10. 夜叉相应

s0301a.att10 · 静态文献页 · 131 段 · 打开交互阅读器

1第十夜叉相应

10. Yakkhasaṃyuttaṃ

2第一因达迦经注释

1. Indakasuttavaṇṇanā

235在《夜叉相应》的第一经中，「因达迦」指居住在因达迦峰的夜叉。事实上，他因山峰而从夜叉得名，山峰也因夜叉而从他得名。「诸佛不说色是命者」的意思是：如果诸佛不说“色是命者”，也就是他们不宣说“色是众生、补特伽罗”。「怎么会这样呢？」就是“怎么会如此呢？”「此众生的骨骸团块从何处来？」意思是：这个众生的骨骸团块和肝团块，又从哪里来呢？这里用“骨”代表三百块骨头，用“肝团块”代表九百片肉。如果色不是命者，那么他的这些骨头和这些肉片又是从哪里来的呢？他如此提问。「这个众生借何因缘结生于胎中？」意思是：这个众生以什么原因附着、黏着、安住于母胎当中呢？据说这位夜叉是补特伽罗论者，他执取“众生是一次性地在母胎中产生的”这种见解，认为：安住于胎中的众生，其母亲所吃的鱼、肉等食物，经过一夜的烹煮，都会像泡沫一样溶解。如果色不是众生，那也同样会溶解。出于这种见解，他这样问道。于是，世尊为了开示“并非一次性地在母胎中产生，而是逐渐增长的”，便说「最初是羯罗蓝」等语。这其中，「最初」指的是：与第一结生识同时的那个阶段，那时并没有“蒂萨”或“普萨”之类的名称，只存在如同置于三种细羊毛合捻的线端上的油滴大小的羯罗蓝。对此，有偈颂说：

235. Yakkhasaṃyuttassa paṭhame indakassāti indakūṭanivāsino yakkhassa. Yakkhato hi kūṭena, kūṭato ca yakkhena nāmaṃ laddhaṃ. Rūpaṃ na jīvanti vadantīti yadi buddhā rūpaṃ jīvanti na vadanti, yadi rūpaṃ satto puggaloti evaṃ na vadantīti attho. Kathaṃ nvayanti kathaṃ nu ayaṃ? Kutassa aṭṭhīyakapiṇḍametīti assa sattassa aṭṭhiyakapiṇḍañca kuto āgacchati? Ettha ca aṭṭhiggahaṇena tīṇi aṭṭhisatāni, yakapiṇḍaggahaṇena nava maṃsapesisatāni gahitāni. Yadi rūpaṃ na jīvo, athassa imāni ca aṭṭhīni imā ca maṃsapesiyo kuto āgacchantīti pucchati. Kathaṃ nvayaṃ sajjati gabbharasminti kena nu kāraṇena ayaṃ satto mātukucchismiṃ sajjati laggati, tiṭṭhatīti? Puggalavādī kiresa yakkho, ‘‘ekappahāreneva satto mātukucchismiṃ nibbattatī’’ti gahetvā gabbhaseyyakasattassa mātā macchamaṃsādīni khādati, sabbāni ekarattivāsena pacitvā pheṇaṃ viya vilīyanti. Yadi rūpaṃ satto na bhaveyya, evameva vilīyeyyāti laddhiyā evamāha. Athassa bhagavā – ‘‘na mātukucchismiṃ ekappahāreneva nibbattati, anupubbena pana vaḍḍhatī’’ti dassento paṭhamaṃ kalalaṃ hotītiādimāha. Tattha paṭhamanti paṭhamena paṭisandhiviññāṇena saddhiṃ tissoti vā phussoti vā nāmaṃ natthi, atha kho tīhi jātiuṇṇaṃsūhi katasuttagge saṇṭhitatelabinduppamāṇaṃ kalalaṃ hoti, yaṃ sandhāya vuttaṃ –

2如同芝麻油的油滴，或纯净无浊的熟酥；具有如此相似颜色的，就被称为羯罗蓝。

‘‘Tilatelassa yathā bindu, sappimaṇḍo anāvilo;

3「羯罗蓝化为阿浮陀」：所以，羯罗蓝经过七天，成为像洗肉水颜色的阿浮陀，「羯罗蓝」这个名称便隐没。对此也有说法：

Evaṃ vaṇṇappaṭibhāgaṃ, kalalaṃ sampavuccatī’’ti.

4「羯罗蓝化为阿浮陀」：所以，羯罗蓝经过七天，成为像洗肉水颜色的阿浮陀，「羯罗蓝」这个名称便隐没。对此也有说法：

Kalalāhoti abbudanti tasmā kalalā sattāhaccayena maṃsadhovanaudakavaṇṇaṃ abbudaṃ nāma hoti, kalalanti nāmaṃ antaradhāyati. Vuttampi cetaṃ –

5「羯罗蓝住立七日，成熟而被聚集；转变其状态，就叫做『阿浮陀生起』。」

‘‘Sattāhaṃ kalalaṃ hoti, paripakkaṃ samūhataṃ;

6「从阿浮陀生起闭尸」：意思是，从那个阿浮陀经过七天，便产生了像融化了的锡一样的闭尸。这可以用胡椒糖的比喻来说明：村妇们拿来熟透的胡椒，用衣角包成一小团，压榨出汁液，放进钵里，放在太阳下晒；等到它干了，就会从所有部分脱离。这样的状态就是闭尸，这时「阿浮陀」的名称便消失了。对此也曾说：

Vivaṭṭamānaṃ tabbhāvaṃ, abbudaṃ nāma jāyatī’’ti.

7「从阿浮陀生起闭尸」：意思是，从那个阿浮陀经过七天，便产生了像融化了的锡一样的闭尸。这可以用胡椒糖的比喻来说明：村妇们拿来熟透的胡椒，用衣角包成一小团，压榨出汁液，放进钵里，放在太阳下晒；等到它干了，就会从所有部分脱离。这样的状态就是闭尸，这时「阿浮陀」的名称便消失了。对此也曾说：

Abbudājāyate pesīti tasmāpi abbudā sattāhaccayena vilīnatipusadisā pesi nāma sañjāyati. Sā maricaphāṇitena dīpetabbā. Gāmadārikā hi supakkāni maricāni gahetvā sāṭakante bhaṇḍikaṃ katvā pīḷetvā maṇḍaṃ ādāya kapāle pakkhipitvā ātape ṭhapenti, taṃ sukkhamānaṃ sabbabhāgehi muccati. Evarūpā pesi hoti, abbudanti nāmaṃ antaradhāyati. Vuttampi cetaṃ –

8「阿浮陀住立七日，成熟而被聚集；转变其状态，名为『闭尸』的就生起了。」

‘‘Sattāhaṃ abbudaṃ hoti, paripakkaṃ samūhataṃ;

9「转变其状态，名为『闭尸』的就生起了。」

Vivaṭṭamānaṃ tabbhāvaṃ, pesi nāma pajāyatī’’ti.

10「闭尸产生凝肉」：就是说，从那个闭尸再经过七天，一个形状像鸡蛋、名为「凝肉」的肉团就生起了，而「闭尸」这个名称随之消失。对此也有这样的说法：

Pesi nibbattatī ghanoti tato pesito sattāhaccayena kukkuṭaṇḍasaṇṭhāno ghano nāma maṃsapiṇḍo nibbattati, pesīti nāmaṃ antaradhāyati. Vuttampi cetaṃ –

11「闭尸住立七日，成熟而被聚集；转变其状态，名为『凝肉』的就生起了。」

‘‘Sattāhaṃ pesi bhavati, paripakkaṃ samūhataṃ;

12「转变其状态，名为『凝肉』的就生起了。」

Vivaṭṭamānaṃ tabbhāvaṃ, ghanoti nāma jāyati.

13就像母鸡的蛋，四周都是圆形的；

‘‘Yathā kukkuṭiyā aṇḍaṃ, samantā parimaṇḍalaṃ;

14同样地，凝肉的形状也是如此，是由业作为缘而产生的。

Evaṃ ghanassa saṇṭhānaṃ, nibbattaṃ kammapaccayā’’ti.

15「从凝肉生出肢芽」：在第五个七日，为了形成两手、两足和头，会生起五个突起。关于这一点，有这样说：『比丘们，在第五个七日，五个突起依业而确立。』

Ghanā pasākhā jāyantīti pañcame sattāhe dvinnaṃ hatthapādānaṃ sīsassa catthāya pañca pīḷakā jāyanti, yaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘pañcame, bhikkhave, sattāhe pañca pīḷakā saṇṭhahanti kammato’’ti.

16此后，略过第六、第七等几个七日，简略说明过后，选取第四十二个七日成熟的时候来说明，于是说了「发」等为开头的那段话。其中，发、毛、爪等就是在第四十二个七日时生起的。

Ito paraṃ chaṭṭhasattamādīni sattāhāni atikkamma desanaṃ saṅkhipitvā dvācattālīse sattāhe pariṇatakālaṃ gahetvā dassento kesātiādimāha. Tattha kesā lomā nakhāpi cāti dvācattālīse sattāhe etāni jāyanti.

17「由此他在那里维持生命」：因为从他肚脐生起的管道，与母亲的腹膜连结在一起，这个管道如同青莲梗一样有孔，食物的养分就通过它流动，从而让由食物生起的色法生起。他就是这样维持生命十个月。「处于母胎的人」是指处于母亲腹内，也就是在子宫内部，这是它的意思。如此，世尊说明：『夜叉啊，这个有情就是这样在母亲的子宫中逐渐增长的，并不是一下子突然生起的。』第一。

Tena so tattha yāpetīti tassa hi nābhito uṭṭhito nāḷo mātu udarapaṭalena ekābaddho hoti, so uppaladaṇḍako viya chiddo, tena āhāraraso saṃsaritvā āhārasamuṭṭhānarūpaṃ samuṭṭhāpeti. Evaṃ so dasa māse yāpeti. Mātukucchigato naroti mātuyā tirokucchigato, kucchiyā abbhantaragatoti attho. Iti bhagavā ‘‘evaṃ kho, yakkha, ayaṃ satto anupubbena mātukucchiyaṃ vaḍḍhati, na ekappahāreneva nibbattatī’’ti dasseti. Paṭhamaṃ.

202. 帝释经注释

2. Sakkanāmasuttavaṇṇanā

236在第二经中，「名为萨迦」是指一个叫这个名字的夜叉，据说他是属于魔罗那一派的夜叉。「已解脱者」是指已经从三有中解脱的人。「其他任何」就是别的东西。「以容貌」是根据原因。「共住」就是一起居住，指的是共证的法、朋友的法这样的意思。「具慧者」是具有妙慧的正自觉者。第二经。

236. Dutiye sakkanāmakoti evaṃ nāmako eko yakkho, so kira mārapakkhikayakkho. Vippamuttassāti tīhi bhavehi vippamuttassa. Yadaññanti yaṃ aññaṃ. Vaṇṇenāti kāraṇena. Saṃvāsoti ekato vāso, sakkhidhammo mittadhammoti attho. Sappaññoti supañño sambuddho. Dutiyaṃ.

223. 针毛经注释

3. Sūcilomasuttavaṇṇanā

237在第三偈中，「在伽耶」（gayāyaṃ）是指在伽耶村，即依止离伽耶不远的村庄而住的意思。「翻转床」（Ṭaṅkitamañca）是指在长床的床脚中间穿孔，将横木插入而制成的床。它不分‘这是上面，这是下面’，即使翻转过来也是一样，人们把它放置在天祠中。在四块石头上铺上石板建成的房屋，也叫「翻转床」。「针毛」（Sūciloma）指其毛如同粗针。据说他在迦叶世尊的教法中出家，从远方来，身上沾着汗垢，不恭敬地未铺敷具就躺在僧团善设的床座上。当时他戒行清净，但这个行为就像在洁净的布上出现的一个黑点。他在那一生中无法证得殊胜成就，死后投生为伽耶村门口垃圾堆的一个夜叉。他刚出生时，整个身体就像被粗针扎得满是针孔一样。

237. Tatiye gayāyanti gayāgāme, gayāya avidūre niviṭṭhagāmaṃ upanissāyāti attho. Ṭaṅkitamañceti dīghamañce pādamajjhe vijjhitvā aṭaniyo pavesetvā katamañce. Tassa ‘‘idaṃ upari, idaṃ heṭṭhā’’ti natthi, parivattetvā atthatopi tādisova hoti, taṃ devaṭṭhāne ṭhapenti. Catunnaṃ pāsāṇānaṃ upari pāsāṇaṃ attharitvā katagehampi ‘‘ṭaṅkitamañco’’ti vuccati. Sūcilomassāti kathinasūcisadisalomassa. So kira kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā dūraṭṭhānato āgato sedamalaggahitena gattena supaññattaṃ saṅghikamañcaṃ anādarena apaccattharitvā nipajji, tassa parisuddhasīlassa taṃ kammaṃ suddhavatthe kāḷakaṃ viya ahosi. So tasmiṃ attabhāve visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto kālaṃkatvā gayāgāmadvāre saṅkāraṭṭhāne yakkho hutvā nibbatti. Nibbattamattasseva cassa sakalasarīraṃ kathinasūcīhi gavicchivijjhitaṃ viya jātaṃ.

20后来有一天，世尊在破晓时观察世间，那个夜叉在初作意时就出现在他视野里。世尊想：‘他经历了一整个没有佛陀出世时期的巨大痛苦。现在他遇到我，是否能得到什么利益呢？’这样思惟的时候，世尊看到了他证得初道的助缘。于是为了摄受他，世尊穿好下裙，披上善逝大衣，离开像天宫一样的香室，来到充满象、牛、马、人、狗等尸臭的垃圾堆，就在那里如同在香室中一样坐下。经中说‘在针毛夜叉的住处’，就是指这件事。

Athekadivasaṃ bhagavā paccūsasamaye lokaṃ olokento taṃ yakkhaṃ paṭhamāvajjanasseva āpāthaṃ āgataṃ disvā – ‘‘ayaṃ ekaṃ buddhantaraṃ mahādukkhaṃ anubhavi. Kiṃ nu khvāssa maṃ āgamma sotthikāraṇaṃ bhaveyyā’’ti? Āvajjento paṭhamamaggassa upanissayaṃ addasa. Athassa saṅgahaṃ kātukāmo surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā sugatamahācīvaraṃ pārupitvā devavimānakappaṃ gandhakuṭiṃ pahāya hatthigavāssamanussakukkurādikuṇapaduggandhaṃ saṅkāraṭṭhānaṃ gantvā tattha mahāgandhakuṭiyaṃ viya nisīdi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sūcilomassa yakkhassa bhavane’’ti.

21「粗毛」（Khara）：指他的身体粗糙得像鳄鱼背或坑洼不平的屋顶瓦片。据说他在迦叶正自觉者的时代，是一位持戒的优婆塞。有一天在寺院里，僧团地面铺着各种彩色敷具，他却未铺自己的郁多罗僧就直接躺了下去。另有一种说法：他没有把僧团的油分配好，就用自己的手涂抹身体。由于这个业，他无法投生天界，而在那个村门口的垃圾堆里投生为夜叉。刚出生时，他的整个身体就变成了前面描述的那种粗糙状态。这两个夜叉成了同伴。应该知道，「粗毛」的粗身就是这样来的。

Kharoti suṃsumārapiṭṭhi viya chadaniṭṭhakāhi visamacchadanapiṭṭhi viya ca kharasarīro. So kira kassapasammāsambuddhakāle sīlasampanno upāsako ekadivase vihāre cittattharaṇādīhi atthatāya bhūmiyā saṅghike attharaṇe attano uttarāsaṅgaṃ apaccattharitvā nipajji. Saṅghikaṃ telaṃ abhājetvā attano uttarāsaṅgaṃ apaccattharitvā nipajji. Saṅghikaṃ telaṃ abhājetvā attano hatthehi sarīraṃ makkhesītipi vadanti. So tena kammena sagge nibbattituṃ asakkonto tasseva gāmassa dvāre saṅkāraṭṭhāne yakkho hutvā nibbatti. Nibbattamattassa cassa sakalasarīraṃ vuttappakāraṃ ahosi. Te ubhopi sahāyā jātā. Iti kharassa kharabhāvo veditabbo.

22「在不远处走过」：指他们正在寻找食物，或者前往会合之处，走到了附近的地方。其中，针毛没看到世尊，粗毛先看到了，于是对针毛夜叉说：“那是沙门！”——朋友，有一个沙门进入你的住处坐下了。针毛说：“那不是沙门，是沙门仔！”据说他把看到自己就害怕逃跑的人叫做“沙门仔”，不害怕的才叫“沙门”。因此，他认为“这个人看到我，一定会害怕逃跑”，所以这样说。

Avidūre atikkamantīti gocaraṃ pariyesantā samāgamaṭṭhānaṃ vā gacchantā āsanne ṭhāne gacchanti. Tesu sūcilomo satthāraṃ na passati, kharalomo paṭhamataraṃ disvā sūcilomaṃ yakkhaṃ etadavoca – ‘‘eso samaṇo’’ti, samma, esa tava bhavanaṃ pavisitvā nisinno eko samaṇoti. Neso samaṇo, samaṇako esoti so kira yo maṃ passitvā bhīto palāyati, taṃ samaṇakoti vadati. Yo na bhāyati, taṃ samaṇoti. Tasmā ‘‘ayaṃ maṃ disvā bhīto palāyissatī’’ti maññamāno evamāha.

