabbeti yasmā cetaso ārakkhatthāya appamādo ca sati ca kātabbā, yasmā tasmiṃ āyatane vidite appamādena vā satiyā vā kātabbaṃ natthi, tasmā se āyatane veditabbe, taṃ kāraṇaṃ jānitabbanti attho. Saḷāyatananirodhanti saḷāyatananirodho vuccati nibbānaṃ, taṃ sandhāya bhāsitanti attho. Nibbānasmiñhi cakkhuādīni ceva nirujjhanti rūpasaññādayo ca nirujjhantīti. Sesaṃ vuttanayameva.

206帝释问经等注

5-6. Sakkapañhasuttādivaṇṇanā

118-119第五经中，「于现法」：就是指在这个现有的生命体中。「般涅槃」：指以烦恼的般涅槃而般涅槃。「那依止的识」：指依于渴爱而生的业识。「那取」：即那个执取，意思是与渴爱的执取一同生起的识。第六经的含义是明显的。

118-119. Pañcame diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Parinibbāyantīti kilesaparinibbānena parinibbāyanti. Tannissitaṃ viññāṇaṃ hotīti taṇhānissitaṃ kammaviññāṇaṃ hoti . Tadupādānanti taṃgahaṇaṃ, taṇhāgahaṇena sahagataṃ viññāṇaṃ hotīti attho. Chaṭṭhaṃ uttānameva.

208舍利弗同住比丘经注

7. Sāriputtasaddhivihārikasuttavaṇṇanā

120第七经中，「将努力」：就是将会奋力，不让他达到结缚的断除。

120. Sattame santānessatīti ghaṭessati, yogavicchedamassa pāpuṇituṃ na dassati.

2108. 罗睺罗教诫经注（Rāhulovādasuttavaṇṇanā）

8. Rāhulovādasuttavaṇṇanā

121在第八经中，「令解脱圆满者」指能令解脱圆满，所以称为令解脱圆满者。「诸法」指的是十五种法，应知这些法是通过信根等的清净方式而了知。这已经说过了——

121. Aṭṭhame vimuttiparipācaniyāti vimuttiṃ paripācentīti vimuttiparipācaniyā. Dhammāti pannarasa dhammā, te saddhindriyādīnaṃ visuddhikaraṇavasena veditabbā. Vuttañhetaṃ –

139“避开无信之人，亲近、交往、侍奉有信之人，观察能令净信之经典，通过这三种方式，信根得以清净。避开懈怠之人，亲近、交往、侍奉精进之人，观察正勤，通过这三种方式，精进根得以清净。避开忘念之人，亲近、交往、侍奉正念现前之人，观察念处，通过这三种方式，念根得以清净。避开未得定之人，亲近、交往、侍奉得定之人，观察禅那与解脱，通过这三种方式，定根得以清净。避开劣慧之人，亲近、交往、侍奉有慧之人，观察甚深智行，通过这三种方式，慧根得以清净。如此，避开这五种人，亲近、交往、侍奉这五种人，观察这五种经典，通过这十五种方式，这五根便得以清净。”

‘‘Assaddhe puggale parivajjayato, saddhe puggale sevato bhajato payirupāsato, pasādanīye suttante paccavekkhato, imehi tīhākārehi saddhindriyaṃ visujjhati. Kusīte puggale parivajjayato, āraddhavīriye puggale sevato bhajato payirupāsato, sammappadhāne paccavekkhato, imehi tīhākārehi vīriyindriyaṃ visujjhati. Muṭṭhassatī puggale parivajjayato, upaṭṭhitassatī puggale sevato bhajato payirupāsato , satipaṭṭhāne paccavekkhato, imehi tīhākārehi satindriyaṃ visujjhati. Asamāhite puggale parivajjayato, samāhite puggale sevato bhajato payirupāsato, jhānavimokkhe paccavekkhato, imehi tīhākārehi samādhindriyaṃ visujjhati. Duppaññe puggale parivajjayato, paññavante puggale sevato bhajato payirupāsato, gambhīrañāṇacariyaṃ paccavekkhato, imehi tīhākārehi paññindriyaṃ visujjhati. Iti ime pañca puggale parivajjayato, pañca puggale sevato bhajato payirupāsato , pañca suttante paccavekkhato, imehi pannarasahi ākārehi imāni pañcindriyāni visujjhantī’’ti (paṭi. ma. 1.184).

140还有另外十五种法是令解脱圆满的：以信为首的五根；无常想，于无常中苦想，于苦中无我想，断想，离贪想，这五种是抉择分想；以及为弥醯长老所说的善知识等五法（《自说经》31）。但世尊是在什么时候生起这个念头的呢？是在破晓时分观察世间的时候。

Aparepi pannarasa dhammā vimuttiparipācaniyā – saddhāpañcamāni indriyāni, aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññāti imā pañca nibbedhabhāgiyā saññā, meghiyattherassa kathitā kalyāṇamittatādayo pañca dhammāti (udā. 31). Kāya pana velāya bhagavato etadahosīti? Paccūsasamaye lokaṃ volokentassa.

141「无数天神众」是指：当具寿罗睺罗在莲花上佛足下，身为龙王波罗利陀时发起誓愿，与他一同发起誓愿的天神中，有些是住地天神，有些是住空天神，有些是四天王天，有些生于欲界天，有些生于梵天。而在这一天，所有这些天神都聚集在一个地方，那就是安陀林。因此说到「无数天神众」。「法眼」在这部经中，应知是指四道与四果。在那当中，有些天神成为了入流者，有些成为了一来者、不还者、诸漏尽者。而这些天神的数量，是无法用数目来限定的。其余的内容都很清楚。

Anekāni devatāsahassānīti āyasmatā rāhulena padumuttarassa bhagavato pādamūle pālitanāgarājakāle patthanaṃ paṭṭhapentena saddhiṃ patthanaṃ paṭṭhapitadevatāsu pana kāci bhūmaṭṭhakā devatā, kāci antalikkhaṭṭhakā, kāci cātumahārājikā, kāci devaloke, kāci brahmaloke nibbattā. Imasmiṃ pana divase sabbāpi tā ekaṭṭhāne andhavanasmiṃyeva sannipatitā, tā sandhāyāha – ‘‘anekāni devatāsahassānī’’ti. Dhammacakkhunti imasmiṃ sutte cattāro ca maggā cattāri ca phalāni dhammacakkhunti veditabbāni. Tattha hi kāci devatā sotāpannā ahesuṃ, kāci sakadāgāmī, anāgāmī, khīṇāsavā. Tāsañca pana devatānaṃ ettakāti gaṇanavasena paricchedo natthi. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

2159-10. 结法经等注释

9-10. Saṃyojaniyadhammasuttādivaṇṇanā

122-123第九和第十经，是在以可爱所缘来说法时，随顺能觉悟者的能力而宣说的。

122-123. Navamadasamāni iṭṭhārammaṇavasena kathiyamāne bujjhanakānaṃ vasena vuttānīti.

217第十二世间五欲品。

Lokakāmaguṇavaggo dvādasamo.

14313. 居士品。

13. Gahapativaggo

2191-3. 毗舍离经等的注释。

1-3. Vesālīsuttādivaṇṇanā

124-126在《居士品》的第一经中，「优伽」指优伽居士，是殊胜施者中最为第一。他被世尊这样安立为最上：“比丘们，在我的声闻弟子中，殊胜施者之中，这位优伽居士就是最上。”其余两经及第三经，所说的意思也与此相同。

124-126. Gahapativaggassa paṭhame uggoti paṇītadāyakānaṃ aggauggo, so bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ paṇītadāyakānaṃ yadidaṃ uggo gahapatī’’ti evaṃ etadagge ṭhapito. Sesametesu ceva dvīsu, tatiye ca vuttatthameva.

2214-5. 婆罗堕阇经等的注释。

4-5. Bhāradvājasuttādivaṇṇanā

127-128在第四（经）中，「为了团食而寻求、遍求而出家的人」称为「宾头罗」。据说他原本是一位耗尽财富的婆罗门。后来见到比丘僧团获得的利养和恭敬，为了乞食而出家。他拿着一个大陶钵游走，用这陶钵满满地喝粥，吃满钵的面点，满满地吃饭。于是众比丘将他这大食量的本性禀报给世尊。世尊不允许他使用钵袋。他便把钵倒扣在床铺底下。但他放置的时候，也是擦着地面推着放；拿取的时候，也是擦着地面拽着取。在他行走的时候，由于摩擦，钵被磨损，最后变得只能装下一口饭的量。于是众人又禀报世尊，世尊便允许他使用钵袋。这位长老后来修习了根的修习，安住于最高的果位——阿拉汉果。就这样，他因为是为了乞食而出家，所以称为「宾头罗」；又因为他的族姓是「婆罗堕阇」，把这两方面合在一起，便被称为「宾头卢颇罗堕」。

127-128. Catutthe piṇḍaṃ ulamāno pariyesamāno pabbajitoti piṇḍolo. So kira parijiṇṇabhogo brāhmaṇo ahosi. Atha bhikkhusaṅghassa lābhasakkāraṃ disvā piṇḍatthāya nikkhamitvā pabbajito. So mahantaṃ kapallapattaṃ gahetvā carati, tena kapallapūraṃ yāguṃ pivati, kapallapūre pūve khādati, kapallapūraṃ bhattaṃ bhuñjati. Athassa mahagghasabhāvaṃ satthu ārocayiṃsu. Satthā tassa pattatthavikaṃ nānujāni. Heṭṭhāmañce pattaṃ nikkujjitvā ṭhapeti. So ṭhapentopi ghaṃsantova paṇāmetvā ṭhapeti, gaṇhantopi ghaṃsantova ākaḍḍhitvā gaṇhāti. Taṃ gacchante kāle dhaṃsanena parikkhīṇaṃ nāḷikodanamattameva gaṇhanakaṃ jātaṃ. Tato satthu ārocesuṃ, athassa satthā pattatthavikaṃ anujāni. Thero aparena samayena indriyabhāvanaṃ bhāvetvā aggaphale arahatte patiṭṭhāsi. Iti so piṇḍatthāya pabbajitattā piṇḍolo, gottena pana bhāradvājoti ubhayaṃ ekato katvā piṇḍolabhāradvājoti vuccati.

146「近前」指（优填王）被众多位高权重的大臣们围绕着，走上前来。据说有一天，长老在舍卫城乞食完毕，用完餐后，正逢酷暑时节，心想：“我要找个清凉的地方做午休。”于是他腾空而去，到了恒河岸边。那里有一座优填王的园林，名叫“井苑”。长老进入园林，在其中一棵树下坐着午休，清凉的水风吹拂着他。

Upasaṅkamīti uggatuggatehi mahāamaccehi parivuto upasaṅkami. Thero kira ekadivasaṃ sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā katabhattakicco nidāghasamaye sītaṭhāne divāvihāraṃ nisīdissāmīti ākāsena gantvā gaṅgātīre udenassa rañño udapānaṃ nāma uyyānaṃ atthi, tattha pavisitvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi sītena udakavātena bījiyamāno.

147而那位名叫优填的国王，连续七日痛饮烈酒。到了第七天，他让人整理好园林，带领着大批随从前往园林，在吉祥石板床上铺好卧具，躺卧下来。他的一名侍女就坐在他脚边，为他按摩双脚。国王渐渐入睡。当他睡着之后，那些舞女心想：“我们原本是为了他而表演歌舞等节目的，现在国王既然睡着了，睡觉的时候又不适合弄出大响声。”于是她们纷纷放下各自的乐器，离开并分散到园林中。她们在各处吃着各种水果，佩戴着鲜花，到处游玩时看见了长老，便互相提醒：“别出声！”然后她们顶礼长老，坐下来。长老便以“应当断除嫉妒，应当去除悭吝”等法理，为她们开示了相应的佛法。

Udenopi kho nāma rājā sattāhaṃ mahāpānaṃ pivitvā sattame divase uyyānaṃ paṭijaggāpetvā mahājanaparivāro uyyānaṃ gantvā maṅgalasilāpaṭṭe atthatāya seyyāya nipajji. Tassa ekā paricārikā pāde sambāhamānā nisinnā. Rājā kamena niddaṃ okkami. Tasmiṃ niddaṃ okkante nāṭakitthiyo ‘‘yassatthāya mayaṃ gītādīni payojeyyāma, so niddaṃ upagato, na ca niddākāle mahāsaddaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti attano attano tūriyāni ṭhapetvā uyyānaṃ pakkantā. Tā tattha tattha phalāphalāni khādamānā pupphāni piḷandhamānā vicarantiyo theraṃ disvā ‘‘mā saddaṃ karitthā’’ti aññamaññaṃ nivārayamānā vanditvā nisīdiṃsu. Thero ‘‘issā pahātabbā, maccheraṃ vinodetabba’’ntiādinā nayena tāsaṃ anurūpaṃ dhammakathaṃ kathesi.

148而那位正坐着为国王按摩脚的女子，挪动了国王的脚，弄醒了国王。国王问：“她们都去哪儿了？”她回答：“您管她们做什么？她们都围着一个沙门坐在那里呢。”国王听了勃然大怒，就像被丢进火炉的盐一样噼里啪啦地跳了起来，说道：“我要让那些赭红色的蚂蚁咬他！”于是他就走了出去。他看到一棵无忧树上有一个赭红蚂蚁窝，就用手去拉拽树枝，却没能抓住；结果蚂蚁窝断裂开来，整个掉落到国王的头上。他整个身体就像被谷壳洒满了一样，又像被火把灼烧一般。长老知道国王生起了恶毒的心念，便以神通腾空而起。这时，那些女子也起身走到国王跟前，一面装作要帮他拂拭身体，一面把掉在地上的蚂蚁一只只捡起来，往国王身上扔，并纷纷用言语讥讽道：“这算什么事啊！别的国王见到出家人，都会顶礼、问法，但咱们这位国王，却想弄个蚂蚁窝砸到人家头上！”

Sāpi kho rañño pāde sambāhamānā nisinnā itthī pāde cāletvā rājānaṃ pabodhesi. So ‘‘kahaṃ tā gatā’’ti pucchi. Kiṃ tāsaṃ tumhehi? Tā ekaṃ samaṇaṃ parivāretvā nisinnāti. Rājā kuddho uddhane pakkhittaloṇaṃ viya taṭataṭāyamāno uṭṭhahitvā ‘‘tambakipillikāhi naṃ khādāpessāmī’’ti gacchanto ekasmiṃ asokarukkhe tambakipillikānaṃ puṭaṃ disvā hatthenākaḍḍhitvā sākhaṃ gaṇhituṃ nāsakkhi. Kipillikapuṭo chijjitvā rañño sīse pati, sakalasarīraṃ sālithusehi parikiṇṇaṃ viya daṇḍadīpikāhi ḍayhamānaṃ viya ca ahosi. Thero rañño paduṭṭhabhāvaṃ ñatvā iddhiyā ākāsaṃ pakkhandi. Tāpi itthiyo uṭṭhāya rañño santikaṃ gantvā sarīraṃ puñchantiyo viya bhūmiyaṃ patitapatitā kipillikāyo gahetvā sarīre khipamānā sabbā mukhasattīhi vijjhiṃsu – ‘‘kiṃ nāmetaṃ, aññe rājāno pabbajite disvā vandanti, pañhaṃ pucchanti, ayaṃ pana rājā kipillikapuṭaṃ sīse bhinditukāmo jāto’’ti.

149国王察觉到自己的过失，便召来守园人问道：“这位出家人是谁？平时其他日子也来这里吗？”守园人回答：“是的，大王。”国王吩咐：“以后他来的那天，你要向我报告。”果然没过几天，长老又来到树下坐下。守园人看见后心想：“这真是我得的一份大礼。”赶紧跑去报告国王。国王起身，制止了螺贝、鼓等声响，带领众多位高权重的大臣一同前往园林。因此，注疏中说“他走近前去”。

Rājā attano aparādhaṃ disvā uyyānapālaṃ pakkosāpetvā pucchi – ‘‘kiṃ esa pabbajito? Aññesupi divasesu idha āgacchatī’’ti? Āma, devāti. Idha tvaṃ āgatadivase mayhaṃ āroceyyāsīti. Theropi katipāheneva puna āgantvā rukkhamūle nisīdi. Uyyānapālo disvā – ‘‘mahanto me ayaṃ paṇṇākāro’’ti vegena gantvā rañño ārocesi. Rājā uṭṭhahitvā saṅkhapaṇavādisaddaṃ nivāretvā uggatuggatehi amaccehi saddhiṃ uyyānaṃ agamāsi. Tena vuttaṃ ‘‘upasaṅkamī’’ti.

150「于欲乐未曾嬉戏者」指在欲乐中，未曾进行过欲乐嬉戏的人，意思是尚未受用过诸欲的人。「且导至长时」指导入传承，令其长久延续。「于如母者等」指对如同母亲般的女性等。因为在世间，母亲、姊妹、女儿，这三类被称为三种应尊重的所缘。为了说明心如果被这种应尊重的所缘束缚，便无法解脱，世尊这样说了。当时，世尊见到他的心并未因为这个问题而深入，为了系住他的心，便依据不净作意，开示了三十二身分业处。

Anikīḷitāvino kāmesūti yā kāmesu kāmakīḷā, taṃ akīḷitapubbā, aparibhuttakāmāti attho. Addhānañca āpādentīti paveṇiṃ paṭipādenti, dīgharattaṃ anubandhāpenti. Mātumattīsūti mātupamāṇāsu. Lokasmiñhi mātā bhaginī dhītāti idaṃ tividhaṃ garukārammaṇaṃ nāma , iti garukārammaṇe upanibandhaṃ cittaṃ vimocetuṃ na labhatīti dassento evamāha. Athassa tena pañhena cittaṃ anotarantaṃ disvā bhagavatā paṭikūlamanasikāravasena cittūpanibandhanatthaṃ vuttaṃ dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ kathesi.

151「未修习身」指未修习五门身。对他们来说，那项不净业处是难以修习的——也就是说，对他们而言，修习不净业处很困难。这样，世尊见他的心即使依此也未能深入，便开示根律仪戒。因为如果安住于根律仪当中，被束缚的心就无法恼害。国王听闻之后，心便投入其中，说道：“奇哉，尊者婆罗堕阇！”等语。

Abhāvitakāyāti abhāvitapañcadvārikakāyā. Tesaṃ taṃ dukkaraṃ hotīti tesaṃ taṃ asubhakammaṭṭhānaṃ bhāvetuṃ dukkaraṃ hoti. Itissa imināpi cittaṃ anotarantaṃ disvā indriyasaṃvarasīlaṃ kathesi . Indriyasaṃvarasmiñhi upanibandhacittaṃ viheṭhetuṃ na labhati. Rājā taṃ sutvā tattha otiṇṇacitto acchariyaṃ, bho bhāradvājātiādimāha.

152在“以不防护身”等句子中，如果玩弄手脚、转动脖子，就叫作不防护身；说各种粗恶语，就叫作不防护语；思维欲寻等不正确的思维，就叫作不防护心。而在“以已防护身”等句子中，意思应当相反来理解。

Arakkhiteneva kāyenātiādīsu hatthapāde kīḷāpento gīvaṃ parivattento kāyaṃ na rakkhati nāma, nānappakāraṃ duṭṭhullaṃ kathento vacanaṃ na rakkhati nāma, kāmavitakkādayo vitakkento cittaṃ na rakkhati nāma. Rakkhiteneva kāyenātiādīsu vuttavipariyāyena attho veditabbo.

153「那时贪欲之法极度困扰我」的意思是：在那时，贪欲压倒性地征服了我。「以现起的念」指已善巧安立的身至念。「在那时，不那样」的意思是：在那时，贪欲不再像以前那样压倒性地生起。「困扰」这个词也有“生起”的意思。就这样，在这部经中，讲述了三种身。怎么分的呢？在“即此身……”这句中，讲的是业生身；在“已修习身”中，讲的是五门身；在“由防护身……”中，讲的是动转身，也就是身表的意思；第五种身是显而易见的。

Ativiya maṃ tasmiṃ samaye lobhadhammā parisahantīti maṃ tasmiṃ samaye atikkamitvā lobho adhibhavatīti attho. Upaṭṭhitāya satiyāti kāyagatāya satiyā supaṭṭhitāya. Na maṃ tathā tasmiṃ samayeti tasmiṃ samaye maṃ yathā pubbe, na tathā lobho atikkamitvā uppajjatīti attho. Parisahantīti padassa uppajjantītipi atthoyeva. Iti imasmiṃ sutte tayo kāyā kathitā. Kathaṃ ? ‘‘Imameva kāya’’nti ettha hi karajakāyo kathito, ‘‘bhāvitakāyo’’ti ettha pañcadvārikakāyo, ‘‘rakkhiteneva kāyenā’’ti ettha copanakāyo, kāyaviññattīti attho. Pañcamaṃ uttānameva.

2316. 瞿师罗经注释

6. Ghositasuttavaṇṇanā

129在第六句中，「悦意的色」指存在悦意的色。「眼识」指存在眼识。「能生乐受的触」指与眼识相应，作为亲依止缘而在速行时成为乐受之缘的那个触。「乐受」指依于这一个触，以速行力量而生起的乐受。其余各句也按同样的道理去理解。

129. Chaṭṭhe rūpā ca manāpāti rūpā ca manāpā saṃvijjanti. Cakkhuviññāṇañcāti cakkhuviññāṇañca saṃvijjati. Sukhavedaniyaṃ phassanti cakkhuviññāṇasampayuttaṃ upanissayavasena javanakāle sukhavedanāya paccayabhūtaṃ phassaṃ. Sukhā vedanāti ekaṃ phassaṃ paṭicca javanavasena sukhavedanā uppajjati. Sesapadesupi eseva nayo.

155就这样，在这部经中说明了二十三种界。具体如何呢？其中，眼净色是眼界，它的所缘是色界，眼识是识界，与眼识界一同生起的三个蕴是法界。这样在五个门中，各以四种而成为二十种。在意门中，“意界”是指转向心，所缘和心所依处是法界，依于心所依处的意识界，如此加起来成为二十三种。世尊便是以这二十三种界，开示了界的差别。

Iti imasmiṃ sutte tevīsati dhātuyo kathitā. Kathaṃ? Ettha hi cakkhupasādo cakkhudhātu, tassa ārammaṇaṃ rūpadhātu, cakkhuviññāṇaṃ viññāṇadhātu, cakkhuviññāṇadhātuyā sahajātā tayo khandhā dhammadhātu, evaṃ pañcasu dvāresu catunnaṃ catunnaṃ vasena vīsati. Manodvāre ‘‘manodhātū’’ti āvajjanacittaṃ gahitaṃ, ārammaṇañceva hadayavatthu ca dhammadhātu, vatthunissitaṃ manoviññāṇadhātūti evaṃ tevīsati honti. Evaṃ tevīsatiyā dhātūnaṃ vasena dhātunānattaṃ vuttaṃ bhagavatāti dasseti.

234第七、八经《诃梨提迦尼经》等注疏

7-8. Hāliddikānisuttādivaṇṇanā

130-131第七经中，「了知‘悦意为可爱’」：即了知那被他所见到的悦意之色，知道“这就是可爱、这就是悦意的”。「依眼识与能生乐受的触」——也就是依眼识，以及作为乐受之缘的触（或以亲依止缘分、或以无间缘分、或以等无间缘分、或以相应缘分），依那样的能生乐受的触而生起乐受。这个方法适用于一切处。在这两部经中，应知唯作意识界执行转向的作用，或者与意界相同而以意界的名称被说。第八经的内容则是浅显易懂的。

130-131. Sattame manāpaṃ itthetanti pajānātīti yaṃ anena manāpaṃ rūpaṃ diṭṭhaṃ, taṃ itthetanti evametaṃ manāpameva tanti pajānāti. Cakkhuviññāṇaṃ sukhavedaniyañca phassaṃ paṭiccāti cakkhuviññāṇañceva, yo ca upanissayakoṭiyā vā anantarakoṭiyā vā samanantarakoṭiyā vā sampayuttakoṭiyā vā sukhavedanāya paccayo phasso, taṃ sukhavedaniyaṃ phassañca paṭicca uppajjati sukhavedanāti. Esa nayo sabbattha. Iti imesu dvīsu suttesu kiriyāmanoviññāṇadhātu āvajjanakiccā, manodhātuyeva vā samānā manodhātunāmena vuttāti veditabbā. Aṭṭhamaṃ uttānameva.

236第九经《露遮经》注疏

9. Lohiccasuttavaṇṇanā

132第九经中，「玛咖喇咖答」：在一个名叫玛咖喇咖答的城市。「于阿兰若小屋」：即在森林中建造的独处小屋，不是精舍边上的小屋。「年轻人（学童）」：即使其中有年长的，由于他们处在学童的身份，所以即使年纪大了仍被称为年轻人。他们前往：早上学完技艺后，傍晚时说“我们去为老师捡柴火”，进入森林游走，来到了那间小屋那里。「小屋的周围」：即那间小屋的四周。「跳跃嬉戏」：互相搭着背，跳来跳去，到处走动嬉戏。

132. Navame makkarakateti evaṃnāmake nagare araññakuṭikāyanti araññe katāya pāṭiyekkāya kuṭiyaṃ, na vihārapaccantakuṭiyaṃ. Māṇavakāti yepi tattha mahallakā, te mahallakakālepi antevāsikatāya māṇavakātveva vuttā. Tenupasaṅkamiṃsūti pāto sippaṃ uggaṇhitvā sāyaṃ ‘‘ācariyassa kaṭṭhāni āharissāmā’’ti araññaṃ pavisitvā vicarantā yena sā kuṭikā, tenupasaṅkamiṃsu. Parito parito kuṭikāyāti tassā kuṭikāya samantato samantato. Seleyyakānīti aññamaññassa piṭṭhiṃ gahetvā laṅghitvā ito cito caṅkamanakīḷanāni.

158「Muṇḍakā（剃头者）」等处，本应说“剃头者啊剃头者，沙门啊沙门”，但他们却轻蔑地说“剃头佬、小沙门”。「Ibbhā（居士们）」指在家主们。「Kaṇhā（黑色）」即黑色，黝黑的。「Bandhupādāpaccā（梵天足下子孙）」：此处“bandhu”指梵天，因为婆罗门称梵天为祖父。“足的子孙”即足下子孙，意指从梵天的脊足出生的。据说他们的邪见是：“婆罗门从梵天口中出，刹帝利从胸出，吠舍从脐出，首陀罗从膝出，沙门从脊足出。”「Bharatakā（小供养者）」——指家主们。因为家主们养活国家，故称为“bharatā”（供养者），但他们蔑视地说成“bharatakā”（小供养者）。

Muṇḍakātiādīsu muṇḍe muṇḍāti, samaṇe ca samaṇāti vattuṃ vaṭṭeyya, ime pana hīḷentā ‘‘muṇḍakā samaṇakā’’ti āhaṃsu. Ibbhāti gahapatikā. Kaṇhāti kaṇhā, kāḷakāti attho. Bandhupādāpaccāti ettha bandhūti brahmā adhippeto. Tañhi brāhmaṇā pitāmahoti voharanti. Pādānaṃ apaccā pādāpaccā, brahmuno piṭṭhipādato jātāti adhippāyo. Tesaṃ kira ayaṃ laddhi ‘‘brāhmaṇā brahmuno mukhato nikkhantā, khattiyā urato, vessā nābhito, suddā jāṇuto, samaṇā piṭṭhipādato’’ti. Bharatakānanti kuṭimbikānaṃ. Kuṭimbikā hi yasmā raṭṭhaṃ bharanti, tasmā bharatāti vuccanti. Ime pana paribhavaṃ katvā vadamānā ‘‘bharatakāna’’nti āhaṃsu.

159「从精舍出来后」：他这样想到：“这些学童在夜间清扫过的、撒着像银片般均匀沙子的可爱庭院里，捆好柴捆，扔来扔去，扬起沙尘，手拉着手绕着小叶屋走，一遍又一遍地嚷着：‘这些是供养那些家主们所敬重的，这些是供养那些家主们所敬重的。’他们玩得这么过分，完全不知道精舍里有比丘。我应该让他们知道有比丘在。”于是从小叶屋走出来。

Vihārā nikkhamitvāti ‘‘rattiṭṭhakāparicchanne rajatapaṭṭasannibhasamavippakiṇṇavālike ramaṇīye pariveṇe kaṭṭhakalāpe bandhitvā khipamānā vālikaṃ āluḷetvā, hatthena hatthaṃ ādāya paṇṇakuṭiṃ pariyāyantā ‘ime imesaṃ bharatakānaṃ sakkatā, ime imesaṃ bharatakānaṃ sakkatā’ti punappunaṃ viravantā ativiya ime māṇavakā kīḷaṃ karonti, vihāre bhikkhūnaṃ atthibhāvampi na jānanti, dassessāmi nesaṃ bhikkhūnaṃ atthibhāva’’nti cintetvā paṇṇakuṭito nikkhami.

160「过去，戒为最上、更早存在」：当他讲述有德者的功德时，无德者的无功德自然就显露出来，所以他讲述古婆罗门的功德而这样说。其中，「戒为最上」即戒最殊胜，他们的戒是最上的，而不是出身种姓。「那些忆持古代者」即忆持古代婆罗门法的人。「降伏嗔怒后」即降伏了嗔怒，他们的那些根门被善守护、善防护。「乐于法与禅那」即乐于十种善业道法和八等至禅那。

Sīluttamā pubbatarā ahesunti guṇavantānaṃ guṇe kathite nigguṇānaṃ guṇābhāvo pākaṭova bhavissatīti porāṇakabrāhmaṇānaṃ guṇe kathento evamāha. Tattha sīluttamāti sīlajeṭṭhakā. Sīlañhi tesaṃ uttamaṃ, na jātigottaṃ. Ye purāṇaṃ sarantīti ye porāṇakaṃ brāhmaṇadhammaṃ saranti. Abhibhuyya kodhanti kodhaṃ abhibhavitvā tesaṃ dvārāni suguttāni surakkhitāni ahesuṃ. Dhamme ca jhāne ca ratāti dasavidhe kusalakammapathadhamme aṭṭhasamāpattijhānesu ca ratā.

161这样讲述了古人的功德后，为了压伏现在婆罗门的骄慢，而说“这些（婆罗门）偏离后，我们诵读……”等。其中，「偏离」就是从这些功德离去。「我们诵读」即“我们念诵、背诵”，仅仅因这样就认为“我们就是婆罗门”，婆罗门们沉醉于这种出身，行于非道，造作各种不正的身业等。「多执杖」即他们手中拿着种种杖。「对于有贪与无贪者」即对于有贪者和离贪者。「不护根门者的一切都徒劳」：对于不防护根门的人，他们所有的誓愿持戒都成为徒劳无果。正如在梦中人得到的种种摩尼、珍珠等财富，醒来时什么也看不见，都是空无的；同样，这些人的誓愿也是徒劳的。这样阐明。

Evaṃ porāṇānaṃ guṇaṃ kathetvā athetarahi brāhmaṇānaṃ mānaṃ nimmaddento ime ca vokkamma japāmasetiādimāha. Tattha vokkammāti etehi guṇehi apakkamitvā. Japāmaseti mayaṃ japāma sajjhāyāmāti ettakeneva brāhmaṇamhāti maññamānā brāhmaṇā mayanti iminā gottena mattā hutvā visamaṃ caranti, visamāni kāyakammādīni karontīti attho. Puthuattadaṇḍāti puthu attā daṇḍā etehīti puthuattadaṇḍā, gahitanānāvidhadaṇḍāti attho. Sataṇhātaṇhesūti sataṇhanittaṇhesu. Aguttadvārassa bhavanti moghāti asaṃvutadvārassa sabbepi vatasamādānā moghā bhavantīti dīpeti. Yathā kinti? Supineva laddhaṃ purisassa vittanti yathā supine purisassa laddhaṃ maṇimuttādinānāvidhaṃ vittaṃ moghaṃ hoti, pabujjhitvā kiñci na passati, evaṃ moghā bhavantīti attho.

162「不食者」指一天、两天等不吃东西的人。「卧地者」指在铺了绿草的地面上睡觉，以及清晨沐浴和三吠陀——也就是清晨进入水中沐浴，并且念诵三吠陀。「粗鹿皮、发髻、垢」指触感粗糙的鹿皮、一束发髻，以及垢；垢就是牙垢。「咒语、戒禁取、苦行」指咒语，还有称为羊戒、牛戒的戒，以及称为羊行、牛行的禁取。他说，这就是如今婆罗门的苦行。「欺诈与曲杖」指如同隐藏的水井那样掩盖过失的诡诈欺骗，以及曲杖；曲杖的意思是从乌敦跋罗树叶、木苹果树之类中取来的一根弯曲手杖。「用水漱口」等指用水擦拭嘴部。「这些是婆罗门的种姓」——他指出这些就是婆罗门资具物品的种类。「已作少分之修习」即已经修习了一小部分；另一种读法是，意思是为了增长对物质的贪求利益而做。

Anāsakāti ekāhadvīhādivasena anāhārakā. Thaṇḍilasāyikā cāti haritakusasanthate bhūmibhāge sayanaṃ, pāto sinānañcatayo ca vedāti pātova udakaṃ pavisitvā nhānañceva tayo ca vedā. Kharājinaṃ jaṭā paṅkoti kharasamphassaṃ ajinacammañceva jaṭākalāpo ca paṅko ca, paṅko nāma dantamalaṃ. Mantā sīlabbataṃ tapoti mantā ca ajasīlagosīlasaṅkhātaṃ sīlaṃ ajavatagovatasaṅkhātaṃ vatañca. Ayaṃ idāni brāhmaṇānaṃ tapoti vadati. Kuhanā vaṅkadaṇḍā cāti paṭicchannakūpo viya paṭicchannadosaṃ kohaññañceva vaṅkadaṇḍo, ca udumbarapalāsabeḷuvarukkhānaṃ aññatarato gahitaṃ vaṅkadaṇḍañcāti attho. Udakācamanāni cāti udakena mukhaparimajjanāni. Vaṇṇā ete brāhmaṇānanti ete brāhmaṇānaṃ parikkhārabhaṇḍakavaṇṇāti dasseti. Kata kiñcikkhabhāvanāti katā kiñcikkhabhāvanā. Ayameva vā pāṭho, āmisakiñcikkhassa vaḍḍhanatthāya katanti attho.

163这样，为了摧破现在婆罗门的骄慢，又宣说古代婆罗门的功德，世尊才说「心善定」等话。其中，「心善定」表示那些婆罗门的心经由近行定与安止定而成为善定。「无硬结」就是柔软、不僵硬。「那是到达梵天的道路」——那是到达最胜者的道路，可是你们凭什么叫做婆罗门呢？世尊在说明这个意义时如此宣说。

Evaṃ etarahi brāhmaṇānaṃ mānaṃ nimmadditvā puna porāṇakabrāhmaṇānaṃ vaṇṇaṃ kathento cittañca susamāhitantiādimāha. Tattha susamāhitanti tesaṃ brāhmaṇānaṃ cittaṃ upacārappanāsamādhīhi susamāhitaṃ ahosīti dasseti. Akhilanti mudu athaddhaṃ. So maggo brahmapattiyāti so seṭṭhapattiyā maggo, tumhe pana kiṃ brāhmaṇā nāmāti dīpento evamāha.

164「他们是否来到了这里」就是他们是否来到了这里。「执着」指由于烦恼的力量而系缚、贪著。「嗔恨」指由于嗔恨的力量而心变得腐坏。「小心」是因为没有现起念，以染污的心而成为小心。「心解脱」指果定。「慧解脱」指果慧。「无量心」是因为现起念，以离了烦恼的心而成为无量心。

Āgamaṃsu nu khvidhāti āgamaṃsu nu kho idha. Adhimuccatīti kilesavasena adhimutto giddho hoti. Byāpajjatīti byāpādavasena pūticittaṃ hoti. Parittacetasoti anupaṭṭhitasatitāya saṃkilesacittena parittacitto. Cetovimuttinti phalasamādhiṃ. Paññāvimuttinti phalapaññaṃ. Appamāṇacetasoti upaṭṭhitasatitāya nikkilesacittena appamāṇacitto.

245第十韦罗哈迦尼经注

10. Verahaccānisuttavaṇṇanā

133133. 第十经中，「在迦曼达」——在那座叫这个名字的城市里。「当」是表示督促的助词。其余的意义很清楚。

133. Dasame kāmaṇḍāyanti evaṃnāmake nagare. Yaggheti codanatthe nipāto. Sesaṃ uttānamevāti.

247居士品第十三。

Gahapativaggo terasamo.

166第十四天臂品

14. Devadahavaggo

249第一天臂经注

1. Devadahasuttavaṇṇanā

134《天臂品》的第一（经）。“天臂”：这是一个以中性名词来命名的市镇。“悦意”指使心喜悦，即合意、令人喜欢的。“不悦意”就是不合意、令人不喜欢的。

134. Devadahavaggassa paṭhame devadahanti napuṃsakaliṅgena laddhanāmo nigamo. Manoramāti manaṃ ramayantā, manāpāti attho. Amanoramāti amanāpā.

251第二刹那经注

2. Khaṇasuttavaṇṇanā

135第二（经）中，所谓“名为六触处”等等：并不是真的有一个单独叫作“六触处”的地狱。因为在所有三十一座大地狱里，其实都有“六门触处”的施设。不过，这里这句话是特指无间大地狱而说的。关于经文里的“天”，这里也仅指三十三天（城）。然而，在欲界天中，没有任何一处是缺少六触处这种施设的。这说明了什么呢？在地狱里，由于纯苦遍满；在天界，由于纯乐遍满、一味地沉迷嬉戏而生起放逸，所以无法修习道梵行住。而人世间则是苦乐夹杂，就在这里，恶趣与天界都可见到。这里才被称为修习道梵行的“业地”，你们已经得到了它。因此，你们所获得的这些人身的蕴，那就是你们的收获；你们所获得的这人身，也就是你们已经得到了修习梵行的时机与时刻。古德也曾说过：

135. Dutiye chaphassāyatanikā nāmāti visuṃ chaphassāyatanikā nāma nirayā natthi. Sabbesupi hi ekatiṃsamahānirayesu chadvāraphassāyatanapaññatti hotiyeva. Idaṃ pana avīcimahānirayaṃ sandhāya vuttaṃ. Saggāti idhāpi tāvatiṃsapurameva adhippetaṃ. Kāmāvacaradevaloke pana ekasmimpi chaphassāyatanapaññattiyā abhāvo nāma natthi. Iminā kiṃ dīpeti? Niraye ekantadukkhasamappitabhāvena, devaloke ca ekantasukhasamappitattā ekantakhiḍḍārativasena uppannapamādena maggabrahmacariyavāsaṃ vasituṃ na sakkā. Manussaloko pana vokiṇṇasukhadukkho, idheva apāyopi saggopi paññāyati. Ayaṃ maggabrahmacariyassa kammabhūmi nāma, sā tumhehi laddhā. Tasmā ye vo ime mānussakā khandhā laddhā, te vo lābhā. Yañca vo idaṃ manussattaṃ laddhaṃ, paṭiladdho vo brahmacariyavāsassa khaṇo samayoti. Vuttampi hetaṃ porāṇehi –

169这确实是业地，就是修习道的地方；

‘‘Ayaṃ kammabhūmi idha maggabhāvanā,

170这里有许多能让人生起悚惧的处所；

Ṭhānāni saṃvejaniyā bahū idha;

171对于能生起悚惧和那些令人悚惧的事，

Saṃvegasaṃvejaniyesu vatthusu,

172应当生起悚惧之后，如理作意。

Saṃvegajātova payuñca yoniso’’ti.

257第三第一喜色经注

3. Paṭhamarūpārāmasuttavaṇṇanā

136第三（经）中，「喜色者」指对色欢喜、喜悦。「苦」指痛苦。「乐」指以涅槃之乐为乐。「全」指完全。「说有者，即谓有那么多（存在）」中的「有者」就是指「所存在的事物」。「这些是他们」中的「vo」字只是一个语助词。「此成相反，为一切世间所见」意思是：智者们的所见，与一切世间相反、相违。因为世间认为五蕴是常、乐、我、净，而智者认为无常、苦、无我、不净。「说为乐」指说成是乐。「知为乐」指知道是乐。这一切都是指涅槃而说的。

136. Tatiye rūpasammuditāti rūpe sammuditā pamoditā. Dukkhāti dukkhitā. Sukhoti nibbānasukhena sukhito. Kevalāti sakalā. Yāvatatthīti vuccatīti yattakā atthīti vuccati. Ete voti ettha vo-kāro nipātamattaṃ. Paccanīkamidaṃ hoti, sabbalokena passatanti yaṃ idaṃ passantānaṃ paṇḍitānaṃ dassanaṃ, taṃ sabbalokena paccanīkaṃ hoti viruddhaṃ. Loko hi pañcakkhandhe niccā sukhā attā subhāti maññati, paṇḍitā aniccā dukkhā anattā asubhāti. Sukhato āhūti sukhanti kathenti. Sukhato vidūti sukhanti jānanti. Sabbametaṃ nibbānameva sandhāya vuttaṃ.

174「迷于其中」指在涅槃中迷妄。「无智者」指愚者。因为一切九十六种外道都有“我们将证得涅槃”的想法，但他们并不知道“涅槃是什么”这件事。「被覆盖者」指被烦恼盖所覆盖、所包裹。「不见者的黑暗」意思是：对于不见者来说就是黑暗。为何会这样呢？对于那些既不见涅槃，也不见涅槃之见的愚者，涅槃和涅槃之见，就像被乌云遮蔽的月轮，又像被盆盖覆住的盘子，恒时都成为黑暗与暗冥。

Sammūḷhetthāti ettha nibbāne sammūḷhā. Aviddasūti bālā. Sabbepi hi channavutipāsaṇḍino ‘‘nibbānaṃ pāpuṇissāmā’’ti saññino honti, te pana ‘‘nibbānaṃ nāma ida’’ntipi na jānanti. Nivutānanti kilesanīvaraṇena nivutānaṃ pariyonaddhānaṃ. Andhakāro apassatanti apassantānaṃ andhakāro hoti. Kiṃ taṃ evaṃ hoti? Nibbānaṃ vā nibbānadassanaṃ vā apassantānañhi bālānaṃ nibbānampi nibbānadassanampi kāḷameghaavacchāditaṃ viya candamaṇḍalaṃ kaṭāhena paṭikujjitapatto viya ca niccakālaṃ tamo ceva andhakāro ca sampajjati.

175「而对于善士，则开显，如见者的光明」意思是：对于善士，也就是以智慧之见照见涅槃的善士们，涅槃就像光明一样开显。「在近处却不知，如迷路于法的不善巧者」意思是：那涅槃就在近处——或者从自身发、毛等某一部分决断后随即就应该证得，或者从自身诸蕴的灭道而应证得。那涅槃虽然如此近在眼前，可那些如同迷路的人，对道与非道之法，或对四谛之法不善巧，所以并不能了知。

Satañca vivaṭaṃ hoti, āloko passatāmivāti satañca sappurisānaṃ paññādassanena passantānaṃ nibbānaṃ āloko viya vivaṭaṃ hoti. Santike na vijānanti, magā dhammassa akovidāti yaṃ attano sarīre kese vā lomādīsu vā aññatarakoṭṭhāsaṃ paricchinditvā anantarameva adhigantabbato attano vā khandhānaṃ nirodhamaggato santike nibbānaṃ. Taṃ evaṃ santike samānampi maggabhūtā janā maggāmaggadhammassa catusaccadhammassa vā akovidā na jānanti.

176「未达魔罗之领域者」意思是：没有到达（即超越了）三地轮回——那魔罗的住处。「除了诸圣者，还有谁能」意思是：除了圣者们，还有谁能了知涅槃的境界？「正知而般涅槃」意思是：以阿拉汉果智正确地了知后，随即成为无漏，以烦恼般涅槃而般涅槃。或者，正确地了知后成为无漏，最后以蕴般涅槃而般涅槃。

Māradheyyānupannehīti tebhūmakavaṭṭaṃ mārassa nivāsaṭṭhānaṃ anupannehi. Konu aññatra ariyebhīti ṭhapetvā ariye ko nu añño nibbānapadaṃ jānituṃ arahati. Sammadaññāya parinibbantīti arahattapaññāya sammā jānitvā anantarameva anāsavā hutvā kilesaparinibbānena parinibbanti. Atha vā sammadaññāya anāsavā hutvā ante khandhaparinibbānena parinibbāyanti.

262四至十二. 第二喜色经等注

4-12. Dutiyarūpārāmasuttādivaṇṇanā

137-145137-145. 第四经是将（前面的内容）净化后，随顺能觉者们的意向而说。第五等经则是随顺各种能觉者的意向而说。至于它们的义理，本来就是明显的。

137-145. Catutthaṃ suddhikaṃ katvā desiyamāne bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttaṃ. Pañcamādīni tathā tathā bujjhantānaṃ ajjhāsayena vuttāni. Attho pana tesaṃ pākaṭoyevāti.

264天臂品第十四。

Devadahavaggo cuddasamo.

178第十五新古品

15. Navapurāṇavaggo

266一、《业灭经》释义

1. Kammanirodhasuttavaṇṇanā

146146. 在新古品的第一部经中，「新与古」就是新的和古的。「比丘们，眼是古老业」：并不是说眼是古老的，只有业才是古老的，然而因为眼是从业生起的，所以用缘的名称这样说。「被造作的」：由诸缘聚集而造作。「被思所造作的」：由思心所构造。「应被看作受处」：应被看作受的依处。「由灭触证解脱」：就是由此三种业的灭而触证解脱。「此被称为」：这个成为彼解脱所缘的灭，就叫做业灭。如此，这部经中讲述了前分观。

146. Navapurāṇavaggassa paṭhame navapurāṇānīti navāni ca purāṇāni ca. Cakkhu, bhikkhave, purāṇakammanti na cakkhu purāṇaṃ, kammameva purāṇaṃ, kammato pana nibbattattā paccayanāmena evaṃ vuttaṃ. Abhisaṅkhatanti paccayehi abhisamāgantvā kataṃ. Abhisañcetayitanti cetanāya pakappitaṃ. Vedaniyaṃ daṭṭhabbanti vedanāya vatthūti passitabbaṃ. Nirodhā vimuttiṃ phusatīti imassa tividhassa kammassa nirodhena vimuttiṃ phusati. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ tassā vimuttiyā ārammaṇabhūto nirodho kammanirodhoti vuccati. Iti imasmiṃ sutte pubbabhāgavipassanā kathitā.