23「将身体靠近」：他变成恐怖的形象，张开大嘴，竖起全身的毛，把身体靠过去。「将身体移开」：他把身体稍微挪开一些，就像一尊百宝金像那样。「卑劣」：指低劣、不可意。它就像粪便、火、黑蛇一样应该避开，不应该用这金色的身体来接纳。这样说后，针毛因为‘我的碰触竟然被说是卑劣的’而愤怒，便说道：‘沙门，我问你……’等话语。「或者将你的心抛散」：有些非人想要抛散别人的心时，会变出白脸、蓝腹、鲜红手脚、大头、燃烧眼睛的恐怖身形让人看见，或者发出恐怖的声音，或者就在说话时把手伸进对方口中挤压心脏，那些众生因此发狂，心识散乱。正是针对这个而言。「扔到恒河对岸」：指抓住双脚，把他旋转后扔到对岸，让他再也不能回来。‘连同天界……’等意义和前面一样。「有任何疑问，就问吧」：无论你想问什么，全部问吧，我会为你完全解答——他这样作出了一切智者的允诺。

Kāyaṃ upanāmesīti bheravarūpaṃ nimminitvā mahāmukhaṃ vivaritvā sakalasarīre lomāni uṭṭhāpetvā kāyaṃ upanāmesi. Apanāmesīti ratanasatikaṃ suvaṇṇagghanikaṃ viya thokaṃ apanāmesi. Pāpakoti lāmako amanuñño. So gūthaṃ viya aggi viya kaṇhasappo viya ca parivajjetabbo, na iminā suvaṇṇavaṇṇena sarīrena sampaṭicchitabbo. Evaṃ vutte pana sūcilomo ‘‘pāpako kira me samphasso’’ti kuddho pañhaṃ taṃ, samaṇātiādimāha. Cittaṃ vā te khipissāmīti yesañhi amanussā cittaṃ khipitukāmā honti, tesaṃ setamukhaṃ nīlodaraṃ surattahatthapādaṃ mahāsīsaṃ pajjalitanettaṃ bheravaṃ vā attabhāvaṃ nimminitvā dassenti, bheravaṃ vā saddaṃ sāventi, kathentānaṃyeva vā mukhe hatthaṃ pakkhipitvā hadayaṃ maddanti, tena te sattā ummattakā honti khittacittā. Taṃ sandhāyevamāha. Pāragaṅgāyāti dvīsu pādesu gahetvā taṃ āviñchetvā yathā na punāgacchasi, evaṃ pāraṃ vā gaṅgāya khipissāmīti vadati. Sadevaketiādi vuttatthameva. Puccha yadākaṅkhasīti yaṃkiñci ākaṅkhasi, taṃ sabbaṃ puccha, asesaṃ te byākarissāmīti sabbaññupavāraṇaṃ pavāreti.

24「从何处因」（Kutonidānā）：意思是‘以何为因，以何为缘？’「犹如男孩们放飞乌鸦」（Kumārakā dhaṅkamivossajantīti）：就像男孩们抓住乌鸦然后放飞、抛掷一样；同样地，他问：恶寻是从何处生起，而抛掷心呢？

Kutonidānāti kiṃnidānā, kiṃpaccayāti attho? Kumārakā dhaṅkamivossajantīti yathā kumārakā kākaṃ gahetvā ossajanti khipanti, evaṃ pāpavitakkā kuto samuṭṭhāya cittaṃ ossajantīti pucchati?

25「以此为因」（Itonidānāti）：这个有身是它们（恶寻）的因，所以称为「以此为因」。「从此生」（Itojāti）：即从这个有身生起。「从此生起后，意寻」（Ito samuṭṭhāya manovitakkā）：如同男孩们用长线绑住乌鸦的脚，把线头绕在手指上再放飞，乌鸦即使飞远，终究会落回他们脚边；同样，从这有身生起之后，恶寻抛掷心。

Itonidānāti ayaṃ attabhāvo nidānaṃ etesanti ito nidānā. Itojāti ito attabhāvato jātā. Ito samuṭṭhāya manovitakkāti yathā dīghasuttakena pāde baddhaṃ kākaṃ kumārakā tassa suttapariyantaṃ aṅguliyaṃ veṭhetvā ossajanti, so dūraṃ gantvāpi puna tesaṃ pādamūleyeva patati, evameva ito attabhāvato samuṭṭhāya pāpavitakkā cittaṃ ossajanti.

26「从爱生」（Snehajāti）：从渴爱之润生。「自己生」（Attasambhūtāti）：在自己中生起。「犹如孟加拉榕的干生」（Nigrodhasseva khandhajāti）：像孟加拉榕树干上生出的下垂枝那样。「众多」（Puthūti）：指许多、各种各样的恶寻，以及与它们相应的烦恼。「系着」（Visattā）：即黏着、执着。「于诸欲」（Kāmesūti）：即对于所缘之欲。「如蔓藤遍布林中」（Māluvāva vitatā vaneti）：如同林中的蔓藤，依附某棵树生长，从根到顶，从顶到根，反复缠绕覆盖，密密匝匝地遍布。同样，对于所缘之欲，众多的烦恼欲系着在上面，或者也可以说，众多众生因为烦恼欲而系着于所缘之欲。「那些了知它的人」（Ye naṃ pajānantīti）：指了知此处所说“自己生”之“有身”的人。

Snehajāti taṇhāsinehato jātā. Attasambhūtāti attani sambhūtā. Nigrodhasseva khandhajāti nigrodhakhandhe jātā pārohā viya. Puthūti bahū anekappakārā pāpavitakkā taṃsampayuttakilesā ca. Visattāti laggā laggitā. Kāmesūti vatthukāmesu. Māluvāva vitatā vaneti yathā vane māluvā latā yaṃ rukkhaṃ nissāya jāyati, taṃ mūlato yāva aggā, aggato yāva mūlā punappunaṃ saṃsibbitvā ajjhottharitvā otatavitatā tiṭṭhati. Evaṃ vatthukāmesu puthū kilesakāmā visattā, puthū vā sattā tehi kilesakāmehi vatthukāmesu visattā. Ye naṃ pajānantīti ye ‘‘attasambhūtā’’ti ettha vuttaṃ attabhāvaṃ jānanti.

27「由此因缘」（Yatonidānanti）：他们了知此有身的因缘，即了知那有身的因。他们灭除它（te naṃ vinodentīti）：他们以道谛灭除那作为有身所摄苦谛之因的集谛。他们渡越难渡的（te duttaranti）：他们驱除那集谛，渡越这难渡的烦恼瀑流。往昔未曾渡越（Atiṇṇapubbanti）：在无始轮回中，即使在梦中也不曾渡越过。为了不再有后有（Apunabbhavāyāti）：为了那称为“不再有后有”的灭谛。如此，以这首偈颂阐明四圣谛，并以阿拉汉果为顶峰结束了开示。开示结束时，针毛夜叉站在原处，随顺开示策励智慧，住立于须陀洹果。而名为须陀洹者，不住于杂染的有身：在他证得果位的同时，身上因白癣而起的针状疹疱全部脱落。他披上天衣，穿上殊胜的天丝上衣，缠裹天顶巾，佩戴天饰与香鬘，身现金色，获得了地居天神的敬奉。第三段。

Yatonidānanti yaṃ nidānamassa attabhāvassa tañca jānanti. Te naṃ vinodentīti te evaṃ attabhāvasaṅkhātassa dukkhasaccassa nidānabhūtaṃ samudayasaccaṃ maggasaccena vinodenti. Te duttaranti te samudayasaccaṃ nīharantā idaṃ duttaraṃ kilesoghaṃ taranti. Atiṇṇapubbanti anamatagge saṃsāre supinantepi na tiṇṇapubbaṃ. Apunabbhavāyāti apunabbhavasaṅkhātassa nirodhasaccassatthāya. Iti imāya gāthāya cattāri saccāni pakāsento arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesi. Desanāvasāne sūcilomo tasmiṃyeva padese ṭhito desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā sotāpattiphale patiṭṭhito. Sotāpannā ca nāma na kiliṭṭhattabhāve tiṭṭhantīti saha phalapaṭilābhenassa sarīre setakaṇḍupīḷakasūciyo sabbā patitā. So dibbavatthanivattho dibbavaradukūluttarāsaṅgo dibbaveṭhanaveṭhito dibbābharaṇagandhamāladharo suvaṇṇavaṇṇo hutvā bhummadevatāparihāraṃ paṭilabhīti. Tatiyaṃ.

32四、《玛尼跋达夜叉经》注疏（Maṇibhaddasuttavaṇṇanā）

4. Maṇibhaddasuttavaṇṇanā

238「Sukhamedhatīti」指获得安乐。「Suve seyyoti」中，suve suve 是日日，seyyo 是更善，意思就是恒常地一天比一天更好。「Verā na parimuccatīti」：仅仅凭“我是具念者”这一点，并不能从怨恨中解脱。「Yassāti」：指的是那位阿拉汉。「Ahiṃsāyāti」：由于悲悯以及悲悯的前行准备。「Mettaṃsoti」：他修习慈以及慈的前行准备。或者，“aṃso”的意思是一部分。以慈为他的分（mettā aṃso etassāti），所以称为“mettaṃso”（以慈为分者）。意思是：那位阿拉汉，他的心在任何时候都乐于无害，并且对一切众生都有慈心的一分；对于这样的人，与任何众生之间都不存在怨恨。这是夜叉们的看法。第四段。

238. Catutthe sukhamedhatīti, sukhaṃ paṭilabhati. Suve seyyoti suve suve seyyo, niccameva seyyoti attho. Verā na parimuccatīti ahaṃ satimāti ettakena verato na muccati. Yassāti yassa arahato. Ahiṃsāyāti karuṇāya ceva karuṇāpubbabhāge ca. Mettaṃsoti so mettañceva mettāpubbabhāgañca bhāveti. Atha vā aṃsoti koṭṭhāso vuccati. Mettā aṃso etassāti mettaṃso. Idaṃ vuttaṃ hoti – yassa arahato sabbakālaṃ ahiṃsāya rato mano, yassa ca sabbabhūtesu mettākoṭṭhāso atthi, tassa kenaci puggalena saddhiṃ veraṃ nāma natthi yakkhāti. Catutthaṃ.

34《沙努经》注疏

5. Sānusuttavaṇṇanā

239「Yakkhena gahito hotīti」指被夜叉附身。据说，他是那位近事女的独子。她在他年幼时就让他出家。他自从出家之时起，便具备戒行，威仪圆满，对阿阇梨、亲教师、客比丘等恪尽义务。每逢十四日、初八等布萨日，清晨即起，在水堂备好饮水，洒扫说法堂，点燃灯火，以甜美的音色唱诵法音。比丘们知道他有能力，便劝请道：“沙弥，诵护卫经吧。”他从不以“我心脏痛”或“咳嗽难受”等理由推脱，而是升登法座，如同倾泻空中恒河般诵出护卫经，下座时则说：“愿此诵经功德，亦回向我的父母。”人们不知道他的父母其实已经得到这份回向的功德。然而，他在前一生时的母亲，已投生为女夜叉。她与众天神一起来时，听闻佛法后说：“沙弥回向给我的功德，我很随喜。”持戒清净的比丘们，受到包含天神在内的世间众生的喜爱。因此，对于那位沙弥，众天神既敬畏又恭敬，视他如大梵天，又如火堆。出于对沙弥的敬重，他们也尊敬那位女夜叉。在法会、夜叉集会等处，他们都会说：“这是沙努的母亲，沙努的母亲”，并将首座、净水、上食供养给那位女夜叉。即使有大威力的夜叉见到她，也会让开道路，从座位上站起。

239. Pañcame yakkhena gahito hotīti so kira tassā upāsikāya ekaputtako. Atha naṃ sā daharakāleyeva pabbājesi. So pabbajitakālato paṭṭhāya sīlavā ahosi vattasampanno, ācariyupajjhāyaāgantukādīnaṃ vattaṃ katameva hoti, māsassa aṭṭhamīdivase pāto vuṭṭhāya udakamāḷake udakaṃ upaṭṭhāpetvā dhammassavanaggaṃ sammajjitvā dīpaṃ jāletvā madhurassarena dhammassavanaṃ ghoseti. Bhikkhū tassa thāmaṃ ñatvā ‘‘sarabhāṇaṃ bhaṇa, sāmaṇerā’’ti ajjhesanti. So ‘‘mayhaṃ hadayavāto rujati, kāso vā bādhatī’’ti kiñci paccāhāraṃ akatvā dhammāsanaṃ abhiruhitvā ākāsagaṅgaṃ otārento viya sarabhāṇaṃ vatvā otaranto – ‘‘mayhaṃ mātāpitūnampi imasmiṃ sarabhaññe pattī’’ti vadati. Tassa manussā mātāpitaro pattiyā dinnabhāvaṃ na jānanti. Anantarattabhāve panassa mātā yakkhinī jātā. Sā devatāhi saddhiṃ āgatā , dhammaṃ sutvā – ‘‘sāmaṇerena dinnapattiṃ anumodāmi, tātā’’ti vadati. Sīlasampannā ca nāma bhikkhū sadevakassa lokassa piyā hontīti tasmiṃ sāmaṇere devatā salajjā sagāravā mahābrahmaṃ viya aggikkhandhaṃ viya ca naṃ maññanti. Sāmaṇere gāravena taṃ yakkhiniṃ garuṃ katvā passanti. Dhammassavanayakkhasamāgamādīsu ‘‘sānumātā sānumātā’’ti yakkhiniyā aggāsanaṃ aggodakaṃ aggapiṇḍaṃ denti. Mahesakkhāpi yakkhā taṃ disvā maggā okkamanti, āsanā vuṭṭhahanti.

30后来，那位沙弥随着年龄增长，诸根成熟，被不乐（于梵行）所逼迫，无法驱散这种不乐。他头发指甲很长，内外衣脏污，未告知任何人，便取了自己的钵与衣，独自一人去了母亲的家。近事女见到儿子，向他礼敬后问道：“孩子，你以前都是和阿阇梨、亲教师或者年少沙弥们一起来，今天怎么独自一人来了？”他便诉说了自己生起厌离的情况。具足信心的近事女，虽然用种种方式向他开示居家生活的过患，并劝诫教导儿子，却仍然无法让他醒悟信受。她心想：“或许他自己会按照法理去思量觉察吧。”于是便不再追问，只是说：“孩子，你先等一等，等我为你准备好粥饭。你喝了粥，用完饭，我把合你心意的衣物取出给你。”说罢，为他铺设座位，让他坐下。沙弥便坐下了。近事女不多时便准备好了粥和嚼食，递给了他。然后说：“我去煮饭了。”便在不远处坐下淘米。那时，那位女夜叉心想：“沙弥在哪里呢？他得到一些乞食的饭食了吗，还是没有？”当她以心思念他时，便知道他生起了想要还俗的念头。她心想：“可别让我在众天神面前蒙羞，我要去阻挠他，不让他还俗。”于是她前来，附在他的身上，将他的脖子扭转，使他摔倒在地。他双眼翻白，唾液横流，在地上翻滚挣扎。因此说：“被夜叉附身”。

Atha kho sāmaṇero vuḍḍhimanvāya paripakkindriyo anabhiratipīḷito anabhiratiṃ vinodetuṃ asakkonto parūḷhakesanakho kiliṭṭhanivāsanapārupano kassaci anārocetvā pattacīvaramādāya ekakova mātu gharaṃ gato. Upāsikā puttaṃ disvā, vanditvā āha – ‘‘tāta, tvaṃ pubbe ācariyupajjhāyehi vā daharasāmaṇerehi vā saddhiṃ idhāgacchasi. Kasmā ekakova ajja āgato’’ti? So ukkaṇṭhitabhāvaṃ ārocesi. Saddhā upāsikā nānappakārena gharāvāse ādīnavaṃ dassetvā puttaṃ ovadamānāpi taṃ saññāpetuṃ asakkontī, ‘‘appeva nāma attano dhammatāyapi sallakkhessatī’’ti anuyojetvāva – ‘‘tiṭṭha, tāta, yāva te yāgubhattaṃ sampādemi, yāguṃ pivitvā katabhattakiccassa te manāpāni vatthāni nīharitvā dassāmī’’ti vatvā āsanaṃ paññāpetvā adāsi. Nisīdi sāmaṇero. Upāsikā muhutteneva yāgukhajjakaṃ sampādetvā adāsi. Tato ‘‘bhattaṃ sampādessāmī’’ti avidūre nisinnā taṇḍule dhovati. Tasmiṃ samaye sā yakkhinī ‘‘kahaṃ nu kho sāmaṇero? Kiñci bhikkhāhāraṃ labhati , udāhu no’’ti? Āvajjamānā tassa vibbhamitukāmatāya nisinnabhāvaṃ ñatvā, ‘‘mā heva kho me devatānaṃ antare lajjaṃ uppādeyya, gacchāmissa vibbhamane antarāyaṃ karomī’’ti āgantvā sarīre adhimuccitvā gīvaṃ parivattetvā bhūmiyaṃ pātesi. So akkhīhi viparivattehi kheḷena paggharantena bhūmiyaṃ vipphandati. Tena vuttaṃ ‘‘yakkhena gahito hotī’’ti.

31诵出：近事女看见儿子那副惨状，急忙跑过去，抱住儿子，让他躺在自己腿上。全村的人都赶来，举行驱邪祭祀等事情。近事女一边悲叹，一边诵出了这些偈颂。

Abhāsīti upāsikā puttassa taṃ vippakāraṃ disvā vegena gantvā puttaṃ āliṅgetvā ūrūsu nipajjāpesi. Sakalagāmavāsino āgantvā balikammādīni karonti. Upāsikā paridevamānā imā gāthāyo abhāsi.

32「神变胜分」：人们为了对初八布萨进行预迎和随送，会在初七与初九也受持布萨八戒；为了对十四、十五的布萨进行预迎和随送，会在十三与翌日初一也受持；为了对雨安居进行随送，会在两次自恣之间的半个月中，成为定期持布萨者。这里说的就是这种情况。「善持八支」：善妙地具足八支戒，意思是与八支戒相应。「梵行」：最殊胜的行为。「夜叉们并不戏弄」：夜叉抓住了他后，并不会折磨他。

Pāṭihāriyapakkhañcāti manussā ‘‘aṭṭhamīuposathassa paccuggamanañca anuggamanañca karissāmā’’ti sattamiyāpi navamiyāpi uposathaṅgāni samādiyanti, cātuddasīpannarasīnaṃ paccuggamanānuggamanaṃ karontā terasiyāpi pāṭipadepi samādiyanti, ‘‘vassāvāsassa anuggamanaṃ karissāmā’’ti dvinnaṃ pavāraṇānaṃ antare aḍḍhamāsaṃ nibaddhuposathikā bhavanti. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘pāṭihāriyapakkhañcā’’ti. Aṭṭhaṅgasusamāgatanti aṭṭhaṅgehi suṭṭhu samāgataṃ, sampayuttanti attho. Brahmacariyanti seṭṭhacariyaṃ. Na te hi yakkhā kīḷantīti na te gahetvā yakkhā kilamenti.

33“复次十四”：女夜叉附在沙弥身上，用这首偈颂说道。「在面前或在背后」：无论在谁面前还是在谁背后。「有解脱」。「即使飞起」：即使像鸟一样飞起来逃跑，你也还是没有解脱。她说完，就放开了沙弥。沙弥睁开眼睛，母亲披头散发，一边喘气，一边盯着他哭。沙弥并不知道自己是被非人附身了。他环顾四周，心想：“我之前明明坐在凳子上，母亲在不远处淘米。现在我却躺在地上，母亲呼哧呼哧地看着我哭泣，全村人都聚过来了。这到底是怎么回事？”他躺着诵出了“人若死”等偈颂。

Puna cātuddasinti imāya gāthāya sāmaṇerassa kāye adhimuttā yakkhinī āha. Āvi vā yadi vā rahoti kassaci sammukhe vā parammukhe vā. Pamutyatthīti pamutti atthi. Uppaccāpīti uppatitvāpi. Sacepi sakuṇo viya uppatitvā palāyasi, tathāpi te mokkho natthīti vadati. Evañca pana vatvā sāmaṇeraṃ muñci. Sāmaṇero akkhīni ummīlesi, mātā kese pakiriya assasantī passasantī rodati. So ‘‘amanussena gahitomhī’’ti na jānāti. Olokento pana ‘‘ahaṃ pubbe pīṭhe nisinno. Mātā me avidūre nisīditvā taṇḍule dhovati. Idāni panamhi bhūmiyaṃ nisinno, mātāpi me assasantī passasantī rodati, sakalagāmavāsinopi sannipatitā. Kiṃ nu kho eta’’nti? Nipannakova mataṃ vā ammāti gāthamāha.

34「舍弃了欲乐之后」：就是舍弃了两种欲之后。「再来」：以还俗的方式回来。如果还俗后还活着，他也跟死人一样，因为即使又活过来，也如同枯木，所以偈颂说“她们也为他哭泣”。

Kāmecajitvānāti duvidhepi kāme pahāya. Punarāgacchateti vibbhamanavasena āgacchati. Puna jīvaṃ mato hi soti uppabbajitvā puna jīvantopi so matakova, tasmā tampi rodantīti vadati.

35现在，为了显示在家的过患，她说了「火坑」等语。这里，「火坑」：据说，在家生活因为具有炽热的意义，所以称为火坑。「向谁倾诉委屈呢？」——在说了「你们快来，祝你们吉祥！」之后，她又说：「你被夜叉引导想要还俗，这种不当的行为，我们要向谁倾诉、让他明白、向他报告呢？」「又想被烧」：意思是，就像从着火的房子里被救出来的物品，他离开家，在佛陀教法中出家之后，却又想回到炽如大火的在家生活中去烧。他一边听着母亲这样不断地说，一边仔细观察，生起了惭与愧，说：「对我来说，白衣在家的身份已经毫无意义。」于是，他的母亲很满意地说：「太好了，儿子！」，然后供给他美味的食物，并问：「儿子，你几岁了？」「优婆夷，我满二十岁了。」「那么，儿子，请受具足戒吧。」说着，她就把做袈裟的布料给了他。他让人制作了三衣，受了具足戒后，学习佛语，成为一位三藏比丘，并且在戒律等各项修行成就上逐步圆满，不久就证得了阿拉汉果，成为一位大法讲者，住世一百二十岁，震动了整个阎浮提后，般涅槃了。第五品结束。

Idānissa gharāvāse ādīnavaṃ dassentī kukkuḷātiādimāha. Tattha kukkuḷāti gharāvāso kira uṇhaṭṭhena kukkuḷā nāma hoti. Kassa ujjhāpayāmaseti – ‘‘abhidhāvatha, bhaddaṃ te hotū’’ti evaṃ vatvā – ‘‘yaṃ tvaṃ vibbhamitukāmo yakkhena pāpito, imaṃ vippakāraṃ kassa mayaṃ ujjhāpayāma nijjhāpayāma ārocayāmā’’ti vadati. Puna ḍayhitumicchasītiādittagharato nīhaṭabhaṇḍaṃ viya gharā nīharitvā buddhasāsane pabbajito puna mahāḍāhasadise gharāvāse ḍayhituṃ icchasīti attho. So mātari kathentiyā kathentiyā sallakkhetvā hirottappaṃ paṭilabhitvā, ‘‘natthi mayhaṃ gihibhāvena attho’’ti āha. Athassa mātā ‘‘sādhu, tātā’’ti tuṭṭhā paṇītabhojanaṃ bhojetvā, ‘‘kati vassosi, tātā’’ti pucchi. Paripuṇṇavassomhi upāsiketi. ‘‘Tena hi, tāta, upasampadaṃ karohī’’ti cīvarasāṭake adāsi. So ticīvaraṃ kārāpetvā upasampanno buddhavacanaṃ uggaṇhanto tepiṭako hutvā sīlādīnaṃ āgataṭṭhāne taṃ taṃ pūrento nacirasseva arahattaṃ patvā mahādhammakathiko hutvā vīsavassasataṃ ṭhatvā sakalajambudīpaṃ khobhetvā parinibbāyi. Pañcamaṃ.

42第六品：Piyaṅkara经注释

6. Piyaṅkarasuttavaṇṇanā

240在第六品中，「在祇园」：是指在祇园的边缘，有一间名为憍赏弥的小屋，他住在那里。「法句」：这里是指按个别收集编成的二十六品。「那时，长老坐在内寺，以甜美的音声作歌咏，诵出了不放逸品。她这样安抚」：据说她把儿子皮央迦罗抱在腰间，从祇园的西侧开始寻找食物，渐渐向城市方向走去，在寻找粪便、小便、唾沫、鼻涕等粗劣的食物时，来到了长老的住处，听到了那甜美的声音。那声音穿透皮肤等，直透进骨髓，深深地打动了她的心，让她站在那里。那时，她连寻找食物的心念都不生起了，只是垂下耳朵，站着专注地听法。而夜叉幼童因为年纪尚小，根本没有心思听法，他被饥饿逼得难受，就一再催促母亲说：「妈妈，你为什么像根木桩一样待在原地方啊？不给我找些可嚼可吃的东西吗？」她心想「他在障碍我听法」，于是安抚幼子说：「皮央迦罗，别出声。」这样来安抚他。这里，「别出声」就是不要发出声音。

240. Chaṭṭhe jetavaneti jetavanassa paccante kosambakakuṭi nāma atthi, tattha viharati. Dhammapadānīti idha pāṭiyekkaṃ saṅgahaṃ āruḷhā chabbīsativaggā tanti adhippetā . Tatra thero tasmiṃ samaye antovihāre nisinno madhurassarena sarabhaññaṃ katvā appamādavaggaṃ bhāsati. Evaṃ tosesīti sā kira puttaṃ piyaṅkaraṃ aṅkenādāya jetavanassa pacchimabhāgato paṭṭhāya gocaraṃ pariyesantī anupubbena nagarābhimukhī hutvā uccārapassāvakheḷasiṅghāṇikadubbhojanāni pariyesamānā therassa vasanaṭṭhānaṃ patvā madhurassaraṃ assosi. Tassā so saddo chaviādīni chetvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca hadayaṅgamanīyo hutvā aṭṭhāsi. Athassā gocarapariyesane cittampi na uppajji, ohitasotā dhammameva suṇantī ṭhitā. Yakkhadārakassa pana daharatāya dhammassavane cittaṃ natthi. So jighacchāya pīḷitattā, ‘‘kasmā ammā gatagataṭṭhāne khāṇuko viya tiṭṭhasi? Na mayhaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā pariyesasī’’ti punappunaṃ mātaraṃ codeti. Sā ‘‘dhammassavanassa me antarāyaṃ karotī’’ti puttakaṃ ‘‘mā saddaṃ kari, piyaṅkarā’’ti evaṃ tosesi. Tattha mā saddaṃ karīti saddaṃ mā kari.

37在「对于众生等」这一偈颂中，她显示了自己依本性所持守的五戒。其中，「我们自制」：意思是「我们应当自我克制，保持克制」。通过第一句，表达了「离杀生」；通过第二句，表达了「离妄语」；通过第三句，表达了其余的三种戒。「愿我们从夜叉胎解脱」：她说的是：「孩子，若能舍弃生于夜叉界所起的五种怨恨，如理作意去修行，我们或许能够从这因饥饿、饮食粗劣而导致的母夜叉胎中解脱出来。」第六品结束。

Pāṇesu cāti gāthāya sā attano dhammatāya samādiṇṇaṃ pañcasīlaṃ dasseti. Tattha saṃyamāmaseti saṃyamāma saṃyatā homa. Iminā pāṇātipātā virati gahitā, dutiyapadena musāvādā virati, tatiyapadena sesā tisso viratiyo. Api muccema pisācayoniyāti api nāma yakkhaloke uppannāni pañca verāni pahāya, yoniso paṭipajjitvā imāya chātakadubbhikkhāya pisācayakkhayoniyā muccema, tātāti vadati. Chaṭṭhaṃ.

45第七品：Punabbasu经注释

7. Punabbasusuttavaṇṇanā

241241. 在第七品中，「那时」：是在什么时候呢？是在太阳落山的时候。据说那时，世尊在午后为大众说法后，遣散大众，在沐浴房里沐浴，然后在香室旁廊铺设的殊胜佛座上，面向东方世界，凝望而坐。那时，一些行持头陀行的粪扫衣者、常乞食支比丘，从各自的住处出来，来到十力世尊处礼敬后，团团围坐，密实得如同被红毡围起来一样。于是，导师了知他们的意向后，为他们开示了与涅槃相连的法语。

241. Sattame tena kho pana samayenāti katarasamayena? Sūriyassa atthaṅgamanasamayena. Tadā kira bhagavā pacchābhatte mahājanassa dhammaṃ desetvā mahājanaṃ uyyojetvā nhānakoṭṭhake nhatvā gandhakuṭipariveṇe paññattavarabuddhāsane puratthimalokadhātuṃ olokayamāno nisīdi. Athekacārikadvicārikādayo paṃsukūlikapiṇḍapātikabhikkhū attano attano vasanaṭṭhānehi nikkhamitvā āgamma dasabalaṃ vanditvā rattasāṇiyā parikkhipamānā viya nisīdiṃsu. Atha nesaṃ ajjhāsayaṃ viditvā satthā nibbānapaṭisaṃyuttaṃ dhammakathaṃ kathesi.

39「她这样安抚」：据说，她把女儿抱在腰间，用手牵着儿子，在祇园墙外、围墙附近寻找粪便、小便、唾沫、鼻涕，渐次来到了祇园的牌坊门口。而世尊的声音，当他说「阿难，拿钵来，拿衣来，布施残食」这些话时，声音只能遍满四周十二肘的范围。而说法时，即使大众环坐直到轮围世界的边际，说法声也只传给会众，绝不会传到会众之外哪怕一个指节的距离，这是为了「不让甘美的法音无意义地消失」。在那里，那位母夜叉站在会众之外，是听不到声音的，但当她站在牌坊处时，香室正在她正前方，展现于宽阔的佛道上。她看见会众像无风处的灯焰一样，因为崇敬佛陀而没有抓耳挠腮等动作，寂静不动，心想：「这里一定有一些要分发的东西，哪怕能让我得到一点从钵或手里滴落、或是掉在地上的油、蜜、糖浆也好。」于是她走进了寺院内部。那些守在牌坊处负责阻止干扰的守护神，看到母夜叉有得度的因缘，便没有阻止她。当她与会众融为一体时，那甜美的法音穿透了皮肤等，直入骨髓，让她站住不动。她为了听闻正法，一动不动地站着，而她的孩子们，就像前面所说的那样又来催促她。她知道「他们障碍我听法」，便这样安抚孩子们说：「安静，接着听吧」。

Evaṃ tosesīti sā kira dhītaraṃ aṅkenādāya puttaṃ aṅguliyā gahetvā jetavanapiṭṭhiyaṃ pākāraparikkhepasamīpe uccārapassāvakheḷasiṅghāṇikaṃ pariyesamānā anupubbena jetavanadvārakoṭṭhakaṃ sampattā. Bhagavato ca, ‘‘ānanda, pattaṃ āhara, cīvaraṃ āhara, vighāsādānaṃ dānaṃ dehī’’ti kathentassa saddo samantā dvādasahatthamattameva gaṇhāti. Dhammaṃ desentassa sacepi cakkavāḷapariyantaṃ katvā parisā nisīdati, yathā parisaṃ gacchati, bahiparisāya ekaṅgulimattampi na niggacchati, ‘‘mā akāraṇā madhurasaddo nassī’’ti. Tatrāyaṃ yakkhinī bahiparisāya ṭhitā saddaṃ na suṇāti, dvārakoṭṭhake ṭhitāya panassā mahatiyā buddhavīthiyā abhimukhe ṭhitā gandhakuṭi paññāyi. Sā nivāte dīpasikhā viya buddhagāravena hatthakukkuccādirahitaṃ niccalaṃ parisaṃ disvā – ‘‘nūna mettha kiñci bhājanīyabhaṇḍaṃ bhavissati, yato ahaṃ sappitelamadhuphāṇitādīsu kiñcideva pattato vā hatthato vā paggharantaṃ bhūmiyaṃ vā pana patitaṃ labhissāmī’’ti antovihāraṃ pāvisi. Dvārakoṭṭhake avaruddhakānaṃ nivāraṇatthāya ṭhitā ārakkhadevatā yakkhiniyā upanissayaṃ disvā na nivāresi. Tassā saha parisāya ekībhāvagamanena madhurassaro chaviādīni chinditvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsi. Taṃ dhammassavanatthāya niccalaṃ ṭhitaṃ purimanayeneva puttakā codayiṃsu. Sā ‘‘dhammassavanassa me antarāyaṃ karontī’’ti puttake tuṇhī uttarike hohīti evaṃ tosesi.

40其中，「只要」的意思是：只要我还在听法，你就这样保持安静。「能解脱一切结缚」：因为依止涅槃，一切结缚得以解开，所以那涅槃被称为「能解脱一切结缚」。「过度」：就是超过了恰当的时限，超越了分寸。「珍爱」：是指寻求、渴望。「比那更亲爱」：意思是，我对这个法的这种寻求与渴望，对我来说，比对你的爱更为亲爱。或者也可读作「更亲爱者」。「对于众生」：意思是，就像令众生从痛苦中解脱。「令谁解脱？」应理解为：「令众生解脱。」「我已正觉的法」：指的是世尊所已经彻悟的法。「这位优多罗也沉默」：她说：「不单是我一个人沉默，我的这位妹妹优多罗也保持沉默。」「因为不了知正法」：「妈妈，我们过去正是因为不了知这正法，如今才遭受着这饥渴等痛苦，过着痛苦的生活。」

Tattha yāvāti yāva dhammaṃ suṇāmi, tāva tuṇhī hohīti attho. Sabbaganthappamocananti nibbānaṃ āgamma sabbe ganthā pamuccanti, tasmā taṃ sabbaganthappamocananti vuccati. Ativelāti velātikkantā pamāṇātikkantā. Piyāyanāti magganā patthanā. Tato piyataranti yā ayaṃ assa dhammassa magganā patthanā, idaṃ mayhaṃ tato piyataranti attho. Piyatarāti vā pāṭho. Pāṇinanti yathā pāṇīnaṃ dukkhā moceti. Ke mocetīti? Pāṇineti āharitvā vattabbaṃ. Yaṃ dhammaṃ abhisambuddhanti, yaṃ dhammaṃ bhagavā abhisambuddho. Tuṇhībhūtāyamuttarāti na kevalaṃ ahameva, ayaṃ me bhaginī uttarāpi tuṇhībhūtāti vadati. Saddhammassa anaññāyāti, amma, mayaṃ pubbepi imaṃ saddhammameva ajānitvā idāni idaṃ khuppipāsādidukkhaṃ anubhavantā dukkhaṃ carāma viharāma.

41「具眼者」：指具足五种眼的具眼者。世尊在说法时观察着大众，看到了那位夜叉女和夜叉童子的入流果近依缘，便将开示转向阐明四圣谛的教法。听完之后，就在当场，夜叉女连同她的儿子，都证得了入流果。而她的女儿虽然也有近依缘，但因为年纪太小，还无法领受开示。

Cakkhumāti pañcahi cakkhūhi cakkhumā. Dhammaṃ desentoyeva bhagavā parisaṃ sallakkhayamāno tassā yakkhiniyā ceva yakkhadārakassa ca sotāpattiphalassa upanissayaṃ disvā desanaṃ vinivaṭṭetvā catusaccakathaṃ dīpeti, taṃ sutvā tasmiṃyeva dese ṭhitā yakkhinī saddhiṃ puttena sotāpattiphale patiṭṭhitā. Dhītuyāpi panassā upanissayo atthi, atidaharattā pana desanaṃ sampaṭicchituṃ nāsakkhi.

42接着，夜叉女为儿子随喜，说道：“善哉！确实，智者名为善哉……”等等。“今天我完全超升了”（Ajjāhamhi samuggatā）：意思是“今天我从轮回中超脱出来，完全超升了，或者说在佛法中高高超升、彻底超升了。愿你也能幸福。”“见到了诸谛”（Diṭṭhānī）：指“我和你所看到的四圣谛”。她还说“让优多罗也听听吧”（Uttarāpi suṇātu me），意思是：“我们证悟四圣谛的情况，让我的女儿优多罗也听听吧。”就在她证悟真理的同时，就像针毛夜叉一样，她舍弃了所有白癜风、痒疹等病态，和儿子一起获得了天界的成就。至于她的女儿，就像世间父母得到权贵，子女也跟着沾光一样，凭着母亲的威德力也获得了成就。从那时起，她带着子女，在靠近香室的一棵树上获得了栖身之处，早晚都能见佛、听法，在那里长住了很久。第七品结束。

Idāni sā yakkhinī puttassa anumodanaṃ karontī sādhu kho paṇḍito nāmātiādimāha. Ajjāhamhi samuggatāti ahamhi ajja vaṭṭato uggatā samuggatā sāsane vā uggatā samuggatā, tvampi sukhī hohīti. Diṭṭhānīti mayā ca tayā ca diṭṭhāni. Uttarāpi suṇātu meti, ‘‘amhākaṃ catusaccapaṭivedhabhāvaṃ, dhītā me uttarāpi, suṇātū’’ti vadati. Saha saccapaṭivedheneva sāpi sūcilomo viya sabbaṃ setakaṇḍukacchuādibhāvaṃ pahāya dibbasampattiṃ paṭilabhati saddhiṃ puttena. Dhītā panassā yathā nāma loke mātāpitūhi issariye laddhe puttānampi taṃ hoti, evaṃ mātu-ānubhāveneva sampattiṃ labhi. Tato paṭṭhāya ca sā saddhiṃ puttakehi gandhakuṭisamīparukkheyeva nivāsarukkhaṃ labhitvā sāyaṃ pātaṃ buddhadassanaṃ labhamānā dhammaṃ suṇamānā dīgharattaṃ tattheva vasi. Sattamaṃ.