268第二至第五、《无常涅槃适合经》等释义

2-5. Aniccanibbānasappāyasuttādivaṇṇanā

147-150147-150. 在第二经中，「涅槃适合」是指对涅槃有帮助、能带来利益的修行方法。第三经等也是同样的道理。不过，按顺序在这四部经中，连同观，解说了四种道。

147-150. Dutiye nibbānasappāyanti nibbānassa sappāyaṃ upakārapaṭipadaṃ. Tatiyādīsupi eseva nayo. Paṭipāṭiyā pana catūsupi etesu suttesu saha vipassanāya cattāro maggā kathitā.

270第六至第七、《学童经》等释义

6-7. Antevāsikasuttādivaṇṇanā

151-152151-152. 在第六经中，「无学童」是指没有那些在内部安住的烦恼。「无师」是指没有那些会行持造作的烦恼。「在内部安住者」就是安住在他里面的东西。它们对他起作用：即是它们压倒他、掌控他，或者训练他。例如‘这样做医生的工作，这样做信使的工作’，以这种训练为本质的作用，它们就成了他的所谓老师；因为有这些老师，他被称为「有师」。这里其余的应当依照前面所说的方法来理解。第七经的方法与前面所说相同。

151-152. Chaṭṭhe anantevāsikanti anto vasanakakilesavirahitaṃ. Anācariyakanti ācaraṇakakilesavirahitaṃ . Antassa vasantīti anto assa vasanti. Te naṃ samudācarantīti te etaṃ adhibhavanti ajjhottharanti sikkhāpenti vā. ‘‘Evaṃ vejjakammaṃ karohi, evaṃ dūtakamma’’nti iti sikkhāpanasaṅkhātena samudācaraṇatthenassa te ācariyā nāma honti, tehi ācariyehi sācariyakoti vuccati. Sesamettha vuttanayeneva veditabbaṃ. Sattamaṃ heṭṭhā kathitanayameva.

272第八、《有因缘经》释义

8. Atthinukhopariyāyasuttavaṇṇanā

153153. 在第八经中，「由于那因缘」是指基于那原因。「别离了信」是指没有信、舍弃了信。而这里的「信」并不是指现量之信，而是指听到别人说‘据说是这样，据说是那样’之后生起的信受状态，是针对这个而说的。在「喜好」等术语中，令喜好、令忍耐、认为‘这就是义理’的执取状态叫作「喜好」；‘据说如此’的传闻叫作「传闻」；静坐思维一个道理时，那个道理在心中显现，像这样显现后执取‘这就是义理’，叫作「理思」，意思是因由思索。思维道理时生起邪见，执取‘这就是义理’的状态，叫作「见审忍」。「应以其他方式记说」是指舍弃这五种情况之后，记说阿拉汉果。在这部经中，讲述了有学与无学的省察。

153. Aṭṭhame yaṃ pariyāyaṃ āgammāti yaṃ kāraṇaṃ āgamma. Aññatreva saddhāyāti vinā saddhāya saddhaṃ apanetvā. Ettha ca saddhāti na paccakkhā saddhā. Yo pana parassa evaṃ kira evaṃ kirāti kathentassa sutvā uppanno saddahanākāro, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Ruciādīsupi rucāpetvā khamāpetvā atthetanti gahaṇākāro ruci nāma, evaṃ kira bhavissatīti anussavanaṃ anussavo, nisīditvā ekaṃ kāraṇaṃ cintentassa kāraṇaṃ upaṭṭhāti, evaṃ upaṭṭhitassa atthetanti gahaṇaṃ ākāraparivitakko nāma, kāraṇavitakkoti attho. Kāraṇaṃ cintentassa pāpikā laddhi uppajjati, taṃ atthesāti gahaṇākāro diṭṭhinijjhānakkhanti nāma. Aññaṃ byākareyyāti imāni pañca ṭhānāni muñcitvā arahattaṃ byākareyya. Imasmiṃ sutte sekhāsekhānaṃ paccavekkhaṇā kathitā.

2749-10. 《根具足经》等的释义

9-10. Indriyasampannasuttādivaṇṇanā

154-155154-155. 第九经里，「根具足」指的是诸根圆满。这里，通过遍作六根而证得阿拉汉果的人，因为他具足了那些无漏的根；或者，在遍作眼等六根的时候，生起了信等根，因为具足了这些根，所以称为「根圆满」。世尊正是针对这个道理，以「于眼根……」等方式详细地展开开示，最后说：「比丘，到了这个程度，就是根具足。」第十经的义理，和下面所说的方法一样。

154-155. Navame indriyasampannoti paripuṇṇindriyo. Tattha yena cha indriyāni sammasitvā arahattaṃ pattaṃ, so tehi nibbisevanehi indriyehi samannāgatattā, cakkhādīni vā cha indriyāni sammasantassa uppannehi saddhādīhi indriyehi samannāgatattā paripuṇṇindriyo nāma hoti, taṃ sandhāya bhagavā cakkhundriye cetiādinā nayena desanaṃ vitthāretvā ettāvatā kho bhikkhu indriyasampanno hotīti āha. Dasamaṃ heṭṭhā vuttanayamevāti.

276新古品第十五。

Navapurāṇavaggo pañcadasamo.

277第三组五十经。

Tatiyo paṇṇāsako.

18416. 喜尽品

16. Nandikkhayavaggo

2791-4. 《内喜尽经》等的释义

1-4. Ajjhattanandikkhayasuttādivaṇṇanā

156-159在喜尽品的第一经中，「由喜尽而贪尽，由贪尽而喜尽」这句话，是从意义上指出喜和贪是同一回事。「善解脱」（suvimuttaṃ）是指由阿拉汉果的解脱而彻底地解脱了。其余的，在这一经以及第二经等里，意思都很明白了。

156-159. Nandikkhayavaggassa paṭhame nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayoti nandiyā ca rāgassa ca atthato ekattā vuttaṃ. Suvimuttanti arahattaphalavimuttivasena suṭṭhu vimuttaṃ. Sesamettha dutiyādīsu ca uttānameva.

2815-6. 《耆婆芒果园定经》等的释义

5-6. Jīvakambavanasamādhisuttādivaṇṇanā

160-161第五部经，是为那些缺乏「定」的人说的；第六部经，是为那些缺乏「隐居」的人说的，因为知道对于获得「心一境性」和「身远离」的人，他们的业处将会增长，所以才这样宣说。在这里，「okkhāyati」（paccakkhāyati）的意思是：被了知，变得明显。如此，在这两部经中，连同「观」，宣说了四道。

160-161. Pañcamaṃ samādhivikalānaṃ, chaṭṭhaṃ paṭisallānavikalānaṃ cittekaggatañca kāyavivekañca labhantānaṃ etesaṃ kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gamissatīti ñatvā kathitaṃ. Tattha okkhāyatīti (paccakkhāyati) paññāyati pākaṭaṃ hoti. Iti dvīsupi etesu saha vipassanāya cattāro maggā kathitā.

283《拘絺罗问无常经》等的注释

7-9. Koṭṭhikaaniccasuttādivaṇṇanā

162-164在第七等三部经中，唯独宣说了长老的「解脱成熟法」。

162-164. Sattamādīsu tīsu therassa vimuttiparipācaniyā dhammāva kathitā.

285《断除邪见经》等的注释

10-12. Micchādiṭṭhipahānasuttādivaṇṇanā

165-167第十等三部经，是依于个别的补特伽罗的意乐而说的。对于它们的义理，应当按照已经说过的道理来理解。

165-167. Dasamādīni tīṇi pāṭiyekkena puggalajjhāsayavasena vuttāni. Tesaṃ attho vuttanayeneva veditabboti.

287「喜尽品」为第十六品。

Nandikkhayavaggo solasamo.

189第十七「六十重颂品」

17. Saṭṭhipeyyālavaggo

289《内无常欲经》等的注释

1-60. Ajjhattaaniccachandasuttādivaṇṇanā

168-227接下来是名为「六十重颂」的部分，它的含义很明显。而其中所说的六十部经，例如用「欲应当被断除」这样的方式，是针对每一句的法义，随顺能够觉悟者的意乐而说的。因此，所有这些经都是依据各个不同补特伽罗的意乐来分别解说的。而且，在这每一部经的结尾，都提到各有六十位比丘证得了阿拉汉果。

168-227. Tadanantaro saṭṭhipeyyālo nāma hoti, so uttānatthova. Yāni panettha saṭṭhi suttāni vuttāni, tāni ‘‘chando pahātabbo’’ti evaṃ tassa tasseva padassa vasena bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena vuttāni. Iti sabbāni tāni pāṭiyekkena puggalajjhāsayavasena kathitāni. Ekekasuttapariyosāne cettha saṭṭhi saṭṭhi bhikkhū arahattaṃ pattāti.

291六十重颂品。

Saṭṭhipeyyālavaggo.

191十八、海品

18. Samuddavaggo

293一、第一海经的注释

1. Paṭhamasamuddasuttavaṇṇanā

228在海品的第一经中说道：「比丘们，对于人来说，眼就是大海」。为什么这么说呢？无论是从「难以填满」这个意思，还是从「沉没、流入」这个意思来理解，「眼」本身就是一个「大海」。因为，这个眼识从大地一直延展到阿迦尼吒梵天界，它所流向或汇集的青、黄等所缘，永远无法让它达到满足圆满的状态，正因为这样无法填满，所以说它是「海」。同时，眼睛又会在那些青、黄等所缘中沉没流入，在这种不加以防护而流出的状态下，它因为会成为烦恼生起的原因，带着过患的倾向而流转，所以说它就像沉入海中一样，从「沉没、流入」的角度来说也是「海」。关于眼睛的「色之奔流」，应当这样理解：就如同大海有着无量、由波浪组成的奔流一样，这个眼的大海，当它汇集青、黄等不同种类的所缘时，也会生起无法测量的「色之奔流」。经文说「能堪忍那色之奔流的人」，指的是他能够堪忍这汇集在眼之大海里的色之奔流——具体来说，就是对悦意的色不生起贪，对不可意的色不生起瞋，对未曾以舍心平等观察的所缘不生起痴，像这样不令贪等烦恼产生，以舍的状态去忍受。

228. Samuddavaggassa paṭhame cakkhu, bhikkhave, purisassa samuddoti yadi duppūraṇaṭṭhena yadi vā samuddanaṭṭhena samuddo, cakkhumeva samuddo. Tassa hi pathavito yāva akaniṭṭhabrahmalokā nīlādiārammaṇaṃ samosarantaṃ paripuṇṇabhāvaṃ kātuṃ na sakkoti, evaṃ duppūraṇaṭṭhenapi samuddo. Cakkhu ca tesu tesu nīlādīsu ārammaṇesu samuddati, asaṃvutaṃ hutvā osaramānaṃ kilesuppattiyā kāraṇabhāvena sadosagamanena gacchatīti samuddanaṭṭhenapi samuddo. Tassa rūpamayo vegoti samuddassa appamāṇo ūmimayo vego viya tassāpi cakkhusamuddassa samosarantassa nīlādibhedassa ārammaṇassa vasena appameyyo rūpamayo vego veditabbo. Yo taṃ rūpamayaṃ vegaṃ sahatīti yo taṃ cakkhusamudde samosaṭaṃ rūpamayaṃ vegaṃ, manāpe rūpe rāgaṃ, amanāpe dosaṃ, asamapekkhite mohanti evaṃ rāgādikilese anuppādento upekkhakabhāvena sahati.

193在解释「有浪」等词句时：因为有了烦恼的波浪，所以说「有浪」；因为有了烦恼的漩涡，所以说「有漩涡」；因为有了烦恼的鳄鱼，所以说「有鳄鱼」；因为有了烦恼的罗刹，所以说「有罗刹」。另外，依据瞋怒与绝望的状态，也说它是「有浪」，正如经中所说：「比丘们，『浪的怖畏』，这其实是瞋怒与绝望的增上语。」（《如是语》109；《中部》2.162；《增支部》4.122）因为五欲的缘故，而说「有漩涡」，正如经中所说：「比丘们，『漩涡的执取』，这其实是五欲的增上语。」（《相应部》4.241）因为女人的缘故，而说「有鳄鱼」、「有罗刹」，正如经中所说：「比丘们，『鳄鱼罗刹』，这其实是女人的增上语。」（《如是语》109）其余的那些条目，也都可以用这个方法来理解。关于「有怖畏、难渡、已超渡」：因为有着波浪带来的怖畏，所以说是「有怖畏」；那个难以越过的，他已经超越了。关于「已至世间边」：指他已经到达了「行」所构成的世间的尽头。关于「被称为到彼岸者」：也就是说他已经被称作是到了涅槃的人。

Saūmintiādīsu kilesaūmīhi saūmiṃ. Kilesāvaṭṭehi sāvaṭṭaṃ. Kilesagāhehi sagāhaṃ. Kilesarakkhasehi sarakkhasaṃ. Kodhūpāyāsassa ca vasena saūmiṃ. Vutañhetaṃ ‘‘ūmibhayanti kho, bhikkhave, kodhūpāyāsassetaṃ adhivacana’’nti (itivu. 109; ma. ni. 2.162; a. ni. 4.122). Kāmaguṇavasena sāvaṭṭaṃ. Vutañhetaṃ ‘‘āvaṭṭaggāhoti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.241). Mātugāmavasena sagāhaṃ sarakkhasaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘gāharakkhasoti kho, bhikkhave, mātugāmassetaṃ adhivacana’’nti (itivu. 109). Sesavāresupi eseva nayo. Sabhayaṃ duttaraṃ accatarīti ūmibhayena sabhayaṃ duratikkamaṃ atikkami. Lokantagūti saṅkhāralokassa antaṃ gato. Pāragatoti vuccatīti nibbānaṃ gatoti kathīyati.

296二、第二海经等的注释

2-3. Dutiyasamuddasuttādivaṇṇanā

229-230在第二部经中：「海」——依「流入汇集」的意思来说是海，也就是因为「令烦恼」、「令浸湿」的意思，才这样说的。经文说「大部分」：是指除了圣弟子之外的那些人。「已浸没」：指已经湿了、已经湿透了、已经沉下去了。至于「如乱丝、如打结」等等的描述，前面已经详细解释过了。「已舍死」：指已经舍断了三种死而安住。「无依」：指依据三种依而言，他已没有执着。「为不再有」：就是为了涅槃的缘故。「令死王迷惑」：指就像死王无法知道他的去向一样，他就这样让死王感到迷惑后离开了。第三部经的解释也是依照上述的方法。

229-230. Dutiye samuddoti samuddanaṭṭhena samuddo, kiledanaṭṭhena temanaṭṭhenāti vuttaṃ hoti. Yebhuyyenāti ṭhapetvā ariyasāvake. Samunnāti kilinnā tintā nimuggā. Tantākulakajātātiādi heṭṭhā vitthāritameva. Maccujahoti tayo maccū jahitvā ṭhito. Nirupadhīti tīhi upadhīhi anupadhi. Apunabbhavāyāti nibbānatthāya. Amohayī maccurājanti yathā tassa gatiṃ na jānāti, evaṃ maccurājānaṃ mohetvā gato. Tatiyaṃ vuttanayameva.

298第4-6经：《乳树喻经》等注释

4-6. Khīrarukkhopamasuttādivaṇṇanā

231-233在第四经里，「未破坏的」是从未破坏的意义而说的，因此他说“它是未破坏的”。「小」：就算像山那么大的色，只要是不可意、不诱人的，也叫做小量，这表示这种色也能夺走他的心。何况是更大量的呢？如果是可意所缘、诱人的事物，夺走了他的心，这还有什么可说的？在这里，就算指甲盖大小的珍珠等诱人的东西，也应了知它是大量的所缘。而「年轻的」等三个词，也只是相互的同义词。「会击破」：就是会打击或会破碎。第五经中，「那两者」：就是指那两者。第六经的意义是明显的。

231-233. Catutthe appahīnaṭṭhena atthi, tenevāha so appahīnoti. Parittāti, pabbatamattampi rūpaṃ aniṭṭhaṃ arajanīyaṃ parittaṃ nāma hoti, evarūpāpissa rūpā cittaṃ pariyādiyantīti dasseti. Ko pana vādo adhimattānanti iṭṭhārammaṇaṃ panassa rajanīyaṃ vatthu cittaṃ pariyādiyatīti ettha kā kathā? Ettha ca nakhapiṭṭhipamāṇampi maṇimuttādi rajanīyaṃ vatthu adhimattārammaṇamevāti veditabbaṃ. Daharotiādīni tīṇipi aññamaññavevacanāneva. Ābhindeyyāti pahareyya padāleyya vā. Pañcame tadubhayanti taṃ ubhayaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānameva.

300第七经：《优陀夷经》注释

7. Udāyīsuttavaṇṇanā

234在第七经里，「以种种行相」：就是用种种原因。「如此趣向灾患」：意思是“如此”即是此。在这部经中，是透过无常来讲说无我相的。

234. Sattame anekapariyāyenāti anekehi kāraṇehi. Itipāyanti itipi ayaṃ. Imasmiṃ sutte aniccena anattalakkhaṇaṃ kathitaṃ.

302第八经：《燃烧法门经》注释

8. Ādittapariyāyasuttavaṇṇanā

235在第八经中，「以随形好而执取相」：即「手美丽、脚美丽」，这样以随形好的方式来执取相。所谓「执取相」是综合地执取，「执取随形好」是分别地执取。执取相就像鳄鱼，全部一把抓；执取随形好则像红色宫殿，会分别地执取手、脚等各个部分。然而，这两种执取即使在同一速行心刹那中也能得到，在不同速行心刹那中就更不用说了。

235. Aṭṭhame anubyañjanaso nimittaggāhoti ‘‘hatthā sobhanā pādā sobhanā’’ti evaṃ anubyañjanavasena nimittaggāho. Nimittaggāhoti hi saṃsandetvā gahaṇaṃ, anubyañjanaggāhoti vibhattigahaṇaṃ. Nimittaggāho kumbhīlasadiso sabbameva gaṇhāti, anubyañjanaggāho rattapāsadiso vibhajitvā hatthapādādīsu taṃ taṃ koṭṭhāsaṃ. Ime pana dve gāhā ekajavanavārepi labbhanti, nānājavanavāre vattabbameva natthi.

198「被相味所缠缚」：是指被对相的味著所捆绑、所系缚。「识」：是指业识。「如果他在那时寿尽」：其实没有任何众生是以染污心而寿尽的，因为一切众生的寿尽都是以有分识发生的。但这里为了显示烦恼的怖畏，才这样说；或者是从时分的角度而说的。因为在眼门，当所缘现前时，染着心、嗔恚心或愚痴心在尝受所缘之味后，便落入有分；在有分上住立后，便寿尽。对在那个时分寿尽的人来说，只有两种趣向可以预期，这是就那个时分而说的。

Nimittassādagathitanti nimittassādena ganthitaṃ baddhaṃ. Viññāṇanti kammaviññāṇaṃ. Tasmiṃ ce samaye kālaṃ kareyyāti na koci saṃkiliṭṭhena cittena kālaṃ karonto nāma atthi. Sabbasattānañhi bhavaṅgeneva kālakiriyā hoti. Kilesabhayaṃ pana dassento evamāha. Samayavasena vā evaṃ vuttaṃ. Cakkhudvārasmiñhi āpāthagate ārammaṇe rattacittaṃ vā duṭṭhacittaṃ vā mūḷhacittaṃ vā ārammaṇarasaṃ anubhavitvā bhavaṅgaṃ otarati, bhavaṅge ṭhatvā kālakiriyaṃ karoti. Tasmiṃ samaye kālaṃ karontassa dveva gatiyo pāṭikaṅkhā, imassa samayassa vasenetaṃ vuttaṃ.

199「诸比丘，我说此过患」：是我见到这在地狱里要经历百千年的苦，我才这样说的——犹如有人想要用烧红的铁棒去涂眼睛。依此理趣，一切处的含义应当了知。「以铁锥」：就是用铁矛。「已被遍钉」：是指用铁锥穿透两个耳孔后，为了钉入地面而加以锤打，所以称为已被遍钉。

Imaṃ khvāhaṃ, bhikkhave, ādīnavanti imaṃ anekāni vassasatasahassāni niraye anubhavitabbaṃ dukkhaṃ sampassamāno evaṃ vadāmi tattāya ayosalākāya akkhīni añjāpetukāmoti. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo. Ayosaṅkunāti ayasūlena. Sampalimaṭṭhanti dvepi kaṇṇacchiddāni vinivijjhitvā pathaviyaṃ ākoṭanavasena sampalimaṭṭhaṃ.

200在第三轮中，「已被遍钉」是指：把指甲刀插进去，往上一提，借着撕扯的力量割断后使它倒下，这就称为已被遍钉。在第四轮中，「已被遍钉」是指：割断束缚的根部后使它倒下，这就称为已被遍钉。在第五轮中，「已被遍钉」是指：用锋利的刀把身体的触觉器官拔起来后使它倒下，这就称为已被遍钉。这里说的「刀」应该知道是指那种带着大柄的刀。「睡眠」是指躺下后进入梦乡。「顺应某些寻思之力的（比丘）会破僧」这句话显示：寻思能把人一直拖到破僧这种恶业的地步。这当中其余的意思，就浅显易懂了。

Tatiyavāre sampalimaṭṭhanti nakhacchedanaṃ pavesetvā ukkhipitvā sahadhunaṭṭhena chinditvā pātanavasena sampalimaṭṭhaṃ. Catutthavāre sampalimaṭṭhanti bandhanamūlaṃ chetvā pātanavasena sampalimaṭṭhaṃ. Pañcamavāre sampalimaṭṭhanti tikhiṇāya sattiyā kāyapasādaṃ uppāṭetvā patanavasena sampalimaṭṭhaṃ. Sattiyāti ettha mahatī daṇḍakavāsi veditabbā. Sottanti nipajjitvā niddokkamanaṃ. Yathārūpānaṃ vitakkānaṃ vasaṃ gato saṅghaṃ bhindeyyāti iminā vitakkānaṃ yāva saṅghabhedā pāpakammāvahanatā dassitā. Sesamettha uttānameva.

3079-10. 第一手足譬喻经等的注释

9-10. Paṭhamahatthapādopamasuttādivaṇṇanā

236-237236-237. 在第九经中，「诸比丘，在有手时」意思是当手存在的时候。第十经中，说「没有」，这是顺着那些能够觉悟的人的心意倾向来说的。在这两部经中，都只显示了果报的乐与苦，从而讲述了轮回与还灭的道理。

236-237. Navame hatthesu, bhikkhave, satīti hatthesu vijjamānesu. Dasame na hotīti vuccamāne bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena vuttaṃ. Dvīsupi cetesu vipākasukhadukkhameva dassetvā vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti.

309大海品结束。

Samuddavaggo niṭṭhito.

20219. 蛇品

19. Āsīvisavaggo

3111. 蛇譬喻经注释

1. Āsīvisopamasuttavaṇṇanā

238238. 在《蛇品》的第一部经中，「世尊告诉比丘们」：这是指对那些修行一种行、两种行、三种行、四种行、五种行，过着相同生活方式、正在用功、已调伏且已派遣的，都是以苦相为修行业处的比丘们说的。当时，这些比丘围绕着那位精进行者坐下，世尊便对他们开示。要知道，这部经是顺着当事人的心意倾向而说的。在当事人当中，特别是为了那些广分别知者、散居各方的以苦相为修行业处的比丘们。他们在侍奉的时间前来，围绕着导师坐下，因此说了这部经。即使如此，这部经其实也是四种人的助缘：即略开知者、广分别知者、引导者、句义最胜者。略开知者这个人，只要这部经的纲要一安立，他就能证得阿拉汉果；广分别知者则通过纲要以详细解说而证得；引导者这个人，则是靠着反复读诵这部经、到处请教、如理作意、亲近善知识、侍奉善知识、服侍善知识，而证得阿拉汉果。对于句义最胜者来说，这部经在未来会成为他的习气种子。就这样，明白这部经对所有人都有好处之后，世尊就拿出极大的精进力——好像要把须弥山举起来，好像要展开虚空，又好像要摇动轮围山一样——开始讲这部《蛇譬喻经》：'比丘们，就像……'

238. Āsīvisavaggassa paṭhame bhikkhū āmantesīti ekacārikadvicārikaticārikacatucārikapañcacārike sabhāgavuttino kārake yuttapayutte sabbepi dukkhalakkhaṇakammaṭṭhānike parivāretvā nisinne yogāvacare bhikkhū āmantesi. Idañhi suttaṃ puggalajjhāsayena vuttaṃ. Puggalesupi vipañcitaññūnaṃ disāvāsikānaṃ dukkhalakkhaṇakammaṭṭhānikānaṃ upaṭṭhānavelāya āgantvā satthāraṃ parivāretvā nisinnānaṃ vasena vuttaṃ. Evaṃ santepi ugghaṭitaññūādīnaṃ catunnampi puggalānaṃ paccayabhūtamevetaṃ. Ugghaṭitaññū puggalo hi imassa suttassa mātikānikkhepeneva arahattaṃ pāpuṇissati, vipañcitaññū mātikāya vitthārabhājanena, neyyapuggalo imameva suttaṃ sajjhāyanto paripucchanto yoniso manasikaronto kalyāṇamitte sevanto bhajanto payirupāsanto arahattaṃ pāpuṇissati. Padaparamassetaṃ suttaṃ anāgate vāsanā bhavissatīti evaṃ sabbesampi upakārabhāvaṃ ñatvā bhagavā sineruṃ ukkhipanto viya ākāsaṃ vitthārento viya cakkavāḷapabbataṃ kampento viya ca mahantena ussāhena seyyathāpi, bhikkhaveti imaṃ āsīvisopamasuttaṃ ārabhi.

204在这里，「四种蛇」指的是：木口蛇、脓口蛇、火口蛇、刀口蛇，这四种。其中，被木口蛇咬到的人，全身会像干木头一样僵硬，在关节的缝隙处尤其严重，就像被铁钉刺进去一样。被脓口蛇咬到的人，身体会变得像熟烂的菠萝蜜一样，出现化脓溃烂的状态并流淌出来，就像倒进滤网里的水一样。被火口蛇咬到的人，全身会被烧尽，像一把灰、一把糠壳似的散落一地。被刀口蛇咬到的人，整个身体会裂开，就像被雷击中的地方，又像被猛兽大口啃咬过、关节和伤口都撕裂的样子一样。就这样，依照毒性的威力，区分了这四种毒蛇。

Tattha cattāro āsīvisāti kaṭṭhamukho, pūtimukho, aggimukho, satthamukhoti ime cattāro. Tesu kaṭṭhamukhena daṭṭhassa sakalasarīraṃ sukkhakaṭṭhaṃ viya thaddhaṃ hoti, sandhipabbesu adhimattaṃ ayasūlasamappitaṃ viya tiṭṭhati. Pūtimukhena daṭṭhassa pakkapūtipanasaṃ viya vipubbakabhāvaṃ āpajjitvā paggharati , caṅgavāre pakkhittaudakaṃ viya hoti. Aggimukhena daṭṭhassa sakalasarīraṃ jhāyitvā bhasmamuṭṭhi viya thusamuṭṭhi viya ca vippakirīyati. Sattamukhena daṭṭhassa sakalasarīraṃ bhijjati, asanipātaṭṭhānaṃ viya mahānikhādanena khatasandhimukhaṃ viya ca hoti. Evaṃ visavasena vibhattā cattāro āsīvisā.

205而这些蛇，由于毒力作用的差异，变成十六种。因为木口蛇有四种毒：咬毒、见毒、触毒、风毒。被它咬到、看见、碰触到，或者被它的风吹到的身体，都会出现前面所说的那种僵硬。其余的蛇也以此类推。这样，由于毒力作用的差异，便成为十六种。

Visavegavikārena panete soḷasa honti. Kaṭṭhamukho hi daṭṭhaviso, diṭṭhaviso, phuṭṭhaviso, vātavisoti catubbidho hoti. Tena hi daṭṭhampi diṭṭhampi phuṭṭhampi tassa vātena pahaṭampi sarīraṃ vuttappakārena thaddhaṃ hoti. Sesesupi eseva nayoti. Evaṃ visavegavikāravasena soḷasa honti.

206又根据补特伽罗的施设，这些蛇成为六十四种。怎么成为的呢？首先，以木口蛇为例，咬毒有四种：毒已行而非剧毒、剧毒而非毒已行、既是毒已行又是剧毒、既非毒已行又非剧毒。其中，若毒迅速上升，如点燃的草把之火，抓住眼睛、抓住肩膀、抓住头部后停住，成为可被描述的状态，就像宝石蛇等的毒；然而，当翻转咒语、向耳吹气、用棍棒一击，毒便降下，只停留在被咬处，这种称为毒已行而非剧毒。若毒缓慢上升，但在所到之处，此毒如冷水一般，就像水蛇等的毒，即使过了十二年，也会在耳背、肩背等处显现为痈、疖等，而当施行翻转咒语等方法时，毒不迅速降下，这种称为剧毒而非毒已行。若毒迅速上升，且不迅速降下，就像无瑕蛇等的毒，这种称为既是毒已行又是剧毒。若毒力微弱，即使被降下时也容易降下，就像青蛇、法尼蛇等的毒，这种称为既非毒已行又非剧毒。依此方法，对于木口蛇的咬毒等，以及对于脓口蛇等的咬毒等，应当了知。如是，根据补特伽罗的施设，成为六十四种。

Puna puggalapaṇṇattivasena catusaṭṭhi honti. Kathaṃ? Kaṭṭhamukhesu tāva daṭṭhaviso ca āgataviso no ghoraviso, ghoraviso no āgataviso, āgataviso ceva ghoraviso ca, nevāgataviso na ghoravisoti catubbidho hoti. Tattha yassa visaṃ sampajjalitatiṇukkāya aggi viya sīghaṃ abhiruhitvā akkhīni gahetvā khandhaṃ gahetvā sīsaṃ gahetvā ṭhitanti vattabbataṃ āpajjati maṇisappādīnaṃ visaṃ viya, mantaṃ pana parivattetvā kaṇṇavātaṃ datvā daṇḍakena pahaṭamatte otaritvā daṭṭhaṭṭhāneyeva tiṭṭhati, ayaṃ āgataviso no ghoraviso nāma. Yassa pana visaṃ saṇikaṃ abhiruhati, āruḷhāruḷhaṭṭhāne pana ayaṃ sītaudakaṃ viya hoti udakasappādīnaṃ visaṃ viya, dvādasavassaccayenāpi kaṇṇapiṭṭhikhandhapiṭṭhikādīsu gaṇḍapiḷakādivasena paññāyati, mantaparivattanādīsu ca kayiramānāsu sīghaṃ na otarati, ayaṃ ghoraviso no āgataviso nāma. Yassa pana visaṃ sīghaṃ abhiruhati, na sīghaṃ otarati aneḷakasappādīnaṃ visaṃ viya, ayaṃ āgataviso ceva ghoraviso ca. Yassa pana visaṃ mandaṃ hoti, otāriyamānampi sukheneva otarati nīlasappadhammanisappādīnaṃ visaṃ viya, ayaṃ nevāgataviso na ghoraviso nāma. Iminā upāyena kaṭṭhamukhe daṭṭhavisādayo pūtimukhādīsu ca daṭṭhavisādayo veditabbāti. Evaṃ puggalapaṇṇattivasena catusaṭṭhi.

207在这些蛇中，如'卵生龙等'（《相应部》3.342-344）所说，依生处将每一种分为四种，成为二百五十六种。再以水生、陆生二重倍增，成为五百一十二种。再以能随意变形和不能随意变形二重倍增，成为一千零二十四之数。然而，若从所行道的逆向进行缩略，则仅归结为木口蛇等四种。世尊正是针对这四种而说：'诸比丘，譬如四种毒蛇。' 因为这是从类别上摄取的。

Tesu ‘‘aṇḍajā nāgā’’tiādinā (saṃ. ni. 3.342-344) yonivasena ekekaṃ catudhā vibhajitvā chapaṇṇāsādhikāni dve satāni honti. Te jalajāthalajāti dviguṇitā dvādasādhikāni pañcasatāni honti, te kāmarūpaakāmarūpānaṃ vasena dviguṇitā catuvīsādhikasahassasaṅkhā honti. Puna gatamaggassa paṭilomato saṃkhippamānā kaṭṭhamukhādivasena cattārova hontīti. Te sandhāya bhagavā ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, cattāro āsīvisā’’ti āha. Kulavasena hi ete gahitā.

208其中，毒蛇（āsīvisa）一词，既指'注入毒者'，也指'所食为毒者'，也指'毒如剑者'。'注入毒者'：意为毒好像被灌注而安置于全身，且能注入他人及自己体内。'所食为毒者'：凡是它们所吃、所用的，全都变成毒，因此它们所吃的即是毒，故称毒蛇。'毒如剑者'：它们的毒如剑般锐利，能切断致命要害，故称毒蛇。应如此了知此处的词义。'具大威力（uggatejā）'：具有上升的威力，具有强大的威力。'剧毒（ghoravisā）'：指具有难以摧伏的毒。

Tattha āsīvisāti āsittavisātipi āsīvisā, asitavisātipi āsīvisā, asisadisavisātipi āsīvisā. Āsittavisāti sakalakāye āsiñcitvā viya ṭhapitavisā, parassa ca attano sarīre ca āsiñcanavisāti attho. Asitavisāti yaṃ yaṃ etehi asitaṃ hoti paribhuttaṃ, taṃ taṃ visameva sampajjati, tasmā asitaṃ visaṃ hoti etesanti āsīvisā. Asisadisavisāti asiviya tikhiṇaṃ paramammacchedanasamatthaṃ visaṃ etesanti āsīvisāti evamettha vacanattho veditabbo. Uggatejāti uggatatejā balavatejā. Ghoravisāti dunnimmaddanavisā.

209'应该这样说'：为了说明照料之意而应该这样说。因为国王们让人捉来毒蛇后，心想：'我们要让那样的盗贼被这些蛇咬死'，或'当围城时，我们要把这些蛇投向敌军'，或'当我们无力击破敌军时，就享用美食、登上妙床，让这些蛇咬自己，不落入敌人手中，随自己的意愿死去'，所以他们蓄养毒蛇。那些不想让盗贼立即死去，而希望'让他们这样长时受苦而死'的人，便对那个人这样说：'喂！男子！这四条毒蛇……'

Evaṃ vadeyyunti paṭijaggāpanatthaṃ evaṃ vadeyyuṃ. Rājāno hi āsīvise gāhāpetvā – ‘‘tathārūpe core vā etehi ḍaṃsāpetvā māressāma, nagarūparodhakāle parasenāya vā taṃ khipissāma, parabalaṃ nimmaddetuṃ asakkontā subhojanaṃ bhuñjitvā varasayanaṃ āruyha etehi attānaṃ ḍaṃsāpetvā sattūnaṃ vasaṃ anāgacchantā attano ruciyā marissāmā’’ti āsīvise jaggāpenti. Te yaṃ coraṃ sahasāva māretuṃ na icchanti, ‘‘evamete dīgharattaṃ dukkhappatto hutvā marissantī’’ti icchantā taṃ purisaṃ evaṃ vadanti ime te ambho purisa cattāro āsīvisāti.

210其中，'时时（kālena kālaṃ）'：意为适时、应时。'应令其躺卧'：意为应令其俯卧。'或此或彼'：指木口等毒蛇中的任意一条。'喂！男子！你应该做什么，就去做吧！'——应知这是那位利益行者的话。据说，他们如此安排好毒蛇后，对关在四个笼子里的毒蛇告知：'这是你们的侍者。'于是，一条蛇爬出来，顺着那个人的右脚向上爬，从手腕开始缠绕右手，然后在右耳孔根处竖起头冠，发出'嘶嘶'声而卧。另一条蛇顺着左脚向上爬，同样缠绕左手，在左耳孔根处竖起头冠，发出'嘶嘶'声而卧。第三条蛇爬出来，从正面向上爬，缠住腹部，在喉结根处竖起头冠，发出'嘶嘶'声而卧。第四条蛇从背后向上爬，缠住脖子，在头顶上竖起头冠，发出'嘶嘶'声而卧。

Tattha kālena kālanti kāle kāle. Saṃvesetabbāti nipajjāpetabbā. Aññataro vā aññataro vāti kaṭṭhamukhādīsu yo koci. Yaṃ te ambho purisa karaṇīyaṃ, taṃ karohīti idaṃ atthacarakassa vacanaṃ veditabbaṃ. Tassa kira purisassa evaṃ āsīvise paṭipādetvā ‘ayaṃ vo upaṭṭhāko’ti catūsu peḷāsu ṭhapitānaṃ āsīvisānaṃ ārocenti. Atheko nikkhamitvā āgamma tassa purisassa dakkhiṇapādānusārena abhiruhitvā dakkhiṇahatthaṃ maṇibandhato paṭṭhāya veṭhetvā dakkhiṇakaṇṇasotamūle phaṇaṃ katvā susūti karonto nipajji. Aparo vāmapādānusārena abhiruhitvā tatheva vāmahatthaṃ veṭhetvā vāmakaṇṇasotamūle phaṇaṃ katvā susūti karonto nipajji, tatiyo nikkhamitvā abhimukhaṃ abhiruhitvā kucchiṃ veṭhetvā galavāṭakamūle phaṇaṃ katvā susūti karonto nipajji, catuttho piṭṭhibhāgena abhiruhitvā gīvaṃ veṭhetvā uparimuddhani phaṇaṃ ṭhapetvā susūti karonto nipajji.

211当这四条毒蛇就这样各自安住在他身体部位上时，有一位为那个男子谋利益的人看见了他，问道：‘喂！男子！你得到了什么？’于是那人回答说：‘先生！这些是国王赐给我的精美装饰：有些像手镯戴在我手上，有些像臂环戴在我臂上，有些像裹腹布缠在我肚子上，有些像耳坠挂在我耳朵上，有些像珍珠项链戴在脖子上，有些像头饰戴在头上。’那人听了之后说：‘喂！愚痴的盲人！不要这样想：“国王很高兴，才赐给我这些装饰品。”你是个冒犯国王的盗贼，而这四条毒蛇极难侍候，极难养护。当一条蛇想站起来时，另一条蛇却想洗澡；当一条蛇想洗澡时，另一条蛇却想吃东西；当一条蛇想吃东西时，另一条蛇却想躺着。它们当中，哪一个愿望得不到满足，就会当场咬死你。’‘然而，先生！如果是这样，有没有什么安全的办法呢？’‘有，知道国王的部下们正心不在焉，逃跑就是安全。’这样说完后，他可以对他说：‘你该做什么，就去做吧。’

Evaṃ catūsu āsīvisesu sarīraṭṭhakesuyeva jātesu eko tassa purisassa atthacarakapuriso taṃ disvā ‘‘kiṃ te, bho purisa, laddha’’nti, pucchi. Tato tena ‘‘ime me, bho, hatthesu hatthakaṭakaṃ viya bāhāsu keyūraṃ viya kucchimhi kucchiveṭhanasāṭako viya kaṇṇesu kaṇṇacūḷikā viya gale muttāvaliyo viya sīse sīsapasādhanaṃ viya keci alaṅkāravisesā raññā dinnā’’ti vutte so āha – ‘‘bho andhabāla, mā evaṃ maññittha ‘raññā me tuṭṭhenetaṃ pasādhanaṃ dinna’nti. Tvaṃ rañño āgucārī coro, ime ca cattāro āsīvisā durupaṭṭhāhā duppaṭijaggiyā, ekasmiṃ uṭṭhātukāme eko nhāyitukāmo hoti, ekasmiṃ nhāyitukāme eko bhuñjitukāmo, ekasmiṃ bhuñjitukāme eko nipajjitukāmo. Tesu yasseva icchā na pūrati, so tattheva ḍaṃsitvā māretī’’ti. Atthi pana, bho, evaṃ sante koci sotthimaggoti? Āma, rājapurisānaṃ vikkhittabhāvaṃ ñatvā palāyanaṃ sotthibhāvoti vatvā ‘‘yaṃ te karaṇīyaṃ, taṃ karohī’’ti vadeyya.

212听了这番话，那个人看准四条毒蛇松懈的时机，以及国王部下离开的空档，用左手缠住右手，将右耳坠的蛇冠放好，一边像在按摩睡着的毒蛇身体一样，轻轻地把它拿开。用同样的方法，把其余的毒蛇也拿开后，他便因害怕它们而逃跑了。这时，那些毒蛇心想：‘这是国王给我们的侍者’，就紧追着他不放。世尊正是针对这个情况说道：‘诸比丘！那时，那个人因为畏惧四条毒蛇……便逃跑了。’

Taṃ sutvā itaro catunnaṃ āsīvisānaṃ pamādakkhaṇaṃ rājapurisehi ca pavivittaṃ disvā, vāmahatthena dakkhiṇahatthaṃ veṭhetvā, dakkhiṇakaṇṇacūḷikāya phaṇaṃ ṭhapetvā, sayitāsīvisassa sarīraṃ parimajjanto viya saṇikaṃ taṃ apanetvā, eteneva upāyena sesepi apanetvā tesaṃ bhīto palāyeyya. Atha naṃ te āsīvisā ‘‘ayaṃ amhākaṃ raññā upaṭṭhāko dinno’’ti anubandhamānā āgaccheyyuṃ. Idaṃ sandhāya atha kho so, bhikkhave, puriso bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ…pe… palāyethāti vuttaṃ.

213当那个人这样看着来路、一边看一边逃跑时，国王听说‘那个男子逃跑了’，心里盘算：‘谁能追上去把他杀掉呢？’四处搜寻后，找到了那个人的五个死对头，于是派遣他们：‘去，追上他，把他杀了。’那时，为他效力的人得知了这个消息，便会去告诉他。他于是更加恐惧，继续逃跑。正是为了阐明这个义理，才说‘那时他们会对那人这样说’等语。

Tasmiṃ pana purise evaṃ āgatamaggaṃ oloketvā oloketvā palāyante rājā ‘‘palāto so puriso’’ti sutvā ‘‘ko nu kho taṃ anubandhitvā ghātetuṃ sakkhissatī’’ti vicinanto tasseva paccatthike pañca jane labhitvā ‘‘gacchatha naṃ anubandhitvā ghātethā’’ti peseyya. Athassa atthacarā purisā taṃ pavattiṃ ñatvā āroceyyuṃ. So bhiyyosomattāya bhīto palāyetha. Imamatthaṃ sandhāya tamenaṃ evaṃ vadeyyuntiādi vuttaṃ.

214所谓的第六位潜伏杀手，即‘内应杀手’，是这么出现的：大臣们对国王说：‘最初他被毒蛇追逐，东躲西藏地逃命；现在又被五个死对头追逐，逃得更拼命了。这样是抓不住他的，但如果用亲近怀柔的手段，就有可能。所以请派一位从他年轻时就一起吃喝、建立了交情的内应杀手去。’国王便找来这样的人派遣过去，这就是那位内应杀手。

Chaṭṭho antaracaro vadhakoti ‘‘paṭhamaṃ āsīvisehi anubaddho ito cito ca te vañcento palāyi, idāni pañcahi paccatthikehi anubaddho suṭṭhutaraṃ palāyati, na sakkā so evaṃ gahetuṃ, upalāḷanāya pana sakkā, tasmā daharakālato paṭṭhāya ekato khāditvā ca pivitvā ca santhavaṃ antaracaraṃ vadhakamassa pesethā’’ti amaccehi vuttena raññā pariyesitvā pesito antaracaro vadhako.

215他看见一座空村——他转过头来，一边察看足迹，一边不断地嗅着气味，看见四条毒蛇急速追来、五个作为死对头的杀手以及第六位内应杀手，还看见有人一边说着‘喂，回来！别逃！和妻子儿女一起享受欲乐，安稳过日子吧。’一边追上来。于是他越发慌乱地向任何方向奔逃，此时看见在边境处迎面有一个只有六户人家的‘空村’。所谓‘他只会进入一座空无所有的村子’——因为那里没有财物、谷物、床、椅子等，所以只会进入一座空无所有的村子。而‘空无’、‘空旷’都是它的同义词。‘他会去摸索’——意思是，他心想：‘如果有水，我就喝；如果有饭，我就吃。’于是打开容器，把手伸进去摸索。

So passeyya suññaṃ gāmanti nivattitvā olokento padaṃ ghāyitvā ghāyitvā vegenāgacchante cattāro āsīvise pañca vadhake paccatthike chaṭṭhañca antaracaraṃ vadhakaṃ ‘‘nivatta bho, mā palāyi, puttadārena saddhiṃ kāme paribhuñjanto sukhaṃ vasissasī’’ti vatvā āgacchantaṃ disvā, bhiyyosomattāya yena vā tena vā palāyanto paccantaraṭṭhe abhimukhagataṃ ekaṃ chakuṭikaṃ suññaṃ gāmaṃ passeyya. Rittakaññeva paviseyyāti dhanadhaññamañcapīṭhādīhi virahitattā rittakaññeva paviseyya. Tucchakaṃ suññakanti etasseva vevacanaṃ. Parimaseyyāti ‘‘sace pānīyaṃ bhavissati, pivissāmi, sace bhattaṃ bhavissati, bhuñjissāmī’’ti bhājanaṃ vivaritvā hatthaṃ anto pavesetvā parimaseyya.