51第八《须达多经》注

8. Sudattasuttavaṇṇanā

242242. 第八品中，“因为有些事情要办”（kenacideva karaṇīyena）是指商业上的事。给孤独长者和王舍城的长者是互相娶了对方姐妹的关系。每当王舍城有贵重的货物要运出时，王舍城的长者就会带上五百辆车，前往舍卫城，在离城约一由旬的地方停下，告知自己到了。给孤独长者便出城迎接，给予极为崇高的礼遇，请他同乘一辆车进入舍卫城。如果货物容易卖出，他就卖掉；如果不容易，就放在姐妹家里，然后离开。给孤独长者也同样这样对待他。这次他也是因为同样的商业事务去的。就是针对这件事而说的。

242. Aṭṭhame kenacideva karaṇīyenāti vāṇijjakammaṃ adhippetaṃ. Anāthapiṇḍiko ca rājagahaseṭṭhi ca aññamaññaṃ bhaginipatikā honti. Yadā rājagahe uṭṭhānakabhaṇḍakaṃ mahagghaṃ hoti, tadā rājagahaseṭṭhi taṃ gahetvā pañcasakaṭasatehi sāvatthiṃ gantvā yojanamatte ṭhito attano āgatabhāvaṃ jānāpeti. Anāthapiṇḍiko paccuggantvā tassa mahāsakkāraṃ katvā ekayānaṃ āropetvā sāvatthiṃ pavisati. So sace bhaṇḍaṃ lahukaṃ vikkīyati, vikkiṇāti. No ce, bhaginighare ṭhapetvā pakkamati. Anāthapiṇḍikopi tatheva karoti. Svāyaṃ tadāpi teneva karaṇīyena agamāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

44然而那一天，王舍城的长者没有听到给孤独长者在约一由旬处派人送来的信，因为他去寺院听法了。听完法后，他邀请了以佛陀为首的比丘僧团第二天来应供，于是在家里叫人挖灶、劈柴等等。给孤独心想“这下该来迎接我了，这下该来了”，可是到了门口没人迎接，进屋后也没得到多少款待。只是问了一句：“大长者，孩子们还好吗？路上不累吧？”寒暄仅此而已。给孤独见他这么忙碌，就问：“居士，你家是要办喜事吗？是娶亲还是嫁女？”接着便按照《犍度》（《律藏·小品》第304段）记载的方式展开对话，从他口中听到了“佛陀”这个词，顿时生起了五种喜悦。那种喜悦从头顶涌向脚底，又从脚底涌向头顶，从两侧涌向中间，再从中间涌向两侧。他全身被喜悦不间断地触动着，再三问道：“居士，你说佛陀？”“居士，我说的是佛陀呀！”然后感叹：“在这世间，连‘佛陀’这样的声音都很难得啊。”就是指这件事而说：“给孤独居士听说：佛陀出现在世间了。”

Taṃ divasaṃ pana rājagahaseṭṭhi yojanamatte ṭhitena anāthapiṇḍikena āgatabhāvajānanatthaṃ pesitaṃ paṇṇaṃ na suṇi, dhammassavanatthāya vihāraṃ agamāsi. So dhammakathaṃ sutvā svātanāya buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā attano ghare uddhanakhaṇāpanadāruphālanādīni kāresi. Anāthapiṇḍikopi ‘‘idāni mayhaṃ paccuggamanaṃ karissati, idāni karissatī’’ti gharadvārepi paccuggamanaṃ alabhitvā antogharaṃ paviṭṭho paṭisanthārampi na bahuṃ alattha. ‘‘Kiṃ, mahāseṭṭhi, kusalaṃ dārakarūpānaṃ? Nasi magge kilanto’’ti? Ettakova paṭisanthāro ahosi. So tassa mahābyāpāraṃ disvā, ‘‘kiṃ nu te, gahapati, āvāho vā bhavissatī’’ti? Khandhake (cūḷava. 304) āgatanayeneva kathaṃ pavattetvā tassa mukhato buddhasaddaṃ sutvā pañcavaṇṇaṃ pītiṃ paṭilabhi. Sā tassa sīsena uṭṭhāya yāva pādapiṭṭhiyā, pādapiṭṭhiyā uṭṭhāya yāva sīsā gacchati, ubhato uṭṭhāya majjhe osarati, majjhe uṭṭhāya ubhato gacchati. So pītiyā nirantaraṃ phuṭṭho, ‘‘buddhoti tvaṃ, gahapati, vadesi? Buddho tāhaṃ, gahapati, vadāmī’’ti evaṃ tikkhattuṃ pucchitvā, ‘‘ghosopi kho eso dullabho lokasmiṃ yadidaṃ buddho’’ti āha. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘assosi kho anāthapiṇḍiko, gahapati, buddho kira loke uppanno’’ti.

45他心想“今天不是时候”——据说他问那位长者：“居士，世尊现在住在哪里？”长者告诉他：“佛陀是很难接近的，就像毒蛇一样。世尊住在弃尸林，像你们这样的人这个时间是不能去的。”于是他这么想。他便以佛随念入睡——据说那天他对货物、车辆、仆人都不起一点心念，连晚饭也没吃，就上了七层的楼阁，在布置华丽的大床上，念着“佛陀，佛陀”，就这样躺下睡着了。所以经上说“带着佛随念入睡”。

Etadahosi akālo kho ajjāti so kira taṃ seṭṭhiṃ pucchi, ‘‘kuhiṃ gahapati satthā viharatī’’ti? Athassa so – ‘‘buddhā nāma durāsadā āsīvisasadisā honti, satthā sivathikāya vasati, na sakkā tattha tumhādisehi imāya velāya gantu’’nti ācikkhi. Athassa etadahosi. Buddhagatāya satiyā nipajjīti taṃdivasaṃ kirassa bhaṇḍasakaṭesu vā upaṭṭhākesu vā cittampi na uppajji, sāyamāsampi na akāsi, sattabhūmikaṃ pana pāsādaṃ āruyha supaññattālaṅkatavarasayane ‘‘buddho buddho’’ti sajjhāyaṃ karontova nipajjitvā niddaṃ okkami. Tena vuttaṃ ‘‘buddhagatāya satiyā nipajjī’’ti.

46夜里他三次起床，都以为天亮了——在初夜过去之后，他起来忆念佛陀，这时强烈的净信生起，喜悦的光明出现，一切黑暗都消失了，就像点起了千盏灯，又像月亮升起、太阳升起那样明亮。他以为“糟了，太阳出来了”，起身却看见天空中挂着月亮，才知道“才过了一更，还有两更”，于是又回去躺下。就这样，在中夜结束时、后夜结束时，他也这样三次起来。到了后夜将尽、强力的黎明时分，他起身走到露台，面向大门口，七层楼阁的门自动打开了。他下楼阁，走上街道。

Rattiyā sudaṃ tikkhattuṃ uṭṭhāsi pabhātanti maññamānoti paṭhamayāme tāva vītivatte uṭṭhāya buddhaṃ anussari, athassa balavappasādo udapādi, pītiāloko ahosi, sabbatamaṃ vigacchi, dīpasahassujjalaṃ viya canduṭṭhānaṃ sūriyuṭṭhānaṃ viya ca jātaṃ. So ‘‘papādaṃ āpanno vatamhi, sūriyo uggato’’ti uṭṭhāya ākāsatale ṭhitaṃ candaṃ ulloketvā ‘‘ekova yāmo gato, aññe dve atthī’’ti puna pavisitvā nipajji. Etenupāyena majjhimayāmāvasānepi pacchimayāmāvasānepīti tikkhattuṃ uṭṭhāsi. Pacchimayāmāvasāne pana balavapaccūseyeva uṭṭhāya ākāsatalaṃ āgantvā mahādvārābhimukhova ahosi, sattabhūmikadvāraṃ sayameva vivaṭaṃ ahosi. So pāsādā oruyha antaravīthiṃ paṭipajji.

47门开了——他们心想：“这位大长者为了‘我要去侍奉佛陀’而出去了，他将在初次见面时就安住于入流果，成为三宝的最上护持者，建造无与伦比的僧园，为四方圣众敞开不闭之门，所以不该给他关门。”于是把门打开。光明消失——据说王舍城人口密集，内城有九俱胝人，外城有九俱胝人，依靠此城住着十八俱胝人。在非时死去的人，无法运出城外，便站在高台上扔到城门外。大长者刚出城，就一脚踩在湿漉漉的尸体上，另一只脚的脚背又碰了尸体。苍蝇飞起来围着他乱飞，恶臭直冲鼻端。他对佛陀的净信变得薄弱，因此他的光明消失，黑暗显现。发出人声——非人为了“激发长者的勇气”，用像敲金铃一样甜美的声音发出了声响。

Vivariṃsūti ‘‘ayaṃ mahāseṭṭhi ‘buddhupaṭṭhānaṃ gamissāmī’ti nikkhanto, paṭhamadassaneneva sotāpattiphale patiṭṭhāya tiṇṇaṃ ratanānaṃ aggupaṭṭhāko hutvā asadisaṃ saṅghārāmaṃ katvā cātuddisassa ariyagaṇassa anāvaṭadvāro bhavissati, na yuttamassa dvāraṃ pidahitu’’nti cintetvā vivariṃsu. Antaradhāyīti rājagahaṃ kira ākiṇṇamanussaṃ antonagare nava koṭiyo, bahinagare navāti taṃ upanissāya aṭṭhārasa manussakoṭiyo vasanti. Avelāya matamanusse bahi nīharituṃ asakkontā aṭṭālake ṭhatvā bahidvāre khipanti. Mahāseṭṭhi nagarato bahinikkhantamattova allasarīraṃ pādena akkami, aparampi piṭṭhipādena pahari. Makkhikā uppatitvā parikiriṃsu. Duggandho nāsapuṭaṃ abhihani. Buddhappasādo tanuttaṃ gato. Tenassa āloko antaradhāyi, andhakāro pāturahosi. Saddamanussāvesīti ‘‘seṭṭhissa ussāhaṃ janessāmī’’ti suvaṇṇakiṅkiṇikaṃ ghaṭṭento viya madhurassarena saddaṃ anussāvesi.

48「百千少女」——前面的那些词也都要和这个“千”字连接起来理解。正如有百千少女、百千象、百千马、百千车，这就是此处之义。如此，每一个都是百千，已作说明。「步距」：所谓步距，是指在齐步行进时，两脚中间相隔一搩手的距离。「不值十六分之一」：把那一步距分成十六份，其中一份再分成十六份，如此连续十六次进行十六等分之后，所得到的其中一份，就叫作一“十六小分”。这四种百千加起来，都比不上那个十六小分。这话的意思是：百千象、百千马、百千车、百千少女，而且是佩戴着摩尼宝珠耳环的、整个南瞻部洲国王的女儿们——即使得到这么多利益，也还比不上那个正在前往寺院的人，在他所处那个十六小分般微小的地方所生起的那一念思心所。然而，这里所说的“前往寺院”，是以什么样的人作为标准呢？是以那些前往寺院后，能毫无障碍地安住于入流果的人为标准。但如果是为了“我要用香花等做些供养、要去礼敬佛塔、要去听法、要做灯供、邀请僧团接受布施、要在学处或皈依上建立基础”而去寺院的人，这个道理也同样适用。

Sataṃ kaññāsahassānīti purimapadānipi imināva sahassapadena saddhiṃ sambandhanīyāni. Yatheva hi sataṃ kaññāsahassāni, sataṃ sahassāni hatthī, sataṃ sahassāni assā, sataṃ sahassāni rathāti ayamettha attho. Iti ekekasatasahassameva dīpitaṃ. Padavītihārassāti padavītihāro nāma samagamane dvinnaṃ padānaṃ antare muṭṭhiratanamattaṃ. Kalaṃ nāgghanti soḷasinti taṃ ekaṃ padavītihāraṃ soḷasabhāge katvā tato eko koṭṭhāso puna soḷasadhā, tato eko soḷasadhāti evaṃ soḷasa vāre soḷasadhā bhinnassa eko koṭṭhāso soḷasikalā nāma, taṃ soḷasikalaṃ etāni cattāri satasahassāni na agghanti. Idaṃ vuttaṃ hoti – sataṃ hatthisahassāni sataṃ assasahassāni sataṃ rathasahassāni sataṃ kaññāsahassāni, tā ca kho āmukkamaṇikuṇḍalā sakalajambudīparājadhītaro vāti imasmā ettakā lābhā vihāraṃ gacchantassa tasmiṃ soḷasikalasaṅkhāte padese pavattacetanāva uttaritarāti. Idaṃ pana vihāragamanaṃ kassa vasena gahitanti? Vihāraṃ gantvā anantarāyena sotāpattiphale patiṭṭhahantassa. ‘‘Gandhamālādīhi pūjaṃ karissāmi , cetiyaṃ vandissāmi, dhammaṃ sossāmi, dīpapūjaṃ karissāmi, saṅghaṃ nimantetvā dānaṃ dassāmi, sikkhāpadesu vā saraṇesu vā patiṭṭhahissāmī’’ti gacchatopi vasena vaṭṭatiyeva.

49「黑暗消失」——据说，他当时心里这样想：“我之前以为自己是孤身一人，但其实我是有随从的，为什么要害怕呢？”于是他就变得勇敢起来。接着，心中生起了对佛陀强有力的净信，正因如此，黑暗才消失了。在其他时候的几个事件中，道理也是一样。而且，他一路前行时，在那阴森恐怖的坟场小路上，见到了像骨头锁链一样连着血肉的尸骨等等，各式各样不同的尸体。又听到了野狗、豺狼等动物的嚎叫声。对于这些所有的险阻，他都是通过一次又一次地增长对佛陀的净信，将它们克服，继续向前行去。

Andhakāro antaradhāyīti so kira cintesi – ‘‘ahaṃ ekakoti saññaṃ karomi, anuyuttāpi me atthi, kasmā bhāyāmī’’ti sūro ahosi. Athassa balavā buddhappasādo udapādi. Tasmā andhakāro antaradhāyīti. Sesavāresupi eseva nayo. Apica purato purato gacchanto bhiṃsanake susānamagge aṭṭhikasaṅkhalikasamaṃsalohitantiādīni anekavidhāni kuṇapāni addasa . Soṇasiṅgālādīnaṃ saddaṃ assosi. Taṃ sabbaṃ parissayaṃ punappunaṃ buddhagataṃ pasādaṃ vaḍḍhetvā maddanto agamāsiyeva.

50「来，须达多！」——据说，那位长者一边走一边心想：“在这个世界上，有富兰那迦叶等许多外道，都宣称‘我们是佛，我们是佛’，我怎样才能知道世尊是真正的佛呢？”紧接着他又想：“因为我行善积德而得到的那个名字，大众都知道，但我家族相传的名字‘须达多’，除了我自己以外就没有人知道了。如果他是真正的佛，就会用我的族姓名字来称呼我。”世尊了知了他的心意，于是就这样称呼他。

Ehi sudattāti so kira seṭṭhi gacchamānova cintesi – ‘‘imasmiṃ loke bahū pūraṇakassapādayo titthiyā ‘mayaṃ buddhā mayaṃ buddhā’ti vadanti, kathaṃ nu kho ahaṃ satthu buddhabhāvaṃ jāneyya’’nti? Athassa etadahosi – ‘‘mayhaṃ guṇavasena uppannaṃ nāmaṃ mahājano jānāti, kuladattiyaṃ pana me nāmaṃ aññatra mayā na koci jānāti. Sace buddho bhavissati, kuladattikanāmena maṃ ālapissatī’’ti. Satthā tassa cittaṃ ñatvā evamāha.

51「已般涅槃」：是指以烦恼的彻底熄灭而达到了般涅槃。「离贪著」：就是离开了渴爱。「寂静」：是指烦恼的止息。「达到」：就是证得了。世尊说完这个偈颂之后，就为他次第讲说法义，到最后开示了四圣谛。长者听完说法的当下，就安住在了入流果上。然后，他邀请以佛陀为首的比丘僧团，从第二天开始，就着手兴办大布施。频婆娑罗王等人派人去跟长者说：“您是初来乍到的外地人，如果有什么不够用的，就从我们这里拿去用吧。”他回复说“诸位事务繁忙，不用麻烦了”，全部婉拒，就用自己由五百辆车运来的财富，连续做了七天的大布施。布施圆满结束后，他请世尊答应将来在舍卫城度过雨安居，并且在王舍城到舍卫城的路上，每隔一由旬就布施十万资财，一共建造了四十五座寺院。等他到了舍卫城，又建造了祇园大寺，并把它奉献给了以佛陀为首的比丘僧团。第八篇。

Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto. Āsattiyoti taṇhāyo. Santinti kilesavūpasamaṃ. Pappuyyāti patvā. Idañca pana vatvā satthā tassa anupubbikathaṃ kathetvā matthake cattāri saccāni pakāsesi. Seṭṭhi dhammadesanaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhāya buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā punadivasato paṭṭhāya mahādānaṃ dātuṃ ārabhi. Bimbisārādayo seṭṭhissa sāsanaṃ pesenti – ‘‘tvaṃ āgantuko, yaṃ nappahoti, taṃ ito āharāpehī’’ti. So ‘‘alaṃ tumhe bahukiccā’’ti sabbe paṭikkhipitvā pañcahi sakaṭasatehi ānītavibhavena sattāhaṃ mahādānaṃ adāsi. Dānapariyosāne ca bhagavantaṃ sāvatthiyaṃ vassāvāsaṃ paṭijānāpetvā rājagahassa ca sāvatthiyā ca antare yojane yojane satasahassaṃ datvā pañcacattālīsa vihāre kārento sāvatthiṃ gantvā jetavanamahāvihāraṃ kāretvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyādesīti. Aṭṭhamaṃ.

61第九、第一善说经注疏

9. Paṭhamasukkāsuttavaṇṇanā

243243. 在第九个经文中，「一条街道又一条街道」：意思是，抓住一条街道，再从那里前往另一条街道，这就叫一条街道接着一条街道地去接近。「在十字路口」也是同样的解释方法。在这里，「街道」指的是大路。「十字路口」指的是四条路交汇的岔口。「他们对我做了什么」：意思是“这些人做了什么？”、“他们在做什么？”，这是句意的解释。「他们好像饮了花蜜般地躺着」：他们就像喝了香花酿成的蜜酒一样躺着。因为据说喝了这种蜜酒的人，连头都无法抬起来，会变得像没有知觉一样，就那么一直躺着。正是基于这个原因，世尊才这样形容。

243. Navame rathikāya rathikanti ekaṃ rathikaṃ gahetvā tato aparaṃ gacchanto rathikāya rathikaṃ upasaṅkamanto nāma hoti. Siṅghāṭakepi eseva nayo. Ettha ca rathikāti racchā. Siṅghāṭakanti catukkaṃ. Kiṃ me katāti kiṃ ime katā? Kiṃ karontīti attho. Madhupītāvaseyareti gandhamadhupānaṃ pītā viya sayanti. Gandhamadhupānaṃ pīto kira sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkoti, asaññī hutvā sayateva. Tasmā evamāha.

53而且，那法是不令人厌倦的：他宣说那个法，是不令人厌倦的。因为外在的食物，即使非常美味，反复吃的人也不会喜欢，会说“拿走吧，要这个干什么？”那是会被厌倦、应该被撤走的东西，但这个法不是这样。对于这个法，智者即使听上一百年、一千年，也不会感到满足。因此说“不令人厌倦的”。“纯粹而有滋养的”：即未掺杂而有滋养的。正如外在的纯乳粥等，只有拌入酥油、蜂蜜和糖，调配之后才变得甜美有滋养，但这个法不是这样。这个法依其自性即是甜美而有滋养的，并非由其他东西所掺杂。因此说“纯粹而有滋养的”。“有智慧的人好像在畅饮”：智者犹如在畅饮。“如同雨云对于旅人”：如同从雨云中降下的水对于被酷热折磨的旅人。第九篇。

Tañca pana appaṭivānīyanti tañca pana dhammaṃ appaṭivānīyaṃ deseti. Bāhirakañhi sumadhurampi bhojanaṃ punappunaṃ bhuñjantassa na ruccati, ‘‘apanetha, kiṃ iminā’’ti? Paṭivānetabbaṃ apanetabbaṃ hoti, na evamayaṃ dhammo. Imaṃ hi dhammaṃ paṇḍitā vassasatampi vassasahassampi suṇantā tittiṃ na gacchanti. Tenāha ‘‘appaṭivānīya’’nti. Asecanakamojavanti anāsittakaṃ ojavantaṃ. Yathā hi bāhirāni asambhinnapāyāsādīnipi sappimadhusakkharāhi āsittāni yojitāneva madhurāni ojavantāni honti, na evamayaṃ dhammo. Ayaṃ hi attano dhammatāya madhuro ceva ojavā ca, na aññena upasitto. Tenāha ‘‘asecanakamojava’’nti. Pivanti maññe sappaññāti paṇḍitapurisā pivanti viya. Valāhakameva panthagūti valāhakantarato nikkhantaudakaṃ ghammābhitattā pathikā viya. Navamaṃ.

64第十、第十一：第二善说经等注疏

10-11. Dutiyasukkāsuttādivaṇṇanā

244244. 第十经中，“确实生起了众多福德”意思是：确实生起了众多福德。第十经。

244. Dasame puññaṃ vata pasavi bahunti bahuṃ vata puññaṃ pasavatīti. Dasamaṃ.

245245. 第十一经的意义很明白。第十一经结束。

245. Ekādasamaṃ uttānameva. Ekādasamaṃ.

67第十二、旷野夜叉经注疏

12. Āḷavakasuttavaṇṇanā

246246. 在第十二经中，“在阿罗毗”：阿罗毗，既是那个地区，也是那座城市。而那个夜叉的宫殿位于离城不远处，约一伽浮他。世尊住在那附近，依止那座城市，故说“在阿罗毗居住”。而关于“在阿罗毗夜叉的宫殿”，这里有一段背景故事——据说，阿罗毗王放弃了各种戏剧享乐，为了防范盗贼、抵御敌国以及锻炼身体，每隔七天就去打猎。有一天，他与军队约定：“猎物从谁那边逃走，责任就归谁。”结果猎物正好从他那边逃走了。国王跑得很快，拿起弓，徒步追了那只鹿三由旬。而黑羚羊的极限速度也正是三由旬。后来，国王追上那只已耗尽体力、像水一样渗入地中般站住的鹿，将其杀死，劈成两半。虽然不需要肉，但为了避免“没能抓到鹿”的指责，他用扁担挑着肉返回。在离城不远处，他看到一棵枝叶茂密的大榕树，为了消除疲劳，便走到树下。在那棵榕树上，住着阿罗毗夜叉，他从四大王那里得到宫殿，每当正午时分，进入树荫所覆盖范围的有情，他就会吃掉。夜叉看到国王，便上前要吃他。国王与他约定：“放了我，我每天给你送一个人和一钵饭。”夜叉说：“你会因沉迷王权享乐而忘记，而我若未得允许，不能吃未进入我宫殿者，那样我也会衰败。”因此不放他。国王承诺：“哪一天我没送，那一天你就可以抓住我吃掉。”这样得到允许后，夜叉放了他，国王便朝城市走去。

246. Dvādasame āḷaviyanti āḷavīti taṃ raṭṭhampi nagarampi. Tañca bhavanaṃ nagarassa avidūre gāvutamatte ṭhitaṃ. Bhagavā tattha viharanto taṃ nagaraṃ upanissāya āḷaviyaṃ viharatīti vutto. Āḷavakassa yakkhassa bhavaneti ettha pana ayamanupubbikathā – āḷavako kira rājā vividhanāṭakūpabhogaṃ chaḍḍetvā corapaṭibāhanatthaṃ paṭirājanisedhanatthaṃ byāyāmakaraṇatthañca sattame sattame divase migavaṃ gacchanto ekadivasaṃ balakāyena saddhiṃ katikaṃ akāsi – ‘‘yassa passena migo palāyati, tasseva so bhāro’’ti. Atha tasseva passena migo palāyi, javasampanno rājā dhanuṃ gahetvā pattikova tiyojanaṃ taṃ migaṃ anubandhi. Eṇimigā ca tiyojanavegā eva honti. Atha parikkhīṇajavaṃ taṃ udakaṃ viya pavisitvā ṭhitaṃ vadhitvā dvidhā chetvā anatthikopi maṃsena ‘‘nāsakkhi migaṃ gahetu’’nti apavādamocanatthaṃ kājenādāya āgacchanto nagarassāvidūre bahalapattapalāsaṃ mahānigrodhaṃ disvā parissamavinodanatthaṃ tassa mūlamupagato. Tasmiñca nigrodhe āḷavako yakkho mahārājasantikā bhavanaṃ labhitvā majjhanhikasamaye tassa rukkhassa chāyāya phuṭṭhokāsaṃ paviṭṭhe pāṇino khādanto paṭivasati. So taṃ disvā khādituṃ upagato. Rājā tena saddhiṃ katikaṃ akāsi – ‘‘muñca maṃ, ahaṃ te divase divase manussañca thālipākañca pesessāmī’’ti. Yakkho – ‘‘tvaṃ rājūpabhogena pamatto na sarissasi, ahaṃ pana bhavanaṃ anupagatañca ananuññātañca khādituṃ na labhāmi, svāhaṃ bhavantampi jīyeyya’’nti na muñci. Rājā ‘‘yaṃ divasaṃ na pesemi, taṃ divasaṃ maṃ gahetvā khādā’’ti attānaṃ anujānitvā tena mutto nagarābhimukho agamāsi.

57军队在路上扎营等候，看到国王便上前迎接，说道：“大王，您为何如此疲惫，像是受了极大的苦？”国王没有透露那件事，回到城里，吃过早饭后，召来城管，告诉了他这件事。城管问：“陛下，可曾约定时限？”国王回答：“没有约定。”城管说：“陛下，这做得不好。因为非人只接受已限定之事，若未限定，整个地方都会遭殃。不过陛下，事已至此，您不必操心，安心享受王权之乐吧，我来处理此事。”于是，城管天一亮就起来，站在牢房门口，对着那些死囚说：“想活命的，就出来！”第一个出来的人，被带回城管家，沐浴、吃饱后，城管命令他：“把这钵饭送给夜叉。”那人刚一走进那棵树下，夜叉就变出可怕的身形，像吃块根一样把他吃了。据说，由于夜叉的威力，人的头发等整个身体会变得像一团奶油。被派去送饭的人看到后，吓得告诉了各自的朋友。从此以后，人们都说“国王抓小偷送给夜叉”，于是人们都不敢再偷盗。后来，由于没有新贼，旧贼也已耗尽，牢房便空了。

Balakāyo magge khandhāvāraṃ bandhitvā ṭhito rājānaṃ disvā, ‘‘kiṃ, mahārāja, ayasamattabhayā evaṃ kilantosī’’ti? Vadanto paccuggantvā paṭiggahesi. Rājā taṃ pavattiṃ anārocetvā nagaraṃ gantvā katapātarāso nagaraguttikaṃ āmantetvā etamatthaṃ ārocesi. Nagaraguttiko – ‘‘kiṃ, deva , kālaparicchedo kato’’ti āha? Na kato bhaṇeti. Duṭṭhu kataṃ, deva, amanussā hi paricchinnamattameva labhanti, aparicchinne pana janapadassābādho bhavissati, hotu deva, kiñcāpi evamakāsi, appossukko tvaṃ rajjasukhamanubhohi, ahamettha kātabbaṃ karissāmīti. So kālasseva vuṭṭhāya bandhanāgāradvāre ṭhatvā ye ye vajjhā honti, te te sandhāya ‘‘yo jīvitatthiko, so nikkhamatū’’ti bhaṇati. Yo paṭhamaṃ nikkhamati, taṃ gehaṃ netvā nhāpetvā bhojetvā ca ‘‘imaṃ thālipākaṃ yakkhassa dehī’’ti peseti. Taṃ rukkhamūlaṃ paviṭṭhamattaṃyeva yakkho bheravaṃ attabhāvaṃ nimminitvā mūlakandaṃ viya khādi. Yakkhānubhāvena kira manussānaṃ kesādīni upādāya sakalasarīraṃ navanītapiṇḍaṃ viya hoti, yakkhassa bhattaṃ gāhāpetuṃ gatapurisā taṃ disvā bhītā yathāmittaṃ ārocesuṃ. Tato pabhuti ‘‘rājā core gahetvā yakkhassa detī’’ti manussā corakammato paṭiviratā. Tato aparena samayena navacorānaṃ abhāvena purāṇacorānañca parikkhayena bandhanāgārāni suññāni ahesuṃ.

58于是，城防官向国王禀报。国王便让人把自己的钱财撒在城里的街道上，心想：“说不定有人会因为贪心去捡呢。”可那钱财竟然没有一个人用脚碰一下。国王抓不到盗贼，就告知了大臣们。大臣们说：“那就按家族顺序，每家送一个老人去吧，反正他们本来也已经走在死亡的路上了。”国王制止说：“人们会骚动起来说‘国王在送走我的父亲、我的祖父’，你们不要再提这个主意了。”“那么，大王，我们就送那种仰卧的婴儿吧，因为这样的婴儿还没有‘我母亲’‘我父亲’的亲情牵挂。”大臣们说。国王同意了。他们就这样做了。城里的婴儿母亲们抱着婴儿，孕妇们则逃往别的地区，在外地把孩子养大了才带回来。就这样，十二年过去了。

Atha nagaraguttiko rañño ārocesi. Rājā attano dhanaṃ nagararacchāsu chaḍḍāpesi ‘‘appeva nāma koci lobhena gaṇheyyā’’ti. Taṃ pādenapi koci nacchupi. So core alabhanto amaccānaṃ ārocesi. Amaccā ‘‘kulapaṭipāṭiyā ekamekaṃ jiṇṇakaṃ pesema, so pakatiyāpi maccupathe vattatī’’ti āhaṃsu. Rājā ‘‘amhākaṃ pitaraṃ amhākaṃ pitāmahaṃ pesetīti manussā khobhaṃ karissanti, mā vo etaṃ ruccī’’ti vāresi. ‘‘Tena hi, deva, dārakaṃ pesema uttānaseyyakaṃ, tathāvidhassa hi ‘mātā me’ti ‘pitā me’ti sineho natthī’’ti āhaṃsu. Rājā anujāni. Te tathā akaṃsu. Nagare dārakamātaro ca dārake gahetvā gabbhiniyo ca palāyitvā parajanapade dārake saṃvaḍḍhetvā ānenti. Evaṃ dvādasa vassāni gatāni.

59于是，有一天，大臣们搜遍了整座城，连一个男孩也没找到，便向国王禀报：“大王，除了王宫里您的儿子旷野童子之外，城里再也没有男孩了。”国王说：“正如我的儿子对我来说是可爱的，对一切世间来说也是如此，然而没有比自己的生命更可爱的了。去吧，把他也交出去，这样来保全我的性命。”就在那时，旷野童子的母亲刚给儿子洗完澡、打扮好，用细布襁褓裹好，让他躺在自己怀中坐着。国王的差役们奉了王命来到那里，趁她哭喊慌乱之际，从她、一万六千名王妃以及奶妈身边把那男孩带走了，心里想着：“明天他就要被夜叉吃掉了。”同一天，世尊在破晓时起身，在祇园精舍的香室里入于大悲定，用佛眼观察世间，看到了旷野童子证得不来果的助缘，以及夜叉证得入流果的助缘，并且看到在说法结束时，将有八万四千有情获得法眼。天亮后，世尊完成午前的事，等午后的事也妥善完毕，正值黑分布萨日，太阳西沉时，他独自一人，不带任何随从，拿起钵与衣，完全靠着步行，从舍卫城走了三十由旬，进入了那夜叉的住处。因此才说：“在旷野夜叉的住处。”

Tato ekadivasaṃ sakalanagaraṃ vicinitvā ekampi dārakaṃ alabhitvā amaccā rañño ārocesuṃ – ‘‘natthi, deva, nagare dārako ṭhapetvā antepure tava puttaṃ āḷavakakumāra’’nti. Rājā ‘‘yathā mama putto piyo, evaṃ sabbalokassa, attanā pana piyataraṃ natthi, gacchatha tampi datvā mama jīvitaṃ rakkhathā’’ti. Tena ca samayena āḷavakassa mātā puttaṃ nhāpetvā maṇḍetvā dukūlacumbaṭake katvā aṅke sayāpetvā nisinnā hoti. Rājapurisā rañño āṇāya tattha gantvā vippalapantiyā tassā soḷasannañca devisahassānaṃ saddhiṃ dhātiyā taṃ ādāya pakkamiṃsu, ‘‘sve yakkhabhakkho bhavissatī’’ti. Taṃdivasañca bhagavā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya jetavanavihāre gandhakuṭiyaṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā buddhacakkhunā lokaṃ olokento addasa āḷavakassa kumārassa anāgāmiphaluppattiyā upanissayaṃ yakkhassa ca sotāpattiphaluppattiyā, desanāpariyosāne ca caturāsītipāṇasahassānaṃ dhammacakkhupaṭilābhassāti. So vibhātāya rattiyā purimabhattakiccaṃ katvā suniṭṭhitapacchābhattakicco kāḷapakkhūposathadivase vattamāne oggate sūriye eko adutiyo pattacīvaramādāya pādamaggeneva sāvatthito tiṃsa yojanāni gantvā tassa yakkhassa bhavanaṃ pāvisi. Tena vuttaṃ ‘‘āḷavakassa yakkhassa bhavane’’ti.

60那么，世尊是在旷野夜叉的住处所在的那棵榕树下，还是在住处里面安住呢？是在住处里面。因为，正如夜叉们能看见自己的住处那样，世尊也能看见。他到了那里，就站在住处门口。当时，旷野到雪山参加夜叉集会去了。于是，旷野的守门夜叉——名叫‘驴’的那个——走到世尊跟前，顶礼之后说道：“世尊，您怎么在不适当的时候来了？”“是的，驴，我来了。如果你不介意的话，我想在旷野的住处借住一夜。”“世尊，不是我不介意，只是那个夜叉非常粗暴凶恶，对父母尚且都不行礼问安等等，恳请世尊不要喜欢住在这里。”“驴，我知道他的本性，没有人能障碍到我。如果你不介意，我就住一夜。”

Kiṃ pana bhagavā yasmiṃ nigrodhe āḷavakassa bhavanaṃ, tassa mūle vihāsi, udāhu bhavaneyevāti? Bhavaneyeva. Yatheva hi yakkhā attano bhavanaṃ passanti, tathā bhagavāpi. So tattha gantvā bhavanadvāre aṭṭhāsi. Tadā āḷavako himavante yakkhasamāgamaṃ gato hoti. Tato āḷavakassa dvārapālo gadrabho nāma yakkho bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā, ‘‘kiṃ, bhante, bhagavā vikāle āgato’’ti āha. Āma, gadrabha, āgatomhi, sace te agaru, vihareyyāmekarattaṃ āḷavakassa bhavaneti . Na me, bhante, garu, apica kho so yakkho kakkhaḷo pharuso, mātāpitūnampi abhivādanādīni na karoti, mā rucci bhagavato idha vāsoti. Jānāmi, gadrabha, tassa sabhāvaṃ, na koci mamantarāyo bhavissati. Sace te agaru, vihareyyāmekarattanti.