216‘那时他们会对那人这样说’——他在那六间房屋里都一无所获。村子中央有一棵浓荫的树，树下铺着一张弯弯的木板。他看见后，心想：‘我先在这里坐一会儿。’便走过去坐在那里，被微风轻轻吹着，感受到少许清凉之乐，便把它当作安稳的快乐来享受。那时，有一些为他效力的人从外面得知了情况赶来，对那个人这样说：‘喂，汉子！现在，喂，汉子！’这里的‘喂，汉子’就是‘喂，人哪！现在’的意思。‘有盗贼，是屠村的盗贼’——指来了六个屠村的盗贼，他们心想：‘我们在这里能得到什么，就抢走或杀死。’

Tamenaṃevaṃ vadeyyunti channaṃ gharānaṃ ekagharepi kiñci alabhitvā gāmamajjhe eko sandacchāyo rukkho atthi, tattha vaṅkaphalakaṃ atthataṃ disvā, ‘‘idha tāva nisīdissāmī’’ti gantvā, tattha nisinnaṃ mandamandena vātena bījiyamānaṃ tattakamattampi sukhaṃ santato assādayamānaṃ, tamenaṃ purisaṃ kecideva atthacarakā bahi pavattiṃ ñatvā āgatā evaṃ vadeyyuṃ. Idāni ambho purisāti ambho, purisa, idāni. Corā gāmaghātakāti ‘‘yadevettha labhissāma, taṃ gaṇhissāma vā ghātessāma vā’’ti āgatā cha gāmaghātakacorā.

217「水之大洋」指又深又广的水。因为单纯深而不广，或单纯广而不深，都不能称为「大洋」，唯有又深又广的水才得此名。「有危险、有怖畏」：由于有那四条毒蛇、五个杀手、第六位内应杀手以及六个屠村盗贼，所以说是有危险、有怖畏的。「安稳、无怖畏」：由于没有那些毒蛇等的存在，所以是安稳、无怖畏的，如同有各种美妙园林、丰富饮食的天城一般。所谓「却没有度脱的船」：指没有像‘乘此船从此岸渡到彼岸’那样被安置好的度脱之船。也没有「度脱的桥」——也就是木桥、步行桥、车桥等任何一种度脱的桥。「站着的那位是婆罗门」：其实他并不是婆罗门。为什么称他为婆罗门呢？因为他排除了这么多的敌人，或者是为了转换说法，指出一位诸漏尽的婆罗门，所以才这样说。

Udakaṇṇavanti gambhīraṃ puthulaṃ udakaṃ. Gambhīrampi hi aputhulaṃ, puthulaṃ vā agambhīraṃ, na aṇṇavoti vuccati, yampana gambhīrañca puthulañca, tassevetaṃ nāmaṃ. Sāsaṅkaṃ sappaṭibhayanti catunnaṃ āsīvisānaṃ pañcannaṃ vadhakānaṃ chaṭṭhassa antaracarassa channañca gāmaghātakacorānaṃ vasena sāsaṅkaṃ sappaṭibhayaṃ. Khemaṃ appaṭibhayanti tesaṃyeva āsīvisādīnaṃ abhāvena khemañca nibbhayañca vicitrauyyānavaraṃ bahvannapānaṃ devanagarasadisaṃ. Na cassa nāvā santāraṇīti ‘‘imāya nāvāya orimatīrato paratīraṃ gamissantī’’ti evaṃ ṭhapitā ca santāraṇī nāvā na bhaveyya. Uttarasetu vāti rukkhasetu-jaṅghasetu-sakaṭasetūnaṃ aññataro uttarasetu vā na bhaveyya. Tiṭṭhati brāhmaṇoti na kho esa brāhmaṇo. Kasmā naṃ brāhmaṇoti āha? Ettakānaṃ paccatthikānaṃ bāhitattā, desanaṃ vā vinivattento ekaṃ khīṇāsavabrāhmaṇaṃ dassetumpi evamāha.

218而当他这样渡过去之后，那四条毒蛇心想：‘我们真没抓到你啊，今天本可以把你嚼得稀烂，然后扔掉你的小命。’五个敌人心想：‘我们真没抓到你啊，今天本可以把你团团围住，把四肢百骸一节节砍断，然后到国王那里领一百或一千的赏金。’第六位内应杀手心想：‘我真没抓到你啊，今天我本可以用水晶般闪亮的剑砍下你的头，获得将军之位，享受荣华。’六个盗贼心想：‘我们真没抓到你啊，今天我们本可以用各种刑罚折磨你，让你交出许多财物。’他们这样想着，却无法下入水之大洋，又因为受到国王命令的催逼，也不敢往别处去，就那样困在那里枯竭而死。

Tasmiṃ pana evaṃ uttiṇṇe cattāro āsīvisā ‘‘na laddho vatāsi amhehi, ajja te murumurāya jīvitaṃ khāditvā chaḍḍeyyāma’’. Pañca paccatthikā ‘‘na laddho vatāsi amhehi, ajja te parivāretvā aṅgamaṅgāni chinditvā rañño santikaṃ gatā sataṃ vā sahassaṃ vā labheyyāma’’. Chaṭṭho antaracaro ‘‘na laddho vatāsi mayā, ajja te phalikavaṇṇena asinā sīsaṃ chinditvā, senāpatiṭṭhānaṃ labhitvā sampattiṃ anubhaveyyaṃ’’. Cha corā ‘‘na laddho vatāsi amhehi, ajja te vividhāni kammakāraṇāni kāretvā bahudhanaṃ āharāpessāmā’’ti cintetvā, udakaṇṇavaṃ otarituṃ asakkontā rañño āṇāya kopitattā parato gantumpi avisahantā tattheva sussitvā mareyyuṃ.

219‘现在我这譬喻’：从这里开始，应当了解从最初以来的譬喻配合——国王应被看作如同业，犯了王法的人如同流转轮回所依的凡夫。四条毒蛇如同四大种，国王把四条毒蛇交给那人的时候，就如同业在凡夫结生的那一刹那赋予他四大种一样。用‘在这些毒蛇疏忽之际，以及国王的侍卫们避开之际，你应趁机出来，汉子，做你该做的事’这样的话来示意‘你逃吧’的时候，就如同导师为这位比丘开示了四大种的业处之后，告诉他说‘你应对这四大种厌离、离欲，如此便能从轮回流转中解脱出来’的时候。那个人听了效力者的话之后，趁着毒蛇疏忽、侍卫避开之际，向任何方向逃走，这就如同这位比丘从导师跟前获得业处之后，为了从四大毒蛇般的大种中解脱出来，而借由智慧的逃遁，从而逃离开来。

Upamā kho myāyanti ettha evaṃ ādito paṭṭhāya opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ – rājā viya hi kammaṃ daṭṭhabbaṃ, rājāparādhikapuriso viya vaṭṭanissito puthujjano. Cattāro āsīvisā viya cattāri mahābhūtāni, rañño tassa cattāro āsīvise paṭicchāpitakālo viya kammunā puthujjanassa paṭisandhikkhaṇeyeva catunnaṃ mahābhūtānaṃ dinnakālo. ‘‘Imesaṃ āsīvisānaṃ pamādakkhaṇe rājapurisānañca vivittakkhaṇe nikkhamitvā yaṃ te ambho, purisa, karaṇīyaṃ, taṃ karohī’’ti vacanena ‘‘palāyassū’’ti vuttakālo viya satthārā imassa bhikkhuno mahābhūtakammaṭṭhānaṃ kathetvā ‘‘imesu catūsu mahābhūtesu nibbinda virajja, evaṃ vaṭṭato parimuccissasī’’ti kathitakālo, tassa purisassa atthacarakavacanaṃ sutvā catunnaṃ āsīvisānaṃ pamādakkhaṇe rājapurisānañca vivittakkhaṇe nikkhamitvā yena vā tena vā palāyanaṃ viya imassa bhikkhuno satthu santike kammaṭṭhānaṃ labhitvā mahābhūtāsīvisehi parimuccanatthāya ñāṇapalāyanena palāyanaṃ.

220现在，关于这四大种的名目，也就是在‘地界’、‘水界’等开示中所说的四大种之论，以及五取蕴之论、处之论，都应当按照《清净道论》中详细阐述的理趣来了解。在这里，地界应被看作如同粗棍口的毒蛇，其余的几界则应被看作如同腐口、火口、刀口的毒蛇。正如被粗棍口毒蛇咬后，整个身体会变得僵硬，当地界被扰乱时也是如此；又如被腐口等毒蛇咬后，身体会流脓、燃烧、溃烂，当水界、火界、风界被扰乱时也是一样。因此，注疏师们说：

Idāni catunnetaṃ mahābhūtānaṃ adhivacanaṃ pathavīdhātuyā āpodhātuyātiādīsu catumahābhūtakathā ca pañcupādānakkhandhakathā ca āyatanakathā ca visuddhimagge vitthāritanayeneva veditabbā. Ettha ca kaṭṭhamukhaāsīviso viya pathavīdhātu daṭṭhabbā, pūtimukhaaggimukhasatthamukhā viya sesadhātuyo. Yatheva hi kaṭṭhamukhena daṭṭhassa sakalakāyo thaddho hoti, evaṃ pathavīdhātupakopenāpi. Yathā ca pūtimukhādīhi daṭṭhassa paggharati ceva jhāyati ca chijjati ca, evaṃ āpodhātutejodhātuvāyodhātupakopenāpīti. Tenāhu aṭṭhakathācariyā –

221‘身体会僵硬，如同被粗棍之口咬过一样；

‘‘Patthaddho bhavatī kāyo, daṭṭho kaṭṭhamukhena vā;

222当地界紊乱时，他便如同粗棍之口一般。’

Pathavīdhātupakopena, hoti kaṭṭhamukheva so.

223‘身体会腐臭，如同被腐臭之口咬过一样；

‘‘Pūtiko bhavatī kāyo, daṭṭho pūtimukhena vā;

224由于水界紊乱，他便如同腐臭之口一般。’

Āpodhātupakopena, hoti pūtimukheva so.

225‘身体会炽热，如同被火口咬过一样；

‘‘Santatto bhavatī kāyo, daṭṭho aggimukhena vā;

226由于火界紊乱，他便如同火口一般。’

Tejodhātupakopena, hoti aggimukheva so.

227‘身体会被切割，如同被刀口咬过一样；

‘‘Sañchinno bhavatī kāyo, daṭṭho satthamukhena vā;

228由于风界紊乱，他便如同刀口一般。’

Vāyodhātupakopena, hoti satthamukheva so’’ti. –

229这样，在此，特别地，应该了知它们的相似性。

Evaṃ tāvettha visesato sadisabhāvo veditabbo.

230然而，就共通性来说，由于住处、毒力变化、执取非义、难侍候、难以接近、不知恩、作无差别、有无尽的过患与灾祸等这些原因，应了知它们与毒蛇的相似性。其中，‘住处’指：因为毒蛇的住处是蚁垤，它们就住在那里；而大种的住处是身体的蚁垤。而且，毒蛇的住处也是树洞、草丛、落叶堆、垃圾堆等，它们也住在这些地方；大种则以身体的孔窍、身体的密丛、身体的垃圾堆为住处。这样，首先应了知因住处而有的相似性。

Avisesato pana āsayato visavegavikārato anatthaggahaṇato durupaṭṭhānato durāsadato akataññutato avisesakārito anantadosūpaddavatoti imehi kāraṇehi etesaṃ āsīvisasadisatā veditabbā. Tattha āsayatoti āsīvisānañhi vammiko āsayo, tattheva te vasanti. Mahābhūtānampi kāyavammiko āsayo . Āsīvisānañca rukkhasusiratiṇapaṇṇagahanasaṅkāraṭṭhānānipi āsayo. Etesupi hi te vasanti. Mahābhūtānampi kāyasusiraṃ kāyagahanaṃ kāyasaṅkāraṭṭhānaṃ āsayoti. Evaṃ tāva āsayato sadisatā veditabbā.

231‘毒力变化’指：毒蛇依种性，有木口等四种。其中每一类再根据毒的变化方式，可分为咬毒等四种。大种也依据各自的特性，有地等四种。其中每一种又依业等起等，分为四种。这样，应了知因毒力变化而有的相似性。

Visavegavikāratoti āsīvisā hi kulavasena kaṭṭhamukhādibhedato cattāro. Tattha ekeko visavikārato vibhajjamāno daṭṭhavisādivasena catubbidho hoti. Mahābhūtānipi paccattalakkhaṇavasena pathavīādibhedato cattāri. Ettha ekekaṃ kammasamuṭṭhānādivasena catubbidhaṃ hoti. Evaṃ visavegavikārato sadisatā veditabbā.

232‘执取非义’指：抓住毒蛇的人，会执取五种非义——恶臭、不净、病、毒、死。抓住大种的人，也会执取五种非义——恶臭、不净、病、老、死。所以古德说：

Anatthaggahaṇatoti āsīvise gaṇhantā pañca anatthe gaṇhanti – duggandhaṃ gaṇhanti, asuciṃ gaṇhanti, byādhiṃ gaṇhanti, visaṃ gaṇhanti, maraṇaṃ gaṇhanti. Mahābhūtānipi gaṇhantā pañca anatthe gaṇhanti – duggandhaṃ gaṇhanti, asuciṃ gaṇhanti, byādhiṃ gaṇhanti, jaraṃ gaṇhanti, maraṇaṃ gaṇhanti. Tenāhu porāṇā –

233“任何捉蛇者，所捉的都是涂着粪便、具大毒者；

‘‘Yekeci sappaṃ gaṇhanti, mīḷhalittaṃ mahāvisaṃ;

234世间那些喜爱蛇的人，抓取五种无义。

Pañca gaṇhantunatthāni, loke sappābhinandino.

235恶臭、不净、病、毒，以及第五的死；

‘‘Duggandhaṃ asuciṃ byādhiṃ, visaṃ maraṇapañcamaṃ;

236这五种无义，就存在于这涂粪的蛇中。”

Anatthā honti pañcete, mīḷhalitte bhujaṅgame.

237同样地，那些不善的、盲目的愚痴凡夫，

‘‘Evamevaṃ akusalā, andhabālaputhujjanā;

238在生存中喜悦再生的人，执取五种没有利益的事物。

Pañca gaṇhantunatthāni, bhave jātābhinandino.

239恶臭、不净、病、老，以及排在第五位的死；

‘‘Duggandhaṃ asuciṃ byādhiṃ, jaraṃ maraṇapañcamaṃ;

240这五种没有利益的东西，就像被粪便涂抹的蛇一样。”

Anatthā honti pañcete, mīḷhalitteva pannage’’ti. –

241如此，应当从执取无益之事来理解其中的相似性。

Evaṃ anatthaggahaṇato sadisatā veditabbā.

242关于“难伺候”：那些蛇确实难伺候——当一条想起身时，另一条想沐浴；当那条想沐浴时，另一条想进食；当那条想进食时，另一条想躺卧。在它们当中，谁的意愿没被满足，它就在那里咬死他。然而，这些四大种比那些蛇更难伺候。因为当针对地界用药时，水界就恼怒；在为那同一人针对水界用药时，火界也恼怒；同样，当针对某一界用药时，另一界就恼怒。如此，应当从“难伺候”这一相似性来理解。

Durupaṭṭhānatoti te āsīvisā durupaṭṭhānā, ekasmiṃ uṭṭhātukāme eko nhāyitukāmo hoti , tasmiṃ nhāyitukāme aparo bhuñjitukāmo, tasmiṃ bhuñjitukāme añño nipajjitukāmo hoti. Tesu yassa yasseva ajjhāsayo na pūrati, so tattheva ḍaṃsitvā māreti. Imehi pana āsīvisehi bhūtāneva durupaṭṭhānatarāni. Pathavīdhātuyā hi bhesajje kayiramāne āpodhātu kuppati, tasseva bhesajjaṃ karontassa tejodhātūti evaṃ ekissā bhesajje kayiramāne aparā kuppantīti. Evaṃ durupaṭṭhānato sadisatā veditabbā.

243关于“难以接近者”：蛇确实是难以接近的，当人们在屋前见到蛇时，就从屋后逃跑；在屋后见到时，从前门逃跑；在屋中间见到时，躲入内室；在内室见到时，爬上床和椅子。而四大种比它们更难接近。因为被那种麻风病所触的人，耳鼻等器官断裂掉落，身体溃烂，绿蝇围绕，体臭远扬。对于那个人，即使旁人责骂或悲叹，既不是出于愤怒，也不是出于怜悯，都无法靠近，他们捏着鼻子，吐着唾沫，远远地避开他。同样地，对于其他令人厌恶、可厌的疾病，例如痔疮、腹病、风病等，也应如此说明其含义。如此，应从难以接近这一相似性来理解。

Durāsadatoti durāsadā hi āsīvisā, gehassa purimabhāge āsīvisaṃ disvā pacchimabhāgena palāyanti, pacchimabhāge disvā purimabhāgena, gehamajjhe disvā gabbhaṃ pavisanti, gabbhe disvā mañcapīṭhaṃ abhiruhanti. Mahābhūtāni tatopi durāsadatarāni. Tathārūpena hi kuṭṭharogena phuṭṭhassa kaṇṇanāsādīni chinditvā patanti, sarīraṃ samphuṭati nīlamakkhikā parivārenti, sarīragandho dūratova ubbāhati. Taṃ purisaṃ akkosamānampi paridevamānampi neva rosavasena, na kāruññena, upasaṅkamituṃ sakkonti, nāsikaṃ pidahitvā kheḷaṃ pātentā dūratova naṃ vivajjenti. Evaṃ aññesampi bhagandarakucchirogavātarogādīnaṃ bībhacchajegucchabhāvakarānañca rogānaṃ vasena ayamevattho vibhāvetabboti. Evaṃ durāsadato sadisatā veditabbā.

244关于“忘恩负义”：蛇确实是忘恩负义者，哪怕为它沐浴、喂养、以香花等供奉、放在笼中养护，它依然寻找机会。一旦得到机会，就在那里咬杀他。而四大种比蛇更为忘恩负义。对于它们而言，并无所谓感恩，即使以凉水或温水、净水为其沐浴，以香花等礼敬，以柔软衣物、柔软卧具、柔软园林等养护，以殊胜食物喂养，以殊胜饮品供饮，它们依然寻找机会。一旦得到机会，就在那里发怒，带来不幸与毁坏。如此，应从忘恩负义这一相似性来理解。

Akataññutatoti āsīvisā hi akataññuno honti, nhāpiyamānāpi bhojiyamānāpi gandhamālādīhi pūjiyamānāpi peḷāyaṃ pakkhipitvā parihariyamānāpi otārameva gavesanti. Yattha otāraṃ labhanti, tattheva naṃ ḍaṃsitvā mārenti. Āsīvisehipi mahābhūtāneva akataññutarāni. Etesañhi kataṃ nāma natthi, sītena vā uṇhena vā nimmalena jalena nhāpiyamānānipi gandhamālādīhi sakkariyamānānipi muduvatthamudusayanamuduyānādīhi parihariyamānānipi, varabhojanaṃ bhojiyamānānipi, varapānaṃ pāyāpiyamānānipi otārameva gavesanti. Yattha otāraṃ labhanti, tattheva kuppitvā anayabyasanaṃ pāpentīti. Evaṃ akataññutato sadisatā veditabbā.

245关于“无差别对待”：蛇不会分别“这是刹帝利、婆罗门、吠舍、首陀罗，或是在家人、出家人”，遇到了就咬杀。四大种也一样，不分别“这是刹帝利、婆罗门、吠舍、首陀罗，或是在家人、出家人，或是天、人、魔、梵天，或是无德者、有德者”。如果它们会对“这个人是好人”感到羞愧，那么对天世间中最尊贵的如来，它们就应该羞愧。如果它们会因“这人有大智慧、这人有大神力、这人是头陀行者”等理由觉得羞愧，那么对法将舍利弗长老等，它们也应该羞愧。如果它们会对“这人无德、残忍、顽固”生起恐惧，那么对天世间中无德、顽固、残忍之最的提婆达多或车匿等恶师，它们就应该恐惧。可是它们既不会羞愧，也不会恐惧，只要一发怒，就一定会带来某种不幸与毁坏。如此，应当从“无差别对待”这一相似性来理解。

Avisesakāritoti āsīvisā hi ‘‘ayaṃ khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā’’ti visesaṃ na karonti, sampattasampattameva ḍaṃsitvā mārenti. Mahābhūtānipi ‘‘ayaṃ khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā māro vā brahmā vā nigguṇo vā saguṇo vā’’ti visesaṃ na karonti . Yadi hi nesaṃ ‘‘ayaṃ guṇavā’’ti lajjā uppajjeyya, sadevake loke aggapuggale tathāgate lajjaṃ uppādeyyuṃ. Athāpi nesaṃ ‘‘ayaṃ mahāpañño ayaṃ mahiddhiko ayaṃ dhutavādo’’tiādinā nayena lajjā uppajjeyya, dhammasenāpatisāriputtattherādīsu lajjaṃ uppādeyyuṃ. Athāpi nesaṃ ‘‘ayaṃ nigguṇo dāruṇo thaddho’’ti bhayaṃ uppajjeyya, sadevake loke nigguṇathaddhadāruṇānaṃ aggassa devadattassa channaṃ vā satthārānaṃ bhāyeyyuṃ, na ca lajjanti na ca bhāyanti, kuppitvā yaṃkiñci anayabyasanaṃ āpādentiyeva. Evaṃ avisesakārito sadisatā veditabbā.

246关于“有无尽的过患与灾祸”：因为依止于蛇而生起的那些过患与灾祸，数量不可计算。它们咬人之后，会让人眼盲、驼背、像瘫坐的人一样、半身偏瘫等等，展现了无量的祸害。四大种发怒时，并不会不造成眼盲这一类祸害，它们的过患与灾祸同样是不可计量的。如此，应当从“有无尽的过患与灾祸”这一相似性来理解。

Anantadosūpaddavatoti āsīvise nissāya uppajjanakānañhi dosūpaddavānaṃ pamāṇaṃ natthi. Tathā hete ḍaṃsitvā kāṇampi karonti khujjampi pīṭhasappimpi ekapakkhalampīti evaṃ aparimāṇaṃ vippakāraṃ dassenti. Bhūtānipi kuppitāni na kāṇādibhāvesu na kiñci vippakāraṃ na karonti, appamāṇo etesaṃ dosūpaddavoti. Evaṃ anantadosūpaddavato sadisatā veditabbā.

247现在，这里应该以四大种为所缘，解说直到阿拉汉果的业处。这已经在《清净道论》的“四界差别说”中详细解说过了。

Idānettha catumahābhūtavasena yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathetabbaṃ siyā, taṃ visuddhimagge catudhātuvavatthānaniddese kathitameva.

248“五个杀手、敌人”：经中说“比丘们！所谓五个杀手、敌人，就是对五取蕴的称呼”，这里应从两个方面来理解蕴与杀手、敌人的相似性。一方面，蕴会互相残害；另一方面，只要蕴存在，所谓的杀害才会显现。怎么互相残害呢？首先，色蕴会残害色蕴，也会残害非色蕴；同样，非色蕴也会残害非色蕴和色蕴。具体如何？当地界坏灭时，它一定会连同其他三个界一起坏灭；水界等也同样。这样，色蕴确实会残害色蕴。而当色蕴坏灭时，一定会连同四个非色蕴一起坏灭；这样，色蕴也会残害非色蕴。受蕴坏灭时，一定会连同想蕴、行蕴、识蕴一起坏灭；想蕴等也一样。这样，非色蕴确实会残害非色蕴。在死亡那一刹那，四个非色蕴坏灭时，一定会连同事色（vatthurūpa）一起坏灭；这样，非色蕴也会残害色蕴。所以，首先它们互相残害，因此称为“杀手”。其次，哪里有蕴存在，那里就有切割、破裂、杀害、捆绑等事，别处则不会有。这样，由于在蕴存在时杀害才被认知，所以也称为“杀手”。

Pañca vadhakā paccatthikāti kho bhikkhave pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacananti ettha dvīhi ākārehi khandhānaṃ vadhakapaccatthikasadisatā veditabbā. Khandhā hi aññamaññañca vadhenti, tesu ca santesu vadho nāma paññāyati. Kathaṃ? Rūpaṃ tāva rūpampi vadheti arūpampi, tathā arūpaṃ arūpampi vadheti rūpampi. Kathaṃ? Ayañhi pathavīdhātu bhijjamānā itarā tisso dhātuyo gahetvāva bhijjati, āpodhātuādīsupi eseva nayo, evaṃ tāva rūpaṃ rūpameva vadheti. Rūpakkhandho pana bhijjamāno cattāro arūpakkhandhe gahetvāva bhijjati, evaṃ rūpaṃ arūpampi vadheti. Vedanākkhandhopi bhijjamāno saññāsaṅkhāraviññāṇakkhandhe gahetvāva bhijjati. Saññākkhandhādīsupi eseva nayo. Evaṃ arūpaṃ arūpameva vadheti. Cutikkhaṇe pana cattāro arūpakkhandhā bhijjamānā vatthurūpampi gahetvāva bhijjanti, evaṃ arūpaṃ rūpampi vadheti. Evaṃ tāva aññamaññaṃ vadhentīti vadhakā. Yattha pana khandhā atthi, tattha chedanabhedanavadhabandhanādayo honti, na aññatthāti. Evaṃ khandhesu santesu vadho paññāyatītipi vadhakā.

249现在，应该把五蕴分成色法和非色法两类，然后从分析色法或分析名法开始，一直解说到阿拉汉果的业处。这些内容在《清净道论》里也已经说过了。

Idāni pañcakkhandhe rūpārūpavasena dve koṭṭhāse katvā, rūpavasena vā nāmavasena vā rūpapariggahaṃ ādiṃ katvā, yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathetabbaṃ siyā tampi visuddhimagge kathitameva.

250「第六个内贼，举剑的杀手」：比丘们，这是对喜贪的称呼。在此，应从两个方面来理解喜贪与举剑杀手的相似性：斩断智慧之头，以及投入母胎。怎么理解呢？当可爱的所缘出现在眼门时，依靠这个所缘生起了贪欲，这时就可以说智慧之头已经被斩断；耳门等也是如此。所以，首先应从斩断智慧之头这个相似性来理解。其次，这种喜贪会让人投入卵生、胎生、湿生、化生这四种生。一旦投入母胎，随之而来的就是二十五种大怖畏和三十二种业行。这样，从投入母胎这一角度，也应该理解喜贪与举剑杀手的相似性。

Chaṭṭho antaracaro vadhako ukkhittāsikoti kho, bhikkhave, nandīrāgassetaṃ adhivacananti ettha dvīhākārehi nandīrāgassa ukkhittāsikavadhakasadisatā veditabbā paññāsirapātanato ca yonisampaṭipādanato ca. Kathaṃ? Cakkhudvārasmiñhi iṭṭhārammaṇe āpāthagate taṃ ārammaṇaṃ nissāya lobho uppajjati, ettāvatā paññāsīsaṃ patitaṃ nāma hoti, sotadvārādīsupi eseva nayo. Evaṃ tāva paññāsirapātanato sadisatā veditabbā. Nandīrāgo panesa aṇḍajādibhedā catasso yoniyo upaneti. Tassa yoniupagamanamūlakāni pañcavīsati mahābhayāni dvattiṃsa kammakāraṇāni ca āgatāneva hontīti evaṃ yonisampaṭipādanatopissa ukkhittāsikavadhakasadisatā veditabbā.

251这样，也就等于以喜贪为所缘，为一位比丘解说了业处。怎么修呢？喜贪就是行蕴，先确定它为“行蕴”；然后，与它相应的受是受蕴，想是想蕴，心是识蕴，它们的依处和所缘是色蕴。这样一来，五蕴就被区分开了。接着，再以名色的方式区分这五蕴，从探寻它们的缘开始，增强观智，次第证得阿拉汉果。这样，以喜贪为所缘的业处就被解说了。

Iti nandīrāgavasenāpi ekassa bhikkhuno kammaṭṭhānaṃ kathitameva hoti. Kathaṃ? Ayañhi nandīrāgo saṅkhārakkhandho, taṃ saṅkhārakkhandhoti vavatthapetvā taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, cittaṃ viññāṇakkhandho, tesaṃ vatthārammaṇaṃ rūpakkhandhoti, evaṃ pañcakkhandhe vavatthapeti. Idāni te pañcakkhandhe nāmarūpavasena vavatthapetvā, tesaṃ paccayapariyesanato paṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā, anupubbena eko arahattaṃ pāpuṇātīti evaṃ nandīrāgavasena kammaṭṭhānaṃ kathitaṃ hoti.

252六内处与空村的相似性，经文里已经说过了。而这里介绍具体的业处修法：就像六个盗贼进入一个空村，四处游荡而一无所获，便对那个村子不再感兴趣；同样，比丘专注于六内处进行探查，不见有“我”或“我所”可取，便对它们不再感兴趣。他想：“我要开始修观。”于是，他先以所造色业处去把握眼净色等，确定“这是色蕴”；把意处确定为“非色蕴”。这样，将这一切以名色的方式区分，即“这是名，这是色”，再去寻找它们的缘，增长观智，观照诸行，就会次第地安住在阿拉汉果。如此，就为一位比丘解说了直到阿拉汉果的业处。

Channaṃ ajjhattikāyatanānaṃ suññagāmena sadisatā pāḷiyaṃyeva āgatā. Ayaṃ panettha kammaṭṭhānanayo – yathā ca te cha corā chakuṭikaṃ suññaṃ gāmaṃ pavisitvā aparāparaṃ vicarantā kiñci alabhitvā gāmena anatthikā honti, evamevaṃ bhikkhu chasu ajjhattikāyatanesu abhinivisitvā vicinanto ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā gahetabbaṃ kiñci adisvā tehi anatthiko hoti. So ‘‘vipassanaṃ paṭṭhapessāmī’’ti upādārūpakammaṭṭhānavasena cakkhupasādādayo pariggahetvā ‘‘ayaṃ rūpakkhandho’’ti vavatthapeti, manāyatanaṃ ‘‘arūpakkhandho’’ti. Iti sabbānipetāni nāmañceva rūpañcāti nāmarūpavasena vavatthapetvā, tesaṃ paccayaṃ pariyesitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā , saṅkhāre sammasanto anupubbena arahatte patiṭṭhāti. Idaṃ ekassa bhikkhuno yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathitaṃ hoti.

253现在，为了显示外处与劫村盗贼的相似性，而说：“贼，如劫村者……”等。在这里，「在合意与不合意中」（manāpāmanāpesu）是表示工具格的处格，意思是“通过合意与不合意的所缘”。当盗贼劫村时，有五种情况发生：盗贼先包围村庄，放火并发出噼啪声响，于是人们拿起手头值钱的东西逃出村外。然后，他们为了争夺财物而互相拉扯。其中有些人遭到殴打，有些人被打倒在被打的地方，其余没受伤的人则被捆绑，带到自己的住处，用绳索等捆起来，当作奴隶役使。

Idāni bāhirānaṃ gāmaghātakacorehi sadisataṃ dassento corā gāmaghātakāti khotiādimāha. Tattha manāpāmanāpesūti karaṇatthe bhummaṃ, manāpāmanāpehīti attho. Tattha coresu gāmaṃ hanantesu pañca kiccāni vattanti – corā tāva gāmaṃ parivāretvā ṭhitā aggiṃ datvā kaṭakaṭasaddaṃ uṭṭhāpenti, tato manussā hatthasāraṃ gahetvā bahi nikkhamanti. Tato tehi saddhiṃ bhaṇḍakassa kāraṇā hatthaparāmāsaṃ karonti. Keci panettha pahāraṃ pāpuṇanti, keci pahāraṭṭhāne patanti, avasese pana arogajane bandhitvā attano vasanaṭṭhānaṃ netvā rajjubandhanādīhi bandhitvā dāsaparibhogena paribhuñjanti.

254在这里，劫村盗贼包围村庄放火，应当知道这就像在六根门中当所缘现前时，烦恼的燃烧生起；拿起值钱的东西逃出村外，就像在那一刻舍弃善法而处于不善的状态；为了财物而互相拉扯，就像犯下突吉罗、恶说、波逸提、偷兰遮的时候；遭到打击，就像犯下僧残的时候；遭到打击后倒在被打处，就像犯下波罗夷后成为非沙门的时候；其余没受伤的人被捆绑带回住处，当作奴隶役使，就像依止那个所缘，所有看到的人都破坏小戒、中戒、大戒，舍弃学处而变成在家身份的时候。在此，他如果养家糊口，应当知道这是现世的苦蕴；死后生于恶趣，是来世的苦蕴。

Tattha gāmaghātakacorānaṃ gāmaṃ parivāretvā aggidānaṃ viya chasu dvāresu ārammaṇe āpāthagate kilesapariḷāhuppatti veditabbā, hatthasāraṃ ādāya bahi nikkhamanaṃ viya. Taṅkhaṇe kusaladhammaṃ pahāya akusalasamaṅgitā, bhaṇḍakassa kāraṇā hatthaparāmasanāpajjanaṃ viya dukkaṭadubbhāsitapācittiyathullaccayānaṃ āpajjanakālo, pahāraladdhakālo viya saṅghādisesaṃ āpajjanakālo, pahāraṃ laddhā pana pahāraṭṭhāne patitakālo viya pārājikaṃ āpajjitvā assamaṇakālo, avasesajanassa bandhitvā vasanaṭṭhānaṃ netvā dāsaparibhogena paribhuñjanakālo viya tameva ārammaṇaṃ nissāya sabbesaṃ passantānaṃyeva cūḷasīlamajjhimasīlamahāsīlāni bhinditvā sikkhaṃ paccakkhāya gihibhāvaṃ āpajjanakālo. Tatrassa puttadāraṃ posentassa sandiṭṭhiko dukkhakkhandho veditabbo, kālaṃ katvā apāye nibbattassa samparāyiko.

255这些外处也是针对一位比丘，从禅修业处的角度而说的。这里，色等四种是所造色，触处是三种界，法处与水界一起合为四种，这些是四大种；依其界限而立的空界，依轻快性等而立的轻快性等。如此，这一切四大种与所造色就是色蕴，以它们为所缘而生起的受等四蕴是非色蕴。对此，「色蕴是色，四非色蕴是名」：即色蕴是色，四种非色蕴是名。确立名色之后，依前面所说的方式修行的人，直到阿拉汉果的业处就已经开示了。

Imānipi bāhirāyatanāni ekassa bhikkhuno kammaṭṭhānavaseneva kathitāni. Ettha hi rūpādīni cattāri upādārūpāni, phoṭṭhabbāyatanaṃ tisso dhātuyo, dhammāyatane āpodhātuyā saddhiṃ tā catassoti imāni cattāri bhūtāni, tesaṃ paricchedavasena ākāsadhātu, lahutādivasena lahutādayoti evamidaṃ sabbampi bhūtupādāyarūpaṃ rūpakkhandho, tadārammaṇā vedanādayo cattāro arūpakkhandhā. Tattha ‘‘rūpakkhandho rūpaṃ, cattāro arūpino khandhā nāma’’nti. Nāmarūpaṃ vavatthapetvā purimanayeneva paṭipajjantassa yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathitaṃ hoti.

256「暴流」（oghānaṃ）：在这里，「暴流」的意思就是难以渡过。因为这些暴流，如果有人发起“我要圆满防护戒而证得阿拉汉果”的志向，依靠善知识、正确精进，就应该能够渡过；而用其他任何方式，都很难渡过。因为这种难以渡过的含义，所以称为暴流。它们也是针对一位比丘，从禅修业处的角度而说的。因为这四种也是一个行蕴。其余部分，应按照在「喜贪」中讲过的方式结合起来详细说明。

Oghānanti ettha duruttaraṇaṭṭho oghaṭṭho. Ete hi ‘‘sīlasaṃvaraṃ pūretvā arahattaṃ pāpuṇissāmī’’ti ajjhāsayaṃ samuṭṭhāpetvā kalyāṇamitte nissāya sammā vāyamantena taritabbā, yena vā tena vā duruttarā. Iminā duruttaraṇaṭṭhena oghāti vuccanti. Tepi ekassa bhikkhuno kammaṭṭhānavasena kathitā. Cattāropi hi ete eko saṅkhārakkhandho vāti. Sesaṃ nandīrāge vuttanayeneva yojetvā vitthāretabbaṃ.

257「这是有身的同义语」：因为有身也如同由毒蛇等（所喻）的大水之此岸，因四大等而充满恐惧与怖畏；它也是针对一位比丘，仅从业处的角度而说的。因为有身即是三界中的五蕴，而它们总括起来就是名色。如此，在这里，应以名色确定作为起始，直到阿拉汉果为止，将业处加以展开。

Sakkāyassetaṃ adhivacananti, sakkāyopi hi āsīvisādīhi udakaṇṇavassa orimatīraṃ viya catumahābhūtādīhi sāsaṅko sappaṭibhayo, sopi ekassa bhikkhuno kammaṭṭhānavaseneva kathito. Sakkāyo hi tebhūmakapañcakkhandhā, te ca samāsato nāmarūpamevāti. Evamettha nāmarūpavavatthānaṃ ādiṃ katvā yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ vitthāretabbanti.

258「这是涅槃的同义语」：因为涅槃就像大水的彼岸，远离四大等，是安稳的、没有怖畏的。「这是精进策励的同义语」：在此，为了显示心的作用，将前面所说的“精勤”取为“精进”而显示。「已渡、达彼岸」：即已渡过，到达了彼岸。

Nibbānassetaṃ adhivacananti nibbānañhi udakaṇṇavassa pārimatīraṃ viya catumahābhūtādīhi khemaṃ appaṭibhayaṃ. Vīriyārambhassetaṃ adhivacananti ettha cittakiriyadassanatthaṃ heṭṭhā vuttavāyāmameva vīriyanti gaṇhitvā dasseti. Tiṇṇo pāraṅgatoti taritvā pāraṃ gato.

259在这里，就像站在充满怖畏的此岸、想要渡过大水的人，不应该像有些人那样：住了几天，慢慢准备好船，然后玩水嬉戏而不登上船。这样做的人，还没上船就会遭遇灾难。同样，想要渡过烦恼海的人，不应该产生“我还年轻，等到年老时再来造八支圣道的筏”这样的戏论。这样做的人，不到年老就会遭受毁灭，即使到了年老也没法做到。然而，忆念《善一夜者》等教诫之后，应该迅速地造这个圣道的筏。

Tattha yathā sāsaṅkaorimatīre ṭhitena udakaṇṇavaṃ taritukāmena katipāhaṃ vasitvā saṇikaṃ nāvaṃ sajjetvā udakakīḷaṃ kīḷantena viya na nāvā abhiruhitabbā. Evaṃ karonto hi anāruḷhova byasanaṃ pāpuṇāti. Evameva kilesaṇṇavaṃ taritukāmena ‘‘taruṇo tāvamhi, mahallakakāle aṭṭhaṅgikamaggakullaṃ bandhissāmī’’ti papañco na kātabbo . Evaṃ karonto hi mahallakakālaṃ apatvāpi vināsaṃ pāpuṇāti, patvāpi kātuṃ na sakkoti. Bhaddekarattādīni pana anussaritvā vegeneva ayaṃ ariyamaggakullo bandhitabbo.

260正如造筏的人需要有完整的手脚：腿瘸或脚跛的人无法站稳，手有残缺如铲状等的人无法抓取草叶等；同样，造此圣道筏的人，也应该具足戒的脚和信的手。因为破戒的人、没有信心的人，在佛陀的教法中无法立足，不信修行之道，是无法造圣道筏的。又好像手脚齐全但身体虚弱、被疾病折磨的人不能造筏，只有具备力量的人才能；同样，有戒有信的人如果懒惰、懈怠，也不能造这个道筏，只有精进努力的人才能。因此，想要造筏的人，应当精进努力。正如那个人造好筏后，站在岸边，面对着宽广一由旬的大水，心中坚定地想：“我一定要依靠自己的努力渡过它”；同样，修行者从经行处下来时，也应该坚定地想：“今天我要渡过能被四种圣道断除的烦恼海，安立于阿拉汉果。”

Yathā ca kullaṃ bandhantassa hatthapādapāripūri icchitabbā. Kuṇṭhapādo hi khañjapādo vā patiṭṭhātuṃ na sakkoti, phaṇahatthakādayo tiṇapaṇṇādīni gahetuṃ na sakkonti. Evamimampi ariyamaggakullaṃ bandhantassa sīlapādānañceva saddhāhatthassa ca pāripūri icchitabbā. Na hi dussīlo assaddho sāsane appatiṭṭhito paṭipattiṃ assaddahanto ariyamaggakullaṃ bandhituṃ sakkoti. Yathā ca paripuṇṇahatthapādopi dubbalo byādhipīḷito kullaṃ bandhituṃ na sakkoti, thāmasampannova sakkoti, evaṃ sīlavā saddhopi alaso kusīto imaṃ maggakullaṃ bandhituṃ na sakkoti , āraddhavīriyova sakkotīti imaṃ bandhitukāmena āraddhavīriyena bhavitabbaṃ. Yathā so puriso kullaṃ bandhitvā tīre ṭhatvā yojanavitthāraṃ udakaṇṇavaṃ ‘‘ayaṃ mayā paccattapurisakāraṃ nissāya nittharitabbo’’ti mānasaṃ bandhati, evaṃ yogināpi caṅkamā oruyha ‘‘ajja mayā catumaggavajjhaṃ kilesaṇṇavaṃ taritvā arahatte patiṭṭhātabba’’nti mānasaṃ bandhitabbaṃ.

261正如那个人依靠筏渡过大水，走了一伽浮他之后，回头观望，知道「我已越过了一部分，还有三部分剩下」；又走了一伽浮他后，知道「我已越过了两部分，还有两部分剩下」；又走了一伽浮他后，知道「我已越过了三部分，还有一部分剩下」；再越过那一部分之后，回头观望，知道「我已经全部越过了四部分」，然后用脚踩一下那筏，把它推向顺流方向，上岸站在岸上。同样，这位比丘依靠圣道筏渡过烦恼海：他以须陀洹道渡过了被初道所断除的烦恼，在道与果之间的果位上，以省察智回头观察，知道「在四道所断除的烦恼中，有一部分已被我断除，其余三部分还在」。然后，再次这样将根、力、觉支结合，正确地审察诸行，以斯陀含道渡过了被第二道所断除的烦恼，在果位上省察，知道「已被我断除两部分，其余两部分还在」。再次结合根、力、觉支，审察诸行，以阿那含道渡过了被第三道所断除的烦恼，省察知道「已被断除三部分，还有一部分剩下」。又再次结合根、力、觉支，审察诸行，以阿拉汉道渡过了被第四道所断除的烦恼，在果位上省察，知道「我的一切烦恼已被断除」。

Yathā ca so puriso kullaṃ nissāya udakaṇṇavaṃ taranto gāvutamattaṃ gantvā nivattitvā olokento ‘‘ekakoṭṭhāsaṃ atikkantomhi, aññe tayo sesā’’ti jānāti, aparampi gāvutamattaṃ gantvā nivattitvā olokento ‘‘dve atikkantomhi, dve sesā’’ti jānāti, aparampi gāvutamattaṃ gantvā nivattitvā olokento ‘‘tayo atikkantomhi, eko seso’’ti jānāti, tampi atikkamma nivattitvā olokento ‘‘cattāropi me koṭṭhasā atikkantā’’ti jānāti, tañca kullaṃ pādena akkamitvā sotābhimukhaṃ khipitvā uttaritvā tīre tiṭṭhati. Evaṃ ayampi bhikkhu ariyamaggakullaṃ nissāya kilesaṇṇavaṃ taranto sotāpattimaggena paṭhamamaggavajjhe kilese taritvā maggānantare phale ṭhito paccavekkhaṇañāṇena nivattitvā olokento ‘‘catumaggavajjhānaṃ me kilesānaṃ eko koṭṭhāso pahīno , itare tayo sesā’’ti jānāti. Puna tatheva indriyabalabojjhaṅgāni samodhānetvā saṅkhāre sammasanto sakadāgāmimaggena dutiyamaggavajjhe kilese taritvā maggānantare phale ṭhito paccavekkhaṇañāṇena nivattitvā, olokento ‘‘catumaggavajjhānaṃ me kilesānaṃ dve koṭṭhāsā pahīnā , itare dve sesā’’ti jānāti. Puna tatheva indriyabalabojjhaṅgāni samodhānetvā saṅkhāre sammasanto anāgāmimaggena tatiyamaggavajjhe kilese taritvā maggānantare phale ṭhito paccavekkhaṇañāṇena nivattitvā olokento ‘‘catumaggavajjhānaṃ me kilesānaṃ tayo koṭṭhāsā pahīnā, eko seso’’ti jānāti. Puna tatheva indriyabalabojjhaṅgāni samodhānetvā saṅkhāre sammasanto arahattamaggena catutthamaggavajjhe kilese taritvā maggānantare phale ṭhito paccavekkhaṇañāṇena nivattitvā olokento ‘‘sabbakilesā me pahīnā’’ti jānāti.

262正如那个人将筏抛弃在流中，登上岸，站在干地上，进入城市，登上了上层宫殿的胜处，心想「我竟然从这样无意义的事情中解脱了」，心念专一、满怀喜悦地坐着；同样，这位比丘或在原来的座位上，或在其他住处、夜间居处、日间居处等任何地方随意坐着，心想「我竟然从这样无意义的事情中解脱了」，以涅槃为所缘而入于果定，心念专一、满怀喜悦地坐着。或者正是针对这个意思而说道：「已渡过、到达彼岸者，立于高地，即称为婆罗门。」诸比丘，这是对阿拉汉的同义语。如此，在这里已经解说了各种各样的修行业处；然而，把它们归纳起来之后，应该显示为一个整体。即使显示为一个整体，也应当归结为五蕴。

Yathā so puriso taṃ kullaṃ sote pavāhetvā uttaritvā thale ṭhito nagaraṃ pavisitvā uparipāsādavaragato ‘‘ettakena vatamhi anatthena mutto’’ti ekaggacitto tuṭṭhamānaso nisīdati, evaṃ tasmiṃyeva vā āsane aññesu vā rattiṭṭhānadivāṭṭhānādīsu yattha katthaci nisinno ‘‘ettakena vatamhi anatthena mutto’’ti nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā ekaggacitto tuṭṭhamānaso nisīdati. Idaṃ vā sandhāya vuttaṃ tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇoti kho, bhikkhave, arahato etaṃ adhivacananti. Evaṃ tāvettha nānākammaṭṭhānāni kathitāni, samodhānetvā pana sabbānipi ekameva katvā dassetabbāni. Ekaṃ katvā dassentenāpi pañcakkhandhavaseneva vinivattetabbāni.

263如何呢？在此，四种大种、内五处、外五处、法处中的十五种微细色，是自身的一部分，这是色蕴；意处是识蕴；法处的一部分、四种瀑流、自身的一部分，这四种是非色蕴。其中，色蕴是色，四种非色蕴是名，这就是名色。对它的喜贪、欲瀑流、有瀑流、法处的一部分、自身的一部分，这些是缘。如此，有缘的名色得以确定。确定了有缘的名色之后，赋予三相，增长观智，正确地审察诸行，证得阿拉汉果，这是一位比丘的出离之门。

Kathaṃ? Ettha hi cattāri mahābhūtāni ajjhattikāni pañcāyatanāni bāhirāni pañcāyatanāni dhammāyatane pannarasa sukhumarūpāni sakkāyassa ekadesoti ayaṃ rūpakkhandho, manāyatanaṃ viññāṇakkhandho dhammāyatanekadeso cattāro oghā sakkāyekadesoti ime cattāro arūpino khandhā. Tattha rūpakkhandho rūpaṃ, cattāro arūpino khandhā nāmanti idaṃ nāmarūpaṃ. Tassa nandīrāgo kāmogho bhavogho dhammāyatanekadeso sakkāyekadesoti ime paccayā. Iti sappaccayaṃ nāmarūpaṃ vavatthapeti nāma. Sappaccayaṃ nāmarūpaṃ vavatthapetvā tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā saṅkhāre sammasanto arahattaṃ pāpuṇātīti idaṃ ekassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ.

264在此，四种大种、五取蕴、内外十一处、法处的一部分、见瀑流、无明瀑流、自身的一部分，这是苦谛；喜贪、法处的一部分、欲瀑流、有瀑流、自身的一部分，这是集谛；称为彼岸的涅槃是灭谛；圣道是道谛。其中，前二谛是轮回，后二谛是还灭，前二谛是世间，后二谛是出世间。应当以十六行相、六万种理趣分别开示这四谛。说法结束时，了悟义理的五百位比丘住立于阿拉汉果。而此经是依于苦相而宣说的。

Tattha cattāro mahābhūtā pañcupādānakkhandhā ajjhattikabāhirāni ekādasāyatanāni dhammāyatanekadeso diṭṭhogho avijjogho sakkāyekadesoti idaṃ dukkhasaccaṃ, nandīrāgo dhammāyatanekadeso kāmogho bhavogho sakkāyekadesoti idaṃ samudayasaccaṃ, pārimatīrasaṅkhātaṃ nibbānaṃ nirodhasaccaṃ, ariyamaggo maggasaccaṃ. Tattha dve saccāni vaṭṭaṃ, dve vivaṭṭaṃ, dve lokiyāni, dve lokuttarānīti cattāri saccāni soḷasahākārehi saṭṭhinayasahassehi vibhajitvā dassetabbānīti. Desanāpariyosāne vipañcitaññū pañcasatā bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsu. Suttaṃ pana dukkhalakkhaṇavasena kathitaṃ.

3742. 车喻经注释

2. Rathopamasuttavaṇṇanā

239239. 在第二经中，‘乐喜悦多’：即拥有很多的身体安乐和心所的喜悦，所以称为‘乐喜悦多’。‘他的根源已被激发’：也就是他的因缘已经圆满。‘为了诸漏的灭尽’：这里‘漏尽’意指阿拉汉道，意思是说为了达到那个目的。‘置于中间的刺棒’：指横放在车中央的刺棒。‘随其所欲的方向’：指任意想要去的方向。‘随其所欲的行程’：指任何想要的行走方式。‘令驾驶’：指驱使前进。‘令回转’：指使车子返回。‘为保护’：是指为了守护。‘为抑制’：是指为了控制速度。‘为调伏’：是指为了达到无残余的使用。‘为平息’：是指为了烦恼的平息。

239. Dutiye sukhasomanassabahuloti kāyikasukhañceva cetasikasomanassañca bahulaṃ assāti sukhasomanassabahulo. Yoni cassa āraddhā hotīti kāraṇañcassa paripuṇṇaṃ hoti. Āsavānaṃ khayāyāti idha āsavakkhayoti arahattamaggo adhippeto, tadatthāyāti attho. Odhastapatodoti rathamajjhe tiriyaṃ ṭhapitapatodo. Yenicchakanti yena disābhāgena icchati. Yadicchakanti yaṃ yaṃ gamanaṃ icchati. Sāreyyāti peseyya. Paccāsāreyyāti paṭivinivatteyya. Ārakkhāyāti rakkhaṇatthāya. Saṃyamāyāti veganiggahaṇatthāya. Damāyāti nibbisevanatthāya. Upasamāyāti kilesūpasamatthāya.

266‘同样地’这一段的意思是：正如一个不善巧的御者，把未调伏的骏马套上车，沿着崎岖不平的道路驱车，导致车轮破碎，车轴和马蹄也受损伤，自己也会遭遇不幸与衰败，而且不能够随心所欲地驾驶；同样，在六根上不守护根门的比丘，也不能够随心所欲地享受沙门的喜悦。然而，正如善巧的御者，把已经调伏的骏马套上车，将车驶入平坦的地面，握持缰绳，留意马蹄，拿起刺棒，做到无残余的使用，这样驱遣时就能随心所欲地驾驶。同样，在六根上守护根门的比丘，能在此教法中随心所欲地享受沙门的喜悦。如果他想要将智慧导向无常随观，智慧就能朝向那个方向运作。在苦随观等其余方面，方法也是如此。

Evameva khoti ettha yathā akusalassa sārathino adante sindhave yojetvā visamamaggena rathaṃ pesentassa cakkānipi bhijjanti, akkhopi sindhavānañca khurā, attanāpi anayabyasanaṃ pāpuṇāti, na ca icchiticchitena gamanena sāretuṃ sakkoti ; evaṃ chasu indriyesu aguttadvāro bhikkhu na icchiticchitaṃ samaṇaratiṃ anubhavituṃ sakkoti. Yathā pana cheko sārathi dante sindhave yojetvā, same bhūmibhāge rathaṃ otāretvā rasmiyo gahetvā, sindhavānaṃ khuresu satiṃ ṭhapetvā, patodaṃ ādāya nibbisevane katvā, pesento icchiticchitena gamanena sāreti. Evameva chasu indriyesu guttadvāro bhikkhu imasmiṃ sāsane icchiticchitaṃ samaṇaratiṃ anubhoti, sace aniccānupassanābhimukhaṃ ñāṇaṃ pesetukāmo hoti, tadabhimukhaṃ ñāṇaṃ gacchati. Dukkhānupassanādīsupi eseva nayo.

267‘于食物知量’：指在饮食方面知道份量。这里有两种量：接受量和受用量。关于接受量，应当了知施主的意愿，应当了知应施法的多少，应当了知自己的体力。像这样的比丘，如果应施法很多，但施主想给很少，就随顺施主的意愿只取少量。如果应施法很少，但施主想给很多，就根据应施法的多少只取少量。如果应施法也很多，施主也想给很多，就了解自己的体力后适量而取。他凭借这种在接受方面的知量，能够让未生起的利养得以生起，让已生起的利养变得坚固，就像法救大王在位时那位七岁的沙弥一样。

Bhojane mattaññūti bhojanamhi pamāṇaññū. Tattha dve pamāṇāni – paṭiggahaṇapamāṇañca paribhogapamāṇañca. Tattha paṭiggahaṇapamāṇe dāyakassa vaso veditabbo, deyyadhammassa vaso veditabbo, attano thāmo jānitabbo. Evarūpo hi bhikkhu sace deyyadhammo bahuko hoti, dāyako appaṃ dātukāmo, dāyakassa vasena appaṃ gaṇhāti. Deyyadhammo appo, dāyako bahuṃ dātukāmo, deyyadhammassa vasena appaṃ gaṇhāti. Deyyadhammopi bahu, dāyakopi bahuṃ dātukāmo, attano thāmaṃ ñatvā pamāṇena gaṇhāti. So tāya paṭiggahaṇe mattaññutāya anuppannañca lābhaṃ uppādeti, uppannañca thāvaraṃ karoti dhammikatissamahārājakāle sattavassiko sāmaṇero viya.

268据说，国王用五百辆车运来糖。国王心想：‘这是悦意的赠礼，没有尊者们我不应享用。’于是将二百五十辆车送往大寺，自己也在用完早餐后前往。敲响鼓后，一万二千比丘集合。国王站在一旁，叫来园丁，说：‘国王的布施，以满钵为量，把容器装满再给。如果有谁安住于接受适量而不取，你要报告我。’

Rañño kira pañcahi sakaṭasatehi guḷaṃ āhariṃsu. Rājā ‘‘manāpo paṇṇākāro, ayyehi vinā na khādissāmā’’ti aḍḍhateyyāni sakaṭasatāni mahāvihāraṃ pesetvā sayampi bhuttapātarāso agamāsi. Bheriyā pahaṭāya dvādasa bhikkhusahassāni sannipatiṃsu. Rājā ekamante ṭhito ārāmikaṃ pakkosāpetvā āha – ‘‘rañño nāma dāne pattapūrova pamāṇaṃ, gahitabhājanaṃ pūretvāva dehi, sace koci mattapaṭiggahaṇe ṭhito na gaṇhāti, mayhaṃ āroceyyāsī’’ti.

269当时有一位大长老说：‘我要去礼拜大菩提大塔。’他从支提山下来，进入寺院时，在大殿处看见比丘们正取糖，就对从后面来的沙弥说：‘你不需要糖。’‘是的，尊者，不需要。’沙弥说：‘我们旅途劳累，只需要一颗木苹果果大小的糖块就够了。’沙弥拿出钵，站在长老的戒腊顺序里。园丁把取糖的量器装满后举起来，沙弥摇了摇手指。‘喂，沙弥，在王家的布施中，是以满器为标准的，取满钵吧。’‘是的，居士，国王们有大心愿，但我们亲教师只需要这么多。’

Atheko mahāthero ‘‘mahābodhimahācetiyāni vandissāmī’’ti cetiyapabbatā āgantvā, vihāraṃ pavisanto mahāmaṇḍapaṭṭhāne bhikkhū guḷaṃ gaṇhante disvā pacchato āgacchantaṃ sāmaṇeraṃ āha, ‘‘natthi te guḷena attho’’ti. ‘‘Āma, bhante, natthī’’ti. Sāmaṇera mayaṃ maggakilantā, ekena kapiṭṭhaphalamattena piṇḍakena amhākaṃ atthoti. Sāmaṇero thālakaṃ nīharitvā therassa vassaggapaṭipāṭiyaṃ aṭṭhāsi. Ārāmiko gahaṇamānaṃ pūretvā ukkhipi, sāmaṇero aṅguliṃ cālesi. Tāta sāmaṇera, rājakulānaṃ dāne bhājanapūrameva pamāṇaṃ, thālakapūraṃ gaṇhāhīti. Āma, upāsaka, rājāno nāma mahajjhāsayā honti, amhākaṃ pana upajjhāyassa ettakeneva atthoti.

270国王听了他的话后，问：“喂，那沙弥在说什么？”便走到他那里。园丁说：“主人，沙弥的器皿小，不肯多拿。”国王说：“请把带来的器皿装满再取，尊者。”“大王，国王们确实有大心量，想把举起的容器装满才肯给，但我们亲教师只需要这么多就够了。”国王心想：“这个才七岁的孩子，嘴里还有奶味，却不说‘取了之后装满篮子、装满筐，明天、后天再吃’，能够如此护持佛陀教法！”于是命令众人：“喂，我对沙弥生起净信，把另外那二百五十辆车也运来，布施给僧团。”

Rājā tassa kathaṃ sutvā, ‘‘kiṃ bho sāmaṇero bhaṇatī’’ti? Tassa santikaṃ gato. Ārāmiko āha – ‘‘sāmi, sāmaṇerassa bhājanaṃ khuddakaṃ, bahuṃ na gaṇhātī’’ti. Rājā āha, ‘‘ānītabhājanaṃ pūretvā gaṇhatha, bhante’’ti. Mahārāja, rājāno nāma mahajjhāsayā honti , ukkhittabhājanaṃ pūretvāva dātukāmā, amhākaṃ pana upajjhāyassa ettakeneva atthoti. Rājā cintesi – ‘‘ayaṃ sattavassikadārako, ajjāpissa mukhato khīragandho na muccati, gahetvā kuṭe vā kuṭumbe vā pūretvā svepi punadivasepi khādissāmāti na vadati, sakkā buddhasāsanaṃ pariggahetu’’nti purise āṇāpesi, ‘‘bho, pasannomhi sāmaṇerassa, itarānipi aḍḍhateyyāni sakaṭasatāni ānetvā saghaṃssa dethā’’ti.

271再说那位国王，有一天想吃烤鹧鸪肉，心想：“我如果把想吃炭烤鹧鸪肉的想法告诉别人，他们就会在周围一由旬的范围内灭绝鹧鸪。”于是强忍住生起的渴求，过了三年。后来他耳朵里长了疮，再也无法忍耐，就问：“喂，我们有没有哪位持戒的侍者优婆塞？”“有的，大王，有位叫蒂萨，他守护不破的戒。”于是为了考验他，国王便召他前来。他来后，礼敬国王，站在一边。国王问他：“你，亲爱的，名叫蒂萨吗？”“是的，大王。”“那好，你去吧。”等他走后，国王让人拿来一只鸡，命令一个人说：“去告诉蒂萨，用三种烹调方法把这只鸡煮熟，给我送来。”那人便去如此说了。蒂萨回答：“喂，如果这只是死的，如我所知，我可以煮好送来。但杀生之事，我是绝对不做的。”那人回来禀报国王。

Soyeva pana rājā ekadivasaṃ tittiramaṃsaṃ khāditukāmo cintesi – ‘‘sace ahaṃ aṅgārapakkaṃ tittiramaṃsaṃ khāditukāmosmīti aññassa kathessāmi, samantā yojanaṭṭhāne tittirasamugghātaṃ karissantī’’ti uppannaṃ pipāsaṃ adhivāsento tīṇi saṃvaccharāni vītināmesi. Athassa kaṇṇesu pubbo saṇṭhāsi, so adhivāsetuṃ asakkonto ‘‘atthi nu kho, bho, amhākaṃ koci upaṭṭhākupāsako sīlarakkhako’’ti pucchi . Āma, deva, atthi, tisso nāma so akhaṇḍasīlaṃ rakkhatīti. Atha naṃ vīmaṃsitukāmo pakkosāpesi. So āgantvā rājānaṃ vanditvā aṭṭhāsi. Tato naṃ āha – ‘‘tvaṃ, tāta, tisso nāmā’’ti? ‘‘Āma devā’’ti. Tena hi gacchāti. Tasmiṃ gate ekaṃ kukkuṭaṃ āharāpetvā ekaṃ purisaṃ āṇāpesi, ‘‘gaccha tissaṃ vadāhi, imaṃ tīhi pākehi pacitvā amhākaṃ upaṭṭhāpehī’’ti. So gantvā tathā avoca. So āha – ‘‘sace, bho, ayaṃ matako assa, yathā jānāmi, tathā pacitvā upaṭṭhaheyyaṃ. Pāṇātipātaṃ panāhaṃ na karomī’’ti. So āgantvā rañño ārocesi.

272国王又派人去说：“再去一趟。”那人去了说：“喂，侍奉国王这件事可是很沉重的，不要这样做，戒还是可以再受持的，你仔细考虑一下吧。”这时蒂萨对他说：“喂，在一个有身之中，死是唯一确定的，我是不会做杀生之事的。”那人又把这话禀报给国王。国王第三次派人去，在遭到拒绝后，便把他召来，亲自询问。对国王，他也同样作答。于是国王命令手下说：“这人违抗王令，你们去把他带到断头台上，砍下他的头。”然而私下又给他们使眼色，暗示说：“你们只需威吓着把他带去，把他的头放上断头台，就回来禀报我。”

Rājā puna ‘‘ekavāraṃ gacchā’’ti pesesi. So gantvā, ‘‘bho, rājupaṭṭhānaṃ nāma bhāriyaṃ, mā evaṃ kari, punapi sīlaṃ sakkā samādātuṃ, paceta’’nti āha. Atha naṃ tisso avoca, ‘‘bho, ekasmiṃ nāma attabhāve dhuvaṃ ekaṃ maraṇaṃ, nāhaṃ pāṇātipātaṃ karissāmī’’ti. So punapi rañño ārocesi. Rājā tatiyampi pesetvā asampaṭicchantaṃ pakkosāpetvā attanā pucchi. Raññopi tatheva paṭivacanaṃ adāsi. Atha rājā purise āṇāpesi, ‘‘ayaṃ rañño āṇaṃ kopeti, gacchathetassa āghātanabhaṇḍikāyaṃ ṭhapetvā, sīsaṃ chindathā’’ti. Raho ca pana nesaṃ saññamadāsi – ‘‘imaṃ santajjayamānā netvā sīsamassa āghātanabhaṇḍikāyaṃ ṭhapetvā āgantvā mayhaṃ ārocethā’’ti.

273那些人让他在断头台上躺下，把那只鸡放在他手上。他把鸡放在心口上，说：“喂，朋友啊，我把我的命给你，我取走你的命，你无所畏惧地走吧。”便放走了它。那只鸡拍打着翅膀，腾空飞起，躲进一棵榕树里。他给鸡施无畏的那块地方，后来便叫作“鸡山”。

Te taṃ āghātanabhaṇḍikāyaṃ nipajjāpetvā tamassa kukkuṭaṃ hatthesu ṭhapayiṃsu. So taṃ hadaye ṭhapetvā ‘‘ahaṃ, tāta, mama jīvitaṃ tuyhaṃ demi, tava jīvitaṃ ahaṃ gaṇhāmi, tvaṃ nibbhayo gacchā’’ti vissajjesi. Kukkuṭo pakkhe papphoṭetvā ākāsena gantvā vaṭarukkhe nilīyi. Tassa kukkuṭassa abhayadinnaṭṭhānaṃ kukkuṭagiri nāma jātaṃ.

274国王听说了这件事的经过，便召来那位大臣的儿子，用一切装饰品把他打扮起来，然后说：“贤友啊，我正是为了这事才考验你的。我想吃鹧鸪肉，已经过了三年，你能够以三净的方式料理好，呈上来给我吗？”他回答：“陛下，这正该是我做的事。”于是出去了。他站在门内，一大早就看见一个人手里拿着三只鹧鸪走了进来，便给了那人两个迦哈巴那，接过鹧鸪，清理干净，用丁香等香料熏过，放在炭火上烤得恰到好处，烤熟后，呈献给了国王。国王坐在大殿的狮子座上，取过一块，切下一小片放进嘴里。就在那一刻，他全身一万七千条血脉同时遍布，静止不动。

Rājā taṃ pavattiṃ sutvā amaccaputtaṃ pakkosāpetvā sabbābharaṇehi alaṅkaritvā āha – ‘‘tāta, mayā tvaṃ etadatthameva vīmaṃsito, mayhaṃ tittiramaṃsaṃ khāditukāmassa tīṇi saṃvaccharāni atikkantāni, sakkhissasi me tikoṭiparisuddhaṃ katvā upaṭṭhāpetu’’nti. ‘‘Etaṃ nāma, deva, mayhaṃ kamma’’nti nikkhamitvā dvārantare ṭhito ekaṃ purisaṃ pātova tayo tittire gahetvā pavisantaṃ disvā, dve kahāpaṇe datvā tittire ādāya parisodhetvā, jīrakādīhi vāsetvā, aṅgāresu supakke pacitvā rañño upaṭṭhāpesi. Rājā mahātale sirīpallaṅke nisinnova ekaṃ gahetvā thokaṃ chinditvā mukhe pakkhipi, tāvadevassa sattarasaharaṇīsahassāni pharitvā aṭṭhāsi.

275就在那时，他想起了比丘僧团，心想：“像我这样身为大地之主的国王，想吃鹧鸪肉，尚且三年未能如愿，那无依无靠的比丘僧团，又能从哪里得到呢？”于是便将已放进嘴里的那块肉吐在了地上。那位大臣的儿子双膝跪倒，用嘴接住了。国王说：“让开，贤友，我知道你无有过失的本性，我正是因为这个缘故才把它吐掉的。”接着又说：“剩下的那些，你就照样妥善保管起来放好吧。”

Tasmiṃ samaye bhikkhusaṅghaṃ saritvā, ‘‘mādiso nāma pathavissaro rājā tittiramaṃsaṃ khāditukāmo tīṇi saṃvaccharāni na labhi, apaccamāno bhikkhusaṅgho kuto labhissatī’’ti? Mukhe pakkhittakkhaṇḍaṃ bhūmiyaṃ chaḍḍesi. Amaccaputto jaṇṇukehi patitvā mukhena gaṇhi. Rājā ‘‘apehi, tāta, jānāmahaṃ tava niddosabhāvaṃ, iminā nāma kāraṇena mayā etaṃ chaḍḍita’’nti kathetvā, ‘‘sesakaṃ tatheva saṅgopetvā ṭhapehī’’ti āha.

276第二天，一位常出入王宫的长老入宫乞食。那位大臣的儿子看见他，便接过他的钵，领他进了王宫。另外有一位年长的出家者，也装作长老的随从沙门，跟着一起进去了。长老心想：“这位大概是国王召请来的比丘吧。”所以没有在意；大臣的儿子也想：“这应该是长老的侍者吧。”也就疏忽了。请他们坐下后，便奉上了粥。等到他们把粥喝完，国王又呈上了鹧鸪。长老拿了一块，另一位也拿了一块。国王心想：“这位看起来是有威仪的，不先请示就吃，似乎不太妥当。”于是就去请问大长老。大长老用手挡住，表示不可；那位年长的长老却接受了。国王心里不高兴，等长老用完斋，就拿着钵跟在他后头出去，说道：“大德，凡是到居士家里来的，都应该带着受过教导、知道规矩的比丘一起来，这样才合适。”长老这才知道：“这个人并不是国王召请来的。”

Punadivase rājakulūpako thero piṇḍāya pāvisi. Amaccaputto taṃ disvā pattaṃ gahetvā rājagehaṃ pavesesi. Aññataro vuḍḍhapabbajitopi therassa pacchāsamaṇo viya hutvā anubandhanto pāvisi. Thero ‘‘raññā pakkosāpitabhikkhu bhavissatī’’ti pamajji. Amaccaputtopi ‘‘therassa upaṭṭhāko bhavissatī’’ti pamādaṃ āpajji. Tesaṃ nisīdāpetvā yāguṃ adaṃsu. Yāguyā pītāya rājā tittire upanesi. Thero ekaṃ gaṇhi, itaropi ekaṃ gaṇhi. Rājā ‘‘anubhāgo atthi, anāpucchitvā khādituṃ na yutta’’nti mahātheraṃ āpucchi. Thero hatthaṃ pidahi, mahallakatthero sampaṭicchi. Rājā anattamano hutvā katabhattakiccaṃ theraṃ pattaṃ ādāya anugacchanto āha – ‘‘bhante, kulagehaṃ āgacchantehi uggahitavattaṃ bhikkhuṃ gahetvā āgantuṃ vaṭṭatī’’ti. Thero tasmiṃ khaṇe aññāsi ‘‘na esa raññā pakkosāpito’’ti.

277第二天，长老带着侍者沙弥一起进去。国王那时等他们喝完粥，便呈上鹧鸪。长老拿了一块；沙弥弯了弯手指，示意从中间切，只拿了切成一个田字形小块的一份。国王又把那一份呈给大长老。大长老用手挡住，沙弥也挡住了。国王坐在不远处，把肉切成一小块一小块吃着，说道：‘托了学得规矩的福，我们才能吃到这一个半的鹧鸪啊。’他刚把肉吃下去，耳朵里就流出了脓。于是国王漱了口，走到沙弥身边，说：‘贤友，我对你生起了净信，我供养你八份常供斋食吧。’沙弥说：‘大王，我要转供给我的戒师。’国王又说：‘那我再给你另外八份。’沙弥说：‘那些我要给我们老师。’国王又说：‘再另外给八份。’沙弥说：‘那些我要给同戒师的比丘们。’国王又说：‘再另外给八份。’沙弥说：‘那些我要给比丘僧团。’国王又说：‘那就再另外给八份吧。’沙弥这才接受了。像这样，仅仅由于懂得如何接受，就能让未生的利养生起，让已生的利养稳固。这就是所谓的‘接受之量’。其中，‘受用之量’是以省察为作用的；然而，只有在省察‘我如理受用此食’之后而受用，才具有意义，因此它只是被称为‘受用之量’，而这里所指的正是这个量度。正因为如此，经中才说了‘如理省察’等等。不过，另一种也是可行的。

Punadivase upaṭṭhākasāmaṇeraṃ gahetvā pāvisi. Rājā tadāpi yāguyā pītāya tittire upanāmesi. Thero ekaṃ aggahesi, sāmaṇero aṅguliṃ cāletvā majjhe chindāpetvā ekakoṭṭhāsameva aggahesi. Rājā taṃ koṭṭhāsaṃ mahātherassa upanāmesi. Mahāthero hatthaṃ pidahi, sāmaṇeropi pidahi. Rājā avidūre nisīditvā khaṇḍākhaṇḍaṃ chinditvā khādanto ‘‘uggahitavatte nissāya diyaḍḍhatittire khādituṃ labhimhā’’ti āha. Tassa maṃse khāditamatteva kaṇṇehi pubbo nikkhami. Tato mukhaṃ vikkhāletvā sāmaṇeraṃ upasaṅkamitvā, ‘‘pasannosmi, tāta, aṭṭha te dhuvabhattāni demī’’ti āha. Ahaṃ, mahārāja, upajjhāyassa dammīti. Aparāni aṭṭha demīti. Tāni amhākaṃ ācariyassa dammīti. Aparānipi aṭṭha demīti. Tāni samānupajjhāyānaṃ dammīti. Aparānipi aṭṭha demīti. Tāni bhikkhusaṅghassa dammīti. Aparānipi aṭṭha demīti. Sāmaṇero adhivāsesi. Evaṃ paṭiggahaṇamattaṃ jānanto anuppannañceva lābhaṃ uppādeti, uppannañca thāvaraṃ karoti. Idaṃ paṭiggahaṇapamāṇaṃ nāma. Tattha paribhogapamāṇaṃ paccavekkhaṇapayojanaṃ, ‘‘idamatthiyaṃ bhojanaṃ bhuñjāmī’’ti pana paccavekkhitaparibhogasseva payojanattā paribhogapamāṇaṃyeva nāma, taṃ idha adhippetaṃ. Teneva paṭisaṅkhā yonisotiādimāha, itarampi pana vaṭṭatiyeva.

278「狮子卧」：这里指的是四种卧法——「欲乐卧」、「饿鬼卧」、「狮子卧」和「如来卧」。其中，佛在经中说：「诸比丘，大多数受用欲乐的人，是以左胁而卧的。」（《增支部》4.246）这就是「欲乐卧」。因为在那些人当中，绝大多数是没有右侧卧的。

Sīhaseyyanti ettha kāmabhogiseyyā, petaseyyā, sīhaseyyā, tathāgataseyyāti catasso seyyā. Tattha ‘‘yebhuyyena, bhikkhave, kāmabhogī vāmena passena sentī’’ti (a. ni. 4.246) ayaṃ kāmabhogiseyyā. Tesañhi yebhuyyena dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi.

279佛在经中说：「诸比丘，大多数饿鬼是仰卧的。」（《增支部》4.246）这就是「饿鬼卧」。因为饿鬼缺少血肉，身体只是由一副骨架勾连而成，没办法侧着身子睡，所以只能仰面躺着。

‘‘Yebhuyyena , bhikkhave, petā uttānā sentī’’ti (a. ni. 4.246) ayaṃ petaseyyā. Petā hi appamaṃsalohitattā aṭṭhisaṅghāṭajaṭitā ekena passena sayituṃ na sakkonti, uttānāva sayanti.

280佛在经中说：‘诸比丘，大多数兽王狮子，是把尾巴塞进两条大腿中间，以右胁而卧的。’（《增支部》4.246）这就是‘狮子卧’。兽王狮子因为威势强盛，把两只前脚放在一处，两只后脚放在一处，把尾巴塞进大腿缝里，记住了前脚、后脚和尾巴安放的位置后，才把头枕在两只前脚的上方睡下来。它就算睡了一整天，醒来的时候也不会惊慌失措；它会抬起头，观察前脚等部位是否还在原处。假如有哪部分偏离了原位，它就心里不痛快：‘这跟你的高贵种姓和勇猛气概不相称啊。’于是干脆就躺在原地不动，不去觅食。要是发现各部位都纹丝未动，它就满心欢喜：‘这才配得上你的种姓和勇猛气概啊。’于是便爬起来，伸一个大大的狮子懒腰，猛地抖擞一身鬃毛，发出三声狮子吼，然后才出发去觅食。

‘‘Yebhuyyena, bhikkhave, sīho migarājā naṅguṭṭhaṃ antarasatthimhi anupakkhipitvā dakkhiṇena passena sayatī’’ti ayaṃ sīhaseyyā. Tejussadattā hi sīho migarājā dve purimapāde ekasmiṃ, pacchimapāde ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvā naṅguṭṭhaṃ antarasatthimhi pakkhipitvā purimapādapacchimapādanaṅguṭṭhānaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkhetvā dvinnaṃ purimapādānaṃ matthake sīsaṃ ṭhapetvā sayati , divasampi sayitvā pabujjhamāno na utrasanto pabujjhati, sīsaṃ pana ukkhipitvā purimapādādīnaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkheti. Sace kiñci ṭhānaṃ vijahitvā ṭhitaṃ hoti, ‘‘nayidaṃ tuyhaṃ jātiyā sūrabhāvassa ca anurūpa’’nti anattamano hutvā tattheva sayati, na gocarāya pakkamati. Avijahitvā ṭhite pana ‘‘tuyhaṃ jātiyā ca sūrabhāvassa ca anurūpamida’’nti haṭṭhatuṭṭho uṭṭhāya sīhavijambhitaṃ vijambhitvā kesarabhāraṃ vidhunitvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkamati.

281至于第四禅的卧法，则称为‘如来卧’。在这些卧法当中，这里所取的是狮子卧。因为这种卧法，由于是威势炽盛的威仪，所以被称为最高卧法。

Catutthajjhānaseyyā pana tathāgataseyyāti vuccati. Tāsu idha sīhaseyyā āgatā. Ayañhi tejussadairiyāpathattā uttamaseyyā nāma.

282‘脚与脚’是指右脚叠放在左脚上。‘太过交叠’指的是过度重叠，把脚稍微放得过了一点。因为如果脚踝碰着脚踝，或者膝盖顶着膝盖，摩擦来摩擦去，就会频频产生苦受，心就无法专一，睡起来也不舒服。但如果摆放的时候不互相摩擦，稍微错开一点放着，就不会产生苦受，心就能专一，睡起来也就安稳舒适了。所以，要这样安顿卧姿。

Pāde pādanti dakkhiṇapāde vāmapādaṃ. Accādhāyāti atiādhāya, īsakaṃ atikkamma ṭhapetvā. Gopphakena hi gopphake, jāṇunā vā jāṇumhi saṅghaṭṭiyamāne abhiṇhaṃ vedanā uppajjati, cittaṃ ekaggaṃ na hoti, seyyā aphāsukā hoti. Yathā pana na saṅghaṃṭṭeti, evaṃ atikkamma ṭhapite vedanā nuppajjati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, seyyā phāsukā hoti. Tasmā evaṃ seyyaṃ kappeti.

283‘具念与正知’意思是具足念和正知。如何能在睡眠时还具足念和正知呢？是由于不曾舍弃念和正知的缘故。这位比丘在白天和整个初夜时分，都在用各种能克服障碍的法来清净自己的心；在初夜结束时，他从经行的步道下来；即使在洗脚的时候，心里也不离开根本业处；同样，不离开那个业处去开门，上到床上坐着，也还是不离开那个业处而进入睡眠。当他醒来的时候，也是先把握住了根本业处才醒过来的。这样，即使是进入睡眠，也还是个具念与正知的人。不过，对于‘这样就算是智界’的说法，老师们并不赞同。

Sato sampajānoti satiyā ceva sampajaññena ca samannāgato. Kathaṃ niddāyanto sato sampajāno hotīti? Satisampajaññassa appahānena. Ayañhi divasañceva sakalayāmañca āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetvā paṭhamayāmāvasāne caṅkamā oruyha pāde dhovantopi mūlakammaṭṭhānaṃ avijahantova dhovati, taṃ avijahantova dvāraṃ vivarati, mañce nisīdati, avijahantova niddaṃ okkamati. Pabujjhanto pana mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvāva pabujjhati. Evaṃ niddaṃ okkamantopi sato sampajāno hoti. Evaṃ pana ñāṇadhātukanti na rocayiṃsu.

284然而，根据前面所说的方法，这位比丘清净了他的心，在初夜分结束时，心里想：‘我要让这个执取的身体以睡眠来休息’，于是从经行的地方下来，不离开根本业处就去洗脚、开门。然后他坐到床上，暂时放下根本业处，这样思惟坐卧处：‘只是蕴在碰触蕴，只是界在撞击界’，逐渐进入睡眠；醒来的时候，也是先把握住根本业处再醒过来。应该知道，这样即使进入睡眠，也称作具念和正知。

Vuttanayena panesa cittaṃ parisodhetvā paṭhamayāmāvasāne ‘‘upādinnakaṃ sarīraṃ niddāya samassāsessāmī’’ti caṅkamā oruyha mūlakammaṭṭhānaṃ avijahantova pāde dhovati, dvāraṃ vivarati, mañce pana nisīditvā mūlakammaṭṭhānaṃ pahāya, ‘‘khandhāva khandhesu, dhātuyova dhātūsu paṭihaññantī’’ti senāsanaṃ paccavekkhanto kamena niddaṃ okkamati, pabujjhanto pana mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvāva pabujjhati. Evaṃ niddaṃ okkamantopi sato sampajāno nāma hotīti veditabbo.

285因此，在这部经中，所讲的只是具备三个部分的前行观照。但是，仅仅依靠这些还不能达到究竟，比丘必须把那些根、力、觉支综合起来，增长观照，然后证得阿拉汉果。这样一来，讲解应当一直持续到阿拉汉果为止。

Iti imasmiṃ sutte tivaṅgikā pubbabhāgavipassanāva kathitā. Ettakeneva pana vosānaṃ anāpajjitvā tāneva indriyabalabojjhaṅgāni samodhānetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā bhikkhu arahattaṃ pāpuṇātīti. Evaṃ yāva arahattā desanā kathetabbā.

396第三龟喻经注释

3. Kummopamasuttavaṇṇanā

240在第三经中，「龟」指的就是骨龟。「鳄龟」是它的同义词。「于河岸边」是指在河的岸边。「随逐行境」的意思是说「如果我能得到任何果实或非果实的东西，我就吃掉它」，像这样为了觅食而热切地投入、系着于行境。「收摄后」是指像把东西收进箱子一样放进去之后。「蛰伏藏匿」是指安安静静地呆着。这里所要表达的是：就像乌龟把肢体收进自己的壳里时，不给豺狼任何机会，豺狼也制伏不了它；同样，比丘把自己的心意寻思收进禅修所缘这个壳里时，就不会给烦恼魔任何机会，魔也制伏不了他。

240. Tatiye kummoti aṭṭhikummo. Kacchapoti tasseva vevacanaṃ. Anunadītīreti nadiyā anutīre. Gocarapasutoti ‘‘sace kiñci phalāphalaṃ labhissāmi, khādissāmī’’ti gocaratthāya pasuto ussukko tannibandho. Samodahitvāti samugge viya pakkhipitvā. Saṅkasāyatīti acchati. Samodahanti samodahanto ṭhapento. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā kummo aṅgāni sake kapāle samodahanto siṅgālassa otāraṃ na deti, na ca naṃ siṅgālo pasahati, evaṃ bhikkhu attano manovitakke sake ārammaṇakapāle samodahanto kilesamārassa otāraṃ na deti, na ca naṃ māro pasahati.

287「无所依者」是指不依着于渴爱和邪见的依止。「不害他者」是指不伤害任何一个补特伽罗。「般涅槃者」是指以烦恼的般涅槃而般涅槃。「不应轻视任何人」是指不应该因为戒行有缺失，或者威仪有缺失，又或者是因为想要抬高自己、贬低他人，而去轻视任何一个补特伽罗；应该让这五种法在心中现前，以这样的心意而安住：「我会在合适的时候说，不会在不合适的时候说；会依照事实说，不会说不实的话；会温和地说，不会说粗暴的话；会说有利益的话，不会说无利益的话；会以慈心说，不会带着瞋恨心说。」也就是说，以这种有救度性质的善心而安住。

Anissitoti taṇhādiṭṭhinissayehi anissito. Aññamaheṭhayānoti aññaṃ kañci puggalaṃ aviheṭhento. Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto. Nūpavadeyya kañcīti aññaṃ kañci puggalaṃ sīlavipattiyā vā ācāravipattiyā vā attānaṃ ukkaṃsetukāmatāya vā paraṃ vambhetukāmatāya vā na upavadeyya, aññadatthu pañca dhamme ajjhattaṃ upaṭṭhapetvā, ‘‘kālena vakkhāmi, no akālena, bhūtena vakkhāmi , no abhūtena, saṇhena vakkhāmi, no pharusena, atthasaṃhitena vakkhāmi, no anatthasaṃhitena, mettacitto vakkhāmi, no dosantaro’’ti evaṃ ullumpanasabhāvasaṇṭhiteneva cittena viharati.

399第四第一木块喻经注释

4. Paṭhamadārukkhandhopamasuttavaṇṇanā

241在第四经中，「看见」是指世尊坐在恒河岸边铺设的最胜佛座上，看见了。「正在漂流」是指那根木头被砍成四方形，放在山间，被风吹日晒干透了，到了雨季，乌云降雨，被水浮起，逐渐落入恒河的河流中，正被那水流冲着漂流。「告诉比丘们」是指世尊心想：「我要用这根木头作比喻，来开显我教法中因信心而出家的善男子」，为了说法而召唤比丘们。「那根正被恒河水流冲着往下漂的大木头」——这句话是为了说明那根木块虽然已经脱离了八种过失，正顺着流往前，但还有另外八种会障碍它到达大海的过失，于是世尊开始宣说。

241. Catutthe addasāti gaṅgātīre paññattavarabuddhāsane nisinno addasa. Vuyhamānanti caturassaṃ tacchetvā pabbatantare ṭhapitaṃ vātātapena suparisukkhaṃ pāvussake meghe vassante udakena uplavitvā anupubbena gaṅgāya nadiyā sote patitaṃ tena sotena vuyhamānaṃ. Bhikkhū āmantesīti ‘‘iminā dārukkhandhena sadisaṃ katvā mama sāsane saddhāpabbajitaṃ kulaputtaṃ dassessāmī’’ti dhammaṃ desetukāmatāya āmantesi. Amuṃ mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamānanti idaṃ pana aṭṭhadosavimuttattā sotapaṭipannassa dārukkhandhassa apare samuddapattiyā antarāyakare aṭṭha dose dassetuṃ ārabhi.

289关于这一点，应该这样来理解木块如何脱离了八种过失：有一种木块，生在离恒河不远的山脚下，被各种蔓藤缠绕，变成枯叶一般，又被白蚁等啃食，结果就在那个地方消失了；而这一根大木块，进入了恒河之后，如果总是在那些弯弯曲曲的地方晃荡，就算能到达大海，也不能在摩尼宝珠颜色般的浪头上闪耀。

Tatrassa evaṃ aṭṭhadosavimuttatā veditabbā – eko hi gaṅgāya nadiyā avidūre pabbatatale jāto nānāvallīhi paliveṭhito paṇḍupalāsataṃ āpajjitvā upacikādīhi khajjamāno tasmiṃyeva ṭhāne apaṇṇattikabhāvaṃ gacchati, ayaṃ dārukkhandho gaṅgaṃ otaritvā vaṅkaṭṭhānesu vilāsamāno sāgaraṃ patvā maṇivaṇṇe ūmipiṭṭhe sobhituṃ na labhati.

290另一种木段，它生在恒河岸边，根朝外、枝朝内。虽然时不时有垂下的枝条碰到水，但因为根朝外，它沉入恒河后，只能在弯曲处嬉游，最终无法到达大海，不能在宝石色的浪峰上闪耀。

Aparo gaṅgātīre bahimūlo antosākho hutvā jāto, ayaṃ kiñcāpi kālena kālaṃ olambinīhi sākhāhi udakaṃ phusati, bahimūlattā pana gaṅgaṃ otaritvā vaṅkaṭṭhānesu vilāsamāno sāgaraṃ patvā maṇivaṇṇe ūmipiṭṭhe sobhituṃ na labhati.

291另一种：它生在恒河中央，根扎得很深，稳固地安住着；它的外侧有弯曲的枝条，被各种藤蔓缠绕。这棵木头也正因为根深蒂固、外面被藤蔓缠住，沉入恒河后……不能闪耀。

Aparo majjhe gaṅgāya jāto, daḷhamūlena pana suppatiṭṭhito, bahi cassa gatā vaṅkasākhā nānāvallīhi ābaddhā, ayampi daḷhamūlattā bahiddhā vallīhi ābaddhattā ca gaṅgaṃ otaritvā…pe… sobhituṃ na labhati.

292另一种：就在它倒落的地方，被泥沙覆盖，渐渐变得腐朽。这木头也因为如此，沉入恒河……不能闪耀。

Aparo patitaṭṭhāneyeva vālikāya otthaṭo pūtibhāvaṃ āpajjati, ayampi gaṅgaṃ otaritvā…pe… na labhati.

293另一种：因为它生长在两块岩石之间，就像深深埋下的柱子一样稳固不动，流过来的水被它分成两股。这木头因为在岩石间安立得很好，沉入恒河……不能闪耀。

Aparo dvinnaṃ pāsāṇānaṃ antare jātattā, sunikhāto viya niccalo ṭhito, āgatāgataṃ udakaṃ dvidhā phāleti, ayaṃ pāsāṇantare suṭṭhu patiṭṭhitattā gaṅgaṃ otaritvā…pe… na labhati.

294另一种：它立在空旷的地方，高耸入云，被藤蔓缠绕。过了一两年，大洪水来的时候，它会被浸湿一两次。这木头也是因为它高高耸入空中，加上一两年才被浸湿一两次，沉入恒河……不能闪耀。

Aparo abbhokāsaṭṭhāne nabhaṃ pūretvā vallīhi ābaddho ṭhito. Ekaṃ dve saṃvacchare atikkamitvā āgate mahoghe sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā temeti, ayampi nabhaṃ pūretvā ṭhitatāya ceva ekassa vā dvinnaṃ vā saṃvaccharānaṃ accayena sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā temanatāya ca gaṅgaṃ otaritvā…pe… na labhati.

295另一种：生在恒河中央的小岛上，树干和枝条都很柔软。洪水来时，它就顺着水流躺下；水退后，又抬起头，像跳舞一样立着。大海为了得到这木段，对恒河说：‘尊敬的恒河！你为我带来栴檀心材、婆罗心材等各种木材，却从来不把那种木段带来。’‘这很容易，天王，下次我会留意的。’下一次，恒河带着铜色的水，像拥抱似的涌来。那木头还是同样顺着水流躺下，水退后抬起头，像跳舞一样立着。这木头因为自身太柔软，沉入恒河……不能闪耀。

Aparopi majjhe gaṅgāya dīpake jāto mudukkhandhasākho oghe āgate anusotaṃ nipajjitvā, udake gate sīsaṃ ukkhipitvā, naccanto viya tiṭṭhati. Yassatthāya sāgaro gaṅgaṃ evaṃ viya vadati, ‘‘bhoti gaṅge tvaṃ mayhaṃ candanasārasalaḷasārādīni nānādārūni āharasi, dārukkhandhaṃ pana nāharasī’’ti. Sulabho esa, deva, punavāre jānissāmīti. Punavāre tambavaṇṇena udakena āliṅgamānā viya āgacchati. Sopi tatheva anusotaṃ nipajjitvā, udake gate sīsaṃ ukkhipitvā, naccanto viya tiṭṭhati. Ayaṃ attano mudutāya gaṅgaṃ otaritvā…pe… na labhati.

296另一种木段：它横在恒河河里，被泥沙覆盖，像河中的一道梁，成为许多生灵的依靠。两岸的竹子、芦苇、迦拘陀树等漂过来，就附着在上面。同样，各种顺流漂下的断杵、破簸箕，以及蛇、狗、大象、马等尸体，也都挂在这上面。大恒河的水流冲撞到它，就会分流；鱼、鳖、鳄鱼、摩竭罗等也栖息在它周围。这木头因为横在河中、成了那么多东西的依靠，沉入恒河后，虽然在弯道处嬉游，却到不了大海，不能在宝石般波浪的顶端闪耀。

Aparo gaṅgāya nadiyā tiriyaṃ patito vālikāya ottharito antarasetu viya bahūnaṃ paccayo jāto, ubhosu tīresu veḷunaḷakarañjakakudhādayo uplavitvā tattheva lagganti. Tathā nānāvidhā gacchā vuyhamānā bhinnamusalabhinnasuppaahikukkurahatthiassādikuṇapānipi tattheva lagganti. Mahāgaṅgāpi naṃ āsajja bhijjitvā dvidhā gacchati, macchakacchapakumbhīlamakarādayopi tattheva vāsaṃ kappenti. Ayampi tiriyaṃ patitvā mahājanassa paccayattakatabhāvena gaṅgaṃ otaritvā vaṅkaṭṭhānesu vilāsamāno sāgaraṃ patvā maṇivaṇṇe ūmipiṭṭhe sobhituṃ na labhati.