61驴夜叉第二次对世尊这样说：“世尊，旷野就像一块烧得火红的陶片，他不知道什么是父母，什么是沙门婆罗门，什么是法，来到这里的人，他会让他们心神错乱，也会撕裂他们的心脏，或者抓住他们的脚，扔到对面的海或对面的轮围山去。”世尊第二次回答：“我知道，驴。就算你不介意，我也要住一夜。”“世尊，不是我介意，只是那个夜叉如果知道我不先向他报告就允许您，他会要了我的命。世尊，我去向他报告您的事。”“驴，你随意去报告吧。”“既然如此，世尊，您自己留心了。”他顶礼世尊后，便朝着雪山的方向离去了。住处的门也自动为世尊打开了。世尊走进住处内部，就在那些吉祥日等日子里旷野平日坐享荣耀的、由天界宝物制成的卧榻上坐了下来，全身放射出金色的光芒。夜叉的女眷们看见了，就过来顶礼世尊，然后围绕着坐下。世尊便用“你们过去正是因为行布施、受持戒律、供养应受供养者，才获得了如今的成就，现在也应当像那样去做，不要彼此活在嫉妒和悭吝的支配下”这样的方式，为她们开示一番随机的法义。她们听闻世尊那甘美低沉的声音后，发出千百声“善哉”，继续围绕着世尊坐下。驴也到了雪山，向旷野报告说：“喂，大人，请你知道，世尊正坐在您的宫殿里呢。”他给了驴一个暗示，意思是“安静，我回去自然会处理该做的事。”据说，他是因为身为男子汉的自尊而感到羞耻，所以心想“可别让集会中的任何人听见”，才这样做的。

Dutiyampi gadrabho yakkho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘aggitattakapālasadiso, bhante, āḷavako, mātāpitaroti vā samaṇabrāhmaṇāti vā dhammoti vā na jānāti, idhāgatānaṃ pana cittakkhepampi karoti, hadayampi phāleti, pādepi gahetvā parasamuddaṃ vā paracakkavāḷaṃ vā khipatī’’ti. Dutiyampi bhagavā āha – ‘‘jānāmi, gadrabha, sacepi te agaru, vihareyyāmekaratta’’nti. Na me, bhante, garu, apica kho so yakkho attano anārocetvā anujānantaṃ maṃ jīvitāpi voropeyya, ārocemi, bhante, tassāti. Yathāsukhaṃ , gadrabha, ārocehīti. ‘‘Tena hi, bhante, tvameva jānāhī’’ti bhagavantaṃ abhivādetvā himavantābhimukho pakkāmi. Bhavanadvārampi sayameva bhagavato vivaramadāsi. Bhagavā antobhavanaṃ pavisitvā yattha abhilakkhitesu maṅgaladivasādīsu nisīditvā āḷavako siriṃ anubhoti, tasmiṃyeva dibbaratanamaye pallaṅke nisīditvā suvaṇṇābhaṃ muñci. Taṃ disvā yakkhassa itthiyo āgantvā bhagavantaṃ vanditvā samparivāretvā nisīdiṃsu. Bhagavā ‘‘pubbe tumhe dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā pūjaneyyaṃ pūjetvā imaṃ sampattiṃ pattā, idānipi tatheva karotha, mā aññamaññaṃ issāmacchariyābhibhūtā viharathā’’tiādinā nayena tāsaṃ pakiṇṇakadhammakathaṃ kathesi. Tā bhagavato madhuranigghosaṃ sutvā sādhukārasahassāni datvā bhagavantaṃ samparivāretvā nisīdiṃsuyeva. Gadrabhopi himavantaṃ gantvā āḷavakassārocesi – ‘‘yagghe , mārisa, jāneyyāsi vimāne te bhagavā nisinno’’ti. So gadrabhassa saññaṃ akāsi ‘‘tuṇhī hohi, gantvā kattabbaṃ karissāmī’’ti. Purisamānena kira lajjito ahosi, tasmā ‘‘mā koci parisamajjhe suṇeyyā’’ti evamakāsi.

62就在那时，沙陀和喜瓦两位夜叉在祇园精舍顶礼了世尊后，心想‘我们要去参加夜叉集会’，便带着各自的随从，乘着各种交通工具从空中前往。而在空中，夜叉们并非处处都有路可走：他们必须绕开那些悬在空中的宫殿，只有宫殿之间的空处才是路。然而，旷野夜叉的宫殿是在地上的，防卫森严，有城墙环绕，城门、塔楼、门楼布置妥善，上方还覆盖着铜网，如同一个宝匣，高达三由旬，路恰好就在它正上方。他们到达那个地方时，怎么也过不去。原来，凡是诸佛安坐之处的正上方，一直到有顶天，谁也无法通过。他们心想‘这是怎么回事？’，便用心观察，看见了世尊，于是就像从空中扔下的土块一样迅速降落，顶礼、闻法、右绕之后，说：‘世尊，我们去参加夜叉集会了。’然后赞叹了三件事，就前往夜叉集会了。旷野见到他们，便退后让出地方说：‘请坐在这里。’他们却向旷野通报：‘旷野，你真是有大福报啊，世尊竟然住在你的宫殿里。朋友，快去亲近奉侍世尊吧。’就这样，世尊正是在那宫殿里安住，而非在旷野夜叉宫殿所在的那棵榕树下。因此才说：‘一时，世尊住在阿罗维的旷野夜叉的住处。’

Tadā sātāgirahemavatā bhagavantaṃ jetavaneyeva vanditvā ‘‘yakkhasamāgamaṃ gamissāmā’’ti saparivārā nānāyānehi ākāsena gacchanti. Ākāse ca yakkhānaṃ sabbattha maggo natthi, ākāsaṭṭhāni vimānāni pariharitvā maggaṭṭhāneneva maggo hoti. Āḷavakassa pana vimānaṃ bhūmaṭṭhaṃ suguttaṃ pākāraparikkhittaṃ susaṃvihitadvāraaṭṭālakagopuraṃ upari kaṃsajālasañchannaṃ mañjūsasadisaṃ tiyojanaṃ ubbedhena, tassa upari maggo hoti. Te taṃ padesamāgamma gantuṃ nāsakkhiṃsu. Buddhānaṃ hi nisinnokāsassa uparibhāgena yāva bhavaggā koci gantuṃ na sakkoti. Te ‘‘kimida’’nti? Āvajjetvā bhagavantaṃ disvā ākāse khittaleḍḍu viya oruyha vanditvā dhammaṃ sutvā padakkhiṇaṃ katvā, ‘‘yakkhasamāgamaṃ gacchāma bhagavā’’ti tīṇi vatthūni pasaṃsantā yakkhasamāgamaṃ agamaṃsu. Āḷavako te disvā, ‘‘idha nisīdathā’’ti paṭikkamma okāsamadāsi. Te āḷavakassa nivedesuṃ – ‘‘lābhā te, āḷavaka, yassa te bhavane bhagavā viharati, gacchāvuso, bhagavantaṃ payirupāsassū’’ti. Evaṃ bhagavā bhavaneyeva vihāsi, na yasmiṃ nigrodhe āḷavakassa bhavanaṃ, tassa mūleti. Tena vuttaṃ – ‘‘ekaṃ samayaṃ bhagavā āḷaviyaṃ viharati āḷavakassa yakkhassa bhavane’’ti.

63于是，旷野夜叉……乃至……说道：‘沙门，出来！’他为什么这样说呢？是因为想要激怒对方。在这里，从前到后的关联应当这样理解：就像对无信的人讲信是不中听的一样，对恶戒的人讲戒等也是一样，因为这个缘故，那些夜叉在从同伴那里听到对世尊的赞叹后，他内心便被愤怒煎熬得噼啪作响，如同往火里投入了盐粒一样，心想‘那个叫世尊的到底是谁，竟然敢闯进我的住处？’便开口问道。那些夜叉答道：‘朋友，你难道不认识我们的导师世尊吗？他站在兜率天，观察了五种伟大的预兆……’他们以这样的方式，一直讲到转法轮，并举出了从入胎等开始的三十二种前兆，然后反问他：‘朋友，这些稀有难得的事，你难道也没见到过吗？’他虽然见过，却因为心头怒火，硬是说‘没见过’。那些夜叉便说：‘朋友旷野，你见也好，不见也好，见到或见不到，对你来说又有什么不同呢？你能拿我们的导师怎么样？你跟他比起来，就好比一头刚出生的小牛犊，站在一头敏捷的牛群之王大公牛身边；也好比一只刚出窝的小鸟，站在一头三处发情、正值盛年的象王身边；又好比一只老豺狼，站在一头鬃毛光亮飘逸、体态庄严的鹿王身边；更像一只断了翅膀的乌鸦，站在身量宽达一百五十由旬的金翅鸟王身边。去吧，去做你该做的事！’听了这话，愤怒的旷野站起身来，左脚踩在雄黄石板上，右脚向下一踏——‘现在你们看看，究竟是你们的导师有大神力，还是我有大神力！’他这一脚踏向高度足有六十由旬的吉罗娑山峰。那座山峰就像被巨大的铁锤击中了一样，迸射出大量铁屑，而他就站在那儿，大声吼叫道：‘我是旷野！’声音响遍了整个阎浮提。

Atha kho āḷavako…pe… etadavoca – ‘‘nikkhama, samaṇā’’ti kasmā panāyaṃ etadavoca? Rosetukāmatāya. Tatrevaṃ ādito pabhuti sambandho veditabbo – ayaṃ hi yasmā assaddhassa saddhākathā dukkathā hoti dussīlādīnaṃ sīlādikathā viya, tasmā tesaṃ yakkhānaṃ santikā bhagavato pasaṃsaṃ sutvāyeva aggimhi pakkhittaloṇasakkharā viya abbhantare kopena taṭataṭāyamānahadayo hutvā ‘‘ko so bhagavā nāma, yo mama bhavanaṃ paviṭṭho’’ti āha. Te ahaṃsu – ‘‘na tvaṃ, āvuso, jānāsi bhagavantaṃ amhākaṃ satthāraṃ, yo tusitabhavane ṭhito pañcamahāvilokitaṃ viloketvā’’tiādinā nayena yāva dhammacakkapavattanā kathentā paṭisandhiādīsu dvattiṃsa pubbanimittāni vatvā, ‘‘imānipi tvaṃ, āvuso, acchariyāni nāddasā’’ti? Codesuṃ. So disvāpi kodhavasena ‘‘nāddasa’’nti āha. Āvuso āḷavaka, passeyyāsi vā tvaṃ, na vā, ko tayā attho passatā vā apassatā vā? Kiṃ tvaṃ karissasi amhākaṃ satthuno, yo tvaṃ taṃ upanidhāya calakkakudha-mahāusabhasamīpe tadahujātavacchako viya, tidhā pabhinnamattavāraṇasamīpe bhiṅkapotako viya, bhāsuravilambitakesarasobhitakkhandhassa migarañño samīpe jarasiṅgālo viya, diyaḍḍhayojanasatapavaḍḍhakāyasupaṇṇarājasamīpe chinnapakkhakākapotako viya khāyasi, gaccha yaṃ te karaṇīyaṃ, taṃ karohīti. Evaṃ vutte duṭṭho āḷavako uṭṭhahitvā manosilātale vāmapādena ṭhatvā – ‘‘passatha dāni tumhākaṃ vā satthā mahānubhāvo, ahaṃ vā’’ti dakkhiṇapādena saṭṭhiyojanamattaṃ kelāsapabbatakūṭaṃ akkami. Taṃ ayokūṭapahaṭo viya niddhantaayopiṇḍo papaṭikāyo muñci, so tatra ṭhatvā, ‘‘ahaṃ āḷavako’’ti ugghosesi. Sakalajambudīpaṃ saddo phari.

64据说，有四种声音曾经响彻整个阎浮提：一是夜叉将军富楼那在赌局中赢了俱卢族的达难阇王，拍手大喊‘我赢了！’的声音；二是帝释天在迦叶世尊的教法衰微时，让毗首羯磨天子化作狗形，大喊‘我要吃掉那些恶比丘、恶比丘尼，以及那些恶优婆塞、优婆夷等一切宣扬非法的人’的声音；三是在《古萨本生》故事里，那位大人为了王妃光芒，在被七位国王围攻城池时，将光芒和自己一起放在象背上冲出城去，大喊‘我是作狮子吼的大古萨王’的声音；第四，就是站在吉罗娑山顶上大喊‘我是旷野’的声音。那时，整个阎浮提的任何地方听起来，都像有人在门口大喊一样清晰。而且，那三千由旬宽广的雪山，也因这夜叉的神力而震动起来。

Cattāro kira saddā sakalajambudīpe sūyiṃsu – yañca puṇṇako yakkhasenāpati dhanañjayakorabyarājānaṃ jūtaṃ jinitvā apphoṭetvā ‘‘ahaṃ jini’’nti ugghosesi; yañca sakko devānamindo kassapabhagavato sāsane osakkante vissakammadevaputtaṃ sunakhaṃ karitvā – ‘‘ahaṃ pāpabhikkhū ca pāpabhikkhuniyo ca upāsake ca upāsikāyo ca sabbeva ca adhammavādino khādāmī’’ti ugghosāpesi; yañca kusajātake pabhāvatihetu sattahi rājūhi nagare uparuddhe pabhāvatiṃ attanā saha hatthikkhandhe āropetvā nagarā nikkhamma – ‘‘ahaṃ sīhassaramahākusarājā’’ti mahāpuriso ugghosesi; yañca kelāsamuddhani ṭhatvā āḷavakoti. Tadā hi sakalajambudīpe dvāre ṭhatvā ugghositasadisaṃ ahosi. Tiyojanasahassavitthato ca himavāpi saṅkampi yakkhassānubhāvena.

65他掀起一阵风轮，心想：‘我光用这风就能把沙门赶跑。’于是，从东方等各方刮起的大风，把半由旬、一由旬、二由旬甚至三由旬大的山峰都给撕裂了，把大大小小的树林连根拔起，然后扑向阿罗维城，碾碎了破旧的大象棚屋等建筑，把屋顶和瓦片都吹得漫天飞散。世尊决意：‘愿任何众生都不要受到伤害。’那些烈风到了十力世尊面前，连他袈裟的一角都无法吹动。接着，他又兴起一场大暴雨，心想：‘我要用水把沙门彻底淹没杀死。’依靠他的神力，天空中生起了一百层、一千层等等层层堆积的乌云，下起倾盆大雨。雨水冲力之猛，令大地都裂开了口子。但洪水漫过树木等物，到了十力世尊面前，却连他衣服上的一个露珠点都没能沾湿。接着，他又兴起一场石雨。巨大无比的山峰冒着烟、燃烧着从空中飞来，到了十力世尊面前，都变成了美妙的天界花环。接着，他又兴起一场武器雨。单刃剑、双刃剑、剑、矛锋等等，冒着烟、燃烧着从空中飞来，到了十力世尊面前，都化作了天界的花朵。接着，他又兴起一场炭火雨。火红色的炭块从空中飞来，到了十力世尊的脚下，都化作天界花朵散落一地。接着，他又兴起一场热灰雨。滚烫的热灰从空中飞来，到了十力世尊的脚下，都化作旃檀香粉落下。接着，他又兴起一场沙雨。极其微细的沙子冒着烟、燃烧着从空中飞来，到了十力世尊的脚下，都化作天界花朵落下。接着，他又兴起一场泥雨。那冒着烟、燃烧着的泥雨从空中飞来，到了十力世尊的脚下，都化作天界的妙香落下。最后，他制造了一片黑暗，心想：‘我要吓走沙门。’那一片具有四种特性的、如同实质般的黑暗，到了十力世尊面前，就像被阳光驱散的黑暗一样，消失无踪。

So vātamaṇḍalaṃ samuṭṭhāpesi – ‘‘eteneva samaṇaṃ palāpessāmī’’ti . Te puratthimādibhedā vātā samuṭṭhahitvā aḍḍhayojanayojanadviyojanatiyojanappamāṇāni pabbatakūṭāni padāletvā vanagaccharukkhādīni ummūlaṃ katvā, āḷavinagaraṃ pakkhantā jiṇṇahatthisālādīni cuṇṇentā chadaniṭṭhakā ākāse vidhamentā. Bhagavā ‘‘mā kassaci uparodho hotū’’ti adhiṭṭhāsi. Te vātā dasabalaṃ patvā cīvarakaṇṇamattampi cāletuṃ nāsakkhiṃsu. Tato mahāvassaṃ samuṭṭhāpesi. ‘‘Udakena ajjhottharitvā samaṇaṃ māressāmī’’ti. Tassānubhāvena uparūpari satapaṭalasahassapaṭalādibhedā valāhakā uṭṭhahitvā pavassiṃsu. Vuṭṭhidhārāvegena pathavī chiddā ahosi. Vanarukkhādīnaṃ upari mahogho āgantvā dasabalassa cīvare ussāvabindumattampi temetuṃ nāsakkhi. Tato pāsāṇavassaṃ samuṭṭhāpesi. Mahantāni mahantāni pabbatakūṭāni dhūmāyantāni pajjalantāni ākāsenāgantvā dasabalaṃ patvā dibbamālāguḷāni sampajjiṃsu. Tato paharaṇavassaṃ samuṭṭhāpesi. Ekatodhārāubhatodhārāasisattikhurappādayo dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā dasabalaṃ patvā dibbapupphāni ahesuṃ. Tato aṅgāravassaṃ samuṭṭhāpesi. Kiṃsuka vaṇṇā aṅgārā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni hutvā vikīrayiṃsu. Tato kukkulavassaṃ samuṭṭhāpesi. Accuṇhā kukkulā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle candanacuṇṇaṃ hutvā nipatiṃsu. Tato vālikavassaṃ samuṭṭhāpesi. Atisukhumavālikā dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni hutvā nipatiṃsu. Tato kalalavassaṃ samuṭṭhāpesi. Taṃ kalalavassaṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbagandhaṃ hutvā nipati. Tato andhakāraṃ samuṭṭhāpesi ‘‘bhiṃsetvā samaṇaṃ palāpessāmī’’ti. Taṃ caturaṅgasamannāgataṃ andhakārasadisaṃ hutvā dasabalaṃ patvā sūriyappabhāvihatamiva andhakāraṃ antaradhāyi.

66旷野夜叉用这九种方式——风、雨、石、武器、炭、热灰、沙、泥、暗雨——都无法赶走世尊，于是亲自率领着手持各种武器、布满形形色色鬼神众的四支军队，来到世尊面前。那些鬼神众做出种种变形，喊着‘抓住他！杀了他！’，像是要向世尊扑过来。然而，它们就像落在熔铁块上的苍蝇，根本无法靠近世尊。即便如此，旷野夜叉并不像在菩提道场时魔王那样一到就被吓退，他非但不退，反而折腾了将近半个夜晚。就这样，用半个夜晚的种种恐怖景象也无法让世尊动摇，旷野夜叉心想：‘不如我用那无人能敌的不善衣武器吧。’

Evaṃ yakkho imāhi navahi vātavassapāsāṇapaharaṇaṅgārakukkulavālikakalalandhakāravuṭṭhīhi bhagavantaṃ palāpetuṃ asakkonto nānāvidhapaharaṇahatthāya anekappakārarūpabhūtagaṇasamākulāya caturaṅginiyā senāya sayameva bhagavantaṃ abhigato. Te bhūtagaṇā anekappakāre vikāre katvā ‘‘gaṇhatha hanathā’’ti bhagavato upari āgacchantā viya honti. Apica kho niddhantalohapiṇḍaṃ viya makkhikā, bhagavantaṃ allīyituṃ asamatthāva ahesuṃ. Evaṃ santepi yathā bodhimaṇḍe māro āgatavelāyameva nivatto, tathā anivattetvā upaḍḍharattimattaṃ byākulamakaṃsu. Evaṃ upaḍḍharattimattaṃ anekappakāravibhiṃsanakadassanenapi bhagavantaṃ cāletuṃ asakkonto āḷavako cintesi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ kenaci ajeyyaṃ dussāvudhaṃ muñceyya’’nti.