297世尊为了说明这个顺着水流漂的木段没有那八种过失，同时也为预流者指出另外八种障碍到达大海的过失，所以说了‘这个大木段被恒河的水流冲走’等语。其中，「不搁浅于岸」（na thale ussīdissati）：意思是它不会被搁浅在岸上。「人不取」（na manussaggāho gahessati）：人们看见‘好大的木段啊！’，然后坐筏子赶快过去，但不会为了做椽子之类的用途而把它捞走。「非人不取」（na amanussaggāho gahessati）：非人不会想‘这可是珍贵的栴檀心材，我们要把它安放在天宫门前’而取走。

Iti bhagavā imehi aṭṭhahi dosehi vimuttattā sotapaṭipannassa dārukkhandhassa apare samuddapattiyā antarāyakare aṭṭha dose dassetuṃ amuṃmahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamānantiādimāha. Tattha na thale ussīdissatīti thalaṃ nābhiruhissati. Na manussaggāho gahessatīti ‘‘mahā vatāyaṃ dārukkhandho’’ti disvā, uḷumpena taramānā gantvā, gopānasīādīnaṃ atthāya manussā na gaṇhissanti. Na amanussaggāho gahessatīti ‘‘mahaggho ayaṃ candanasāro, vimānadvāre naṃ ṭhapessāmā’’ti maññamānā na amanussā gaṇhissanti.

298「正如如此」这个说法，应该这样来理解它与外界八种过失的譬喻联结：好比一段生长在恒河不远的山脚下，就地被白蚁等啃噬，最后归于乌有状态的木头——当知那便是具足「没有布施」等邪见的人。此人因为远离了教法，所以无法从圣道下来，坐在定的高岸边，证达涅槃之海。

Evameva khoti ettha saddhiṃ bāhirehi aṭṭhahi dosehi evaṃ opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ – gaṅgāya avidūre pabbatatale jāto tattheva upacikādīhi khajjamāno apaṇṇattikabhāvaṃ gatadārukkhandho viya hi ‘‘natthi dinna’’ntiādikāya micchādiṭṭhiyā samannāgato puggalo veditabbo. Ayañhi sāsanassa dūrībhūtattā ariyamaggaṃ oruyha samādhikulle nisinno nibbānasāgaraṃ pāpuṇituṃ na sakkoti.

299如同生于恒河岸边，根朝外、枝朝内生长的树，应该视为未断在家束缚的沙门居士比丘。此人这样想：「心这东西本来就不系着。口说“我是沙门”的时候就是居士，口说“我是居士”的时候就是沙门。谁会知道将来会怎样呢？」即便在年迈时出家，也不舍离在家桎梏。而且，老年出家者根本没有什么成就可言。如果他获得袈裟，得到的是中间断裂的或肮脏变色的；坐卧具也只会得到寺院边角的草舍或棚寮。外出乞食时，他也必须跟在子孙辈的小孩后面走，坐在末尾。因此他忧愁、不乐、落泪，心想：「我有家传的财产，拿来受用过活，合不合适呢？」于是问一位持律者：「大德老师，取用自己的所有物来受用，符合戒律吗？」对方回答：「这没过失，可以的。」他便带着几个顺从自己、难教、行为恶劣的比丘，傍晚时分进入村落，站在村子中央，召集村民说：「我们自己劳作产生的收入，该交给谁呢？」「大德，你们已经出家了，我们交给谁呢？」「难道出家人就不能有自己用的东西吗？」他就拿起锄头和簸箕，做筑田界等事，收集各种谷物、蔬菜和瓜果，在冬季、夏季、雨季随其所欲，让人烹煮食用，成了沙门居士而过活。唯独只差没和一个梳五髻的小孩一起，配上一位跟着侍候的女仆罢了。这人虽然像枝朝内的树，不时以垂下的枝条触到水——在塔院、菩提院等处，也与比丘众和合共事，但由于在家束缚未断，如同树根朝外，所以不能从圣道下来，坐在定的高岸边，证达涅槃之海。

Gaṅgātīre bahimūlo antosākho hutvā jāto viya acchinnagihibandhano samaṇakuṭimbikapuggalo daṭṭhabbo. Ayañhi ‘‘cittaṃ nāmetaṃ anibaddhaṃ, ‘samaṇomhī’ti vadantova gihī hoti, ‘gihīmhī’ti vadantova samaṇo hoti. Ko jānissati, kiṃ bhavissatī’’ti? Mahallakakāle pabbajantopi gihibandhanaṃ na vissajjeti. Mahallakapabbajitānañca sampatti nāma natthi. Tassa sace cīvaraṃ pāpuṇāti, antacchinnakaṃ vā jiṇṇadubbaṇṇaṃ vā pāpuṇāti. Senāsanampi vihārapaccante paṇṇasālā vā maṇḍapo vā pāpuṇāti. Piṇḍāya carantenāpi puttanattakānaṃ dārakānaṃ pacchato caritabbaṃ hoti, pariyante nisīditabbaṃ hoti. Tena so dukkhī dummano assūni muñcanto, ‘‘atthi me kulasantakaṃ dhanaṃ, kappati nu kho taṃ khādantena jīvitu’’nti cintetvā ekaṃ vinayadharaṃ pucchati – ‘‘kiṃ, bhante ācariya, attano santakaṃ vicāretvā khādituṃ kappati, no kappatī’’ti? ‘‘Natthettha doso, kappateta’’nti. So attano bhajamānake katipaye dubbace durācāre bhikkhū gahetvā, sāyanhasamaye antogāmaṃ gantvā, gāmamajjhe ṭhito gāmike pakkosāpetvā, ‘‘amhākaṃ payogato uṭṭhitaṃ āyaṃ kassa dethā’’ti āha. Bhante, tumhe pabbajitā, mayaṃ kassa dassāmāti? Kiṃ pabbajitānaṃ attano santakaṃ na vaṭṭatīti? Kuddāla-piṭakaṃ gahetvā, khettamariyādabandhanādīni karonto nānāppakāraṃ pubbaṇṇāparaṇṇañceva phalāphale ca saṅgaṇhitvā, hemantagimhavassānesu yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ pacāpetvā khādanto samaṇakuṭumbiko hutvā jīvati. Kevalamassa pañcacūḷakena dārakena saddhiṃ pādaparicārikāva ekā natthi. Ayaṃ puggalo kiñcāpi olambinīhi sākhāhi udakaṃ phusamāno antosākho rukkho viya cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇādīsu bhikkhūnaṃ kāyasāmaggiṃ deti, gihibandhanassa pana acchinnatāya bahimūlattā ariyamaggaṃ otaritvā samādhikulle nisinno nibbānasāgaraṃ pāpuṇituṃ na sakkoti.

300如同生在恒河中间，被外来的藤蔓缠绕、枝条弯曲的树，应该视为依靠僧团财产过活的坏命人。有一类人虽然舍弃了在家束缚而出家，却没能在适当的地方获得出家。因为出家这件事，实在跟结生很相似。正如人们在哪里结生，就学习那一家族的行为；比丘们也是在谁跟前出家，就领受那个人的行为。因此，有人在不适之处出家后，便与教导、训诫、诵经、遍问等绝缘。他早晨拿着无头罐去水边，为亲教师和导师等安排食事，把钵放在肩上进入食堂，跟难教的沙弥一起做各种嬉戏，与寺男童厮混而住。

Gaṅgāya majjhe jāto bahiddhā vallīhi ābaddhavaṅkasākhā viya saṅghasantakaṃ nissāya jīvamāno bhinnājīvapuggalo daṭṭhabbo. Ekacco gihibandhanaṃ pahāya pabbajantopi sāruppaṭṭhāne pabbajjaṃ na labhati. Pabbajjā hi nāmesā paṭisandhiggahaṇasadisā. Yathā manussā yattha paṭisandhiṃ gaṇhanti, tesaṃyeva kulānaṃ ācāraṃ sikkhanti, evaṃ bhikkhūpi yesaṃ santike pabbajanti, tesaṃyeva ācāraṃ gaṇhanti. Tasmā ekacco asāruppaṭṭhāne pabbajitvā ovādānusāsanīuddesaparipucchādīhi paribāhiro hutvā pātova muṇḍaghaṭaṃ gahetvā udakatitthaṃ gacchati, ācariyupajjhāyānaṃ bhattatthāya khandhe pattaṃ katvā bhattasālaṃ gacchati, dubbacasāmaṇerehi saddhiṃ nānākīḷaṃ kīḷati, ārāmikadārakehi saṃsaṭṭho viharati.

301他年轻时，与适合他的年轻比丘和园丁一起去享受僧团的受用物，心想：「这是由诸漏尽者从取子棋王那里接受的僧团受用物，你们不要这样那样地给僧团，因为国王或大臣听了你们的行径不会高兴。来吧，现在你们要做这些那些事。」他让他们拿着锄头和篮子，在水库下面的水沟中做应做之事，然后让许多谷物和果蔬送入寺院，让园丁向僧团报告自己的功劳。僧团说：「这个年轻比丘很有功劳，给他一百或两百吧。」就让人给予。如此，他借助僧团的财物，这里那里地增长，在外被二十一种邪命所束缚，不能踏入圣道之流，端坐于定之高处，到达涅槃大海。

So daharabhikkhukāle attano anurūpehi daharabhikkhūhi ceva ārāmikehi ca saddhiṃ saṅghabhogaṃ gantvā, ‘‘ayaṃ khīṇāsavehi asukarañño santikā paṭiggahitasaṅghabhogo, tumhe saṅghassa idañcidañca na detha, na hi tumhākaṃ pavattiṃ sutvā rājā vā rājamahāmattā vā attamanā bhavissanti, etha dāni idañcidañca karothā’’ti kuddāla-piṭakāni gāhāpetvā heṭṭhā taḷākamātikāsu kattabbakiccāni kārāpetvā bahuṃ pubbaṇṇāparaṇṇaṃ vihāraṃ pavesetvā ārāmikehi attano upakārabhāvaṃ saṅghassa ārocāpeti. Saṅgho ‘‘ayaṃ daharo bahūpakāro, imassa sataṃ vā dvisataṃ vā dethā’’ti dāpeti. Iti so ito cito ca saṅghasantakeneva vaḍḍhanto bahiddhā ekavīsatividhāhi anesanāhi baddho ariyamaggaṃ otaritvā samādhikulle nisinno nibbānasāgaraṃ pāpuṇituṃ na sakkoti.

302应知极度懈怠、贪食者，就像一棵倒在其原地、被沙子覆盖而腐烂的树。对于这样一个有着利养眼、贪求资具、舍弃对阿阇梨和亲教师的义务、舍弃教诫、问询和如理作意的人，五盖确实如此说道：「喂，我们去谁那里呢？」于是昏沉睡眠盖起身这样说：「你们没看见吗？住在某寺的那个懈怠人，去了某个村子，在粥堆上吃了粥，在糕团堆上吃了糕，在食物堆上吃了食物，回到寺院后，放下一切义务，没有教诫等，躺到床上时，给我让出了地方。」

Patitaṭṭhāneyeva vālikāya ottharitvā pūtibhāvaṃ āpāditarukkho viya ālasiyamahagghaso veditabbo. Evarūpañhi puggalaṃ āmisacakkhuṃ paccayalolaṃ vissaṭṭhaācariyupajjhāyavattaṃ uddesaparipucchāyonisomanasikāravajjitaṃ sandhāya pañca nīvaraṇāni atthato evaṃ vadanti – ‘‘bho, kassa santikaṃ gacchāmā’’ti? Atha thinamiddhaṃ uṭṭhāya evamāha – ‘‘kiṃ na passatha? Eso asukavihāravāsī kusītapuggalo asukaṃ nāma gāmaṃ gantvā yāgumatthake yāguṃ, pūvamatthake pūvaṃ, bhattamatthake bhattaṃ ajjhoharitvā vihāraṃ āgamma vissaṭṭhasabbavatto uddesādivirahito mañcaṃ upagacchanto mayhaṃ okāsaṃ karotī’’ti.

303随后，欲欲盖起身说：「喂，他给你让出地方，就等于给我让出了地方。他马上睡着，醒来后会带着染污烦恼寻思欲念。」接着，嗔恨盖起身说：「他给你们让出地方，就等于给我让出了地方。他马上睡着，起来后若被说‘履行义务吧’，就会说：‘喂，这些家伙自己不做工，却来为难我们。’以各种粗恶语谩骂，瞪着眼睛走来走去。」接着，掉举盖起身说：「他给你们让出地方，就等于给我让出了地方，懈怠者如其名，就像被风吹动的火堆一样掉举。」接着，悔恨盖起身说：「他给你们让出地方，就等于给我让出了地方，懈怠者如其名，总是追悔不已，于不适合处生起适合想，于适合处生起不适合想。」接着，疑盖起身说：「他给你们让出地方，就等于给我让出了地方。这样的人会在八处生起大疑。」如此，五盖就像凶狗等扑向一头角被割断的老牛，扑向这个极度懈怠、贪食的人，将他抓住。他也无法踏入圣道之流，端坐于定之高处，到达涅槃大海。

Tato kāmacchandanīvaraṇaṃ uṭṭhāyāha – ‘‘bho, tava okāse kate mayhaṃ katova hoti, idāneva so niddāyitvā kilesānurañjitova pabujjhitvā kāmavitakkaṃ vitakkessatī’’ti. Tato byāpādanīvaraṇaṃ uṭṭhāyāha – ‘‘tumhākaṃ okāse kate mayhaṃ katova hoti. Idāneva niddāyitvā vuṭṭhito ‘vattapaṭivattaṃ karohī’ti vuccamāno, ‘bho, ime attano kammaṃ akatvā amhesu byāvaṭā’ti nānappakāraṃ pharusavacanaṃ vadanto akkhīni nīharitvā vicarissatī’’ti. Tato uddhaccanīvaraṇaṃ uṭṭhāyāha – ‘‘tumhākaṃ okāse kate mayhaṃ katova hoti, kusīto nāma vātāhato aggikkhandho viya uddhato hotī’’ti. Atha kukuccanīvaraṇaṃ uṭṭhāyāha – ‘‘tumhākaṃ okāse kate mayhaṃ katova hoti, kusīto nāma kukkuccapakatova hoti, akappiye kappiyasaññaṃ kappiye ca akappiyasaññaṃ uppādetī’’ti. Atha vicikicchānīvaraṇaṃ uṭṭhāyāha – ‘‘tumhākaṃ okāse kate mayhaṃ katova hoti. Evarūpo hi aṭṭhasu ṭhānesu mahāvicikicchaṃ uppādesī’’ti. Evaṃ ālasiyamahagghasaṃ pañca nīvaraṇāni caṇḍasunakhādayo viya siṅgacchinnaṃ jaraggavaṃ ajjhottharitvā gaṇhanti. Sopi ariyamaggasotaṃ otaritvā samādhikulle nisinno nibbānasāgaraṃ pāpuṇituṃ na sakkoti.

304应知邪见者，就像一棵根被夹在两块石头之间而站立的树，生起邪见并安住于邪见。因为他这样说：「无色界有色，无想有情界有心流转，出世间道有多刹那心，随眠与心不相应，那些有情流转、轮回。」他就像阿利咤比丘和荆棘沙弥那样游行。而且他成为恶口者，在亲教师等和共住弟子等之间搬弄是非，使他们分裂。他也无法踏入圣道之流，端坐于定之高处，到达涅槃大海。

Dvinnaṃ pāsāṇānaṃ antare nikhātamūlākārena ṭhitarukkho viya diṭṭhiṃ uppādetvā ṭhito diṭṭhigatiko veditabbo. So hi ‘‘arūpabhave rūpaṃ atthi, asaññībhave cittaṃ pavattati, bahucittakkhaṇiko lokuttaramaggo, anusayo cittavippayutto, te ca sattā sandhāvanti saṃsarantī’’ti vadanto ariṭṭho viya kaṇṭakasāmaṇero viya ca vicarati. Pisuṇavāco pana hoti, upajjhāyādayo saddhivihārikādīhi bhindanto vicarati. Sopi ariyamaggasotaṃ otaritvā samādhikulle nisinno nibbānasāgaraṃ pāpuṇituṃ na sakkoti.

305应知有一种人，就像一棵在露天充满天空、被藤蔓缠绕而站立的树，经过一两年，大洪水来临时，一次或两次被水浸湿。同样，有人在老迈时出家，居住在边地，难得见到僧众，也难得听闻佛法。有的人老迈出家，不几天就受具足戒，在五夏时熟悉了巴帝摩卡，在十夏时，在持律长老跟前听律典讲解时，把胡椒或诃子块放在嘴里，用扇子遮住脸，坐着打瞌睡，这样略有所解就称为持律者，然后拿着钵与衣前往边地。那里的人们恭敬他，因为难得见到比丘，他们说：「尊者，请您就住在这里吧！」为他建造寺院，种上可供花、果的树，让他住在那里。

Abbhokāse nabhaṃ pūretvā vallīhi ābaddho ṭhito ekaṃ dve saṃvacchare atikkamitvā āgate mahoghe sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā temanarukkho viya mahallakakāle pabbajitvā paccante vasamāno dullabhasaṅghadassano ceva dullabhadhammassavano ca puggalo veditabbo. Ekacco hi vuḍḍhakāle pabbajito katipāhena upasampadaṃ labhitvā pañcavassakāle pātimokkhaṃ paguṇaṃ katvā dasavassakāle vinayadharattherassa santike vinayakathākāle maricaṃ vā harītakakhaṇḍaṃ vā mukhe ṭhapetvā bījanena mukhaṃ pidhāya niddāyanto nisīditvā lesakappena katavinayo nāma hutvā pattacīvaraṃ ādāya paccantaṃ gacchati. Tatra naṃ manussā sakkaritvā bhikkhudassanassa dullabhatāya ‘‘idheva, bhante, vasathā’’ti vihāraṃ kāretvā pupphūpagaphalūpagarukkhe ropetvā tattha vāsenti.

306然后，与摩诃毗诃罗相似的寺院里，多闻比丘们说：「我们要去乡下做染衣等事，然后再回来。」就去了那里。他看到他们，高兴欢喜，互相履行了义务，第二天带着他们进入托钵的村子，说：「这位长老是持经者，这位是持论者，这位是持律者，这位是三藏者，你们什么时候能遇到这样的长老呢？请让他们说法吧。」优婆塞们说：「我们会请他们说法。」于是清扫寺院道路，拿着酥油等，来到大长老前说：「尊者，我们要请法，请安排说法者。」隔天再来听法。

Atha mahāvihārasadisavihārā bahussutā bhikkhū, ‘‘janapade cīvararajanādīni katvā āgamissāmā’’ti tattha gacchanti. So te disvā, haṭṭhatuṭṭho vattapaṭivattaṃ katvā, punadivase ādāya bhikkhācāragāmaṃ pavisitvā, ‘‘asuko thero suttantiko, asuko abhidhammiko, asuko vinayadharo, asuko tepiṭako, evarūpe there kadā labhissatha, dhammasavanaṃ kārethā’’ti vadati. Upāsakā ‘‘dhammassavanaṃ kāressāmā’’ti vihāramaggaṃ sodhetvā, sappitelādīni ādāya, mahātheraṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, dhammassavanaṃ kāressāma, dhammakathikānaṃ vicārethā’’ti vatvā punadivase āgantvā dhammaṃ suṇanti.

307住寺长老为客比丘们收拾钵与衣，整天就待在屋内。白天说法者起身，像从水罐倒水一样地讽诵经文，他起身了，而这位长老完全不知道。夜间说法者像搅动大海一样整夜说法，他起身了，长老也完全不知道。凌晨说法者说法后起身了，长老还是完全不知道。清晨，他起来洗脸，把钵和衣呈给长老们，去托钵时，问大长老：「尊者，白天说法者讲了什么本生？讽诵者诵了什么经？夜间说法者说了什么法谈？凌晨说法者讲了什么本生？蕴有几个？界有几个？处有几个？」像这样，即使经过一两年，有机会见到比丘、听闻佛法，他也像洪水来临时被水浸湿一两次的树一样。他这样远离僧众、不听佛法，住在远方，就无法踏入圣道之流，即便安住于定之高处，也不可能到达涅槃大海。

Nevāsikatthero āgantukānaṃ pattacīvarāni paṭisāmento antogabbheyeva divasabhāgaṃ vītināmeti. Divākathiko uṭṭhito sarabhāṇako ghaṭena udakaṃ vamento viya sarabhāṇaṃ bhaṇitvā uṭṭhito, tampi so na jānāti. Rattikathiko sāgaraṃ khobhento viya rattiṃ kathetvā uṭṭhito, tampi so na jānāti. Paccūsakathiko kathetvā uṭṭhāsi, tampi so na jānāti. Pātova pana uṭṭhāya mukhaṃ dhovitvā, therānaṃ pattacīvarāni upanāmetvā, bhikkhācāraṃ upagacchanto mahātheraṃ āha – ‘‘bhante, divākathiko kataraṃ jātakaṃ nāma kathesi, sarabhāṇako kataraṃ suttaṃ nāma bhaṇi, rattikathiko kataraṃ dhammakathaṃ nāma kathesi, paccūsakathiko kataraṃ jātakaṃ nāma kathesi, khandhā nāma kati, dhātuyo nāma kati, āyatanā nāma katī’’ti. Evarūpo ekaṃ dve saṃvaccharāni atikkamitvā bhikkhudassanañceva dhammassavanañca labhantopi oghe āgate udakena sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā temitarukkhasadiso hoti. So evaṃ saṅghadassanato ca dhammassavanato ca paṭikkamma dūre vasanto ariyamaggaṃ otaritvā samādhikulle nisinno nibbānasāgaraṃ pāpuṇituṃ na sakkoti.

308要知道，一个声音甜美的诵经者，就像恒河中间沙洲上长出的柔软树木。他学了许多著名的毗输安多罗等本生，前往难得见到比丘的边地，在那里说法，赢得众人的欢心，得到供养，住在一个繁花果实之树围绕、如同欢喜园般悦意的寺院，这些树是别人为他栽种的。后来，那些肩负责任的比丘们听到他的情况，说：“听说某某如此系着于供养者之心而住。这位聪明的比丘有能力学习佛语，或者作意业处，我们去把他带来，与他一起到某某长老那里学法，到某某长老那里学业处。”便去那里。

Majjhe gaṅgāya dīpake jāto mudurukkho viya madhurassarabhāṇakapuggalo veditabbo. So hi abhiññātāni abhiññātāni vessantarādīni jātakāni uggaṇhitvā, dullabhabhikkhudassanaṃ paccantaṃ gantvā, tattha dhammakathāya pasāditahadayena janena upaṭṭhiyamāno attānaṃ uddissa kate sampannapupphaphalarukkhe nandanavanābhirāme vihāre vasati. Athassa bhārahārabhikkhū taṃ pavattiṃ sutvā, ‘‘asuko kira evaṃ upaṭṭhākesu paṭibaddhacitto viharati. Paṇḍito bhikkhu paṭibalo buddhavacanaṃ vā uggaṇhituṃ, kammaṭṭhānaṃ vā manasikātuṃ, ānetvā tena saddhiṃ asukattherassa santike dhammaṃ uggaṇhissāma, asukattherassa santike kammaṭṭhāna’’nti tattha gacchanti.

309他对他们履行了义务。傍晚，那些比丘出去经行时，他们问他：“贤友，这个塔是你建造的吗？”他回答：“是的，尊者。”“这菩提树、这凉亭、这布萨堂、这火堂、这经行道，都是你建造的吗？这些树是你让人种下的，使寺院像欢喜园一样令人喜悦，是吗？”“是的，尊者。”他回答。

So tesaṃ vattaṃ katvā sāyanhasamayaṃ vihāracārikaṃ nikkhantehi tehi ‘‘imaṃ, āvuso, cetiyaṃ tayā kārita’’nti puṭṭho, ‘‘āma, bhante’’ti vadati. ‘‘Ayaṃ bodhi, ayaṃ maṇḍapo, idaṃ uposathāgāraṃ, esā aggisālā, ayaṃ caṅkamo tayā kārito. Ime rukkhe ropāpetvā tayā nandanavanābhirāmo vihāro kārito’’ti. ‘‘Āma, bhante’’ti, vadati.

310傍晚，他去到长老的侍者处，顶礼后问道：“尊者，你们为什么来？”“贤友，我们打算把你带走，先去某某长老那里学法，再去某某长老那里学业处，然后到名为某某的森林中和合地修习沙门法，正是为了这个原因而来。”“善哉，尊者，你们竟然为我的利益而来。我在这里久住，也感到厌倦，我要走了。我这就拿钵和衣，尊者。”“贤友，沙弥们旅途劳顿，今天就住下，明天午后我们再出发。”“善哉，尊者。”第二天，他和他们一起入村乞食。村民们心想：“我们的圣尊带来了许多客比丘。”他们铺设座位，供养粥品，欢喜地听了安坐之谈后，又供养了饭食。长老们说：“贤友，你做完随喜后出来，我们找个有水舒适的地方用斋。”说完就出去了。

So sāyaṃ therupaṭṭhānaṃ gantvā vanditvā pucchati – ‘‘kasmā, bhante, āgatatthā’’ti? ‘‘Āvuso, taṃ ādāya gantvā, asukattherassa santike dhammaṃ uggaṇhitvā, asukattherassa santike kammaṭṭhānaṃ, asukasmiṃ nāma araññe samaggā samaṇadhammaṃ karissāmāti iminā kāraṇena āgatamhā’’ti. Sādhu, bhante, tumhe nāma mayhaṃ atthāya āgatā, ahampi ciranivāsena idha ukkaṇṭhito gacchāmi, pattacīvaraṃ gaṇhāmi, bhanteti. Āvuso, sāmaṇeradaharā maggakilantā, ajja vasitvā sve pacchābhattaṃ gamissāmāti. Sādhu, bhanteti punadivase tehi saddhiṃ piṇḍāya pavisati. Gāmavāsino ‘‘amhākaṃ ayyo bahū āgantuke bhikkhū gahetvā āgato’’ti āsanāni paññāpetvā yāguṃ pāyetvā sukhanisinnakathaṃ sutvā bhattaṃ adaṃsu. Therā ‘‘tvaṃ, āvuso, anumodanaṃ katvā nikkhama, mayaṃ udakaphāsukaṭṭhāne bhattakiccaṃ karissāmā’’ti nikkhantā.

311村民们听闻回向祝福后，便问道：“尊者，这些长老是从哪里来的？”年轻比丘回答：“他们是我的亲教师和依止师，也是我同一位亲教师、同一位依止师的同门，是我的知交好友。”“他们为什么来呢？”“他们是想带我走。”“那么，您也想走吗？”“是的，贤友。”“您在说什么呀，尊者？我们为谁建了这布萨堂？为谁建了这斋堂？为谁建了这火堂等设施？在遇到喜庆或不幸的事情时，我们又该去找谁呢？”那位在家的大近事女也坐在那里，泪流不止。年轻的比丘心想：“在你们这样痛苦的情况下，我即便走了又能做什么呢？我还是把长老们送走吧。”于是他便回了寺院。

Gāmavāsino anumodanaṃ sutvā pucchiṃsu, ‘‘kuto, bhante, therā āgatā’’ti? Ete amhākaṃ ācariyupajjhāyā samānupajjhāyā sandiṭṭhā sambhattāti. Kasmā āgatāti? Maṃ gahetvā gantukāmatāyāti. Tumhe pana gantukāmāti? Āmāvusoti. Kiṃ vadetha, bhante, amhehi kassa uposathāgāraṃ kāritaṃ, kassa bhojanasālā, kassa aggisālādayo kāritā, mayaṃ maṅgalāmaṅgalesu kassa santikaṃ gamissāmāti? Mahāupāsikāyopi tattheva nisīditvā assūni pavattayiṃsu. Daharo ‘‘tumhesu evaṃ dukkhitesu ahaṃ gantvā kiṃ karissāmi? There uyyojessāmī’’ti vihāraṃ gato.

312长老们也已经用完了餐，拿起钵与衣坐着。一见到他，便说道：“贤友，你怎么耽搁了这么久？天就快要黑了，我们走吧。”他回答道：“是这样的，尊者。您们是无牵无挂的。但某某家的砖瓦工程根基还没打好，还维持着原样；某某家等的彩绘装修等工作也还在进行。我即使离开了，心里也会挂碍不安。请您们先行一步，到某某寺院去做浣衣、染色等准备工作，我随后就会赶到那里。”他们明白了他有退缩、不愿离开的想法，便说：“那你就晚些再跟上来吧。”随后就启程了。

Therāpi katabhattakiccā pattacīvarāni gahetvā nisinnā taṃ disvāva, ‘‘kiṃ, āvuso, cirāyasi, divā hoti, gacchāmā’’ti āhaṃsu. Āma, bhante, tumhe sukhitā, asukagehassa iṭṭhakāmūlaṃ ṭhitasaṇṭhāneneva ṭhitaṃ, asukagehādīnaṃ cittakammamūlādīni atthi, gatassāpi me cittavikkhepo bhavissati, tumhe purato gantvā asukavihāre cīvaradhovanarajanādīni karotha, ahaṃ tattha sampāpuṇissāmīti. Te tassa osakkitukāmataṃ ñatvā tvaṃ pacchā āgaccheyyāsīti pakkamiṃsu.

313他送走长老们后，转身独自回到寺院。他望着斋堂等各处，看到这座寺院是如此令人愉悦，便心里思忖：“真是太好了，还好我没走。如果我走了，天哪，谁知道会不会有哪一位说法师来到这里，用巧妙言辞打动所有人的心，把这寺院变成他自己部派的产业？到那个时候我再回来，岂不是只能像个跟班一样，在他后面讨些残食来过活？”

So there anugantvā nivatto vihārameva āgantvā bhojanasālādīni olokento vihāraṃ rāmaṇeyyakaṃ disvā cintesi – ‘‘sādhu vatamhi na gato. Sace agamissaṃ, koci, deva, dhammakathiko āgantvā , sabbesaṃ manaṃ bhinditvā, vihāraṃ attano nikāyasantakaṃ kareyya, atha mayā pacchā āgantvā etassa pacchato laddhapiṇḍaṃ bhuñjantena caritabbaṃ bhavissatī’’ti.

314后来，他听说：“那些比丘到了目的地后，学了一部派、两部派的，又或者学了一藏、两藏的佛语，成了注疏的导师，成了持律者，带着上百、上千的随从到处行化。而那些去那里修习沙门法的人，精进努力，有的成了入流者，有的成了一来者、不来者，有的成了阿拉汉，在大受尊崇中般涅槃了。”他就想：“假如我也去了，这些成就我也都能拥有。但我放不下这个地方，实在太亏了，太遗憾了。”这种人因为性格柔软，放不下那个地方，没办法进入圣道，没办法在定的高处安住，没办法到达涅槃之海。

So aparena samayena suṇāti, ‘‘te kira bhikkhū gataṭṭhāne ekanikāyadvenikāyaekapiṭakadvepiṭakādivasena buddhavacanaṃ uggaṇhitvā aṭṭhakathācariyā jātā vinayadharā jātā sataparivārāpi sahassaparivārāpi caranti. Ye panettha samaṇadhammaṃ kātuṃ gatā, te ghaṭentā vāyamantā sotāpannā jātā, sakadāgāmino anāgāmino arahanto jātā, mahāsakkārena parinibbutā’’ti . So cintesi – ‘‘sace ahampi agamissaṃ, mayhampesā sampatti abhavissa, imaṃ pana ṭhānaṃ muñcituṃ asakkonto ativiya parihīnamhī’’ti. Ayaṃ puggalo attano mudutāya taṃ ṭhānaṃ amuñcanto ariyamaggaṃ otaritvā samādhikulle nisinno nibbānasāgaraṃ pāpuṇituṃ na sakkoti.

315应当知道，有一类人就像横在恒河当中，又像因被沙覆盖而成为连接两岸的沙洲，也像一棵成为许多人依靠而长起来的树。这类人在《车乘经》、《大圣种经》、《月亮譬喻经》等所教导的修行方法中，学了并安住在某一种修行上，却是懈怠退堕的。他学好那种依修行而立的法以后，凭着自己天生美妙的嗓音，前往心峰山之类的大寺院，做打扫塔院等义务。等到听法集会时，新来的年轻比丘们就对他说：「请您说法吧。」他便把正确学来的法，阐明其修行之道，讲给大家听。那时，无论穿粪扫衣的、行乞食的，还是所有长老、中年、新学的比丘，都满心欢喜，赞叹说：「啊，真是位善士！」

Gaṅgāya nadiyā tiriyaṃ patitvā, vālikāya otthaṭabhāvena antarasetu viya hutvā, bahūnaṃ paccayo jātarukkho viya rathavinītamahāariyavaṃsacandopamādipaṭipadāsu aññataraṃ paṭipadaṃ uggahetvā ṭhito olīnavuttiko puggalo veditabbo. So hi taṃ paṭipattinissitaṃ dhammaṃ uggahetvā pakatiyā mañjussaro cittalapabbatādisadisaṃ mahantaṃ ṭhānaṃ gantvā cetiyaṅgaṇavattādīni karoti. Atha naṃ dhammassavanaggaṃ pattaṃ āgantukā daharā ‘‘dhammaṃ kathehī’’ti vadanti. So sammā uggahitaṃ dhammaṃ paṭipadaṃ dīpetvā katheti. Athassa paṃsukūlikapiṇḍapātikādayo sabbe theranavamajjhimā bhikkhū ‘‘aho sappuriso’’ti attamanā bhavanti.

316他有时给某个人提示一点因缘，有时提示半首偈颂，有时提示一整首偈颂，像用铁箍绑紧一样，把年轻的沙弥们拉拢聚在一起。然后他去拜访大长老们，问道：「尊者，这里有座古寺，那里有什么收入吗？」长老们回答：「你说什么，贤友？那里有两万四千迦利沙面积的收入呢。」「尊者，您虽然这么说，可灶上却连火都生不起来呀。」「贤友，给大寺住众得到的东西，就这么被糟蹋掉了，没人能把它再恢复起来。」「尊者，这是古时候国王们布施、诸漏尽者所接受的，他们为什么要把它糟蹋掉呢？」「贤友，要是能有那么一位说法师的话，也许还能再得到吧。」「尊者，请不要这样说。我们就是专门阐明修行的说法师。您是打算把我当成『僧团的管库、寺院的护持者』来使唤吧。」「贤友，这难道不是不如法的事吗？不过，要是由像您这样的人去讲，我们或许能有收入吧？」「既然这样，尊者，等寺院的净人来了以后，请你们替我们担起责任，我们会为他们开示一条如法的途径。」

So kassaci nidānamattaṃ, kassaci upaḍḍhagāthaṃ, kassaci gāthaṃ upaṭṭhāpento ayapaṭṭakena ābandhanto viya daharasāmaṇere saṅgaṇhitvā mahāthere upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, ayaṃ porāṇakavihāro atthi, ettha koci tatruppādo’’ti?, Pucchati. Therā – ‘‘kiṃ vadesi, āvuso, catuvīsati karīsasahassāni tatruppādo’’ti. Bhante, tumhe evaṃ vadetha, uddhane pana aggipi na jalatīti. Āvuso, mahāvihāravāsīhi laddhā nāma evameva nassanti, na koci saṇṭhapetīti. Bhante, porāṇakarājūhi dinnaṃ khīṇāsavehi paṭiggahitaṃ kasmā ete nāsentīti? Āvuso, tādisena dhammakathikena sakkā bhaveyya laddhunti. Bhante, mā evaṃ vadetha, amhe paṭipattidīpakadhammakathikā nāma, tumhe maṃ ‘‘saṅghakuṭumbiko vihārupaṭṭhāko’’ti maññamānā kātukāmāti. Kiṃ nu kho, āvuso, akappiyametaṃ, tumhādisehi pana kathite amhākaṃ uppajjeyyāti? Tena hi, bhante, ārāmikesu āgatesu amhākaṃ bhāraṃ karotha, ekaṃ kappiyadvāraṃ kathessāmāti.

317他一大早就去，站在集会堂里。等到净人们来了，他就说：「优婆塞们，某某田的那份收成在哪里？某某田的那枚咖哈巴那在哪里？」诸如此类。就这样，他拿了这人的田地，交给另一个人。这样挨个儿拦阻一些人，又拿给另一些人，结果他搞成了这样：端着粥的、端着糕点的、端着饭食的、端着油、蜜、糖浆、酥油等的人，全都来到他跟前。整座寺院乱作一团，那些行为端正的比丘们感到厌离，全都走了。

So pātova gantvā, sannipātasālāyaṃ ṭhatvā, ārāmikesu āgatesu ‘‘upāsakā asukakhette bhāgo kuhiṃ, asukakhette kahāpaṇaṃ kuhi’’ntiādīni vatvā, aññassa khettaṃ gahetvā, aññassa deti. Evaṃ anukkamena taṃ taṃ paṭisedhento tassa tassa dento tathā akāsi , yathā yāguhatthā pūvahatthā bhattahatthā telamadhuphāṇitaghatādihatthā ca attanova santikaṃ āgacchanti. Sakalavihāro ekakolāhalo hoti, pesalā bhikkhū nibbijja apakkamiṃsu.

318他还给那些被亲教师和依止师放弃了、难以教导的很多人当依止师，把寺院塞得满满的。客比丘来到寺院门口，就问：「寺院里住着什么人？」一听说是「叫某某的那些比丘」，就直接从寺院外面绕道离开了。这种人因为横躺在教法里，虽然成了许多人依靠的资具来源，却无法进入圣道，无法在定的高处安住，无法到达涅槃之海。

Sopi ācariyupajjhāyehi vissaṭṭhakānaṃ bahūnaṃ dubbacapuggalānaṃ upajjhaṃ dento vihāraṃ pūreti. Āgantukā bhikkhū vihāradvāre ṭhatvāva ‘‘vihāre ke vasantī’’ti, pucchitvā, ‘‘evarūpā nāma bhikkhū’’ti sutvā bāhireneva pakkamanti. Ayaṃ puggalo sāsane tiriyaṃ nipannatāya mahājanassa paccayabhāvaṃ upagato ariyamaggaṃ otaritvā samādhikulle nisinno nibbānasāgaraṃ pāpuṇituṃ na sakkoti.

319「他对世尊这样说」，是指那位比丘明白了以「朝向涅槃」这个词作为结束的法说以后，因为他善于连结，便提出了「这是为什么呢，尊者？」等问话。因为如来坐在这集会中的时候，知道：「这里有一位善于连结的比丘，他会向我发问。」正是为了给他一个机会，世尊才在这个地方结束了说法。

Bhagavantaṃ etadavocāti ‘‘nibbānapabbhārā’’ti padena osāpitaṃ dhammadesanaṃ ñatvā anusandhikusalatāya etaṃ ‘‘kiṃ nu kho, bhante’’tiādivacanaṃ avoca. Tathāgatopi hi imissaṃ parisati nisinno ‘‘anusandhikusalo bhikkhu atthi, so maṃ pañhaṃ pucchissatī’’ti tasseva okāsakaraṇatthāya imasmiṃ ṭhāne desanaṃ niṭṭhāpesi.

320现在，当以「此岸」等方法来说明时，对于内六处等的亲近与不亲近，应该这样理解。如果一个人以「我的眼净色是清明的，哪怕微小的色所缘我也能穿透」这样的想法而喜欢眼，或者因为翳障、风等受损的眼净色，想：「我的眼不可意，连巨大的色所缘都不能显现」，从而生起忧愁，这就称为「亲近眼处」。而依据无常、苦、无我三相来观察的人，则称为「不亲近」。对于耳等也是同样的道理。

Idāni orimaṃ tīrantiādinā nayena vuttesu ajjhattikāyatanādīsu evaṃ upagamanānupagamanādīni veditabbāni. ‘‘Mayhaṃ cakkhu-pasannaṃ, ahaṃ appamattakampi rūpārammaṇaṃ paṭivijjhituṃ sakkomī’’ti etaṃ nissāya cakkhuṃ assādentopi timirakavātādīhi upahatapasādo ‘‘amanāpaṃ mayhaṃ cakkhu, mahantampi rūpārammaṇaṃ vibhāvetuṃ na sakkomī’’ti domanassaṃ āpajjantopi cakkhāyatanaṃ upagacchati nāma. Aniccaṃ dukkhaṃ anattāti tiṇṇaṃ lakkhaṇānaṃ vasena vipassanto pana na upagacchati nāma. Sotādīsupi eseva nayo.

321而对于意处，如果一个人以「我的意真令人满意！它从不取左边，只取右边」而高兴，或以「只要是用意想的，没有办不到的事」而高兴，又或者生起忧愁，想「我的意对于想到的坏事，总取不吉利的方向」，这就称为「亲近意处」。再者，对于可爱的色生起贪，对于不可爱的色生起嗔，这称为「亲近色处」。声处等也是同样的道理。

Manāyatane pana ‘‘manāpaṃ vata me mano, kiñci vāmato aggahetvā sabbaṃ dakkhiṇatova gaṇhātī’’ti vā ‘‘manena me cintitacintitassa alābho nāma natthī’’ti vā evaṃ assādentopi, ‘‘ducintitacintitassa me mano appadakkhiṇaggāhī’’ti evaṃ domanassaṃ uppādentopi manāyatanaṃ upagacchati nāma. Iṭṭhe pana rūpe rāgaṃ, aniṭṭhe paṭighaṃ uppādento rūpāyatanaṃ upagacchati nāma. Saddāyatanādīsupi eseva nayo.

322「喜贪」这一用语。就像一根木头在河流中沉到中间，后来到达岸边，却被细的和粗的沙覆盖，再也抬不起头来；同样，被喜贪所束缚的人，沉沦在四种恶趣的大苦中，被大苦覆盖，即使经过数千年也无法抬起头来。因此说「喜贪这一用语」。

Nandīrāgassetaṃ adhivacananti yathā hi majjhe saṃsīditvā thalaṃ pattaṃ dārukkhandhaṃ saṇhathūlavālikā pidahati, so puna sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkoti, evaṃ nandīrāgena ābaddho puggalo catūsu mahāapāyesu patito mahādukkhena pidhīyati, so anekehipi vassasahassehi puna sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkoti. Tena vuttaṃ ‘‘nandīrāgassetaṃ adhivacana’’nti.

323「我慢」这一用语。正如一根被冲上高地的木头，下面被恒河水浸湿，上面被雨水淋湿，逐渐被苔藓完全包裹，变成让人会说“这是石头吗？还是树桩？”的样子；同样，被我慢所抬高的人，在粪扫衣者的场合就成为粪扫衣者，在说法者的场合就成为说法者，在争吵者的场合就成为争吵者，在医师的场合就成为医师，在离间语者的场合就成为离间语者。他从事各种不正当的谋生方式，被这些那些罪过所缠绕，变成让人会说“这个人内心到底还有没有一点戒呢，还是没有？”的样子。因此说「我慢这一用语」。

Asmimānassetaṃ adhivacananti yathā hi thale āruḷho dārukkhandho heṭṭhā gaṅgodakena ceva upari vassena ca temento anukkamena sevālapariyonaddho ‘‘pāsāṇo nu kho esa khāṇuko’’ti vattabbataṃ āpajjati, evameva asmimānena unnato puggalo paṃsukūlikaṭṭhāne paṃsukūliko hoti, dhammakathikaṭṭhāne dhammakathiko, bhaṇḍanakārakaṭṭhāne bhaṇḍanakārako, vejjaṭṭhāne vejjo, pisuṇaṭṭhāne pisuṇo. So nānappakāraṃ anesanaṃ āpajjanto tāhi tāhi āpattīhi paliveṭhito ‘‘atthi nu kho assa abbhantare kiñci sīlaṃ, udāhu natthī’’ti vattabbataṃ āpajjati. Tena vuttaṃ ‘‘asmimānassetaṃ adhivacana’’nti.

324「五欲」这一用语。正如陷入漩涡的木头，在漩涡内部被岩石等撞击、击打而破裂，碎为粉末；同样，陷入五欲漩涡的人，在四种恶趣中被业所带来的苦、饥渴等苦所撞击、击打，漫长时间里被粉碎。因此说「五欲这一用语」。

Pañcannetaṃkāmaguṇānaṃ adhivacananti yathā hi āvaṭṭe patitadārukhandho antoyeva pāsāṇādīsu āhatasamabbhāhato bhijjitvā cuṇṇavicuṇṇaṃ hoti, evaṃ pañcakāmaguṇāvaṭṭe patitapuggalo catūsu apāyesu kammakāraṇakhuppipāsādidukkhehi āhatasamabbhāhato dīgharattaṃ cuṇṇavicuṇṇataṃ āpajjati. Tena vuttaṃ ‘‘pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacana’’nti.

325「恶戒者」：无戒的人。「恶法者」：具有低劣法的人。「不净者」：不清净的人。「有疑行迹者」：指“这大概是他的行为，这大概是他的行为”，像这样被别人以疑心所忆念的行为。或者，因为自己以疑心忆念别人的行为，所以称为有疑行迹者。事实上，当他看见两三个人在说话，就想“他们可能在说我的过失”，于是便怀疑并追逐他们的行为，所以是有疑行迹者。

Dussīloti nissīlo. Pāpadhammoti lāmakadhammo. Asucīti na suci. Saṅkassarasamācāroti ‘‘imassa maññe imassa maññe idaṃ kamma’’nti evaṃ parehi saṅkāya saritabbasamācāro. Saṅkāya vā paresaṃ samācāraṃ saratītipi saṅkassarasamācāro. Tassa hi dve tayo jane kathente disvā, ‘‘mama dosaṃ maññe kathentī’’ti tesaṃ samācāraṃ saṅkassarati dhāvatīti saṅkassarasamācāro.

326「沙门自称者」：在分发筹签等活动中，当开始统计“寺院里有几位沙门”时，他就声称“我也是沙门，我也是沙门”，并去领取筹签等。「梵行自称者」：在布萨、自恣等活动中，宣称“我也是梵行者”，而参与这些僧团事务。「内里腐败者」：虽然他的肾脏、心脏等并没有腐烂，但他的功德已经败坏，所以称为内里腐败。「漏泄者」：被贪欲所浸湿的人。「生于污物者」：由贪等烦恼所生的污秽之人。

Samaṇapaṭiññoti salākaggahaṇādīsu ‘‘kittakā vihāre samaṇā’’ti gaṇanāya āraddhāya ‘‘ahampi samaṇo, ahampi samaṇo’’ti paṭiññaṃ deti, salākaggahaṇādīni karoti. Brahmacāripaṭiññoti uposathapavāraṇādīsu ‘‘ahampi brahmacārī’’ti paṭiññāya tāni kammāni pavisati . Antopūtīti vakkahadayādīsu apūtikassapi guṇānaṃ pūtibhāvena, antopūti. Avassutoti rāgena tinto. Kasambujātoti rāgādīhi kilesehi kacavarajāto.

327「说了此言」：他把牛群引向恒河岸边，自己站在人群的外围，从头到尾听完导师说法，心想：“导师以不执取此岸等方式，开示能够圆满修行的方法。如果确实可以圆满，那么我出家后就去圆满它。”如此思惟之后，说了“大德，我……”等这番话。

Etadavocāti gogaṇaṃ gaṅgātīrābhimukhaṃ katvā parisapariyante ṭhito ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā satthu dhammadesanaṃ sutvā, ‘‘satthā orimatīrādīnaṃ anupagacchantādivasena sakkā paṭipattiṃ pūretunti vadati. Yadi evaṃ pūretuṃ sakkā, ahaṃ pabbajitvā pūressāmī’’ti cintetvā etaṃ ‘‘ahaṃ kho, bhante’’tiādivacanaṃ avoca.

328「由于贪着小牛」：指那些母牛贪恋小牛，乳房正流着乳汁，因为舍不得小牛，它们自己就会走回去。「交付」：即已经交付。因为如果母牛没有交付好，牛主人就会来，说：“少了一头母牛，少了一头公牛，少了一头小牛”，他们会跟在你后面追查，这样你就会不得安宁。而出家这件事，对于有债务的人是不合适的，无债务的出家才被佛陀等所赞叹，为了说明这个意义，他才这样说。“已交付”就是已经交付了。在这部经中，既讲述了轮回的流转，也讲述了涅槃的还灭。

Vacchagiddhiniyoti vacchesu sasnehā thanehi khīraṃ paggharantehi vacchakasnehena sayameva gamissantīti. Niyyātehevāti niyyātehiyeva. Gāvīsu hi aniyyātitāsu gosāmikā āgantvā, ‘‘ekā gāvī na dissati, eko goṇo, eko vacchako na dissatī’’ti tuyhaṃ piṭṭhito piṭṭhito vicarissanti, iti te aphāsukaṃ bhavissati. Pabbajjā ca nāmesā saiṇassa na ruhati, aṇaṇā pabbajjā ca buddhādīhi saṃvaṇṇitāti dassanatthaṃ evamāha. Niyyātāti niyyātitā. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

441第五第二木段譬喻经注释

5. Dutiyadārukkhandhopamasuttavaṇṇanā

242第五项中，「咖弥喇」：指在称为咖弥喇的城市里。「染污」：从覆藏的时候开始，就不存在所谓“未染污”的罪，指的就是像这样的染污之罪。「出罪不被知道」：指通过别住、摩那埵及出罪来恢复清净的情形，就看不到了。

242. Pañcame kimilāyanti kimilānāmake nagare. Saṃkiliṭṭhanti paṭicchannakālato paṭṭhāya asaṃkiliṭṭhā nāma āpatti natthi, evarūpaṃ saṃkiliṭṭhaṃ āpattiṃ. Na vuṭṭhānaṃ paññāyatīti parivāsamānattaabbhānehi vuṭṭhānaṃ na dissati.

443《漏泄经》的注疏

6. Avassutapariyāyasuttavaṇṇanā

243第六项中，「新的集会堂」：指刚刚建造好的集会堂，意思是一座大讲堂。因为在出发等场合，国王们站在那里，像这样进行安排并划定界限：“这么多人往前走，这么多人走在后面，这么多人在两旁走，这么多人骑象，这么多人骑马，这么多人站在车上。”因此那个地方就称为「集会堂」。而且从出发处回来后，直到派人把家中湿牛粪涂抹地面等事情办妥，那两三天里国王们都在那里铺排布置，所以也叫「集会堂」。对于那些国王而言，它也是一起商议政务的地方，所以也叫「集会堂」。因为他们是共和制的王族，所以出现的事务不能由某一个人单独裁定，还必须征得所有人的同意才合适，因此所有人都会聚集在那里共同商议。所以说“也是一起商议政务的地方”。又因为他们聚集在那里，以“这时适宜耕种，这时适宜播种”之类的方式，共同商讨种种在家的营生事务，所以他们也在那里铺排打理充满缺漏的居家生活，所以也叫「集会堂」。它是刚刚建成的：即通过砌砖、抹灰、彩绘等工程装饰一新，如同天宫一般，刚刚竣工。其中，「由沙门或」：因为在家宅地基建好时，天神就已占据了他们自己居住的处所，所以这里不说“由天”，而说“由沙门或婆罗门或任何生于人趣者”。

243. Chaṭṭhe navaṃ santhāgāranti adhunā kāritaṃ santhāgāraṃ, ekā mahāsālāti attho. Uyyogakālādīsu hi rājāno tattha ṭhatvā, ‘‘ettakā purato gacchantu, ettakā pacchā, ettakā ubhohi passehi, ettakā hatthī abhiruhantu, ettakā asse, ettakā rathesu tiṭṭhantū’’ti evaṃ santhaṃ karonti, mariyādaṃ bandhanti, tasmā taṃ ṭhānaṃ santhāgāranti vuccati. Uyyogaṭṭhānato ca āgantvā yāva gehesu allagomayaparibhaṇḍādīni kārenti, tāva dve tīṇi divasāni te rājāno tattha santharantītipi santhāgāraṃ. Tesaṃ rājūnaṃ saha atthānusāsanaṃ agārantipi santhāgāraṃ. Gaṇarājāno hi te, tasmā uppannaṃ kiccaṃ ekassa vasena na chijjati, sabbesaṃ chandopi laddhuṃ vaṭṭati, tasmā sabbe tattha sannipatitvā anusāsanti. Tena vuttaṃ ‘‘saha atthānusāsanaṃ agārantipi santhāgāra’’nti. Yasmā pana te tattha sannipatitvā, ‘‘imasmiṃ kāle kasituṃ vaṭṭati, imasmiṃ kāle vapitu’’nti evamādinā nayena gharāvāsakiccāni sammantayanti, tasmā chiddāvachiddaṃ gharāvāsaṃ tattha santharantītipi, santhāgāraṃ. Acirakāritaṃ hotīti iṭṭhakakammasudhākammacittakammādivasena susajjitaṃ devavimānaṃ viya adhunā niṭṭhāpitaṃ. Samaṇena vāti ettha yasmā gharavatthupariggahaṇakāleyeva devatā attano vasanaṭṭhānaṃ gaṇhanti, tasmā ‘‘devena vā’’ti avatvā, ‘‘samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtenā’’ti vuttaṃ.

331「他们便前往世尊那里」：意思是，他们听说「集会堂建好了」，便说「我们去看看吧」，于是前去，从门楼开始仔细察看整座建筑，心想：「这座集会堂极其赏心悦目、庄严辉煌。由谁最先受用，才能为我们带来长远的利益和安乐呢？」随即做出决定：「即使先把它献给我们的尊贵亲戚，也只有导师才最合适；若从应供者的角度来看，也只有导师才最合适。所以，我们请导师最先受用，并安排比丘僧团的到来。比丘僧团一到，三藏佛语也就随之而来。我们请导师通宵为我们宣说法语，这样一来，由三宝受用之后，我们再受用，这样就能为我们带来长远的利益和安乐了。」他们这样决定后，便前去世尊那里。

Yenabhagavā tenupasaṅkamiṃsūti santhāgāraṃ niṭṭhitanti sutvā ‘‘gacchāma naṃ passissāmā’’ti gantvā dvārakoṭṭhakato paṭṭhāya sabbaṃ oloketvā ‘‘idaṃ santhāgāraṃ ativiya manoramaṃ sassirikaṃ. Kena paṭhamaṃ paribhuttaṃ amhākaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya assā’’ti cintetvā – ‘‘amhākaṃ ñātiseṭṭhassa paṭhamaṃ diyyamānepi satthunova anucchavikaṃ, dakkhiṇeyyavasena diyyamānepi satthunova anucchavikaṃ, tasmā satthāraṃ paṭhamaṃ paribhuñjāpessāma, bhikkhusaṅghassa ca āgamanaṃ karissāma, bhikkhusaṅghe āgate tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āgatameva bhavissati, satthāraṃ tiyāmarattiṃ amhākaṃ dhammakathaṃ kathāpessāma, iti tīhi ratanehi paribhuttaṃ pacchā mayaṃ paribhuñjissāma, evaṃ no dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā upasaṅkamiṃsu.

332「他们朝着新集会堂所在之处前去」：据说，虽然那天集会堂为了王族们参观，已经像天宫一样被庄严装饰、妥善打理，但为了佛陀，却还没有正式铺设布置。因为佛陀们本性喜好林野、乐于居住在林野，可能住在村落里，也可能不住。所以他们心想：「先了解世尊的心意之后，我们再铺设。」于是他们就先去世尊那里。如今得到了心意，他们就想铺设，于是便朝着集会堂所在之处前去。

Yena navaṃ santhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsūti taṃdivasaṃ kira santhāgāraṃ kiñcāpi rājakulānaṃ dassanatthāya devavimānaṃ viya susajjitaṃ hoti supaṭijaggitaṃ, buddhārahaṃ pana katvā apaññattaṃ. Buddhā hi nāma araññajjhāsayā araññārāmā antogāme vaseyyuṃ vā no vā, tasmā ‘‘bhagavato manaṃ jānitvāva, paññāpessāmā’’ti cintetvā, te bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu, idāni pana manaṃ labhitvā paññāpetukāmā yena santhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu.

333「把集会堂里一切该铺的都铺好」：意思是让它整个都铺上垫物。首先，他们心想「据说牛粪对于一切吉祥事都适用」，于是让人先把用石灰处理过的地面抛洒上湿牛粪；等知道地面完全干透之后，又用四种生香涂抹，让踩下去的地方能显出脚印；然后在上面铺上各种颜色的细沙；接着在上面，从大木椅、绒毛毯开始，依次铺上手毯、马毯、狮子皮毯、老虎皮毯、月光毯、日光毯、彩绘布等等各种颜色的毯子，把所有该铺的地方全都铺得满满当当。因此说「把集会堂里一切该铺的都铺好」。

Sabbasanthariṃ santhāgāraṃ santharitvāti yathā sabbameva santhataṃ hoti, evaṃ taṃ santharāpetvā. Sabbapaṭhamaṃ tāva ‘‘gomayaṃ nāma sabbamaṅgalesu vaṭṭatī’’ti sudhāparikammakatampi bhūmiṃ allagomayena opuñjāpetvā, parisukkhabhāvaṃ ñatvā, yathā akkantaṭṭhāne padaṃ paññāyati, evaṃ catujjātiyagandhehi limpāpetvā upari nānāvaṇṇakaṭasārake santharitvā tesaṃ upari mahāpiṭṭhikakojave ādiṃ katvā hatthattharaassattharasīhattharabyagghattharacandattharakasūriyattharakacittattharakādīhi nānāvaṇṇehi attharakehi santharitabbayuttakaṃ sabbokāsaṃ santharāpesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sabbasanthariṃ santhāgāraṃ santharitvā’’ti.

334「铺设座位」：首先，在大厅中央靠着吉祥柱的位置，铺设了极为贵重的佛座；各个地方，凡是柔软悦目的坐垫，都一一铺好；在座位的两边放置了悦目的红色靠枕；上方悬挂着以金、银制成的星宿图案的华盖；用香鬘、花鬘和叶鬘等加以装饰；在四周约十二肘距离的地方，做了花网；让人用布幔围起约三十肘大小的范围；靠着西墙，为比丘僧团铺设了结跏趺座、靠背椅和圆凳，上面再铺上白色坐垫；靠着东墙，则是王族们为自己铺好了大木椅、绒毛毯，并摆放填满鹅绒等令人舒适的靠枕，心想：「这样我们整夜听法就不会疲惫了。」正是针对这些而说「铺设座位」。

Āsanāni paññāpetvāti majjhaṭṭhāne tāva maṅgalathambhaṃ nissāya mahārahaṃ buddhāsanaṃ paññāpetvā, tattha tattha yaṃ yaṃ mudukañca manoramañca paccattharaṇaṃ , taṃ taṃ paccattharitvā ubhatolohitakaṃ manuññadassanaṃ upadhānaṃ upadahitvā upari suvaṇṇarajatatārakavicittavitānaṃ bandhitvā gandhadāmapupphadāmapattadāmādīhi alaṅkaritvā samantā dvādasahatthe ṭhāne pupphajālaṃ kāretvā, tiṃsahatthamattaṃ ṭhānaṃ paṭasāṇiyā parikkhipāpetvā pacchimabhittiṃ nissāya bhikkhusaṅghassa pallaṅkapīṭhaapassayapīṭhamuṇḍapīṭhāni paññāpetvā upari setapaccattharaṇehi paccattharāpetvā pācīnabhittiṃ nissāya attano attano mahāpiṭṭhikakojave paññāpetvā manoramāni haṃsalomādipūritāni upadhānāni ṭhapāpesuṃ ‘‘evaṃ akilamamānā sabbarattiṃ dhammaṃ suṇissāmā’’ti. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘āsanāni paññāpetvā’’ti.

335「放好水罐」：指放好了大肚水罐，心想：「这样世尊和比丘僧团就可以随自己的需要，洗手、洗脚，或者漱口了。」在各个地方，他们装满了色泽如宝珠般的水，为了使水散发芳香，还放入各种花和浸水香粉，用芭蕉叶盖好之后放置妥当。正是针对这些而说「放好水罐」。

Udakamaṇikaṃ patiṭṭhāpetvāti mahākucchikaṃ udakacāṭiṃ patiṭṭhāpetvā ‘‘evaṃ bhagavā ca bhikkhusaṅgho ca yathāruciyā hatthe vā dhovissanti pāde vā, mukhaṃ vā vikkhālessantī’’ti tesu tesu ṭhānesu maṇivaṇṇassa udakassa pūrāpetvā vāsatthāya nānāpupphāni ceva udakavāsacuṇṇāni ca pakkhipitvā kadalipaṇṇehi pidahitvā patiṭṭhāpesuṃ. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘udakamaṇikaṃ patiṭṭhāpetvā’’ti.

336「点燃油灯」：就是将银、金等制成的灯柱上的灯盏，以及安放在鬼子母像、金翅鸟像等手中的金、银等灯碗里的油灯点燃。「他们朝着世尊所在的地方前往」在此的意思是：那些释迦国王们并不是只准备了集会堂而已，他们还让人把周围一由旬的迦毗罗卫城中的街道也打扫干净，竖起幢幡，在各家门前摆好满瓶与芭蕉树，用灯明等把整座城装饰得像繁星散布一样；又派人敲着鼓巡回公告说：「还在喝奶的婴儿就让他们喝奶，年幼的男童赶快喂好饭然后去睡觉，不要大声喧哗。今晚一整夜，导师将住在村里，佛陀们是喜欢安静、不好高声的。」然后，他们自己手持灯杖，朝着世尊所在的地方走去。

Telappadīpaṃ āropetvāti rajatasuvaṇṇādimayadaṇḍadīpikāsu yonakarūpakirātarūpakādīnaṃ hatthe ṭhapitasuvaṇṇarajatādimayakapallikāsu ca telappadīpaṃ jālāpetvāti attho. Yenabhagavā tenupasaṅkamiṃsūti ettha pana te sakyarājāno na kevalaṃ santhāgārameva, atha kho yojanāvaṭṭe kapilavatthusmiṃ nagaravīthiyopi sammajjāpetvā dhaje ussāpetvā gehadvāresu puṇṇaghaṭe ca kadaliyo ca ṭhapāpetevā sakalanagaraṃ dīpamālādīhi vippakiṇṇatārakaṃ viya katvā ‘‘khīrūpage dārake khīraṃ pāyetha, dahare kumāre lahuṃ lahuṃ bhojetvā sayāpetha, uccāsaddaṃ mā karittha, ajja ekarattiṃ satthā antogāme vasissati, buddhā nāma appasaddakāmā hontī’’ti bheriṃ carāpetvā sayaṃ daṇḍadīpikā ādāya yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu.

337那时，世尊穿好下衣，拿着钵与衣，与比丘僧团一起，朝着新建的集会堂走去。据说，当有人禀报“大德，现在正是世尊您觉得合适的时候了”，世尊便穿好下衣——那下衣如同被虫胶、紫胶染透的黑檀花般殷红，他像用剪刀裁剪红莲一样，把下衣叠成三层，覆盖身体；系上腰带，那腰带闪耀着闪电般的光泽，如同用金带束住一束莲花；然后披上那件色彩如同榕树嫩叶的红色殊胜粪扫衣——那情景，就像用红毛毯裹住象颊，又像往百宝石高的金烛台抛撒珊瑚网，像给金塔套上红色毛毯罩，像用红色云彩遮住了满月，像在金山顶上倾注炼好的虫胶汁，又像用闪电环绕心峰山顶。就这样，他震动了从铁围山、须弥山、持地山直到大地，然后从香室的门出来，就像从金山洞走出的雄狮，又如从日出山巅升起的满月；走出之后，便在香室前站立。

Athakho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena navaṃ santhāgāraṃ tenupasaṅkamīti ‘‘yassa dāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti evaṃ kira kāle ārocite bhagavā lākhārasatintarattakoviḷārapupphavaṇṇaṃ rattadupaṭṭaṃ kattariyā padumaṃ kantento viya, saṃvidhāya timaṇḍalaṃ paṭicchādento nivāsetvā suvaṇṇapāmaṅgena padumakalāpaṃ parikkhipanto viya, vijjulatāsassirikaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā rattakambalena gajakumbhaṃ pariyonandhanto viya, ratanasatubbedhe suvaṇṇagghike pavāḷajālaṃ khipamāno viya suvaṇṇacetiye rattakambalakañcukaṃ paṭimuñcanto viya, gacchantaṃ puṇṇacandaṃ rattavaṇṇavalāhakena paṭicchādayamāno viya, kañcanapabbatamatthake supakkalākhārasaṃ parisiñcanto viya, cittakūṭapabbatamatthakaṃ vijjulatāya parikkhipanto viya ca sacakkavāḷasineruyugandharaṃ mahāpathaviṃ sañcāletvā gahitaṃ nigrodhapallavasamānavaṇṇaṃ rattavarapaṃsukūlaṃ pārupitvā, gandhakuṭidvārato nikkhami kañcanaguhato sīho viya udayapabbatakūṭato puṇṇacando viya ca. Nikkhamitvā pana gandhakuṭipamukhe aṭṭhāsi.

338那时，从世尊的身体放出的光芒，就像从云口射出的闪电簇一样，把园林中的树木装点得如同被金液浇灌而枝叶、花果都呈金色的树木一般。与此同时，大比丘僧众各自带着自己的钵与衣，围聚在世尊周围。那些在旁围绕站立的比丘们是这样的：少欲、知足、远离、不染着世间、精进努力、善于说法、能忍受批评、常常自省过恶、呵斥一切恶行，戒具足、定具足、慧具足、解脱具足、解脱知见具足。被这样的比丘们围绕的世尊，辉煌灿烂，如同红毯围绕的金柱，宛如处在红莲丛中的金船，又如珊瑚栏杆环绕的金殿。舍利弗、目犍连等大长老们，披着云灰色的粪扫衣，犹如身披宝石铠甲的巨象般环护着他；他们已经离欲、断尽烦恼、解开缠结、断除种种束缚，对家族或团体再没有任何执著。

Athassa kāyato meghamukhehi vijjukalāpā viya rasmiyo nikkhamitvā suvaṇṇarasadhārāparisekapiñjarapattapupphaphalaviṭape viya ārāmarukkhe kariṃsu. Tāvadeva ca attano attano pattacīvaramādāya mahābhikkhusaṅgho bhagavantaṃ parivāresi. Te pana parivāretvā ṭhitā bhikkhū evarūpā ahesuṃ – appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā āraddhavīriyā vattāro vacanakkhamā codakā pāpagarahino sīlasampannā samādhisampannā paññāvimuttivimuttiñāṇadassanasampannā. Tehi parivārito bhagavā rattakambalaparikkhitto viya suvaṇṇakkhandho, rattapadumasaṇḍamajjhagatā viya suvaṇṇanāvā, pavāḷavedikāparikkhitto viya suvaṇṇapāsādo virocittha. Sāriputtamoggallānādayo mahātherāpi naṃ meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ pārupitvā maṇivammavammikā viya mahānāgā parivārayiṃsu vantarāgā bhinnakilesā vijaṭitajaṭā chinnabandhanā kule vā gaṇe vā alaggā.

339就这样，世尊自己离欲，又被离欲者围绕；自己离嗔，又被离嗔者围绕；自己离痴，又被离痴者围绕；自己无渴爱，又被无渴爱者围绕；自己无烦恼，又被无烦恼者围绕；自己觉悟，又被多闻的觉悟者围绕。这景象，犹如被花瓣围绕的花蕊，犹如被花蕊围绕的莲台顶饰，犹如被八千头大象环绕的六牙象王，犹如被九万只天鹅环绕的持国天鹅王，犹如被军队众兵环绕的转轮王，犹如被众天环绕的帝释天王，犹如被梵众环绕的常童大梵天，犹如被群星环绕的满月。世尊就这样以无与伦比的佛陀相好和无量的佛陀威仪，踏上了通往迦毗罗卫城的道路。

Iti bhagavā sayaṃ vītarāgo vītarāgehi, vītadoso vītadosehi, vītamoho vītamohehi , nittaṇho nittaṇhehi, nikkileso nikkilesehi, sayaṃ buddho bahussutabuddhehi parivārito pattaparivāritaṃ viya kesaraṃ, kesaraparivāritā viya kaṇṇikā, aṭṭhanāgasahassaparivārito viya chaddanto nāgarājā, navutihaṃsasahassaparivārito viya dhataraṭṭho haṃsarājā, senaṅgaparivārito viya cakkavattirājā, marugaṇaparivārito viya sakko devarājā, brahmagaṇaparivārito viya hāritamahābrahmā, tārāgaṇaparivārito viya puṇṇacando asamena buddhavesena aparimāṇena buddhavilāsena kapilavatthugāmimaggaṃ paṭipajji.

340那时，从世尊的前身射出金色光芒，照彻八十肘方圆的地方；从后身、右手、左手也同样射出金色光芒，各照彻八十肘方圆。向上，从发际开始，每一个发旋都放出如孔雀颈色的光芒，升至天空，照彻八十肘方圆。向下，从脚掌升起珊瑚色光芒，穿透大地，达到八十肘的深处。这样一来，四面八方八十肘方圆之内，六彩的佛陀光芒闪耀跳动，如同从金柄火炬中喷射而出、窜向空中的火焰，又像从四大洲大雨云中劈出的闪电。每一个方向都绚烂光明，像被金色占巴花纷纷洒落，像从金瓶中倾出的金液之流不断浇灌，像铺展开的金色布料在周围环绕，像被旋风吹起的吉利花与咖尼咖拉花的粉末弥漫空中。

Athassa puratthimakāyato suvaṇṇavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi pacchima-kāyato, dakkhiṇahatthato, vāmahatthato suvaṇṇavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi. Upari kesantato paṭṭhāya sabbakesāvaṭṭehi moragīvavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā gaganatale asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi. Heṭṭhā pādatalehi pavāḷavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā ghanapathaviṃ asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi. Evaṃ samantā asītihatthaṭṭhānaṃ chabbaṇṇā buddharasmiyo vijjotamānā vipphandamānā kañcanadaṇḍadīpikāhi niccharitvā ākāsaṃ pakkhandajālā viya cātuddīpikamahāmeghato nikkhantavijjulatā viya vidhāviṃsu. Sabbadisābhāgā suvaṇṇacampakapupphehi vikiriyamānā viya, suvaṇṇaghaṭato nikkhantasuvaṇṇarasadhārāhi siñcamānā viya, pasāritasuvaṇṇapaṭaparikkhittā viya, verambhavātasamuṭṭhitakiṃsukakaṇikārapupphacuṇṇasamokiṇṇā viya vippabhāsiṃsu.

341世尊的身体具备八十随形好、一寻身光和三十二殊胜相，光明灿烂，就像星罗密布的天空，像盛开的莲花林，像百由旬的波利质多罗树繁花满枝。它如同依次摆放的三十二轮圆月、三十二个太阳、三十二位转轮王、三十二位天王、三十二位大梵天，却比它们的光辉更加盛大。这正是由十波罗蜜、十近波罗蜜、十究竟波罗蜜——也就是圆满完成的三十波罗蜜——所庄严的结果。在百劫与四大阿僧祇劫中所行的布施、所持的戒律、所造的一切善业，仿佛在这一世聚到一起，因为无处可以容纳而显得壅塞，就像是把千艘船的货物装到一艘船上，把千车的货物装到一辆车上，二十五条恒河的洪流在河口汇合成为一聚那样。

Bhagavatopi asītianubyañjanabyāmappabhādvattiṃsavaralakkhaṇasamujjalasarīraṃ samuggatatārakaṃ viya gaganatalaṃ, vikasitamiva padumavanaṃ, sabbapāliphullo viya yojanasatiko pāricchattako, paṭipāṭiyā ṭhapitānaṃ dvattiṃsacandānaṃ dvattiṃsasūriyānaṃ dvattiṃsacakkavattīnaṃ dvattiṃsadevarājānaṃ dvattiṃsamahābrahmānaṃ siriyā siriṃ abhibhavamānaṃ viya virocittha, yathā taṃ dasahi pāramīhi dasahi upapāramīhi dasahi paramatthapāramīhi sammadeva pūritāhi samatiṃsapāramitāhi alaṅkataṃ. Kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dinnadānaṃ rakkhitasīlaṃ katakalyāṇakammaṃ ekasmiṃ attabhāve otaritvā vipākaṃ dātuṃ ṭhānaṃ alabhamānaṃ sambādhapattaṃ viya ahosi. Nāvāsahassabhaṇḍaṃ ekanāvaṃ āropanakālo viya, sakaṭasahassabhaṇḍaṃ ekasakaṭaṃ āropanakālo viya, pañcavīsatiyā gaṅgānaṃ oghassa sambhijja mukhadvāre ekato rāsibhūtakālo viya ahosi.

342当世尊被这佛陀的祥光辉耀时，众人还在他前方举起了无数千把火炬，后方、左侧、右侧也同样举起。素馨花、瞻波花、林茉莉、夜花、红睡莲、青莲花、巴库拉花、辛度瓦拉花等鲜花，以及蓝、黄等各色芬芳的香粉，就像从四大洲云中降下的雨水般纷纷撒落。五支乐器的乐声，以及与佛、法、僧功德相应的赞颂之声，充满了所有方向。天人、人、龙、金翅鸟、乾闼婆、夜叉等众生的眼睛，都像尝到了甘露一般。在此处，足可以用一千首偈颂来描述行走的庄严。这里只略举一斑：

Imāya buddhasiriyā obhāsamānassāpi ca bhagavato purato anekāni daṇḍadīpikāsahassāni ukkhipiṃsu, tathā pacchato, vāmapasse, dakkhiṇapasse. Jātisumanacampakavanamallikārattuppala-nīluppala-bakulasinduvārapupphāni ceva nīlapītādivaṇṇasugandhagandhacuṇṇāni ca cātuddīpikameghavissaṭṭhā udakavuṭṭhiyo viya vippakiriyiṃsu. Pañcaṅgikatūriyanigghosā ceva buddhadhammasaṅghaguṇapaṭisaṃyuttā thutighosā ca sabbā disā pūrayiṃsu. Devamanussanāgasupaṇṇagandhabbayakkhādīnaṃ akkhīni amatapānaṃ viya labhiṃsu. Imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā padasahassena gamanavaṇṇaṃ vattuṃ vaṭṭati. Tatridaṃ mukhamattaṃ –

343如是诸相圆满，震动大地而行时，

‘‘Evaṃ sabbaṅgasampanno, kampayanto vasundharaṃ;

344不伤害众生，世间导师向前行进。

Aheṭhayanto pāṇāni, yāti lokavināyako.

345人中雄牛先抬起右脚，

‘‘Dakkhiṇaṃ paṭhamaṃ pādaṃ, uddharanto narāsabho

346具足祥瑞而行，两足至尊辉耀放光。

Gacchanto sirisampanno, sobhate dvipaduttamo.

347当最胜佛行走时，他脚下的足掌极为柔软；

‘‘Gacchato buddhaseṭṭhassa, heṭṭhāpādatalaṃ mudu;

348他的脚掌平等地接触大地，却不会被尘垢所染着。

Samaṃ samphusate bhūmiṃ, rajasā nupalippati.

349当世间导师行走时，低洼之处会隆起；

‘‘Ninnaṭṭhānaṃ unnamati, gacchante lokanāyake;

350高凸之处也变得平坦，而大地是无意识的。

Unnatañca samaṃ hoti, pathavī ca acetanā.

351岩石、沙砾、碎石、树桩、荆棘，

‘‘Pāsāṇā sakkharā ceva, kathalā khāṇukaṇṭakā;

352当世间导师行走时，所有这些道路上的障碍都自动避开。

Sabbe maggā vivajjanti, gacchante lokanāyake.

353抬脚时不过远，落脚时也不过近；

‘‘Nātidūre uddharati, naccāsanne ca nikkhipaṃ;

354不摩擦而行，两膝与两踝互不碰触。

Aghaṭṭayanto niyyāti, ubho jāṇū ca gopphake.

355戒行圆满的牟尼不太快行进，

‘‘Nātisīghaṃ pakkamati, sampannacaraṇo muni;

356也不缓慢地行走，行进时保持专注。

Na cāpi saṇikaṃ yāti, gacchamāno samāhito.

357上方、下方、横向，以及四方与四隅；

‘‘Uddhaṃ adho ca tiriyañca, disañca vidisaṃ tathā;

358他不东张西望而行，只注视前方大约一轭的距离。

Na pekkhamāno so yāti, yugamattañhi pekkhati.

359他具足龙象般的威仪步态，行走时胜者辉耀庄严；

‘‘Nāgavikkantacāro so, gamane sobhate jino;

360世间最上者优雅地行走，令含天人的众生欢喜。

Cāruṃ gacchati lokaggo, hāsayanto sadevake.

361像月亮之王那样照耀，又像四足行走的狮子；

‘‘Uḷurājāva sobhanto, catucārīva kesarī;

362令众多有情欢喜，前往最殊胜的城市。

Tosayanto bahū satte, puraṃ seṭṭhaṃ upāgamī’’ti.

363据说，这称为'称颂之时'：在像这样的时刻，关于佛的身色或功德，讲法者的能力就是标准。不论是写成散文句还是偈颂，能说多少就说多少，不要说'说得不好'。因为诸佛有无量的功德相。即使是诸佛也无法完全说尽功德，更何况其他众生。世尊以这样庄严的威仪，进入布置庄严的释迦族宅邸，被具有净信的众人用香、烟、涂香、粉末等供养着，然后进入了集会堂。因此，经中说：'那时，世尊穿好下衣，拿着钵和袈裟，与比丘僧团一起，前往那新的集会堂。'

Vaṇṇakālo nāma kiresa, evaṃvidhesu kālesu buddhassa sarīravaṇṇe vā guṇavaṇṇe vā dhammakathikassa thāmoyeva pamāṇaṃ. Cuṇṇiyapadehi vā gāthābandhena vā yattakaṃ sakkoti, tattakaṃ vattabbaṃ. Dukkathitanti na vattabbaṃ. Appamāṇavaṇṇā hi buddhā. Tesaṃ buddhāpi anavasesato vaṇṇaṃ vattuṃ asamatthā, pageva itarā pajāti. Iminā sirivilāsena alaṅkatapaṭiyattaṃ sakyarājakulaṃ pavisitvā bhagavā pasannacittena janena gandhadhūmavāsacuṇṇādīhi pūjiyamāno santhāgāraṃ pāvisi. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena navaṃ santhāgāraṃ tenupasaṅkamī’’ti.

364'以世尊为上首'是指让世尊在前面。在那里，世尊坐在比丘和近事男们的中间，如同经过香水沐浴、用细布擦干水、用天然朱砂涂抹，然后放在缠着红毛毯的座上的纯金佛像那般，极为闪耀。这是古人的赞颂方式——

Bhagavantaṃyeva purakkhatvāti bhagavantaṃ purato katvā. Tattha bhagavā bhikkhūnañceva upāsakānañca majjhe nisinno gandhodakena nhāpetvā dukūlacumbaṭakena vodakaṃ katvā jātihiṅgulakena majjitvā rattakambalapaliveṭhite pīṭhe ṭhapitarattasuvaṇṇaghanapaṭimā viya ativirocittha. Ayaṃ panettha porāṇānaṃ vaṇṇabhaṇanamaggo –

365以龙象的威仪而行，进入集会堂；

‘‘Gantvāna maṇḍalamāḷaṃ, nāgavikkantacāraṇo;

366世间最上者光辉照耀，坐在最殊胜的座位上。

Obhāsayanto lokaggo, nisīdi varamāsane.

367在那里，调御丈夫已经坐下，

‘‘Tahiṃ nisinno naradammasārathi,

368天中之天，具足百福之相；

Devātidevo satapuññalakkhaṇo;

369在佛座之中，居于中央而闪耀。

Buddhāsane majjhagato virocati,

370好像一条金项链放在黄色毛毯上。

Suvaṇṇanekkhaṃ viya paṇḍukambale.

371项链如同阎浮金，被放置在黄色毛毯上；

‘‘Nekkhaṃ jambonadasseva, nikkhittaṃ paṇḍukambale;

372无垢者闪耀，就像摩尼宝珠的光芒。

Virocati vītamalo, maṇiverocano yathā.

373如同盛开的大娑罗树，又像被庄严的须弥山王；

‘‘Mahāsālova samphullo, nerurājāva’laṅkato;

374像金色的柱子，如同莲花和红睡莲。

Suvaṇṇayūpasaṅkāso, padumo kokanado yathā.

375如同燃烧的灯树，如同山巅的火焰；

‘‘Jalanto dīparukkhova, pabbatagge yathā sikhī;

376像天神的波利质多树，满树花开时那样闪耀。

Devānaṃ pāricchattova, sabbaphullo virocatī’’ti.

377在迦毗罗卫的释迦族中，许多夜晚都开示法谈——这里的法谈要理解为与会堂随喜有关的种种杂谈。那时候，世尊仿佛把天河的流水倾注下来，仿佛汲取大地的乳精，仿佛抓住大阎浮树的树顶摇晃它，仿佛用压榨轮榨取一由旬大的蜜器来喝蜜一样，为迦毗罗卫城的释迦族居民们讲述能带来利益与安乐的种种杂谈。他说：'大王，这住所的布施确实是巨大的。您的住所被我受用过，也被比丘僧团受用过；而且由我和比丘僧团受用，又被法宝受用，因此可以说是被三宝所享用了。因为当布施住所时，一切布施就等于都布施了。即便是地面上的草棚或树枝搭的棚子，其功德也无法计量。凭借着住所布施的威力，即使在每一生中投生，也不会住在逼仄的胎胞里，母亲的子宫会像十二肘宽的宽敞内室一样，一点也不狭窄。'就这样，他用种种方法宣说了许多法谈之后——

Kāpilavatthave sakye bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāyāti ettha dhammakathā nāma santhāgārānumodanāpaṭisaṃyuttā pakiṇṇakakathā veditabbā. Tadā hi bhagavā ākāsagaṅgaṃ otārento viya pathavojaṃ ākaḍḍhanto viya mahājambuṃ matthake gahetvā cālento viya yojanikaṃ madhubhaṇḍaṃ cakkayantena pīḷetvā madhupānaṃ pāyamāno viya kapilavatthuvāsīnaṃ sakyānaṃ hitasukhāvahaṃ pakiṇṇakakathaṃ kathesi. ‘‘Āvāsadānaṃ nāmetaṃ, mahārāja, mahantaṃ, tumhākaṃ āvāso mayā paribhutto, bhikkhusaṅghena ca paribhutto , mayā ca bhikkhusaṅghena ca paribhutto pana dhammaratanena paribhuttoyevāti tīhi ratanehi paribhutto nāma hoti. Āvāsadānasmiñhi dinne sabbadānaṃ dinnameva hoti. Bhummaṭṭhakapaṇṇasālāya vā sākhāmaṇḍapassa vāpi ānisaṃso nāma paricchindituṃ na sakkā. Āvāsadānānubhāvena hi bhave bhave nibbattassāpi sambādhitagabbhavāso na hoti, dvādasahattho ovarako viya mātukucchi asambādhova hotī’’ti. Evaṃ nānānayavicittaṃ bahuṃ dhammiṃ kathaṃ kathetvā –

378能抵挡寒冷和炎热，还能抵御凶猛的野兽；

‘‘Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanti, tato vāḷamigāni ca;

379能防御蛇和蚊虫，也能挡住寒冬的雨水。

Sirīsape ca makase, sisire cāpi vuṭṭhiyo.

380由此生起的猛烈风雨和酷热，都能被遮止；

‘‘Tato vātātapo ghoro, sañjāto paṭihaññati;

381为了庇护和安乐，也为了禅修与内观。

Leṇatthañca sukhatthañca, jhāyituñca vipassituṃ.

382布施精舍给僧伽，被佛陀赞为最上；

‘‘Vihāradānaṃ saṅghassa, aggaṃ buddhena vaṇṇitaṃ;

383因此，有智慧的人，见到了自己的利益。

Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano.

384应当建造令人愉悦的精舍，让多闻的人们住在那里；

‘‘Vihāre kāraye ramme, vāsayettha bahussute;

385他们的食物、饮品、衣物和坐卧具。

Tesaṃ annañca pānañca, vatthasenāsanāni ca.

386应以清净心，布施给正直者；

‘‘Dadeyya ujubhūtesu, vippasannena cetasā;

387他们为他说法，那能除去一切苦的法。

Te tassa dhammaṃ desenti, sabbadukkhāpanūdanaṃ;

388他于此证知此法后，无漏而般涅槃。（《小部》）

Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya, parinibbāti anāsavo’’ti. (cūḷava. 295) –

389就这样，他用了整夜大部分时间，乃至超过一个半时，都在讲说住处的功德：“这也是住处的功德，这也是住处的功德。”其中，这些偈颂才被收录于结集，而杂法开示则未被收录。至于“开示”等，如前所说。

Evaṃ ‘‘ayampi āvāse ānisaṃso, ayampi āvāse ānisaṃso’’ti bahudeva rattiṃ atirekataraṃ diyaḍḍhayāmaṃ āvāsānisaṃsakathaṃ kathesi. Tattha imā tāva gāthāva saṅgahaṃ āruḷhā, pakiṇṇakadhammadesanā pana saṅgahaṃ nārohati. Sandassetvātiādīni vuttatthāneva.

390“已过”意思是已过去，两个时分已逝。“若汝等今知时”意思是：若你们知道是出发的时候了，那就是你们出发的时间，你们去吧。然而，世尊为何遣散他们？出于慈悯。因为他们身体娇嫩，若整夜坐着度过三时，身体可能会生病。而且比丘僧团人数众多，需要给他们得到站立和坐下的空间。出于这两种慈悯，世尊才遣散了他们。

Abhikkantāti atikkantā dve yāmā gatā. Yassa dāni kālaṃ maññathāti yassa tumhe gamanassa kālaṃ maññatha, gamanakālo tumhākaṃ, gacchathāti vuttaṃ hoti. Kasmā pana bhagavā te uyyojesīti? Anukampāya. Sukhumālā hi te, tiyāmarattiṃ nisīditvā vītināmentānaṃ sarīre ābādho uppajjeyya. Bhikkhusaṅghopi mahā, tassa ṭhānanisajjānaṃ okāso laddhuṃ vaṭṭatīti ubhayānukampāya uyyojesi.

391“离惛沉睡眠”的意思是：据说那里的比丘们在两个时分里，无论是站着还是坐着，都纹丝不动。而在后夜，食物消化了，由于消化的缘故，比丘僧团变得离惛沉睡眠——但这并非原因。因为听闻佛陀说法的人，身心不会产生疲劳，身轻安和心轻安等会生起。因此，他们在两个时分里，无论是站着还是坐着听法，惛沉睡眠都已经消失；到了后夜时分，同样也已消失。所以称为“离惛沉睡眠”。

Vigatathinamiddhoti tatra kira bhikkhū yāmadvayaṃ ṭhitāpi nisinnāpi acālayiṃsu, pacchimayāme pana āhāro pariṇamati, tassa pariṇatattā bhikkhusaṅgho vigatathinamiddho jātoti akāraṇametaṃ. Buddhānañhi kathaṃ suṇantassa kāyikacetasikadarathā na honti, kāyacittalahutādayo uppajjanti, tena tesaṃ dve yāme ṭhitānampi nisinnānampi dhammaṃ suṇantānaṃ thinamiddhaṃ vigataṃ, pacchimayāmepi sampatte tathā vigatameva jātaṃ. Tenāha ‘‘vigatathinamiddho’’ti.

392“我脊背痛”——为何会痛呢？世尊在六年中精勤修行时，曾经历过巨大的身苦，后来到了年迈长老的时期，便生起了背风。或者说，这并非原因。世尊其实完全有能力镇伏生起的感受，以结跏趺坐安住一日、二日乃至七日。然而，他当时想以四种威仪来受用这座集会堂。在那里，他从洗脚处走到法座前，在这一段路上，行走的威仪便成就了；到了法座旁，稍站片刻才坐下，在这一段，站立的威仪便成就了；在法座上坐了两个时分，在这段时间，坐的威仪便成就了。接下来，他想向右侧卧片刻，好让卧的威仪也得以成就。如此，他出于想以四种威仪来受用的心。再说，这由业所生的身体，本就不能说它毫无不适，所以他是借由久坐而生起的那一点点不适，才这么说的。

Piṭṭhime āgilāyatīti kasmā āgilāyati? Bhagavato hi chabbassāni mahāpadhānaṃ padahantassa mahantaṃ kāyadukkhaṃ ahosi, athassa aparabhāge mahallakakāle piṭṭhivāto uppajjīti. Akāraṇaṃ vā etaṃ. Pahoti hi bhagavā uppannaṃ vedanaṃ vikkhambhetvā ekampi dvepi sattāhāni ekapallaṅkena nisīdituṃ. Santhāgārasālaṃ pana catūhi iriyāpathehi paribhuñjitukāmo ahosi. Tattha pādadhovanaṭṭhānato yāva dhammāsanā agamāsi, ettake ṭhāne gamanaṃ nipphannaṃ. Dhammāsanaṃ pattaṃ thokaṃ ṭhatvā nisīdi, ettake ṭhāne ṭhānaṃ nipphannaṃ. Dveyāmaṃ dhammāsane nisīdi, ettake ṭhāne nisajjā nipphannā. Idāni dakkhiṇena passena thokaṃ nipanne sayanaṃ nipphajjissatīti evaṃ catūhi iriyāpathehi paribhuñjitukāmo ahosi. Upādinnakasarīrañca nāma ‘‘no āgilāyatī’’ti na vattabbaṃ, tasmā ciranisajjāya sañjātaṃ appakampi āgilāyanaṃ gahetvā evamāha.

393“敷设僧伽帝后”：据说，当时那些国王在集会堂的一侧，令人围起了布幔，铺设了如法的床座，铺上如法的坐垫，并在上方悬挂起以金星星鬘和香花鬘等装饰的天盖，点燃了香油灯。他们心想：“或许导师从法座起身后，会想稍事休息，在此躺卧。若能如此，那么这座集会堂就能因为曾被世尊以四种威仪所受用，而在长夜中为我们带来利乐。”导师也正是因为这个缘故，才在那里敷设僧伽帝卧下。所谓“将起身想置于心”，意思是：“过了这段时间，我就要起身”——他把这个起身的念头放在心中，但实际上他并没有睡着，而是听着长老说法。

Saṅghāṭiṃ paññāpetvāti santhāgārassa kira ekapasse te rājāno paṭasāṇiṃ parikkhipāpetvā kappiyamañcakaṃ paññāpetvā kappiyapaccattharaṇena attharitvā upari suvaṇṇatārakagandhamālādidāmapaṭimaṇḍitaṃ vitānaṃ bandhitvā gandhatelappadīpaṃ āropayiṃsu, ‘‘appeva nāma satthā dhammāsanato vuṭṭhāya thokaṃ vissamanto idha nipajjeyya, evaṃ no imaṃ santhāgāraṃ bhagavatā catūhi iriyāpathehi paribhuttaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti. Satthāpi tadeva sandhāya tattha saṅghāṭiṃ paññāpetvā nipajji. Uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvāti ‘‘ettakaṃ kālaṃ atikkamitvā vuṭṭhahissāmī’’ti vuṭṭhānasaññaṃ citte ṭhapetvā, tañca kho aniddāyantova therassa dhammakathaṃ suṇamāno.