67据说世间有四种最胜武器：帝释天的金刚武器、多闻天王的天杖武器、阎摩的目光武器、旷野夜叉的不净衣武器。如果帝释天动怒，在须弥山顶挥击金刚武器，那武器能穿透十万六千八百由旬直贯而下。多闻天王在愤怒时掷出的天杖武器，能击碎数千夜叉的头颅，然后又回到他手边停住。阎摩动怒时，仅用目光武器注视一眼，数千个鸠槃荼就会像热锅里的芝麻一样爆裂、毁灭。旷野夜叉如果在空中放出不净衣武器，天就会十二年不下雨；如果在地上放出，一切草木等都会枯死，十二年内不再生长；如果在海中放出，所有的海水都会像落在热锅上的水滴一样干涸；如果向像须弥山那样的大山放出，山也会碎裂成一片片地散落。旷野夜叉拿起具有如此大神力的不净衣武器，也就是他的上衣，正要抛出去时，大约一万个世界的地居天神迅速聚集而来，心想：‘今天世尊就要降伏旷野夜叉了，我们要去那里听法。’渴望观战的天神们也纷纷聚集，整个虚空一时遍满天众。

Cattāri kira āvudhāni loke seṭṭhāni – sakkassa vajirāvudhaṃ, vessavaṇassa gadāvudhaṃ, yamassa nayanāvudhaṃ, āḷavakassa dussāvudhanti. Yadi hi sakko duṭṭho vajirāvudhaṃ sinerumatthake pahareyya, aṭṭhasaṭṭhisahassādhikayojanasatasahassaṃ vinivijjhitvā heṭṭhato gaccheyya. Vessavaṇena kujjhanakāle vissajjitaṃ gadāvudhaṃ bahūnaṃ yakkhasahassānaṃ sīsaṃ pātetvā puna hatthapāsaṃ āgantvā tiṭṭhati. Yamena duṭṭhena nayanāvudhena olokitamatte anekāni kumbhaṇḍasahassāni tattakapāle tilā viya pharantāni vinassanti. Āḷavako duṭṭho sace ākāse dussāvudhaṃ muñceyya, dvādasa vassāni devo na vasseyya. Sace pathaviyaṃ muñceyya. Sabbarukkhatiṇādīni sussitvā dvādasavassantare na puna viruheyyuṃ. Sace samudde muñceyya, tattakapāle udakabindu viya sabbamudakaṃ susseyya. Sace sinerusadisepi pabbate muñceyya, khaṇḍākhaṇḍaṃ hutvā vikireyya. So evaṃ mahānubhāvaṃ dussāvudhaṃ uttarisāṭakaṃ muñcitvā aggahesi. Yebhuyyena dasasahassīlokadhātudevatā vegena sannipatiṃsu ‘‘ajja bhagavā āḷavakaṃ damessati, tattha dhammaṃ sossāmā’’ti yuddhadassanakāmāpi devatā sannipatiṃsu. Evaṃ sakalampi ākāsaṃ devatāhi paripuṇṇamahosi.

68这时，旷野夜叉在世尊近旁反复盘旋后，放出了那天衣武器。它如金刚轮一样在空中发出恐怖巨响，冒着烟、燃着火焰，来到世尊跟前，为折伏夜叉的傲慢，变成了擦脚布，落在世尊脚下。旷野夜叉看到这一幕，就像被掰断角的公牛、被拔掉毒牙的毒蛇，威力尽失，骄慢全消，傲慢之旗倒地，心想：‘连我的天衣武器都没能胜过那沙门，这究竟是什么原因呢？’接着又想：‘原因是，这沙门住于慈心。好，我来激怒他，让他离开慈心。’正因此关联，《经》中说道：‘那时，旷野夜叉对世尊……乃至……沙门，出来！’在此，他的意图是：‘为什么没经过我允许，你就进入我的住处，像个家主人似的坐在我后宫的中央？沙门做这种事是不合适的，这不等于是未经允许的受用和与女人的接触吗？所以，沙门，如果你还守着沙门的法，那就出来！’不过，也有人解说道：‘他说了这些以及其他的粗恶语之后，才说了这番话。’

Atha āḷavako bhagavato samīpe uparūpari vicaritvā vatthāvudhaṃ muñci. Taṃ asanivicakkaṃ viya ākāse bheravasaddaṃ karontaṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ bhagavantaṃ patvā yakkhamānamaddanatthaṃ pādapuñchanacoḷaṃ hutvā pādamūle nipati. Āḷavako taṃ disvā chinnavisāṇo viya usabho uddhatadāṭho viya sappo nittejo nimmado nipatitamānaddhajo hutvā cintesi – ‘‘dussāvudhampi me samaṇaṃ nābhibhosi. Kiṃ nu kho kāraṇa’’nti? ‘‘Idaṃ kāraṇaṃ, mettāvihārayutto samaṇo, handa naṃ rosetvā mettāya viyojemī’’ti iminā sambandhenetaṃ vuttaṃ – atha kho āḷavako yakkho yena bhagavā…pe… nikkhama samaṇāti. Tatthāyamadhippāyo – kasmā mayā ananuññāto mama bhavanaṃ pavisitvā gharasāmiko viya itthāgārassa majjhe nisinnosi? Ananuyuttametaṃ samaṇassa yadidaṃ adinnaparibhogo itthisaṃsaggo ca? Tasmā yadi tvaṃ samaṇadhamme ṭhito, nikkhama samaṇāti. Eke pana – ‘‘etāni aññāni ca pharusavacanāni vatvā evāyaṃ etadavocā’’ti bhaṇanti.

69那时，世尊知道：“顽固的人不能用顽固的方式去调伏。如果对他采取顽固的方式，就好比把胆汁灌进猛狗的鼻子里，它只会变得更凶暴，这样反而会让他更加顽固。然而，用柔和的方式是可以调伏他的。”因此，世尊以“善哉，贤友”这样亲切的话接受了他的话，然后走出去了。所以经文说：“善哉，贤友”，世尊便出去了。

Atha bhagavā – ‘‘yasmā thaddho paṭithaddhabhāvena vinetuṃ na sakkā, so hi paṭithaddhabhāve kayiramāne, seyyathāpi caṇḍassa kukkurassa nāsāya pittaṃ bhindeyya, so bhiyyosomattāya caṇḍataro assa, evaṃ thaddhataro hoti, mudunā pana so sakkā vinetu’’nti ñatvā, sādhāvusoti piyavacanena tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā nikkhami. Tena vuttaṃ sādhāvusoti bhagavā nikkhamīti.

70于是，旷野夜叉心想：“这位沙门真听话，一句话就出去了。这样容易就让他出去了，那我整夜与他争斗岂不是毫无意义吗？”这么一想，他的心就变得柔软了。但他又想：“现在还不知道，他是出于听话才出去的，还是因为生气？让我试探一下。”于是他说：“进来，沙门！”世尊为了显示自己是“听话的”，让心处于柔软的状态，又用亲切的语气说“善哉，贤友”，便进去了。旷野夜叉一次次地试探他是否听话，第二次、第三次说：“出去，进来！”世尊都照做了。如果世尊不照做，本就顽固的夜叉心会变得更顽固，就无法成为接受佛法的容器了。因此，就像母亲为了安抚啼哭的幼儿，孩子想要什么就给他什么，想做什么就让他做什么；世尊为了安抚因烦恼而哭泣的夜叉，便随他所说的去做。又如乳母为了给不肯喝奶的小男孩喂奶，先给他别的东西来哄他，然后再喂他；世尊为了给夜叉喂出世间法的乳汁，就以顺从他要求的方式去哄他，这样做了。又如有人想往葫芦里灌进四种甜药，先要把葫芦里面清理干净；同样，世尊想把出世间法的四种甜药注入夜叉心中，为了清除他内心的忿怒污垢，一直到第三次都这样出入。

Tato āḷavako – ‘‘subbaco vatāyaṃ samaṇo ekavacaneneva nikkhanto, evaṃ nāma nikkhametuṃ sukhaṃ samaṇaṃ akāraṇenevāhaṃ sakalarattiṃ yuddhena abbhuyyāsi’’nti muducitto hutvā puna cintesi – ‘‘idānipi na sakkā jānituṃ, kiṃ nu kho subbacatāya nikkhanto udāhu kodhano . Handāhaṃ vīmaṃsāmī’’ti. Tato pavisa, samaṇāti āha. Atha subbacoti mudubhūtacittavavatthānakaraṇatthaṃ puna piyavacanaṃ vadanto sādhāvusoti bhagavā pāvisi. Āḷavako punappunaṃ tameva subbacabhāvaṃ vīmaṃsanto dutiyampi tatiyampi nikkhama pavisāti āha. Bhagavāpi tathā akāsi. Yadi na kareyya, pakatiyāpi thaddhayakkhassa cittaṃ thaddhataraṃ hutvā dhammakathāya bhājanaṃ na bhaveyya. Tasmā yathā nāma mātā rodantaṃ puttakaṃ yaṃ so icchati, taṃ datvā vā katvā vā saññāpesi tathā bhagavā kilesarodanena rodantaṃ yakkhaṃ saññāpetuṃ yaṃ so bhaṇati, taṃ akāsi. Yathā ca dhātī thaññaṃ apivantaṃ dārakaṃ kiñci datvā upalāḷetvā pāyeti, tathā bhagavā yakkhaṃ lokuttaradhammakhīraṃ pāyetuṃ tassa patthitavacanakaraṇena upalāḷento evamakāsi. Yathā ca puriso lābumhi catumadhuraṃ pūretukāmo tassabbhantaraṃ sodheti, evaṃ bhagavā yakkhassa citte lokuttaracatumadhuraṃ pūretukāmo tassabbhantare kodhamalaṃ sodhetuṃ yāva tatiyaṃ nikkhamanapavisanaṃ akāsi.

71这时旷野夜叉生起了一个恶念：“这位沙门真听话，说‘出去’就出去，说‘进来’就进来。我不如就这样整夜折腾他，让他疲累，然后抓住他的脚把他扔到恒河对岸去！”他这样生起恶念后，第四次说：“出去，沙门！”世尊知道他的想法，便说：“我不再出去了，贤友，因为你那样想。”当世尊这样说的时候，夜叉就会去寻找更上应作之事，并且会认为应该提出问题。世尊知道这将开启讲说佛法的契机，便说：“我不再出去了，贤友，因为你那样想。”在这里，「不」(na)是否定词；「确实」(kho)是决定词；「我」(ahaṃ)是对自己的指称；「因此」(ti, 实际是hetu)表示原因。所以，这里应该这样理解：“因为你这样想，所以，贤友，我绝不出去。你有什么该做的事，就去做吧。”

Atha āḷavako ‘‘subbaco ayaṃ samaṇo ‘nikkhamā’ti vutto nikkhamati, ‘pavisā’ti vutto pavisati. Yaṃnūnāhaṃ imaṃ samaṇaṃ evameva sakalarattiṃ kilametvā pāde gahetvā pāragaṅgāya khipeyya’’nti? Pāpakaṃ cittaṃ uppādetvā catutthavāraṃ āha nikkhama, samaṇāti. Taṃ ñatvā bhagavā na khvāhaṃ tanti āha. Evaṃ vā vutte taduttarikaraṇīyaṃ pariyesamāno pañhaṃ pucchitabbaṃ maññissati. Taṃ dhammakathāya mukhaṃ bhavissatīti ñatvā, na khvāhaṃ tanti āha. Tattha na-iti paṭikkhepe. Khoti avadhāraṇe. Ahanti attanidassanaṃ. Tanti hetuvacanaṃ. Tenevettha ‘‘yasmā tvaṃ evaṃ cintesi, tasmā ahaṃ, āvuso, neva nikkhamissāmi, yaṃ te karaṇīyaṃ, taṃ karohī’’ti evamattho daṭṭhabbo.

72于是，旷野夜叉心想，以往他在空中飞行时，如果看到有具神通的苦行者和游方者来到他的宫殿，他就会想：“这是什么？是金宫殿，还是银或宝珠宫殿之一？让我看看。”他会向他们提问，当他们回答不出来时，他就用扰乱心神等方法折磨他们。因此，他认为也可以用同样的方式折磨世尊，于是提出了那个问题等等。

Tato āḷavako yasmā pubbepi ākāsena gamanavelāya – ‘‘kiṃ nu kho etaṃ suvaṇṇavimānaṃ, udāhu rajatamaṇivimānānaṃ aññataraṃ, handa naṃ passāmā’’ti evaṃ attano vimānaṃ āgate iddhimante tāpasaparibbājake pañhaṃ pucchitvā vissajjetuṃ asakkonte cittakkhepādīhi viheṭheti, tasmā bhagavantampi tathā viheṭhessāmīti maññamāno pañhaṃ tantiādimāha.

73他的问题是从哪里来的呢？据说，他的父母曾经亲近迦叶世尊，学会八个问题连同解答。在旷野夜叉还小的时候，他们就教他学习；但随着时间过去，他忘记了答案。于是，为了“不让这些问题失传”，他把问题用红铅写在金箔上，存放在宫殿里。正因如此，这些问题就只是佛境界的问题。世尊听完后，因为对于诸佛来说，无论是舍离的障碍、利得的障碍、命根的障碍，还是对一切知智和身光的碰撞障碍，任何人都无法造成，所以为了向世间显示不共的佛威神力，便说：“贤友，我不见有任何人在含天神的世间里……”等等。

Kuto panassa pañhāti ? Tassa kira mātāpitaro kassapaṃ bhagavantaṃ payirupāsitvā aṭṭha pañhe saha vissajjanena uggahesuṃ. Te daharakāle āḷavakaṃ pariyāpuṇāpesuṃ; so kālaccayena vissajjanaṃ sammussi. Tato ‘‘ime pañhāpi mā vinassantū’’ti suvaṇṇapaṭṭhe jātihiṅgulakena lekhāpetvā vimāne nikkhipi. Evamete puṭṭhapañhā buddhavisayāva honti. Bhagavā taṃ sutvā yasmā buddhānaṃ pariccattalābhantarāyo vā jīvitantarāyo vā sabbaññutaññāṇabyāmappabhādipaṭighāto vā na sakkā kenaci kātuṃ, tasmā naṃ loke asādhāraṇaṃ buddhānubhāvaṃ dassento na khvāhaṃ taṃ, āvuso, passāmi sadevake loketiādimāha.

74就这样，世尊制止了他的害人之心，并激发他提问的兴致，说道：“那么，贤友，你随意问吧。”这话的意思是：你问吧，只要你想问，我解答问题并没有负担；或者也可以说，问你所想问的，我将为你解答一切。世尊就这样作出了与辟支佛、上首弟子、大声闻等不共的一切知者的邀约。当世尊作了一切知者的邀约之后，这时，旷野夜叉便用偈颂向世尊请问。

Evaṃ bhagavā tassa bādhanacittaṃ paṭisedhetvā pañhāpucchane ussāhaṃ janento āha apica tvaṃ, āvuso, puccha, yadākaṅkhasīti. Tassattho – puccha, yadi ākāṅkhasi, na me pañhāvissajjane bhāro atthi. Atha vā puccha, yaṃ ākaṅkhasi. Sabbaṃ te vissajjessāmīti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi asādhāraṇaṃ paccekabuddhaaggasāvakamahāsāvakehi. Evaṃ bhagavato sabbaññupavāraṇāya pavāritāya atha kho āḷavako yakkho bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi.

75在这里，「什么是在此的财富？」(kiṃ sūdha vittaṃ)意思是：什么是此处的财富？「财富」(vittaṃ)就是金钱。因为它能产生称为喜悦的“vitti”，所以叫做“vitta”。「善行」(suciṇṇaṃ)就是善作。「乐」(sukhaṃ)指身和心的舒适。「带来」(āvahāti)是带来、引来、给予、注入。「确实」(have)是一个表示强调的虚词。「最甘甜」(sādutaraṃ)意思是非常甘甜；也有读作“sādhutaraṃ”的。「味道中」(rasānaṃ)指那些被称为味尘的事物。「如何」(kathaṃ)是以何种方式。「如何活者之命」(kathaṃjīvino jīvitaṃ)意思是怎样的生活方式；为了偈颂的顺畅，这里加了鼻音。或者读作“kathaṃjīviṃ jīvataṃ”，意思是“在活着的众生中，怎样活命”。他用这个偈颂问：“在这个世间，什么是人最上的财富？善行能带来什么乐？在味道中，什么最甘甜？怎样的生活被称为最上的生活？”他提出了这四个问题。

Tattha kiṃ sūdha vittanti, kiṃ su idha vittaṃ. Vittanti dhanaṃ. Taṃ hi pītisaṅkhātaṃ vittiṃ karoti, tasmā ‘‘vitta’’nti vuccati. Suciṇṇanti sukataṃ. Sukhanti kāyikacetasikaṃ sātaṃ. Āvahātīti āvahati āneti deti appeti. Have-iti daḷhatthe nipāto. Sādutaranti atisayena sādu. ‘‘Sādhutara’’ntipi pāṭho. Rasānanti rasasaññitānaṃ dhammānaṃ. Kathanti kena pakārena. Kathaṃjīvino jīvitaṃ kathaṃjīviṃjīvitaṃ. Gāthābandhasukhatthaṃ pana sānunāsikaṃ vuccati. Kathaṃjīviṃ jīvatanti vā pāṭho, tassa ‘‘jīvantānaṃ kathaṃjīvi’’nti attho. Evaṃ imāya gāthāya ‘‘kiṃ su idha loke purisassa vittaṃ seṭṭhaṃ? Kiṃ su suciṇṇaṃ sukhamāvahāti? Kiṃ rasānaṃ sādutaraṃ? Kathaṃjīviṃ jīvitaṃ seṭṭhamāhū’’ti? Ime cattāro pañhe pucchi.

76于是，世尊用与迦叶世尊的十力所解答的同样方式，来解答这个问题，说出这个偈颂：“此处信为财富。”(saddhīdha vittaṃ)。在这当中，如同金银等财物能带来享受的快乐，能消解饥渴等痛苦，能消除贫穷，能成为获得珍珠等宝物的原因，并带来世间的繁衍；同样，世间和出世间的信，也随应地带来世间和出世间的乐果，能阻止那些以信为前导而修行者的生老等苦，能消除德行上的贫穷，能成为获得念觉支等宝物的原因。

Athassa bhagavā kassapadasabalena vissajjitanayeneva vissajjento imaṃ gāthamāha saddhīdha vittanti. Tattha yathā hiraññasuvaṇṇādi vittaṃ upabhogasukhaṃ āvahati, khuppipāsādidukkhaṃ paṭibāhati, dāliddiyaṃ vūpasameti, muttādiratanapaṭilābhahetu hoti, lokasantatiñca āvahati, evaṃ lokiyalokuttarā saddhāpi yathāsambhavaṃ lokiyalokuttaraṃ vipākaṃ sukhamāvahati, saddhādhurena paṭipannānaṃ jātijarādidukkhaṃ paṭibāhati, guṇadāliddiyaṃ vūpasameti, satisambojjhaṅgādiratanapaṭilābhahetu hoti.