394“漏泄门”：指漏泄的入口，也就是漏泄的原因，这是它的意思。“贪着”：指依烦恼的执取而产生的贪着，成为热切渴望的状态。“嗔恨”：指因为嗔恨之心，而变得内心污秽败坏。“眼之故”：即由于眼处这种状态。“魔”：指烦恼魔和天子魔。“入口”：指空隙、破绽。“所缘”：即条件、原因。因为那些可被受用的处所，就像草屋或茅屋一样；能引发烦恼的所缘，就像火把一样；当所缘现前时烦恼便生起，这就像火把放到的每一处都会燃起红炭一般。因此说“魔得入口”。

Avassutapariyāyanti avassutassa pariyāyaṃ, avassutassa kāraṇanti attho. Adhimuccatīti kilesādhimuccanena adhimuccati, giddho hoti. Byāpajjatīti byāpādavasena pūticitto hoti. Cakkhutoti cakkhubhāvena. Māroti kilesamāropi devaputtamāropi. Otāranti vivaraṃ. Ārammaṇanti paccayaṃ. Naḷāgāratiṇāgāraṃ viya hi savisevanāni āyatanāni, tiṇukkā viya kilesuppattirahaṃ ārammaṇaṃ, tiṇukkāya ṭhapitaṭhapitaṭṭhāne aṅgārassujjalanaṃ viya ārammaṇe āpāthamāgate kilesānaṃ uppatti. Tena vuttaṃ labhetha māro otāranti.

395在善法方面，那些不被受用的处所，就像涂了厚泥的尖顶屋一样；所说的那种所缘就像火把；当所缘现前时，那些不被受用的处所并不生起烦恼的灼烧，这就像火把放到的每一处，火焰都被熄灭了一样。因此说“魔不得入口”。

Sukkapakkhe bahalamattikapiṇḍāvalepanaṃ kūṭāgāraṃ viya nibbisevanāni āyatanāni, tiṇukkā viya vuttapakārārammaṇaṃ, tiṇukkāya ṭhapitaṭhapitaṭṭhāne nibbāpanaṃ viya nibbisevanānaṃ āyatanānaṃ ārammaṇe āpāthamāgate kilesapariḷāhassa anuppatti. Tena vuttaṃ neva labhetha māro otāranti.

510第七苦法经注

7. Dukkhadhammasuttavaṇṇanā

244第七项中，所谓「苦法」，是指那些能令苦生起的法。因为有五蕴存在，被砍截、杀害、捆绑等种种苦就会生起，因此，由于它们是能令苦生起的法，所以被称为「苦法」。「依彼如是」：也就是依着那种方式。「如见欲时」：是指以那种方式见欲时。「如随行」：是说以那种方式，追随着行为与住处而行的人。「欲即见如炭坑」：这是依于“寻求为根本的苦”和“结生为根本的苦”这两类苦，而把欲视为像大火坑一样，有着极大灼热。因为对于寻求诸欲的人来说，乘船入海、涉险途、行于羊肠小道、冲入两军混战等，这些都是“寻求为根本的苦”；对于受用诸欲的人来说，由于受用欲的思心所，而在四恶趣中结生，这则是“结生为根本的苦”，会生起极大灼热的苦。如此，依这两种苦，诸欲便像燃烧着极大灼热的大火坑一样被看见了。

244. Sattame dukkhadhammānanti dukkhasambhavadhammānaṃ. Pañcasu hi khandhesu sati chedanavadhabandhanādibhedaṃ dukkhaṃ sambhavati, tasmā te dukkhasambhavadhammattā dukkhadhammāti vuccanti. Tathā kho panassāti tenākārenassa. Yathāssa kāme passatoti yenākārenassa kāme passantassa. Yathā carantanti yenākārena cārañca vihārañca anubandhitvā carantaṃ. Aṅgārakāsūpamākāmā diṭṭhā hontīti pariyeṭṭhimūlakassa ceva paṭisandhimūlakassa ca dukkhassa vasena aṅgārakāsu viya mahāpariḷāhāti diṭṭhā honti. Kāme pariyesantānañhi nāvāya mahāsamuddogāhanaajapathasaṅkupathapaṭipajjanaubhatobyūḷhasaṅgāmapakkhandanādivasena pariyeṭṭhimūlakampi, kāme paribhuñjantānaṃ kāmaparibhogacetanāya catūsu apāyesu dinnapaṭisandhimūlakampi mahāpariḷāhadukkhaṃ uppajjati. Evametassa duvidhassāpi dukkhassa vasena aṅgārakāsu viya mahāpariḷāhāti diṭṭhā honti.

397「他们给与密林」。「前方也有刺」：意思是就像有人想从前面那一侧刺过来一样，刺就紧邻着、立于附近之处。对「后方」等词，也可依此类推。至于「下方」，指的是在脚踩踏之处的附近有刺，而并非就在被踩踏之处本身。如此一来，他就好像进入了一个布满刺的巢穴里一般。「莫令我，刺！」：也就是“别让刺刺中我”，他在小心翼翼地防护着不被刺给刺到。

Dāyanti aṭaviṃ. Puratopi kaṇṭakoti purimapasse vijjhitukāmo viya āsannaṭṭhāneyeva ṭhitakaṇṭako. Pacchatotiādīsupi eseva nayo. Heṭṭhā pana pādehi akkantaṭṭhānassa santike, na akkantaṭṭhāneyeva. Evaṃ so kaṇṭakagabbhaṃ paviṭṭho viya bhaveyya. Mā maṃ kaṇṭakoti mā maṃ kaṇṭako vijjhīti kaṇṭakavedhaṃ rakkhamāno.

398「比丘们，念的生起是缓慢的」：意思是，念的生起本身确实是缓慢的，但只要它一生起，任何烦恼都会被它压制住，无法站稳脚跟。因为在眼门中，当贪等烦恼生起时，他会在第二速行心那刻知道“烦恼在我心中生起了”，然后在第三速行心时，念就只作为那能防护的速行心而运行。对于一个观照修行者来说，能在第三速行心就压制住烦恼，这并不是什么不寻常的事。当眼门出现可意所缘时，他会在有分心转向之后，在转向等心生起时，在确定心紧接着发生之后，调转已到来的烦恼速行，只生起善心。因为对于那些已经勤修观照的人来说，这是他安住于修行对治状态中的一种功德。

Dandho, bhikkhave, satuppādoti satiyā uppādoyeva dandho, uppannamattāya pana tāya kāci kilesā niggahitāva honti, na saṇṭhātuṃ sakkonti. Cakkhudvārasmiñhi rāgādīsu uppannesu dutiyajavanavārena ‘‘kilesā me uppannā’’ti ñatvā tatiye javanavāre saṃvarajavanaṃyeva javati. Anacchariyañcetaṃ, yaṃ vipassako tatiyajavanavāre kilese niggaṇheyya. Cakkhudvāre pana iṭṭhārammaṇe āpāthagate bhavaṅgaṃ āvaṭṭetvā āvajjanādīsu uppannesu voṭṭhabbanānantaraṃ sampattakilesajavanavāraṃ nivattetvā kusalameva uppādeti. Āraddhavipassakānañhi ayamānisaṃso bhāvanāpaṭisaṅkhāne patiṭṭhitabhāvassa.

399「或以带来而邀请」意思是指，就像对须提那长老或善男子赖吒和罗那样，有人亲自带着七宝过来，或者口头说“从我的财富中你想要多少，就拿多少”这样来邀请。「燃烧」意思是因为衣物缠绕身体而生起炽热之苦，所以称为燃烧；也有汗水产生后粘附在身体上、随之而流动的意思。「诸比丘，那种心」这句话，是因为当心不转向时，对那个人来说，所谓的转向根本不存在。因为那种状态的心就是不转向的，所以世尊才这样说。这样，在这部经中，所阐明的就是观的力量。

Abhihaṭṭhuṃpavāreyyunti sudinnattherassa viya raṭṭhapālakulaputtassa viya ca kāyena vā satta ratanāni abhiharitvā vācāya vā ‘‘amhākaṃ dhanato yattakaṃ icchasi, tattakaṃ gaṇhā’’ti vadantā pavāreyyuṃ. Anudahantīti sarīre paliveṭhitattā uṇhapariḷāhaṃ janetvā anudahanti. Sañjātasede vā sarīre laggantā anusentītipi attho. Yañhi taṃ, bhikkhave, cittanti idaṃ yasmā citte anāvaṭṭante puggalassa āvaṭṭanaṃ nāma natthi. Evarūpañhi cittaṃ anāvaṭṭanti, tasmā vuttaṃ. Iti imasmiṃ sutte vipassanābalameva dīpitaṃ.

5158. 甄叔迦树譬喻经注（Kiṃsukopamasuttavaṇṇanā）

8. Kiṃsukopamasuttavaṇṇanā

245「见」这是第一道的同义词。因为第一道在完成断除烦恼的作用时，是首次见到涅槃，所以称为“见”。种姓智虽然比道更早见到涅槃，但见到之后，因为没有断除烦恼这个应做之事，所以不称为“见”。而且，四道也都是见。为什么呢？因为先前比丘们这样开示：“在入流道刹那，见变得清净；在果刹那，见是清净的。在一来者、不来者、阿拉汉的道刹那，见变得清净；在果刹那，见是清净的。”那位比丘听闻之后，心想：“我也要使见清净，安住于阿拉汉果，证得具见清净的涅槃而住。”于是他就去拜访那位比丘，这样提问。那位以触处为业处的比丘，通过六个触处把握了色与非色法，证得了阿拉汉果。在这里，前五处是色，意处是非色。这样，他正是开示了自己所证得的道。

245. Aṭṭhame dassananti paṭhamamaggassetaṃ adhivacanaṃ. Paṭhamamaggo hi kilesapahānakiccaṃ sādhento paṭhamaṃ nibbānaṃ passati, tasmā dassananti vuccati. Gotrabhuñāṇaṃ pana kiñcāpi maggato paṭhamataraṃ passati, passitvā pana kattabbakiccassa kilesapahānassa abhāvena na dassananti vuccati. Apica cattāropi maggā dassanameva. Kasmā? Sotāpattimaggakkhaṇe dassanaṃ visujjhati, phalakkhaṇe visuddhaṃ. Sakadāgāmianāgāmiarahattamaggakkhaṇe visujjhati, phalakkhaṇe visuddhanti evaṃ kathentānaṃ bhikkhūnaṃ sutvā so bhikkhu ‘‘ahampi dassanaṃ visodhetvā arahattaphale patiṭṭhito dassanavisuddhikaṃ nibbānaṃ sacchikatvā viharissāmī’’ti taṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā evaṃ pucchi. So phassāyatanakammaṭṭhāniko channaṃ phassāyatanānaṃ vasena rūpārūpadhamme pariggahetvā arahattaṃ patto. Ettha hi purimāni pañca āyatanāni rūpaṃ, manāyatanaṃ arūpaṃ. Iti so attanā adhigatamaggameva kathesi.

401「不满足」，因为那位比丘是基于部分行而讲说的，所以这位比丘不满足。他心想：“他是基于部分行而讲说的。基于部分行，有可能证得具见清净的涅槃吗？”因此他问那人：“贤友，是只有你知道这具见清净的涅槃，还是有其他知道的人？”对方回答：“有的，贤友，在某某寺院，有位名叫某某的长老。”他便前往那位长老那里去询问。以同样的方法，他又去找了另外一位又一位。

Asantuṭṭhoti padesasaṅkhāresu ṭhatvā kathitattā asantuṭṭho. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ayaṃ padesasaṅkhāresu ṭhatvā kathesi. Sakkā nu kho padesasaṅkhāresu ṭhatvā dassanavisuddhikaṃ nibbānaṃ pāpuṇitu’’nti? Tato naṃ pucchi – ‘‘āvuso, tvaṃyeva nu kho idaṃ dassanavisuddhikaṃ nibbānaṃ jānāsi, udāhu aññepi jānantā atthī’’ti. Atthāvuso, asukavihāre asukatthero nāmāti. So tampi upasaṅkamitvā pucchi. Etenupāyena aññampi aññampīti.

402在这里，第二位比丘是以五蕴为业处的人，他通过色蕴确定了色，通过其余诸蕴确定了名，这样安立了名色，按次第证得了阿拉汉果。所以他也只是开示了自己所证得的道。而这位求法的比丘便想：“这些说法互相不一致！第一位是基于部分行而讲说，这一位是基于无部分行而讲说。”于是他不满足，同样地问了那位比丘后就离开了。

Ettha ca dutiyo pañcakkhandhakammaṭṭhāniko rūpakkhandhavasena rūpaṃ, sesakkhandhavasena nāmanti nāmarūpaṃ vavatthapetvā anukkamena arahattaṃ patto. Tasmā sopi attanā adhigatamaggameva kathesi. Ayaṃ pana ‘‘imesaṃ aññamaññaṃ na sameti, paṭhamena sappadesasaṅkhāresu ṭhatvāva kathitaṃ, iminā nippadesesū’’ti asantuṭṭho hutvā tatheva taṃ pucchitvā pakkāmi.

403第三位比丘是以大种为业处的人，他或简略或详细地把握了四界，证得了阿拉汉果，所以他也只是开示了自己所证得的道。而这位求法的比丘想：“这些说法互相不一致！第一位是基于有分说之行而讲说，第二位是基于无分说之行，第三位是基于极有分说之行。”于是他不满足，同样地问了那位比丘后就离开了。

Tatiyo mahābhūtakammaṭṭhāniko cattāri mahābhūtāni saṅkhepato ca vitthārato ca pariggahetvā arahattaṃ patto, tasmā ayampi attanā adhigatamaggameva kathesi. Ayaṃ pana ‘‘imesaṃ aññamaññaṃ na sameti, paṭhamena sappadesasaṅkhāresu ṭhatvā kathitaṃ, dutiyena nippadesesu, tatiyena atisappadesesū’’ti asantuṭṭho hutvā tatheva taṃ pucchitvā pakkāmi.

404第四位比丘是以三界法为业处的人。据说他的诸界运转均衡，身体调适，体力充沛，所有业处对他来说都是适宜的。无论是过去的行、未来的行还是现在的行，无论是欲界的、色界的还是无色界的，全都是适宜的。对他来说，没有不适宜的业处。在时间上，无论是午前还是午后，还是初夜等时分，也没有不适宜的时间。就像一头进入觅食地的大象，该用鼻子拿的就用鼻子卷起来拿，该用脚踢了再拿的就用脚踢了再拿。同样地，他把整个三界法整类地把握起来，反复观察，证得了阿拉汉果。所以他也只是开示了自己所证得的道。这位求法的比丘又想：“这些说法互相不一致！第一位是基于有分说之行而讲说，第二位是基于无分说之行，第三位又基于有分说之行，第四位全是基于无分说之行。”于是他不满足，便问道：“贤友，这具见清净的涅槃，是你们各人凭借自己对法性的领悟而自知的，还是有人为你们宣说的？”他们回答：“贤友，我们知道什么呢？但是在有天神和人的世间中，确实有一位正自觉者，我们是依靠他而知道的。”他想：“这些比丘不能领会我的心意来为我开示。我要去问那位全知的佛陀，好让自己断除疑惑。”于是他便前往世尊所在之处。

Catuttho tebhūmakakammaṭṭhāniko. Tassa kira samappavattā dhātuyo ahesuṃ, kallasarīraṃ balapattaṃ, kammaṭṭhānānipissa sabbāneva sappāyāni, atītā vā saṅkhārā hontu anāgatā vā paccuppannā vā kāmāvacarā vā rūpāvacarā vā arūpāvacarā vā, sabbepi sappāyāva. Asappāyakammaṭṭhānaṃ nāma natthi. Kālesupi purebhattaṃ vā hotu pacchābhattaṃ vā paṭhamayāmādayo vā, asappāyo kālo nāma natthi. Yathā nāma cāribhūmiṃ otiṇṇo mahāhatthī hatthena gahetabbaṃ hattheneva luñcitvā gaṇhāti, pādehi paharitvā gahetabbaṃ pādehi paharitvā gaṇhāti, evameva sakale tebhūmakadhamme kalāpaggāhena gahetvā sammasanto arahattaṃ patto, tasmā esopi attanā adhigatamaggameva kathesi. Ayaṃ pana ‘‘imesaṃ aññamaññaṃ na sameti. Paṭhamena sappadesasaṅkhāresu ṭhatvā kathitaṃ, dutiyena nippadesesu, puna tatiyena sappadesesu, catutthena nippadesesuyevā’’ti asantuṭṭho hutvā taṃ pucchi – ‘‘kiṃ nu kho, āvuso, idaṃ dassanavisuddhikaṃ nibbānaṃ tumhehi attanova dhammatāya ñātaṃ, udāhu kenaci vo akkhāta’’nti? Āvuso, mayaṃ kiṃ jānāma? Atthi pana sadevake loke sammāsambuddho, taṃ nissāyetaṃ amhehi ñātanti. So cintesi – ‘‘ime bhikkhū mayhaṃ ajjhāsayaṃ gahetvā kathetuṃ na sakkonti, ahaṃ sabbaññubuddhameva pucchitvā nikkaṅkho bhavissāmī’’ti yena bhagavā tenupasaṅkami.

405世尊听完他的话后，并没有这样区别说：“为你解答问题的这四位都是漏尽者，他们答得很好，只是你由于自己的愚钝才没有领会。”世尊知道他的实际情况，心想：“此人是来寻求义理的，我应当通过说法使他觉悟。”于是便举出了甄叔迦树的比喻。在这里，应依据真实的故事来阐明其义：据说，在一座大城中，住着一位博通一切典籍的、聪明的婆罗门医师。那时，有一位住在城东门外村子、患有黄疸病的人来到他面前，向他顶礼后站在一旁。那位聪明的医师与他寒暄后问道：“善来者，你是为什么事而来的？”答：“尊师，我被疾病所困，请为我开药吧！”医师说：“那么，你去砍一棵甄叔迦树，晒干、焚烧，取它的灰汁，配上这样那样的药，制成阿梨咤药后喝下去。那样你的病就会好。”那人照着做了之后，变得没有疾病，强壮又容光焕发。

Bhagavā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘yehi te pañho kathito, te cattāropi khīṇāsavā, sukathitaṃ tehi, tvaṃ pana attano andhabālatāya taṃ na sallakkhesī’’ti na evaṃ vihesesi. Kārakabhāvaṃ panassa ñatvā ‘‘atthagavesako esa, dhammadesanāya eva naṃ bujjhāpessāmī’’ti kiṃsukopamaṃ āhari. Tattha bhūtaṃ vatthuṃ katvā evamattho vibhāvetabbo – ekasmiṃ kira mahānagare eko sabbaganthadharo brāhmaṇavejjo paṇḍito paṭivasati. Atheko nagarassa pācīnadvāragāmavāsī paṇḍurogapuriso tassa santikaṃ āgantvā taṃ vanditvā aṭṭhāsi. Vejjapaṇḍito tena saddhiṃ sammoditvā ‘‘kenatthena āgatosi bhadramukhā’’ti, pucchi. Rogenamhi, ayya, upadduto, bhesajjaṃ me kathehīti. Tena hi, bho, gaccha, kiṃsukarukkhaṃ chinditvā, sosetvā jhāpetvā, tassa khārodakaṃ gahetvā iminā ciminā ca bhesajjena yojetvā, ariṭṭhaṃ katvā piva, tena te phāsukaṃ bhavissatīti. So tathā katvā nirogo balavā pāsādiko jāto.

406那时，另一个住在南门村的人也患了同样的疾病。他听说“某某人做了那个药就康复了”，便去找到那人问：“朋友，你是怎么康复的？”那人说：“用那种叫甄叔迦阿梨咤的药，你也去那样做吧。”他也照着做了，结果变得同样健康。

Athañño dakkhiṇadvāragāmavāsī puriso teneva rogena āturo ‘‘asuko kira bhesajjaṃ katvā arogo jāto’’ti sutvā taṃ upasaṅkamitvā pucchi – ‘‘kena te, samma, phāsukaṃ jāta’’nti. Kiṃsukāriṭṭhena nāma, gaccha tvampi karohīti. Sopi tathā katvā tādisova jāto.

407接着，又有一个住在西门村的人，乃至还有一个住在北门村的人，也染上了同样的疾病。他们听说“某某人做了那个药就好了”，就去找到那人问：“朋友，你是怎样康复的？”那人回答：“用叫甄叔迦阿梨咤的药，你也去那样做吧。”他们也照着做了，结果变得同样健康。

Athañño pacchimadvāragāmavāsī…pe… uttaradvāragāmavāsī puriso teneva rogena āturo ‘‘asuko kira bhesajjaṃ katvā arogo jāto’’ti taṃ upasaṅkamitvā pucchi ‘‘kena te, samma, phāsukaṃ jāta’’nti? Kiṃsukāriṭṭhena nāma, gaccha tvampi karohīti. Sopi tathā katvā tādisova jāto.

408又有一个住在边远地区的人，从来没有见过甄叔迦树。他因同样的疾病而受苦，长期尝试了各种药物，病却不见好。他听说“某大城的东门村居民做了某个药后康复了”，便想：“我也要去，照样做那个药。”于是他拄着拐杖，一路辗转去到那人那里，问道：“朋友，你是怎样康复的？”那人答：“朋友，用的是甄叔迦阿梨咤。”他又问：“那个甄叔迦树是什么样子？”那人说：“就像被烧毁的村庄中竖着的烧焦柱子一样。”就这样，那人根据自己看到的样子描述了甄叔迦树。因为他在看到甄叔迦树时，树已经落光了叶子，只剩下树桩的样子，所以描述出来的就是那样。

Athañño paccantavāsī adiṭṭhapubbakiṃsuko eko puriso teneva rogena āturo ciraṃ tāni tāni bhesajjāni katvā roge avūpasamamāne ‘‘asuko kira nagarassa pācīnadvāragāmavāsī puriso bhesajjaṃ katvā arogo jāto’’ti sutvā ‘‘gacchāmahampi, tena katabhesajjaṃ karissāmī’’ti daṇḍamolubbha anupubbena tassa santikaṃ gantvā, ‘‘kena te, samma, phāsukaṃ jāta’’nti pucchi. Kiṃsukāriṭṭhena sammāti. Kīdiso pana so kiṃsukoti. Jhāpitagāme ṭhitajhāmathūṇo viyāti. Iti so puriso attanā diṭṭhākārenava kiṃsukaṃ ācikkhi. Tena hi diṭṭhakāle kiṃsuko patitapatto khāṇukakāle diṭṭhattā tādisova hoti.

409可是，那个人因为相信吉兆，心想：“这人说‘像烧毁村庄中的烧焦柱子’，这不吉利。就算为我做了这个药，病也不会痊愈。”因此对这人的说法不满意，便问：“喂，尊者，只有你一个人认识紫矿树吗？还是另有别人也认得？”答：“有的，尊者，在南门村有某某人。”他就去拜访那人，也问了同样的问题。那人因为在紫矿树开花的时候见到过，就按照自己所见的描述：“紫矿树是红色的。”他心想：“这人的说法跟前一个相反，黑色和红色差得太远了！”于是对这人的说法也不满意，又问：“尊者，还有没有别的见过紫矿树的人，以前见过紫矿树的？”被告知“有，在西门村有某某人”后，他又去拜访那人问。那人在结果的时候见过，就根据自己所见的说：“树皮像披挂的破布一样垂下来，豆荚裂开着。”确实，结果时的紫矿树，树皮纤维悬垂着，像低着头一样；果实挂着，就如同握着的剑鞘，也像阔荚合欢树那样。他心想：“这人的说法也跟前两个相反，不能采信。”于是又不满意，再问：“尊者，还有别的见过紫矿树的人，以前见过紫矿树的吗？”得知“有，在北门村有某某人”后，他又去问。那人是在枝叶茂密的时候看到的，便按照自己所见说：“叶子浓密，树荫连成一片。”所谓“成片遮荫”，就是树荫交叠在一起。

So pana puriso sutamaṅgalikattā ‘‘ayaṃ ‘jhāpitagāme jhāmathūṇo viyā’ti āha, amaṅgalametaṃ . Etasmiñhi me bhesajje katepi rogo na vūpasamissatī’’ti tassa veyyākaraṇena asantuṭṭho taṃ pucchi – ‘‘kiṃ nu kho, bho, tvaññeva kiṃsukaṃ jānāsi, udāhu aññopi atthī’’ti. Atthi, bho, dakkhiṇadvāragāme asuko nāmāti. So taṃ upasaṅkamitvā pucchi, svāssa pupphitakāle diṭṭhattā attano dassanānurūpena ‘‘lohitako kiṃsuko’’ti āha. So ‘‘ayaṃ purimena viruddhaṃ āha, kāḷako lohitakato suvidūradūre’’ti tassapi veyyākaraṇena asantuṭṭho ‘‘atthi pana, bho, aññopi koci kiṃsukadassāvī, yena kiṃsuko diṭṭhapubbo’’ti? Pucchitvā, ‘‘atthi pacchimadvāragāme asuko nāmā’’ti vutte tampi upasaṅkamitvā pucchi. Svāssa phalitakāle diṭṭhattā attano dassanānurūpena ‘‘ocirakajāto ādinnasipāṭiko’’ti āha. Phalitakālasmiñhi kiṃsuko olambamānacīrako viya adhomukhaṃ katvā gahitaasikoso viya ca sirīsarukkho viya ca lambamānaphalo hoti. So ‘‘ayaṃ purimehi viruddhaṃ āha, na sakkā imassa vacanaṃ gahetu’’nti tassapi veyyākaraṇena asantuṭṭho ‘‘atthi pana, bho, aññopi koci kiṃsukadassāvī, yena kiṃsuko diṭṭhapubbo’’ti? Pucchitvā, ‘‘atthi uttaradvāragāme asuko nāmā’’ti vutte tampi upasaṅkamitvā pucchi. So assa sañchannapattakāle diṭṭhattā attano dassanānurūpena ‘‘bahalapattapalāso sandacchāyo’’ti āha. Sandacchāyo nāma saṃsanditvā ṭhitacchāyo.

410他对这位的说法也不满意，心想：“这也跟前几个相反，不能信。”于是问他：“尊者，你们是凭自己的认识知道紫矿树的，还是有人告诉你们的？”答：“尊者，我们哪能自己知道呢？我们有一位老师，住在大城中央的一位良医，我们是依靠他才得知的。”他听后想：“那我也去见那位老师，这样我就可以消除疑惑了。”于是便去到那位老师那里，顶礼后站在一旁。良医和他寒暄之后，问：“善来，你为了什么事而来？”答：“尊者，我正被疾病折磨，请您给我开个药方。”良医说：“那么，你去，砍下紫矿树，晒干，烧成灰，把灰汁取出来，再配上这样那样的药，制成药酒喝下。这样，你就会康复。”他照着做了，结果变得无病、强壮、庄严。

So ‘‘ayampi purimehi viruddhaṃ āha, na sakkā imassa vacanaṃ gahetu’’nti tassapi veyyākaraṇena asantuṭṭho taṃ āha, ‘‘kiṃ nu kho, bho, tumhe attanova dhammatāya kiṃsukaṃ jānātha, udāhu kenaci vo akkhāto’’ti? Kiṃ, bho, mayaṃ jānāma? Atthi pana mahānagarassa majjhe amhākaṃ ācariyo vejjapaṇḍito, taṃ nissāya amhehi ñātanti. ‘‘Tena hi ahampi ācariyameva upasaṅkamitvā nikkaṅkho bhavissāmī’’ti tassa santikaṃ upasaṅkamitvā taṃ vanditvā aṭṭhāsi. Vejjapaṇḍito tena saddhiṃ sammoditvā, ‘‘kenatthena āgatosi bhadramukhā’’ti pucchi. Rogenamhi, ayya, upadduto, bhesajjaṃ me kathethāti. Tena hi, bho, gaccha, kiṃsukarukkhaṃ chinditvā sosetvā jhāpetvā tassa khārodakaṃ gahetvā iminā ciminā ca bhesajjena yojetvā ariṭṭhaṃ katvā piva, etena te phāsukaṃ bhavissatīti. So tathā katvā nirogo balavā pāsādiko jāto.

411在这里，大城应当视作涅槃城。良医比喻正自觉者。正如世尊所说：“善星！如来、阿拉汉、正自觉者，就有‘医师、外科医生’这样的称号。”（《中部·善星经》）四门村中的四个医生学徒，比喻四位证得见清净的诸漏尽者。那位边远地区的人，比喻那位提问的比丘。边远地区的人对四位医生学徒的说法不满意，于是直接去问老师，这就像这位比丘对四位证得见清净的诸漏尽者的说法不满意，于是去向导师请问一样。

Tattha mahānagaraṃ viya nibbānanagaraṃ daṭṭhabbaṃ. Vejjapaṇḍito viya sammāsambuddho. Vuttampi ce taṃ ‘‘bhisakko sallakattoti kho, sunakkhatta, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti (ma. ni. 3.65) catūsu dvāragāmesu cattāro vejjantevāsikā viya cattāro dassanavisuddhipattā khīṇāsavā. Paccantavāsī paṭhamapuriso viya pañhapucchako bhikkhu. Paccantavāsino catunnaṃ vejjantevāsikānaṃ kathāya asantuṭṭhassa ācariyameva upasaṅkamitvā pucchanakālo viya imassa bhikkhuno catunnaṃ dassanavisuddhipattānaṃ khīṇāsavānaṃ kathāya asantuṭṭhassa satthāraṃ upasaṅkamitvā pucchanakālo.

412「如其所倾向的」（yathā yathā adhimuttānaṃ）：意思是随他们各自所倾向的方式。「见为极清净」（dassanaṃ suvisuddhaṃ）：指对涅槃的见地完全清净。「那些善士即那样那样地作了解说」（tathā tathā kho tehi sappurisehi byākataṃ）：也就是那些善士以与各自相应的方式，为你作了那样的解说。这就好比，当有人说“黑色的紫矿树”时，他并没有说别的，只是依照自己目睹的方式来讲紫矿树；同样，基于六触处而证得见清净的诸漏尽者，在解说这个问题时，也没有说别的，只是依据自己证得的道路，讲说能带来见清净的涅槃而已。

Yathā yathā adhimuttānanti yena yenākārena adhimuttānaṃ. Dassanaṃ suvisuddhanti nibbānadassanaṃ suṭṭhu visuddhaṃ. Tathā tathā kho tehi sappurisehi byākatanti tena tenevākārena tuyhaṃ tehi sappurisehi kathitaṃ. Yathā hi ‘‘kāḷako kiṃsuko’’ti kathento na aññaṃ kathesi, attanā diṭṭhanayena kiṃsukameva kathesi, evameva chaphassāyatanānaṃ vasena dassanavisuddhipattakhīṇāsavopi imaṃ pañhaṃ kathento na aññaṃ kathesi, attanā adhigatamaggena dassanavisuddhikaṃ nibbānameva kathesi.

413同样地，当有人描述说“红色的紫矿树”“树皮下垂的”“叶子浓密的”时，他们也没有说别的，只是依据自己亲眼所见的方式来讲述紫矿树；同样，那些基于五取蕴、基于四大种、基于三界法而证得见清净的诸漏尽者，在解说这个问题时，也一样没有说别的，只是依照各自所证得的道路，来讲说能令人获得见清净的涅槃。

Yathā ca ‘‘lohitako ocirakajāto bahalapattapalāso kiṃsuko’’ti kathentopi na aññaṃ kathesi, attanā diṭṭhanayena kiṃsukameva kathesi, evameva pañcupādānakkhandhavasena catumahābhūtavasena tebhūmakadhammavasena dassanavisuddhipattakhīṇāsavopi imaṃ pañhaṃ kathento na aññaṃ kathesi, attanā adhigatamaggena dassanavisuddhikaṃ nibbānameva kathesi.

414在这里，就像在黑色时期见过紫矿树的人，他所见是真实、如实的，并没有见到其他东西，只见到了紫矿树；同样地，基于六触处而证得「见清净」的诸漏尽者，他的所见也是真实、如实的，并没有宣说其他东西，而是依照自己所证得的道路，只说那能令见清净的「涅槃」。又如同在红色时期、树皮垂坠时期、枝叶茂密时期见过紫矿树的人，他所见是真实、如实的，并没有见到其他东西，只见到了紫矿树；同样地，基于五取蕴、基于四大种、基于三界法而证得「见清净」的诸漏尽者，他的所见也是真实、如实的，并没有宣说其他东西，而是依照自己所证得的道路，只说那能令见清净的「涅槃」。

Tattha yathā kāḷakakāle kiṃsukadassāvinopi taṃ dassanaṃ bhūtaṃ tacchaṃ na tena aññaṃ diṭṭhaṃ, kiṃsukova diṭṭho, evameva chaphassāyatanavasena dassanavisuddhipattassāpi khīṇāsavassa dassanaṃ bhūtaṃ tacchaṃ, na tena aññaṃ kathitaṃ, attanā adhigatamaggena dassanavisuddhikaṃ nibbānameva kathitaṃ. Yathā ca lohitakāle ocirakajātakāle bahalapattapalāsakāle kiṃsukadassāvinopi taṃ dassanaṃ bhūtaṃ tacchaṃ, na tena aññaṃ diṭṭhaṃ, kiṃsukova diṭṭho, evameva pañcupādānakkhandhavasena catumahābhūtavasena tebhūmakadhammavasena dassanavisuddhipattassāpi khīṇāsavassa dassanaṃ bhūtaṃ tacchaṃ, na tena aññaṃ kathitaṃ, attanā adhigatamaggena dassanavisuddhikaṃ nibbānameva kathitaṃ.

415「比丘，犹如国王的边境城」这句话，是因何而开始的呢？如果那位比丘已经领会了那个意义，那么就是为了说法而开始的。如果尚未领会，那么就是为了用这个城的譬喻来阐明和揭示那个意义而开始的。其中，因为在中部地区，城的围墙等无论坚固也好、脆弱也好，甚至完全没有也好，都不必担心盗贼，所以这里不取中部地区的城，而说「边境城」。「坚固的壁垒」：指坚固的城墙。「坚固的城墙和城门」：即坚固的城墙和坚固的城门。因为所谓的「城门」，有些建得有一人高，作为城的装饰；也确实有用来防御盗贼的。或者，另一种解释，「torana」是城墙垛口的名称，意思是指坚固的城墙垛口。「六门」：所谓城门，可以是一个、两个、百个乃至千个，但在这里，导师为了显示一座六门之城而这样说。「智者」：指具备智慧的人。「敏锐者」：指具备敏锐特质、拥有清晰智识的人。「有智慧者」：指具备名为“能在适当场合生起”的智慧的人。

Seyyathāpi, bhikkhu rañño paccantimaṃ nagaranti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Sace tena bhikkhunā taṃ sallakkhitaṃ, athassa dhammadesanatthaṃ āraddhaṃ. Sace na sallakkhitaṃ, athassa iminā nagaropamena tassevatthassa dīpanatthāya āvibhāvanatthāya āraddhaṃ. Tattha yasmā majjhimapadese nagarassa pākārādīni thirāni vā hontu dubbalāni vā, sabbaso vā mā hontu, corāsaṅkā na honti, tasmā taṃ aggahetvā ‘‘paccantimaṃ nagara’’nti āha. Daḷhuddhāpanti thirapākāraṃ. Daḷhapākāratoraṇanti thirapākārañceva thiratoraṇañca. Toraṇāni nāma hi purisubbedhāni nagarassa alaṅkāratthaṃ karīyanti, coranivāraṇatthānipi hontiyeva. Atha vā toraṇanti piṭṭhasaṅghāṭassetaṃ nāmaṃ, thirapiṭṭhasaṅghāṭantipi attho. Chadvāranti nagaradvāraṃ nāma ekampi hoti dvepi satampi sahassampi, idha pana satthā chadvārikanagaraṃ dassento evamāha. Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato. Byattoti veyyattiyena samannāgato visadañāṇo. Medhāvīti ṭhānuppattikapaññāsaṅkhātāya medhāya samannāgato.

416在“于东方”等词句中，应依据其蕴藏的实质意义来理解，应当这样了知其中的义理：据说，在一个富庶的大城中，有一位具足七宝的转轮王在治理国家。他有一座边境城，那里没有国王派遣的官员。于是，有人前来禀告：“大王，我们的城里没有管理者，请赐给我们一位管理者吧。”国王便赐予他们一位王子，说道：“去吧，带着他，在那里为他灌顶，设立裁决处等，然后安居下来。”那些人便照做了。那位王子因为结交恶友，仅仅在几天之内就成了嗜酒之徒，荒废了所有裁决处等设施，在城中心被恶棍们围绕着，喝着酒，以歌舞等欲乐度日。后来，有人来向国王禀报了此事。

Puratthimāya disāyātiādimhi bhūtamatthaṃ katvā evamattho veditabbo – samiddhe kira mahānagare sattaratanasampanno rājā cakkavatti rajjaṃ anusāsati, tassetaṃ paccantanagaraṃ rājāyuttavirahitaṃ , atha purisā āgantvā ‘‘amhākaṃ, deva, nagare āyuttako natthi, dehi no kiñci āyuttaka’’nti āhaṃsu. Rājā ekaṃ puttaṃ datvā ‘‘gacchatha, etaṃ ādāya tattha abhisiñcitvā vinicchayaṭṭhānādīni katvā vasathā’’ti. Te tathā akaṃsu. Rājaputto pāpamittasaṃsaggena katipāheyeva surāsoṇḍo hutvā, sabbāni vinicchayaṭṭhānādīni hāretvā, nagaramajjhe dhuttehi parivārito suraṃ pivanto naccagītādiratiyā vītināmeti. Atha rañño āgantvā ārocayiṃsu.

417国王便命令一位贤明的大臣说：“你去教导王子，重建裁决处等，重新为他举行灌顶，然后再回来。”大臣回禀：“陛下，我无法教导王子。王子性情暴烈，恐怕会杀了我。”于是，国王又命令一位力大无比的勇士：“你和他一同前往，如果他不听从教导，就砍下他的头。”就这样，那位大臣和勇士——这对急行使者——到达那里后，询问守门人：“喂，这座城的主人王子在哪里？”守门人回答：“他正在城中心的十字路口，被一群恶棍围着，喝着酒，享受唱歌等娱乐。”于是，这对使者走上前去。大臣先对王子说：“主人，请您先重建裁决处等，妥善地治理国家吧。”王子坐着，假装没听见。这时，勇士抓住王子的头，拔出剑说：“如果你执行国王的命令，那就照办；如果不，我现在就在这里砍下你的头！”那些随从的恶棍们立刻四散奔逃。王子心生恐惧，接受了命令。于是，他们就在那里当场为他举行了灌顶，撑起白伞，并且转达了国王所说的那句如实语——“请妥善地治理国家！”——之后，便沿着来时的路回去了。为了阐明这个意义，世尊才说出了“于东方……”这番话。

Rājā ekaṃ paṇḍitaṃ amaccaṃ āṇāpesi – ‘‘gaccha kumāraṃ ovaditvā, vinicchayaṭṭhānādīni kāretvā, puna abhisekaṃ katvā, ehī’’ti. Na sakkā, deva, kumāraṃ ovadituṃ, caṇḍo kumāro ghāteyyāpi manti. Athekaṃ balasampannaṃ yodhaṃ āṇāpesi – ‘‘tvaṃ iminā saddhiṃ gantvā sace so ovāde na tiṭṭhati, sīsamassa chindāhī’’ti. Iti so amacco yodho cāti idaṃ sīghaṃ dūtayugaṃ tattha gantvā dovārikaṃ pucchi – ‘‘kahaṃ, bho, nagarassa sāmi kumāro’’ti. Esa majjhesiṅghāṭake suraṃ pivanto dhuttaparivārito gītādiratiṃ anubhonto nisinnoti. Atha taṃ dūtayugaṃ gantvā amacco tāvettha, ‘‘sāmi, vinicchayaṭṭhānādīni kira kāretvā sādhukaṃ rajjaṃ anusāsā’’ti āha. Kumāro asuṇanto viya nisīdi. Atha naṃ yodho sīse gahetvā, ‘‘sace rañño āṇaṃ karosi, kara, no ce, ettheva te sīsaṃ pātessāmī’’ti khaggaṃ abbāhi. Paricārakā dhuttā tāvadeva disāsu palāyiṃsu. Kumāro bhīto sāsanaṃ sampaṭicchi. Athassa te tattheva abhisekaṃ katvā setacchattaṃ ussāpetvā ‘‘sammā rajjaṃ anusāsāhī’’ti raññā vuttaṃ yathābhūtavacanaṃ niyyātetvā yathāgatamaggameva paṭipajjiṃsu. Imamatthaṃ āvikaronto bhagavā ‘‘puratthimāya disāyā’’ti āha.

418在这里，应进行如下的譬喻配對：富庶的大城，应当看作如同「涅槃城」；那位具足七宝的转轮王，如同具足七觉支宝的法王、正自觉者；边境城，如同自己所执持的「身城」；在那城中的恶王子，如同这位比丘生起的「恶念」；恶王子被恶棍们围绕的时刻，如同这位比丘具足五盖的时刻；那两位急使，如同「止」业处和「观」业处；被大力勇士抓住头的时刻，如同以生起的初禅之定使心变得不动摇、将心把握住的时刻；当勇士抓住头时，恶棍们便四散远离，如同当初禅生起时，各种盖障便远离；在接受了“我会遵从王命”的那一刻，心得到释放，如同从禅那中出起的时刻；大臣传达王命的时刻，如同用定力将心调练为适合作业的状态后，进而增长「观」业处的时刻；就在那里，由那两位使者为他举行灌顶、撑起白伞，如同那些依止于「止、观」业处而证得阿拉汉果的人，撑起了「解脱」的白伞。

Tatridaṃ opammasaṃsandanaṃ – samiddhamahānagaraṃ viya hi nibbānanagaraṃ daṭṭhabbaṃ, sattaratanasamannāgato rājā cakkavatti viya sattabojjhaṅgaratanasamannāgato dhammarājā sammāsambuddho, paccantimanagaraṃ viya sakkāyanagaraṃ, tasmiṃ nagare kūṭarājaputto viya imassa bhikkhuno kūṭacittuppādo, kūṭarājaputtassa dhuttehi parivāritakālo viya imassa bhikkhuno pañcahi nīvaraṇehi samaṅgikālo, dve sīghadūtā viya samathakammaṭṭhānañca vipassanākammaṭṭhānañca, mahāyodhena sīse gahitakālo viya uppannapaṭhamajjhānasamādhinā niccalaṃ katvā cittaggahitakālo, yodhena sīse gahitamatte dhuttānaṃ disāsu palāyitvā dūrībhāvo viya paṭhamajjhānamhi uppannamatte nīvaraṇānaṃ dūrībhāvo, ‘‘karissāmi rañño sāsana’’nti sampaṭicchitamatte vissaṭṭhakālo viya jhānato vuṭṭhitakālo, amaccena rañño sāsanaṃ ārocitakālo viya samādhinā cittaṃ kammaniyaṃ katvā vipassanākammaṭṭhānassa vaḍḍhitakālo, tatthevassa tehi dvīhi dūtehi katābhisekassa setacchattaussāpanaṃ viya samathavipassanākammaṭṭhānaṃ nissāya arahattappattassa vimuttisetacchattussāpanaṃ veditabbaṃ.

419然而，在“比丘，所谓‘城’，即是此四大种所造之身的同义词”等句子中，“四大种所造”等词语的意义，在前文已经详细解释过了。只不过在这里，因为此身是「识」王子居住的地方，所以称它为「城」；因为六根是这身城的门户，所以称它们为「门」；因为「念」恒常稳固地安住于那些门户上，所以称之为「守门人」；因为「止」与「观」是由那位开示业处、名为「法王」的如来所派遣的，所以称之为「急行双使」。在这之中，那位大力勇士应被理解为如同「止」，那位贤明大臣则应被理解为如同「观」。

Nagaranti kho bhikkhu imassetaṃ cātumahābhūtikassa kāyassa adhivacanantiādīsu pana cātumahābhūtikassātiādīnaṃ padānaṃ attho heṭṭhā vitthāritova. Kevalaṃ pana viññāṇarājaputtassa nivāsaṭṭhānattā ettha kāyo ‘‘nagara’’nti vutto, tasseva dvārabhūtattā cha āyatanāni ‘‘dvārānī’’ti, tesu dvāresu niccaṃ suppatiṭṭhitattā sati ‘‘dovāriko’’ti, kammaṭṭhānaṃ ācikkhantena dhammarājena pesitattā samathavipassanā ‘‘sīghaṃ dūtayuga’’nti. Ettha mahāyodho viya samatho, paṇḍitāmacco viya vipassanā veditabbā.

420「在中心的十字路口」：指在城中心的十字路口。「诸大种」：指作为心所依处色之依靠的四大种。这里举出四大种，仅仅是为了说明所依色的缘。而在城中心十字路口的那位王子，就如同坐在身体中心心脏色十字路口的、名为观智之识的王子，他应被止观二使者以阿罗汉灌顶来灌顶，应被如此看待。而涅槃，因具有如实的自性、不动摇、是增上者，故说为「如实的语」。圣道则因无论前行阶段的观道是怎样的，此道也因具足八支而与之相同，故说为「所来之道」。以上是就为说法义而引用的譬喻所作的对应。

Majjhe siṅghāṭakoti nagaramajjhe siṅghāṭako. Mahābhūtānanti hadayavatthussa nissayabhūtānaṃ mahābhūtānaṃ . Vatthurūpassa hi paccayadassanatthamevetaṃ catumahābhūtaggahaṇaṃ kataṃ. Nagaramajjhe pana so rājakumāro viya sarīramajjhe hadayarūpasiṅghāṭake nisinno samathavipassanādūtehi arahattābhisekena abhisiñcitabbo vipassanāviññāṇarājaputto daṭṭhabbo. Nibbānaṃ pana yathābhūtasabhāvaṃ akuppaṃ adhikārīti katvā yathābhūtaṃ vacananti vuttaṃ. Ariyamaggo pana yādisova pubbabhāgavipassanāmaggo, ayampi aṭṭhaṅgasamannāgatattā tādisoyevāti katvā yathāgatamaggoti vutto. Idaṃ tāvettha dhammadesanatthaṃ ābhatāya upamāya saṃsandanaṃ.

421然而，为了阐明该意义，在引用的段落中，还有这样的对应：在此，为了开示通过六触处而证得见清净的漏尽者，引用了「六门」的譬喻；为了开示通过五蕴而证得见清净的漏尽者，引用了「城主」的譬喻；为了开示通过四大种而证得见清净的漏尽者，引用了「十字路口」的譬喻；为了开示通过三界诸法而证得见清净的漏尽者，引用了「城」的譬喻。简而言之，在这部经中，所说的正是四圣谛。因为以整座城的一切资具，所说的正是苦谛；以如实的语，所说的是灭谛；以所来之道，所说的是道谛；而能产生苦的渴爱，则是集谛。在说法结束时，提问的比丘安立于入流果。

Tassevatthassa pākaṭīkaraṇatthaṃ ābhatapakkhe pana idaṃ saṃsandanaṃ – ettha hi chadvārūpamā chaphassāyatanavasena dassanavisuddhipattaṃ khīṇāsavaṃ dassetuṃ ābhatā, nagarasāmiupamā pañcakkhandhavasena, siṅghāṭakūpamā catumahābhūtavasena, nagarūpamā tebhūmakadhammavasena dassanavisuddhipattaṃ khīṇāsavaṃ dassetuṃ ābhatā. Saṅkhepato panimasmiṃ sutte catusaccameva kathitaṃ. Sakalenapi hi nagarasambhārena dukkhasaccameva kathitaṃ, yathābhūtavacanena nirodhasaccaṃ, yathāgatamaggena maggasaccaṃ, dukkhassa pana pabhāvikā taṇhā samudayasaccaṃ. Desanāpariyosāne pañhapucchako bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhitoti.

538第九、《琴喻经》注疏

9. Vīṇopamasuttavaṇṇanā

246在第九经中，「比丘们，若任何比丘或比丘尼」这句：导师（satthā）的做法，就像一位大富豪完成了大面积的耕作，庄稼成熟后，在家门口搭起帐篷，向两众僧团行布施。虽然他是特意为两众僧团设立的布施，但当这两众得到了满足，其余的人也同样得到了满足。同样地，世尊在圆满成就了超过四个不可数劫的波罗蜜后，在菩提树下证得了一切知智，转起了无上法轮，坐在祇园大寺中，对比丘众和比丘尼众作大法施，开演了《琴喻经》。虽然这部经是针对那两众而开始的，但对于四众弟子也全都无遮无碍。所以，所有人都应当听闻并且信受，并通过深入抉择来领略其中的义理滋味。

246. Navame yassa kassaci, bhikkhave, bhikkhussa vā bhikkhuniyā vāti idaṃ satthā yathā nāma mahākuṭumbiko mahantaṃ kasikammaṃ katvā, nipphannasasso gharadvāre maṇḍapaṃ katvā, ubhatosaṅghassa dānaṃ pavatteyya. Kiñcāpi tena ubhatosaṅghassa dānaṃ paṭṭhapitaṃ, dvīsu pana parisāsu santappitāsu sesajanampi santappetiyeva, evameva bhagavā samadhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā bodhimaṇḍe sabbaññutaññāṇaṃ adhigantvā pavattitavaradhammacakko jetavanamahāvihāre nisinno bhikkhuparisāya ceva bhikkhuniparisāya ca mahādhammayāgaṃ yajanto vīṇopamasuttaṃ ārabhi. Taṃ penetaṃ kiñcāpi dve parisā sandhāya āraddhaṃ, catunnampi pana parisānaṃ avāritaṃ. Tasmā sabbehipi sotabbañceva saddhātabbañca, pariyogāhitvā cassa attharaso vinditabboti.

423其中，关于「欲」等词：「欲」是指先前生起的微弱渴爱，它还不能令人染着；而随后一再生起的强盛渴爱，则称为「贪」，它能够令人染着。「嗔」是指先前生起的微弱愤怒，尚无力导致执杖等行为；而随后一再生起、能够导致那些行为的强盛愤怒，则称为「恚」。「痴」则是以迷乱、昏昧为特征而生起的无知。如此，以这五个词，包含了三种不善根。当这三种不善根被含摄时，所有以它们为根本的烦恼也都被含摄了。由「欲、贪」两个词，包含了八个与贪俱起的心；由「嗔、恚」两个词，包含了两个与忧俱起的心；由「痴」一词，包含了不伴随贪与嗔的两个与掉举、疑俱起的心。这样，所有的十二种不善心就都被显示出来了。

Tattha chandotiādīsu chando nāma pubbuppattikā dubbalataṇhā, so rañjetuṃ na sakkoti . Aparāparaṃ uppajjamānā pana balavataṇhā rāgo nāma, so rañjetuṃ sakkoti. Daṇḍādānādīni kātuṃ asamattho pubbuppattiko dubbalakodho doso nāma. Tāni kātuṃ samattho aparāparuppattiko balavakodho paṭighaṃ nāma. Moho pana mohanasammohanavasena uppannaṃ aññāṇaṃ. Evamettha pañcahipi padehi tīṇi akusalamūlāni gahitāni. Tesu gahitesu sabbepi tammūlakā kilesā gahitāva honti. ‘‘Chando rāgo’’ti vā padadvayena aṭṭhalobhasahagatacittuppādā, ‘‘doso paṭigha’’nti padadvayena dve domanassasahagatacittuppādā, mohapadena lobhadosarahitā dve uddhaccavicikicchāsahagatacittuppādā gahitāti. Evaṃ sabbepi dvādasa cittuppādā dassitāva honti.

424「有怖」：因为是烦恼盗贼的栖息地，所以有怖。「有畏」：因为是杀害、捆绑等事的原因，所以有畏。「有刺」：因为有贪等刺，所以有刺。「有丛」：因为有贪等丛，所以有丛。「邪道」：对于前往天界、人界或涅槃的人而言，这是非道。「恶道」：就像那条通往恶臭、可厌之地的单边小道，因为它通往恶趣，所以是恶道。「险途」：这里，「ihiti」是指行路。在那条道上，行路是痛苦的，所以是险途。因为在那条道上，没有根、果等可吃或可喝的东西，行路是痛苦的，无法沿着它走到想去的地方。同样地，走上烦恼道后，无法到达成就之有，所以烦恼道被称为「险途」。也有读作「Dvīhitika」的，义理相同。「非善人所亲近者」：就是被像拘迦利迦等比丘那样的非善人所亲近的。

Sabhayoti kilesacorānaṃ nivāsaṭṭhānattā sabhayo. Sappaṭibhayoti vadhabandhanādīnaṃ kāraṇattā sappaṭibhayo. Sakaṇṭakoti rāgādīhi kaṇṭakehi sakaṇṭako. Sagahanoti rāgagahanādīhi sagahano. Ummaggoti devalokaṃ vā manussalokaṃ vā nibbānaṃ vā gacchantassa amaggo. Kummaggoti kucchitajegucchibhūtaṭṭhānagamanaekapadikamaggo viya apāyasampāpakattā kummaggo. Duhitikoti ettha ihitīti iriyanā, dukkhā ihiti etthāti, duhitiko. Yasmiñhi magge mūlaphalādikhādanīyaṃ vā sāyanīyaṃ vā natthi, tasmiṃ iriyanā dukkhā hoti, na sakkā taṃ paṭipajjitvā icchitaṭṭhānaṃ gantuṃ. Kilesamaggampi paṭipajjitvā na sakkā sampattibhavaṃ gantunti kilesamaggo duhitikoti vutto. Dvīhitikotipi pāṭho, esevattho. Asappurisasevitoti kokālikādīhi asappurisehi sevito.

425由此防护其心：对于那些眼所识的色，应以不净作意等方法，防护那以欲等方式转起的心。在眼门中，当面对可爱所缘而生起贪时，若作意不净，心便会回转；当面对不可爱所缘而生起嗔时，若作意慈心，心便会回转；当面对中舍所缘而生起痴时，若作意诵习、遍问、亲近尊宿，心便会回转。如果这样还不能做到，那就应当作意大师的功德、法的善说、僧的善行。因为观察大师的功德，或者观察法的善说、僧的善行，心同样会回转。因此说「应以不净作意等方法防护」。

Tato cittaṃ nivārayeti tehi cakkhuviññeyyehi rūpehi taṃ chandādivasena pavattacittaṃ asubhāvajjanādīhi upāyehi nivāraye. Cakkhudvārasmiñhi iṭṭhārammaṇe rāge uppanne asubhato āvajjantassa cittaṃ nivattati, aniṭṭhārammaṇe dose uppanne mettato āvajjantassa cittaṃ nivattati, majjhattārammaṇe mohe uppanne uddesaparipucchaṃ garuvāsaṃ āvajjantassa cittaṃ nivattati. Evaṃ asakkontena pana satthumahattataṃ dhammassa svākkhātatā saṅghassa suppaṭipatti ca āvajjitabbā. Satthumahattataṃ paccavekkhatopi hi dhammassa svākkhātataṃ saṅghassa suppaṭipattiṃ paccavekkhatopi cittaṃ nivattati. Tena vuttaṃ ‘‘asubhāvajjanādīhi upāyehi nivāraye’’ti.

426「谷物」指生长在田地里的庄稼。「具足」即圆满、善为成就。「食谷者」就是吃庄稼的牛。同样地，应当这样了知：就像具足的谷物应看作五种欲乐，食谷的牛应看作诡诈的心，守护谷物者放逸的时候应看作比丘在六根门中舍弃正念而游走的时候。守护者由于放逸，让牛吃掉了存放在谷仓中的谷物，以致谷物主人无法获得谷实；与此相同，比丘因为失去了守护六门的正念，以耽著五种欲乐的心毁坏了善法部分，因此不能证得沙门果。

Kiṭṭhanti kiṭṭhaṭṭhāne uppannasassaṃ. Sampannanti paripuṇṇaṃ sunipphannaṃ. Kiṭṭhādoti sassakhādako . Evameva khoti ettha sampannakiṭṭhaṃ viya pañca kāmaguṇā daṭṭhabbā, kiṭṭhādo goṇo viya kūṭacittaṃ, kiṭṭhārakkhassa pamādakālo viya bhikkhuno chasu dvāresu satiṃ pahāya vicaraṇakālo, kiṭṭhārakkhassa pamādamāgamma goṇena gahitagabbhassa kiṭṭhassa khāditattā sassasāmino sassaphalānadhigamo viya chadvārarakkhikāya satiyā vippavāsamāgamma pañcakāmaguṇaṃ assādentena cittena kusalapakkhassa nāsitattā bhikkhuno sāmaññaphalādhigamābhāvo veditabbo.

427「两角之间」指两只角中间的部位。「善加抑制而抑制」指在已安放于鼻梁上的鼻绳处，妥善地制伏并加以控制。「以棍」就是用类似木杵的粗大棍棒。比丘们！那头牛——也就是守谷者由于放逸，在每一个想要潜入谷物的时刻，就这样被制伏、敲打并驱赶，最终被调伏到不再来骚扰的状态。

Uparighaṭāyanti dvinnaṃ siṅgānaṃ antare. Suniggahitaṃ niggaṇheyyāti ghaṭāyaṃ patiṭṭhite nāsārajjuke suṭṭhu niggahitaṃ katvā niggaṇheyya. Daṇḍenāti muggarasadisena thūladaṇḍakena. Evañhi so bhikkhave goṇoti evaṃ so kiṭṭhārakkhassa pamādamanvāya yasmiṃ yasmiṃ khaṇe kiṭṭhaṃ otaritukāmo hoti, tasmiṃ tasmiṃ khaṇe evaṃ niggaṇhitvā tāḷetvā osajjanena nibbisevanabhāvaṃ upanīto goṇo.

428同样地，这里也应当了知：就像具足的谷物应看作五种欲乐，食谷者应看作诡诈的心，守护谷物者的不放逸应看作这比丘在六根门中不放弃正念，棍棒应看作经典，当牛朝向谷物时用棍棒敲打，当心朝向外部种种所缘时，则应当忆念无始、天使、燃烧的宅、毒蛇、譬喻、未来诸怖畏等相应的经典，使心生从种种所缘转回，而引入根本业处。因此古人说：

Evameva khoti idhāpi sampannakiṭṭhamiva pañca kāmaguṇā daṭṭhabbā, kiṭṭhādo viya kūṭacittaṃ, kiṭṭhārakkhassa appamādo viya imassa bhikkhuno chasu dvāresu satiyā avissajjanaṃ, daṇḍo viya suttanto, goṇassa kiṭṭhābhimukhakāle daṇḍena tāḷanaṃ viya cittassa bahiddhā puthuttārammaṇābhimukhakāle anamataggiyadevadūtaādittaāsīvisūpamaanāgatabhayādīsu taṃ taṃ suttaṃ āvajjetvā cittuppādassa puthuttārammaṇato nivāretvā mūlakammaṭṭhāne otāraṇaṃ veditabbaṃ. Tenāhu porāṇā –

429「听闻善说」：听到善说之后，心便生起清净信心；

‘‘Subhāsitaṃ sutvā mano pasīdati,

430调伏它，便获得喜乐；

Dameti naṃ pītisukhañca vindati;

431他的心便安住在那所缘上，

Tadassa ārammaṇe tiṭṭhate mano,

432如同食谷的牛被棍棒呵责。

Goṇova kiṭṭhādako daṇḍatajjito’’ti.

433「Udujita」意为已被呵责。「Sudujita」意为善被呵责，也有“已善责”的意思。而「udu」「sudū」这些只是不变词。「内」指行境内。在「住立」等词中，依初禅而住立，依第二禅而沉入，依第三禅而成为一境，依第四禅而入定。或者这一切都可以依初禅来理解。至此，正自觉者宣说了名为“守护止的根律仪戒”。

Udujitanti tajjitaṃ. Sudujitanti sutajjitaṃ, sujitantipi attho. Udu, sudūti idaṃ pana nipātamattameva. Ajjhattanti gocarajjhattaṃ. Santiṭṭhatītiādīsu paṭhamajjhānavasena santiṭṭhati, dutiyajjhānavasena sannisīdati, tatiyajjhānavasena ekodi hoti, catutthajjhānavasena samādhiyati. Sabbampi vā etaṃ paṭhamajjhānavasena veditabbaṃ. Ettāvatā hi sammāsambuddhena samathānurakkhaṇaindriyasaṃvarasīlaṃ nāma kathitaṃ.

434「或国王」指某一位边地国王。「听到声音」指清晨醒来时，听到善巧琴师弹奏的甘甜声音。在「可染」等处：因为能令心染着，所以称为「可染」；因为可被欲求，所以称为「可欲」；因为能令心沉醉，所以称为「可醉」；因为能令心如同昏闷，所以称为「可闷」；因为如同系缚而执取，所以称为「可缚」。他心生厌足而说：“够了，我见了尊贵的琴的构造，不想要它。”「覆盖」指缠束。「角」指四方的坚硬琴杆。

Rañño vāti kassacideva paccantarañño vā. Saddaṃ suṇeyyāti paccūsakāle pabuddho kusalena vīṇāvādakena vādiyamānāya madhurasaddaṃ suṇeyya. Rajanīyotiādīsu cittaṃ rañjetīti rajanīyo. Kāmetabbatāya kamanīyo. Cittaṃ madayatīti madanīyo. Cittaṃ mucchitaṃ viya karaṇato mucchiyatīti mucchanīyo. Ābandhitvā viya gahaṇato bandhatīti bandhanīyo. Alaṃ me, bhoti vīṇāya saṇṭhānaṃ disvā taṃ anicchanto evamāha. Upadhāraṇeti veṭṭhake. Koṇanti caturassaṃ sāradaṇḍakaṃ.

435于是那位国王说：“把那琴拿来，我要听听它的声音。”便取来那琴。如果说“劈成十份”等，首先他会把琴劈成十份，还是找不到声音时，就劈成百份；仍然找不到时，就弄成一片片的碎片；仍然找不到时，心想：“碎片烧尽时，声音就会跑出来逃走，那时我就能看到它。”于是用火焚烧。仍然找不到时，心想：“细灰会被风吹散，声音会像精华谷物那样落在脚下，那时我就能看到它。”于是放在大风中簸扬。仍然找不到时，心想：“灰粉会顺水漂走，声音则会像渡向彼岸的人那样跳出来游过去，那时我就能看到它。”于是用湍急的河水冲走。

So taṃ vīṇanti so rājā ‘‘āharatha naṃ vīṇaṃ, ahamassā saddaṃ pasissāmī’’ti taṃ vīṇaṃ gahetvā. Dasadhā vātiādīsu paṭhamaṃ tāva dasadhā phāleyya, athassā saddaṃ apassanto satadhā phāleyya, tathāpi apassanto sakalikaṃ sakalikaṃ kareyya, tathāpi apassanto ‘‘sakalikā jhāyissanti, saddo pana nikkhamitvā palāyissati, tadā naṃ passissāmī’’ti agginā ḍaheyya. Tathāpi apassanto ‘‘sallahukāni masicuṇṇāni vātena bhassissanti, saddo sāradhaññaṃ viya pādamūle patissati, tadā naṃ passissāmī’’ti mahāvāte vā ophuneyya. Tathāpi apassanto ‘‘masicuṇṇāni yathodakaṃ gamissanti, saddo pana pāraṃ gacchanto puriso viya nikkhamitvā tarissati, tadā naṃ passissāmī’’ti nadiyā vā sīghasotāya pavāheyya.

436他会这样说：用所有这些方法都找不到声音时，便对那些人说：“asatī kira ayaṃ vīṇā”（看来这把琴是不实之物），其中「asatī」意思是“低劣的”，asatī 是低劣之物的同义词。正如所说：——

Evaṃ vadeyyāti sabbehipimehi upāyehi apassanto te manusse evaṃ vadeyya. Asatī kirāyanti asatī kira ayaṃ vīṇā, lāmikāti attho. Asatīti lāmakādhivacanametaṃ. Yathāha –

437「所谓世间的女人」这名称，就是指不真实；她们没有节制；

‘‘Asā lokitthiyo nāma, velā tāsaṃ na vijjati;

438她们既贪着又放纵，就像吞噬一切的火一样。”（本生经1.1.61）

Sārattā ca pagabbhā ca, sikhī sabbaghaso yathā’’ti. (jā. 1.1.61);

439正如这样，所谓「任何名为琴者」：并不是只有琴才是低劣的，而是就像这称为琴的东西一样，任何其他用弦绑起来的乐器，它们全部都是低劣的，这就是含义。同样地，对此处：应把琴看作五蕴，国王看作瑜伽行者。如同那位国王从将琴破为十片开始搜寻，因为没看见声音而对琴不再感兴趣；同样，瑜伽行者观照五蕴，因为不见有可被执取为“我”或“我所”的东西，便对诸蕴不再感兴趣。因此，为了向他显示这种对蕴的观照，而说了“他遍求色，乃至色的归趣”等。

Yathevaṃ yaṃkiñci vīṇā nāmāti na kevalañca vīṇāyeva lāmikā, yatheva pana ayaṃ vīṇā nāma, evaṃ yaṃkiñci aññampi tantibaddhaṃ, sabbaṃ taṃ lāmakamevāti attho. Evameva khoti ettha vīṇā viya pañcakkhandhā daṭṭhabbā, rājā viya yogāvacaro. Yathā so rājā taṃ vīṇaṃ dasadhā phālanato paṭṭhāya vicinanto saddaṃ adisvā vīṇāya anatthiko hoti, evaṃ yogāvacaro pañcakkhandhe sammasanto ahanti vā mamanti vā gahetabbaṃ apassanto khandhehi anatthiko hoti. Tenassa taṃ khandhasammasanaṃ dassento rūpaṃ samanvesati yāvatā rūpassa gatītiādimāha.

440其中，「遍求」的意思是寻找。「乃至色的归趣」：指色的所有归趣。这里说的「归趣」有五种：趣向归趣、生起归趣、自相归趣、非有归趣、坏灭归趣。其中，这称为色的东西，在下以无间地狱为边界，在上以阿迦腻吒梵天世界为内限，在这两者之间生死流转，这叫做它的趣向归趣。

Tattha samanvesatīti pariyesati. Yāvatā rūpassa gatīti yattakā rūpassa gati. Tattha gatīti gatigati, sañjātigati, salakkhaṇagati, vibhavagati, bhedagatīti pañcavidhā honti. Tattha idaṃ rūpaṃ nāma heṭṭhā avīcipariyantaṃ katvā upari akaniṭṭhabrahmalokaṃ anto katvā etthantare saṃsarati vattati, ayamassa gatigati nāma.

441然而，这个身体既不在莲花苞中产生，也不在红莲、青莲等中产生；而是在胃与熟脏之间，在极度黑暗、恶臭之风流动、极其可厌的地方，像腐烂的鱼等中的蛆虫那样产生，这叫做色的生起归趣。

Ayaṃ pana kāyo neva padumagabbhe, na puṇḍarīkanīluppalādīsu sañjāyati, āmāsayapakkāsayānaṃ pana antare bahalandhakāre duggandhapavanavicarite paramajegucche okāse pūtimacchādīsu kimi viya sañjāyati , ayaṃ rūpassa sañjātigati nāma.

442色的相有两种：即‘诸比丘，因为被破坏，所以称为色’（相应部3.79）这样所说的称为破坏的自相，以及以无常等为差别的共相，这叫做它的自相归趣。

Duvidhaṃ pana rūpassa lakkhaṇaṃ, ‘‘ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā rūpa’’nti (saṃ. ni. 3.79) evaṃ vutta ruppanasaṅkhātaṃ paccattalakkhaṇañca aniccādibhedaṃ sāmaññalakkhaṇañca, ayamassa salakkhaṇagati nāma.

443「林野是鹿的归趣，虚空是鸟的归趣；

‘‘Gati migānaṃ pavanaṃ, ākāso pakkhinaṃ gati;

444灭尽（非有）是诸法的归趣，涅槃是阿拉汉的归趣。」（小部·经集339）

Vibhavo gati dhammānaṃ, nibbānaṃ arahato gatī’’ti. (pari. 339) –

445这样说时，色的不存在就称为‘非有归趣’；而它的坏灭，则称为‘坏灭归趣’。对于受等诸蕴，道理也是一样。只不过在这里，从最低处直到有顶，它们的‘生起归趣’与‘自相归趣’，应理解是透过感受、认知、造作、识知的作用，而成为各自的特相。

Evaṃ vutto rūpassa abhāvo vibhavagati nāma. Yo panassa bhedo, ayaṃ bhedagati nāma. Vedanādīsupi eseva nayo. Kevalañhettha upari yāva bhavaggā tesaṃ sañjātigati, salakkhaṇagatiyañca vedayitasañjānanaabhisaṅkharaṇavijānanavasena paccattalakkhaṇaṃ veditabbaṃ.

446“彼亦不成为他的”这句话的意思是：在色等诸蕴上，以“我”、“我的”、“我是”等方式所标示的见、渴爱、慢三种执取，对于漏尽的圣者来说，这些执取都不会成为他的。这是顺着经文的脉络衔接而说的。因此在《大注疏》中说：

Tampi tassa na hotīti yadetaṃ rūpādīsu ahanti vā mamanti vā asmīti vā evaṃ niddiṭṭhaṃ diṭṭhitaṇhāmānaggāhattayaṃ, tampi tassa khīṇāsavassa na hotīti yathānusandhināva suttāgataṃ. Tena vuttaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ –

447开头说戒，中间说定修习，

‘‘Ādimhi sīlaṃ kathitaṃ, majjhe samādhibhāvanā;

448结尾则说涅槃，这就是琴譬喻的说法。

Pariyosāne ca nibbānaṃ, esā vīṇopamā kathā’’ti.

566第十、六生物譬喻经注释

10. Chappāṇakopamasuttavaṇṇanā

247247. 在第十经中，「有疮身」是指有伤口的身体。由于那些疮口的成熟，而成为「疮熟身」。「芦苇丛」就是箭草丛。同样地，有疮身的男子应当被理解为恶戒的补特伽罗。当一位恶戒者被茅草尖刺伤，又被如同刀剑般的芦苇叶划破身体，痛苦与忧恼更加剧烈；同样地，这位恶戒者在各处被同梵行者说“就是这个人，做了这些事和那些事”时，由此而产生的痛苦，应当如此理解。

247. Dasame arugattoti vaṇasarīro. Tesaṃyeva arūnaṃ pakkattā pakkagatto. Saravananti kaṇḍavanaṃ. Evameva khoti arugatto puriso viya dussīlapuggalo veditabbo. Tassa kusakaṇṭakehi viddhassa sarapattehi ca asidhārūpamehi vilikhitagattassa bhiyyosomattāya dukkhadomanassaṃ viya tattha tattha sabrahmacārīhi ‘‘ayaṃ so imesañca imesañca kammānaṃ kārako’’ti vuccamānassa uppajjanadukkhaṃ veditabbaṃ.

450「得到诉说者」是指得到指责的人。「如是作者」指做这种如医师、信使等事情的人。「如是行者」指以寡妇行境等方式，有这样行境的人。「不净村刺」：由于不净的涵义，称为“不净”；由于刺伤村民的涵义，称为“刺”，所以是“村刺”。

Labhati vattāranti labhati codakaṃ. Evaṃkārīti evarūpānaṃ vejjakammadūtakammādīnaṃ kārako. Evaṃsamācāroti vidhavā gocarādivasena evarūpagocaro. Asucigāmakaṇṭakoti asuddhaṭṭhena asuci, gāmavāsīnaṃ vijjhanaṭṭhena kaṇṭakoti gāmakaṇṭako.

451「飞禽」指象鼻鸟。「释放」就是放开。「拉扯」就是拖拽。「我将进入」就是我将走进去。「我将飞向天空」就是我将飞到空中。

Pakkhinti hatthisoṇḍasakuṇaṃ. Ossajjeyyāti vissajjeyya. Āviñcheyyunti ākaḍḍheyyuṃ. Pavekkhāmīti pavisissāmi. Ākāsaṃ ḍessāmīti ākāsaṃ uppatissāmi.

452在这些动物当中，蛇想要进入蚁冢，心里想着：“我要把身体盘成轮状，好好睡一觉。”鳄鱼想要进入水中，心里想着：“我要钻进远处的洞穴里躺下来。”飞禽想要飞上天空，心里想着：“我要在无遮无碍的虚空中自在地翱翔。”狗想要进入村庄，心里想着：“我要在灶边扒开灰，吸着暖气躺下。”豺想要进入尸林，心里想着：“我要吃过了人肉，伸开脊背舒舒服服地躺下。”猴子想要进入森林，心里想着：“我要爬上高树，往四面八方跳跃。”

Etesu pana ahi ‘‘bhogehi maṇḍalaṃ bandhitvā supissāmī’’ti vammikaṃ pavisitukāmo hoti. Susumāro ‘‘dūre bilaṃ pavisitvā nipajjissāmī’’ti udakaṃ pavisitukāmo hoti. Pakkhī ‘‘ajaṭākāse sukhaṃ vicarissāmī’’ti ākāsaṃ ḍetukāmo hoti. Kukkuro ‘‘uddhanaṭṭhāne chārikaṃ byūhitvā usumaṃ gaṇhanto nipajjissāmī’’ti gāmaṃ pavisitukāmo hoti. Siṅgālo ‘‘manussamaṃsaṃ khāditvā piṭṭhiṃ pasāretvā sayissāmī’’ti āmakasusānaṃ pavisitukāmo hoti. Makkaṭo ‘‘ucce rukkhe abhiruhitvā disādisaṃ pakkhandissāmī’’ti vanaṃ pavisitukāmo hoti.

453「随从而行」的意思是跟从，也有读作“anuvidhiyeyyuṃ”的，意思是随顺从事。也就是说：他去哪里，他们就跟着去哪里。同样地，在这譬喻里应当把六种动物看成六处，把坚绳看成渴爱，把中间的结看成无明。在哪一根门上所缘变得强而有力，该处就会被拉向那个所缘。

Anuvidhāyeyyunti anugaccheyyuṃ, anuvidhiyeyyuntipi pāṭho, anuvidhānaṃ āpajjeyyunti attho. Yattha so yāti, tattheva gaccheyyunti vuttaṃ hoti. Evamevāti ettha cha pāṇakā viya chāyatanāni daṭṭhabbāni, daḷharajju viya taṇhā, majjhe gaṇṭhi viya avijjā. Yasmiṃ yasmiṃ dvāre ārammaṇaṃ balavaṃ hoti, taṃ taṃ āyatanaṃ tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe āviñchati.

454不过，世尊说这个譬喻，一方面可能是用相似的事物来作比，另一方面是为了显示六处的种种差别。就相似譬喻来说，这里并没有离开经文另外安立什么作用，它在经中就已经成立了。而就显示六处的差别来说，有这样的安立：所谓的蛇，不喜欢在外面涂抹得光滑平整的地方待着，只喜欢钻进垃圾堆、草丛、叶丛和蚁冢里，当它躺在那儿的时候才感到满足，心也变得专一。同样，眼这个感官也有不平顺的意乐，它不喜欢光滑的金墙等东西，连看都不想看，只喜欢投在色彩、心、花、藤蔓等种种美妙的事物上。因为在那样的事物上，如果眼还没有满足，它甚至会张着嘴想去看。

Imaṃ pana upamaṃ bhagavā sarikkhakena vā āhareyya āyatanānaṃ vā nānattadassanavasena. Tattha sarikkhakena tāva visuṃ appanākiccaṃ natthi, pāḷiyaṃyeva appitā. Āyatanānaṃ nānattadassanena pana ayaṃ appanā – ahi nāmesa bahi sittasammaṭṭhe ṭhāne nābhiramati, saṅkāraṭṭhānatiṇapaṇṇagahanavammikāniyeva pana pavisitvā nipannakāle abhiramati, ekaggataṃ āpajjati. Evameva cakkhupetaṃ visamajjhāsayaṃ, maṭṭhāsu suvaṇṇabhittiādīsu nābhiramati, oloketumpi na icchati, rūpacittapupphalatādivicittesuyeva pana abhiramati. Tādisesu hi ṭhānesu cakkhumhi appahonte mukhampi vivaritvā oloketukāmo hoti.

455鳄鱼从水里出来，在外面的时候也看不到什么可以抓取的东西，只是闭着眼睛游动。然而，当它潜进大约一臂深的水里，钻进洞穴躺下的时候，心就变得专一了，能安稳快乐地睡觉。同样，耳这个感官也喜欢洞穴般的依处，它依于虚空，只喜欢安立在耳孔里，耳孔内的虚空就是它听到声音的缘。当然，无遮蔽的虚空也完全适用。因为在茅屋内诵经的时候，声音并不会冲破茅屋顶传到外面，而是从门窗的缝隙出去，再通过撞击诸界相续一路传来，撞击耳净色。在那时，坐在茅屋顶上的人也能知道：“某某人正在诵经。”

Susumāropi bahi nikkhanto gahetabbaṃ na passati, akkhiṃ nimīletvā carati. Yadā pana byāmasatamattaṃ udakaṃ ogāhitvā bilaṃ pavisitvā nipanno hoti, tadā tassa cittaṃ ekaggaṃ hoti, sukhaṃ supati. Evameva sotampetaṃ bilajjhāsayaṃ ākāsasannissitaṃ, kaṇṇacchiddakūpakeyeva ajjhāsayaṃ karoti, kaṇṇacchiddākāsoyeva tassa saddasavane paccayo hoti. Ajaṭākāsopi vaṭṭatiyeva. Antoleṇasmiñhi sajjhāye kayiramāne na leṇacchadanaṃ bhinditvā saddo bahi nikkhamati, dvāravātapānachiddehi pana nikkhamitvā dhātuparamparā ghaṭṭento āgantvā sotapasādaṃ ghaṭṭeti. Atha tasmiṃ kāle ‘‘asukaṃ nāma sajjhāyatī’’ti leṇapiṭṭhe nisinnā jānanti.

456照这样说，耳就成了到达境，可这真的算是到达境吗？是的，算是到达境。如果是这样的话，那么当远处击鼓等的时候，就不可能产生“这是远处的声音”这种认知了。并非没有这种认知。因为当耳净色被撞击时，自然会以“远的声音、近的声音、对岸、此岸”等方式产生认知，这是法的自然规律。为什么会有这种自然规律呢？因为声音是从有孔洞的地方被听到的，就像看见日月等一样，所以耳其实还是未达境。

Evaṃ sante sampattagocaratā hoti, kiṃ panetaṃ sampattagocaranti? Āma sampattagocaraṃ. Yadi evaṃ dūre bheriādīsu vajjamānesu ‘‘dūre saddo’’ti jānanaṃ na bhaveyyāti. No na bhavati. Sotapasādasmiñhi ghaṭṭite ‘‘dūre saddo, āsanne saddo, paratīre orimatīre’’ti tathā tathā jānanākāro hoti, dhammatā esāti. Kiṃ etāya dhammatāya? Yato yato chiddaṃ, tato tato savanaṃ hoti candimasūriyādīnaṃ dassanaṃ viyāti asampattagocaramevetaṃ.

457鸟也不喜欢落在树上或地上。但当它越过一两个土块的距离，纵身飞入无结缚的虚空时，心就变得专一。同样，鼻这个感官也喜欢虚空，它以风为依存，以香为境。譬如，牛在刚下过雨时，反复地嗅地面，又面向虚空吸着风。用手拿起香团来嗅的时候，如果不吸气，也是闻不到它的香味的。

Pakkhīpi rukkhe vā bhūmiyaṃ vā na ramati. Yadā pana ekaṃ vā dve vā leḍḍupāte atikkamma ajaṭākāsaṃ pakkhando hoti, tadā ekaggacittataṃ āpajjati. Evameva ghānampi ākāsajjhāsayaṃ vātūpanissayagandhagocaraṃ. Tathā hi gāvo navavuṭṭhe deve bhūmiṃ ghāyitvā ghāyitvā ākāsābhimukho hutvā vātaṃ ākaḍḍhanti. Aṅgulīhi gandhapiṇḍaṃ gahetvāpi ca upasiṅghanakāle vātaṃ anākaḍḍhanto neva tassa gandhaṃ jānāti.

458狗在外面游荡的时候，找不到安稳的地方，还会被土块、棍棒等打得狼狈。但当它进入村庄，在灶边扒开灰躺下来，就觉得舒服了。同样，舌这个感官也喜欢村落，它以水为依存，以味为境。正因为这样，就算通宵修习沙门法，早晨也得拿起钵与衣进入村庄去。而对于干硬的食物，如果不靠唾液把它润湿，是尝不出味道来的。

Kukkuropi bahi caranto khemaṭṭhānaṃ na passati, leḍḍudaṇḍādīhi upadduto hoti. Antogāmaṃ pavisitvā uddhanaṭṭhāne chārikaṃ byūhitvā nipannassa panassa phāsu hoti. Evameva jivhāpi gāmajjhāsayā āposannissitarasārammaṇā. Tathā hi tiyāmarattiṃ samaṇadhammaṃ katvāpi pātova pattacīvaramādāya gāmaṃ pavisitabbaṃ hoti. Sukkhakhādanīyassa ca na sakkā kheḷena atemitassa rasaṃ jānituṃ.

459豺在外面到处游荡也找不到乐趣，只有在尸林里吃了人肉躺下来，才会觉得舒服。同样，身这个感官也喜欢有执受的东西，它以地界为依存，以触为境。正因为这样，当众生得不到其他能抓取的东西时，就用自己的手掌当枕头躺下。而他在认知触觉的时候，内在和外在的地界都是缘。因为即使是铺好了被褥的床，如果人不坐上去或者不按压下去，也没办法知道下面那些木板的软硬；所以，内在和外在的地界，就是他认知触觉的缘。

Siṅgālopi bahi caranto ratiṃ na vindati, āmakasusāne manussamaṃsaṃ khāditvā nipannasseva panassa phāsu hoti. Evameva kāyopi upādiṇṇakajjhāsayo pathavīsannissitaphoṭṭhabbārammaṇo. Tathā hi aññaṃ upādiṇṇakaṃ alabhamānā sattā attanova hatthatale sīsaṃ katvā nipajjanti. Ajjhattikabāhirā cassa pathavī ārammaṇaggahaṇe paccayo hoti. Susanthatassāpi hi sayanassa heṭṭhāṭhitānampi vā phalakānaṃ na sakkā anisīdantena vā anuppīḷantena vā thaddhamudubhāvo jānitunti ajjhattikabāhirā pathavī etassa phoṭṭhabbajānane paccayo hoti.

460就像猴子在地面上到处跑，不会安住；但要是爬上一棵高达百手的树，坐到枝头，向四方和四维远眺，就会感到舒适。同样地，心也有种种意欲，有分是它的缘；即使以前见过种种所缘，心还是会生起对种种所缘的意欲。不过，它的根本有分才是真正的缘。以上是此处的概要，至于‘处’的种种差别的详细解释，在《清净道论》的‘处分别’中已经说过了。

Makkaṭopi bhūmiyaṃ vicaranto nābhiramati, hatthasatubbedhaṃ panassa rukkhaṃ āruyha viṭapapiṭṭhe nisīditvā disāvidisā olokentasseva phāsuko hoti. Evaṃ manopi nānajjhāsayo bhavaṅgapaccayo, diṭṭhapubbepi nānārammaṇajjhāsayaṃ karotiyeva mūlabhavaṅgaṃ panassa paccayo hotīti ayamettha saṅkhepo, vitthārena pana āyatanānaṃ nānattaṃ visuddhimagge āyatananiddese vuttameva.

461「不牵引彼眼」：因为被贪欲绳索绑在‘处’上的那些虫子，被拴在了身至念的柱子上，处于不再被侵扰的状态，所以不会去拉拽。在这部经中，讲的是前分观。

Taṃ cakkhu nāviñchatīti taṇhārajjukānaṃ āyatanapāṇakānaṃ kāyagatāsatithambhe baddhānaṃ nibbisevanabhāvaṃ āpannattā nākaḍḍhatīti imasmiṃ sutte pubbabhāgavipassanāva kathitā.

580第十一大麦束经注

11. Yavakalāpisuttavaṇṇanā

248248. 在第十一部经中，「大麦束」指收割后堆放在一起的大麦堆。「手持扁担者」指手持扁担的人。「以六根扁担打」意思是用六根粗大的扁担棒来捶打。「第七者」指在那六个人打完麦子、装进袋子、拿着离开之后，又来了一个第七个人。「更被深打」：为了获取那里剩下的哪怕只是谷壳和麦秸，这个人被打得更重。

248. Ekādasame yavakalāpīti lāyitvā ṭhapitayavapuñjo. Byābhaṅgihatthāti kājahatthā. Chahi byābhaṅgīhi haneyyunti chahi puthulakājadaṇḍakehi potheyyuṃ. Sattamoti tesu chasu janesu yave pothetvā pasibbake pūretvā ādāya gatesu añño sattamo āgaccheyya. Suhatatarā assāti yaṃ tattha avasiṭṭhaṃ atthi bhusapalāpamattampi, tassa gahaṇatthaṃ suṭṭhutaraṃ hatā.

463同样地，在这里，六处应当被看作四衢街口，放在四衢街口的大麦束好比众生，六根扁担棒好比依可爱、不可爱、中舍而有的十八种所缘，第七根扁担棒则好比对于生存的希求这种烦恼。正如放在四衢街口的大麦束被六根扁担棒捶打，这些众生也是在六处中被十八种所缘的棒子捶打。正如被第七根棒打得更重，众生被对生存的希求烦恼打得更加痛苦，从而承受着以‘有’为根本的苦。

Evameva khoti ettha catumahāpatho viya cha āyatanāni daṭṭhabbāni, catumahāpathe nikkhittayavakalāpī viya satto, cha byābhaṅgiyo viya iṭṭhāniṭṭhamajjhattavasena aṭṭhārasa ārammaṇāni, sattamā byābhaṅgī viya bhavapatthanā kilesā. Yathā catumahāpathe ṭhapitā yavakalāpī chahi byābhaṅgīhi haññati, evamime sattā aṭṭhārasahi ārammaṇadaṇḍakehi chasu āyatanesu haññanti. Yathā sattamena suhatatarā honti, evaṃ sattā bhavapatthanakilesehi suhatatarā honti bhavemūlakaṃ dukkhaṃ anubhavamānā.

464现在，为了显示那种对生存的希求烦恼，佛陀说：“诸比丘，过去曾发生”等等。其中，「于彼处」指在善法堂，意思是善法堂天众集会处的门口。「如法的天众」——这些天众确实是如法的，他们抓住了像我这样的阿修罗王，却没有让我受到丝毫损伤，说的就是这个意思。「不如法的天众」——那些天众是不如法的，他们抓住了像我这样的阿修罗王，用五重绑缚把我像浑身新粪的猪一样捆绑起来，让我坐下。「比丘们，韦巴吉帝的束缚就是如此微细」——据说，那种束缚就像用莲茎搓成的线、用猴网搓成的线一样微细，但既不能用刀砍断，也不能用斧劈开。然而，因为它是凭心而结缚、凭心而解脱的，所以称为「韦巴吉帝缚」。

Idāni nesaṃ taṃ bhavapatthanakilesaṃ dassetuṃ bhūtapubbaṃ, bhikkhavetiādimāha. Tatrāti sudhammāyaṃ bhummaṃ, sudhammāya devasabhāya dvāreti attho. Dhammikā kho devāti dhammikā ete devā nāma, yehi mādisaṃ asurādhipatiṃ gahetvā mayhaṃ bhedanamattampi na katanti sandhāya vadati. Adhammikā devāti adhammikā ete devā nāma, ye mādisaṃ asurādhipatiṃ navagūthasūkaraṃ viya kaṇṭhapañcamehi bandhanehi bandhitvā nisīdāpenti. Evaṃ sukhumaṃ kho, bhikkhave, vepacittibandhananti taṃ kira padumanāḷasuttaṃ viya makkaṭajālasuttaṃ viya ca sukhumaṃ hoti, chettuṃ pana neva vāsiyā na pharasunā sakkā. Yasmā pana citteneva bajjhati, cittena muccati, tasmā ‘‘vepacittibandhana’’nti vuttaṃ.

465比那更微细的是「魔罗的束缚」——然而，烦恼的束缚比它还要微细，既不会在眼前显现，也不会障碍威仪。被这种束缚捆住的众生，即使在地面上、在虚空中，行走一百由旬、一千由旬，也能来去自如。但这种束缚被切断时，只能靠智慧来断，不能靠别的，所以也称为「以智为解脱之缚」。

Tato sukhumataraṃ mārabandhananti kilesabandhanaṃ panesaṃ tatopi sukhumataraṃ, neva cakkhussa āpāthaṃ gacchati, na iriyāpathaṃ nivāreti. Tena hi baddhā sattā pathavitalepi ākāsepi yojanasatampi yojanasahassampi gacchantipi āgacchantipi. Chijjamānaṃ panetaṃ ñāṇeneva chijjati, na aññenāti ‘‘ñāṇamokkhaṃ bandhana’’ntipi vuccati.

466「思量者」：指以渴爱、邪见、慢对诸蕴进行思量的人。「被魔罗所缚」：意思是被魔罗的束缚所绑住。或者，此处的属格表示行为的手段，意思是：被烦恼魔所绑住。「从邪恶者解脱」：意思是从魔罗的束缚中解脱。或者，此处的属格也表示行为的手段，意思是：被邪恶者从烦恼束缚中解脱。

Maññamānoti taṇhādiṭṭhimānānaṃ vasena khandhe maññanto. Baddho mārassāti mārabandhanena baddho. Karaṇatthe vā etaṃ sāmivacanaṃ, kilesamārena baddhoti attho. Mutto pāpimatoti mārassa bandhanena mutto. Karaṇattheyeva vā idaṃ sāmivacanaṃ, pāpimatā kilesabandhanena muttoti attho.

467用「我是」一词，指的是被渴爱所施设的妄想；用「我即是此」一词，指的是被见所施设的妄想；用「我将是」一词，是依于常见而说的、被见所施设的妄想。用「我将不是」一词，则是依于断见而说的。而「有色」等词语，是对常见所作的进一步分类说明。所说的「因此」，是因为这种妄想是一种病——它就像从内部切割疮痈一样，所以它既是病、又是痈、也是刺，因此才这么说。至于「悸动」等词语，是因为众生被这些烦恼所驱使，变得摇动、颤动，陷入概念戏论，呈现出放逸的状态；为了显示这些烦恼的相状，才这么说的。

Asmīti padena taṇhāmaññitaṃ vuttaṃ. Ayamahasmīti diṭṭhimaññitaṃ. Bhavissanti sassatavasena diṭṭhimaññitameva. Na bhavissanti ucchedavasena. Rūpītiādīni sassatasseva pabhedadīpanāni. Tasmāti yasmā maññitaṃ ābādhaṃ antodosanikantanavasena rogo ceva gaṇḍo ca sallañca, tasmā. Iñjitantiādīni yasmā imehi kilesehi sattā iñjanti ceva phandanti ca papañcitā ca honti pamattākārapattā, tasmā tesaṃ ākāradassanatthaṃ vuttāni.

468然而在「慢行」这一章节中，「慢行」的意思是指慢的“行处”，也就是慢生起的方式。慢本身就被称为「慢行」，就像说「粪行处」「尿行处」一样。在其中，用「我是」这句话，是依于与渴爱相应的慢而说的；用「我即是此」这句话，则是依于见而说的。难道不是没有所谓与见相应的慢吗？是的，确实没有，但因为慢还没有被断除，所以也可以把它称为一种见。这句话是针对那种以慢为根的见而说的。其余的部分，在所有地方，意思都很浅白易懂。

Mānagatavāre pana mānassa gataṃ mānagataṃ, mānapavattīti attho. Mānoyeva mānagataṃ gūthagataṃ muttagataṃ viya. Tattha asmīti idaṃ taṇhāya sampayuttamānavasena vuttaṃ. Ayamahamasmīti diṭṭhivasena. Nanu ca diṭṭhisampayutto nāma māno natthīti? Āma natthi, mānassa pana appahīnattā diṭṭhi nāma hoti. Mānamūlakaṃ diṭṭhiṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

588毒蛇品。

Āsīvisavaggo.

589第四五十品。

Catuttho paṇṇāsako.

590《六处相应》的注释完毕。

Saḷāyatanasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.