77有信、戒行具足的人，名声与财富也都圆满具足。

‘‘Saddho sīlena sampanno, yaso bhogasamappito;

78无论他前往任何地方，都会在那里受到尊敬。

Yaṃ yaṃ padesaṃ bhajati, tattha tattheva pūjito’’ti. (dha. pa. 303) –

79从词源上说，由于它能承载世间的相续，所以称为「财富」（vitta）。然而，因为这种「信财」（saddhāvittaṃ）是跟随他们的、不与他人共通的，是一切成就的因，也是世间金银等财富的根源。确实，只有凭借信心，行持布施等善业之后，才能获得财富；而无信者的财富，只会带来祸害，因此说它是最殊胜的。至于提到‘男子的’，这是用最突出、最具代表性的界限来作开示。所以，并不只限于男子，女性等也是如此，应当知道唯有信财才是最殊胜的。

Vacanato lokasantatiñca āvahatīti katvā ‘‘vitta’’nti vuttaṃ. Yasmā pana tesaṃ saddhāvittaṃ anugāmikaṃ anaññasādhāraṇaṃ sabbasampattihetu, lokiyassa hiraññasuvaṇṇādivittassāpi nidānaṃ. Saddhoyeva hi dānādīni puññāni katvā vittaṃ adhigacchati, assaddhassa pana vittaṃ yāvadeva anatthāya hoti, tasmā seṭṭhanti vuttaṃ. Purisassāti ukkaṭṭhaparicchedadesanā. Tasmā na kevalaṃ purisassa, itthiādīnampi saddhāvittameva seṭṭhanti veditabbaṃ.

80「法」（dhammo），即十善法，或指布施、持戒与修习之法。「善行」（suciṇṇo），指善巧地做、良好的行为。对于「带来乐」（sukhamāvahati）：如同为须那长者之子、赖吒和罗尊者等带来人间的快乐，如同为帝释天等带来天界的快乐，而在究竟意义上，则如同为大莲花色比丘尼等带来涅槃的快乐。

Dhammoti dasakusaladhammo, dānasīlabhāvanādhammo vā. Suciṇṇoti sukato sucarito. Sukhamāvahatīti soṇaseṭṭhiputtaraṭṭhapālādīnaṃ viya manussasukhaṃ, sakkādīnaṃ viya dibbasukhaṃ, pariyosāne mahāpadumādīnaṃ viya nibbānasukhañca āvahati.

81「谛」（sacca）这个字出现在许多不同的意义中。例如，在‘应说真实语，不应忿怒’等（《法句经》224）中，指的是「言语真实」（vācāsacca）。在‘安住于谛的沙门与婆罗门’等（《本生经》2.21.433）中，指的是「离妄语真实」（viratisacca）。在‘为何他们各说不同的真理，那些辩论者、善说者？’等（《经集》891）中，指的是「见的真实」（diṭṭhisacca）。在‘比丘们，有此四种婆罗门谛’等（《增支部》4.185）中，指的是「婆罗门谛」（brāhmaṇasacca）。在‘真理唯一，无第二’等（《经集》890；《大义释》119）中，指的是「究竟义的真实」（paramatthasacca）。在‘于四谛中，有多少是善的？’等（《分别论》216）中，指的是「圣谛」（ariyasacca）。而在此处，把「究竟义的涅槃」以及「离妄语真实」都涵括在内，所指的是「言语真实」。凭借这种真实的力量，能掌控水等事物，能度脱生老死的彼岸。正如所说——

Saccanti ayaṃ saccasaddo anekesu atthesu dissati. Seyyathidaṃ – ‘‘saccaṃ bhaṇe na kujjheyyā ’’ tiādīsu (dha. pa. 224) vācāsacce. ‘‘Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā cā’’tiādīsu (jā. 2.21.433) viratisacce. ‘‘Kasmā nu saccāni vadanti nānā, pavādiyāse kusalā vadānā’’tiādīsu (su. ni. 891) diṭṭhisacce. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, brāhmaṇasaccānī’’tiādīsu (a. ni. 4.185) brāhmaṇasacce. ‘‘Ekaṃ hi saccaṃ na dutiyamatthī’’tiādīsu (su. ni. 890; mahāni. 119) paramatthasacce. ‘‘Catunnaṃ saccānaṃ kati kusalā’’tiādīsu (vibha. 216) ariyasacce. Idha pana paramatthasaccaṃ nibbānaṃ viratisaccañca abbhantaraṃ katvā vācāsaccaṃ adhippetaṃ, yassānubhāvena udakādīni vase vattenti, jātijarāmaraṇapāraṃ taranti. Yathāha –

82'凭借真实的话语，他在水面上行走，

‘‘Saccena vācenudakamhi dhāvati,

83凭借真实，智者能化解毒药；

Visampi saccena hananti paṇḍitā;

84凭借真实，天降下雷雨；'

Saccena devo thanayaṃ pavassati,

85如果安住于真实，他们渴求寂静（涅槃）。

Sace ṭhitā nibbutiṃ patthayanti.

86凡存在于地上的种种味，

‘‘Ye kecime atthi rasā pathabyā,

87真实是这些味中最甘美的；

Saccaṃ tesaṃ sādutaraṃ rasānaṃ;

88安住于真实的沙门与婆罗门，

Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā ca,

89他们渡越了生死的彼岸。（《本生经》2.21.433）

Taranti jātimaraṇassa pāra’’nti. (jā. 2.21.433);

90「Sādutaraṃ」（更美味）是指更甘甜、更殊胜。「Rasānaṃ」（诸味）即依“根味、蕴味”等（《法集论》628-630）方式而可品尝的诸法；以及依“比丘们，我允许一切果味”（《大品》300）、“乔达摩尊者是离味者”、“婆罗门，那些色味、声味”（《波罗夷》3；《增支部》8.11）、“非犯于味味”（《波逸提》605-611）、“此法与律唯有一味，即解脱味”（《小品》385；《增支部》8.19）、“世尊是义味与法味的分有者”（《大义释》149）等方式，排除色形与行持等味后，其余的言辞等，被称为“法味”。在这些味中，真实（谛）确实最为美味，真实（谛）本身最美味。或者说更殊胜、最胜妙、最上。因为根味等虽能滋养身体，却带来杂染的乐；而真实味中，远离之谛、言语之谛的味，通过止、观等滋养心，并带来无杂染的乐。解脱味因被究竟谛味所修习而甘美，义味与法味则依靠作为证得彼之方便的法与义而生起。

Sādutaranti madhurataraṃ paṇītataraṃ. Rasānanti ye ime ‘‘mūlaraso khandharaso’’tiādinā (dha. sa. 628-630) nayena sāyanīyadhammā, yecime ‘‘anujānāmi, bhikkhave, sabbaṃ phalarasaṃ (mahāva. 300), arasarūpo bhavaṃ gotamo, ye te, brāhmaṇa, rūparasā saddarasā (pārā. 3; a. ni. 8.11), anāpatti rasarase (pāci. 605-611), ayaṃ dhammavinayo ekaraso vimuttiraso (cūḷava. 385; a. ni. 8.19), bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassā’’tiādinā (mahāni. 149) nayena rūpācārarasupavajjā avasesā byañjanādayo ‘‘dhammarasā’’ti vuccanti . Tesaṃ rasānaṃ saccaṃ have sādutaraṃ saccameva sādutaraṃ. Sādhutaraṃ vā, seṭṭhataraṃ, uttamataraṃ. Mūlarasādayo hi sarīramupabrūhenti, saṃkilesikañca sukhamāvahanti. Saccarase viratisaccavācāsaccarasā samathavipassanādīhi cittaṃ upabrūheti, asaṃkilesikañca sukhamāvahati. Vimuttiraso paramatthasaccarasaparibhāvitattā sādu, attharasadhammarasā ca tadadhigamūpāyabhūtaṃ atthañca dhammañca nissāya pavattitoti.

91「以慧活命者的活命」一句，应知此义：在盲人、独眼人和双眼人中，双眼人指在家人或出家人。在家人通过业处、寻求庇护、布施、分享、持戒、布萨羯磨等在家行道，出家人以无悔为味、以戒为基础及其上的心清净等各别出家的行道，通过慧成就而活命。此以慧活命者的活命，或者说这以慧活命最为殊胜，应如此看待。

Paññājīviṃjīvitanti ettha pana yvāyaṃ andhekacakkhudvicakkhukesu dvicakkhupuggalo gahaṭṭho vā kammantānuṭṭhāna-saraṇagamanadāna-saṃvibhāga-sīlasamādānuposathakammādi gahaṭṭhapaṭipadaṃ, pabbajito vā avippaṭisārakarasīlasaṅkhātaṃ taduttaricittavisuddhiādibhedampi pabbajitapaṭipadaṃ paññāya ārādhetvā jīvati, tassa paññāya jīvino jīvitaṃ, taṃ vā paññājīvitaṃ seṭṭhamāhūti evamattho daṭṭhabbo.

92当世尊这样解答了四个问题后，夜叉很满意，继续问剩下的四个问题，诵出“如何渡越瀑流”的偈颂。于是世尊按之前的方式解答，诵出“凭信渡越瀑流”的偈颂。这里面，虽然渡越四种瀑流的人也渡越了轮回大海、也超越了转起之苦、也净化了烦恼之垢，然而，因为无信者不信渡越瀑流，所以不投入；因为放逸者心沉溺于五种欲功德中、执著于那里，所以不能渡越轮回大海；懈怠者散乱于不善法而住于苦；劣慧者不知清净之道，所以不能净化。因此，世尊为了显示对立的一面，而说出此偈颂。

Evaṃ bhagavatā vissajjite cattāropi pañhe sutvā attamano yakkho avasesepi cattāro pañhe pucchanto kathaṃsu tarati oghanti gāthamāha. Athassa bhagavā purimanayeneva vissajjento saddhāya taratīti gāthamāha. Tattha kiñcāpi yo catubbidhamoghaṃ tarati, so saṃsāraṇṇavampi tarati, vaṭṭadukkhampi acceti, kilesamalāpi parisujjhati, evaṃ santepi pana yasmā assaddho oghataraṇaṃ asaddahanto na pakkhandati, pañcasu kāmaguṇesu cittavossaggena pamatto tattheva visattattā saṃsāraṇṇavaṃ na tarati, kusīto dukkhaṃ viharati vokiṇṇo akusalehi dhammehi, appañño suddhimaggaṃ ajānanto na parisujjhati, tasmā tappaṭipakkhaṃ dassentena bhagavatā ayaṃ gāthā vuttā.

93这样说之后，由于「入流支」立足之处正是「信根」，所以用「凭信渡越瀑流」这句话，开示了渡越见流、入流道以及入流者。又由于入流者具足了称为恒常精勤于善法修习的「不放逸」，证得第二道后，除了唯一次来此世间的道之外，渡越了入流道所已渡的剩余有流事——轮回大海，所以用「凭不放逸渡越海洋」这句话，开示了渡越有流、一来道以及一来者。又由于一来者以精进证得第三道后，超越了一来道所难免的欲流事及称为欲流的欲苦，所以用「凭精进超越苦」这句话，开示了渡越欲流、不来道以及不来者。又由于不来者以离欲想之清净慧，证得全然清净的第四道慧后，断除了不来道未断除的、称为无明的至上垢，所以用「凭慧得净化」这句话，开示了渡越无明流、阿拉汉道以及阿拉汉果。而在这以阿拉汉之巅阐说的偈颂终了时，那位夜叉便立足（证得）了入流果。

Evaṃ vuttāya cetāya yasmā sotāpattiyaṅgapadaṭṭhānaṃ saddhindriyaṃ, tasmā saddhāya tarati oghanti iminā padena diṭṭhoghataraṇaṃ sotāpattimaggaṃ sotāpannañca pakāseti. Yasmā pana sotāpanno kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya sātaccakiriyasaṅkhatena appamādena samannāgato dutiyamaggaṃ ārādhetvā ṭhapetvā sakidevimaṃ lokaṃ āgamanamaggaṃ avasesaṃ sotāpattimaggena atiṇṇaṃ bhavoghavatthuṃ saṃsāraṇṇavaṃ tarati, tasmā appamādena aṇṇavanti iminā padena bhavoghataraṇaṃ sakadāgāmimaggaṃ sakadāgāmiñca pakāseti. Yasmā ca sakadāgāmī vīriyena tatiyamaggaṃ ārādhetvā sakadāgāmimaggena anatītaṃ kāmoghavatthuṃ kāmoghasaññitañca kāmadukkhamacceti, tasmā vīriyena dukkhamaccetīti iminā padena kāmoghataraṇaṃ anāgāmimaggaṃ anāgāmiñca pakāseti. Yasmā pana anāgāmī vigatakāmasaññāya parisuddhāya paññāya ekantaparisuddhaṃ catutthamaggapaññaṃ ārādhetvā anāgāmimaggena appahīnaṃ avijjāsaṅkhātaṃ paramamalaṃ pajahati, tasmā paññāya parisujjhatīti, iminā padena avijjoghataraṇaṃ arahattamaggañca arahattañca pakāseti. Imāya ca arahattanikūṭena kathitāya gāthāya pariyosāne yakkho sotāpattiphale patiṭṭhāsi.

94现在，他抓住「凭慧得净化」中所说的「慧」句，以自己的辩才问一个世间出世间混同的问题，说出「如何获得慧？」等六句偈颂。其中，「如何」一词，在所有地方都是对义理联系的询问。因为他了知了慧等的义理，并询问其联系：「如何，以什么联系、什么原因获得慧？」对于财等的询问，也是同理。

Idāni tameva ‘‘paññāya parisujjhatī’’ti ettha vuttaṃ paññāpadaṃ gahetvā attano paṭibhānena lokiyalokuttaramissakaṃ pañhaṃ pucchanto kathaṃsu labhate paññanti imaṃ chappadaṃ gāthamāha. Tattha kathaṃsūti sabbattheva atthayuttipucchā honti. Ayaṃ hi paññādiatthaṃ ñatvā tassa yuttiṃ pucchati – ‘‘kathaṃ, kāya yuttiyā, kena kāraṇena paññaṃ labhatī’’ti? Esa nayo dhanādīsu.

95于是，世尊以四种原因来显示慧的获得，说了「信乐……」等。它的意思是：过去分以身善行等，未来分以三十七菩提分法，阿拉汉、佛、辟支佛及声闻凭此证得涅槃，信乐此阿拉汉之法，为了证得涅槃而获得世间出世间的慧，而且这不仅仅靠单纯的信仰。又因为由信而生者亲近，亲近者敬奉，敬奉者倾耳，倾耳者便听闻法，所以从亲近开始，直到听闻法，便获得了「善听」。所谓：即使信了那法，也要适时地去亲近轨范师和依止师，通过履行义务来敬奉，当以敬奉令心满意后，若有少许想说，那时，便以已得的欲闻性，倾耳听闻，这样就获得了。同样，以念不远离而成为「不放逸」者，以了知善说与不善说而成为「明辨」者，这样才获得善听，而非其他方式。因此说：「不放逸、明辨。」

Athassa bhagavā catūhi kāraṇehi paññālābhaṃ dassento saddahānotiādimāha. Tassattho – yena pubbabhāge kāyasucaritādibhedena aparabhāge ca sattatiṃsabodhipakkhiyabhedena dhammena arahanto buddhapaccekabuddhasāvakā nibbānaṃ pattā, taṃ saddahāno arahataṃ dhammaṃ nibbānapattiyā lokiyalokuttarapaññaṃ labhati, tañca kho na saddhāmattakeneva. Yasmā pana saddhājāto upasaṅkamati , upasaṅkamanto payirupāsati, payirupāsanto sotaṃ odahati, ohitasoto dhammaṃ suṇāti, tasmā upasaṅkamanato pabhuti yāva dhammassavanena sussūsaṃ labhati. Kiṃ vuttaṃ hoti – taṃ dhammaṃ saddahitvāpi ācariyupajjhāye kālena upasaṅkamitvā vattakaraṇena payirupāsitvā yadā payirupāsanāya ārādhitacittā kiñci vattukāmā honti. Atha adhigatāya sotukāmatāya sotaṃ odahitvā suṇanto labhatīti. Evaṃ sussūsampi ca satiavippavāsena appamatto subhāsitadubbhāsitaññutāya vicakkhaṇo eva labhati, na itaro. Tenāha ‘‘appamatto vicakkhaṇo’’ti.

96如此，因为凭借信而走上通往获得慧的行道，凭借善听而恭敬听闻证得慧的方便，凭借不放逸而不忘失所持之法。凭借明辨，无减、无增、无颠倒地执持，并使它广为弘扬。或者，凭借善听而倾耳，听闻作为获得慧之因的法；凭借不放逸，持受所闻的法；凭借明辨，审视所持法的义理；于是次第证得了究竟义。因此，当被问「如何获得慧」时，世尊为了显示这四种原因，而说出此偈颂。

Evaṃ yasmā saddhāya paññalābhasaṃvattanikaṃ paṭipadaṃ paṭipajjati, sussūsāya sakkaccaṃ paññādhigamūpāyaṃ suṇāti, appamādena gahitaṃ na pamussati. Vicakkhaṇatāya anūnādhikaṃ aviparītañca gahetvā vitthārikaṃ karoti. Sussūsāya vā ohitasoto paññāpaṭilābhahetuṃ dhammaṃ suṇāti, appamādena sutadhammaṃ dhāreti, vicakkhaṇatāya dhatānaṃ dhammānaṃ atthamupaparikkhati, athānupubbena paramatthasaccaṃ sacchikaroti, tasmāssa bhagavā ‘‘kathaṃsu labhate pañña’’nti puṭṭho imāni cattāri kāraṇāni dassento imaṃ gāthamāha.

97现在，解答接下来的三个问题，说出「作适合者……」一颂。其中，不舍时、处等，去作适合获得世间或出世间财富的方便，因此称为「作适合者」。「荷担者」：指以心所层面的精进力而不卸担。「奋起者」：以「他不论冷与热，不以草为多」等方式，身精进力具足而奋起，不懈怠精勤。「得财」：如以一只鼠，不久便得到计数四十万的铜内弟子那样，获得世间财；又如大年老帝须长老那样，获得出世间财。他立下「我将只以三威仪而住」的誓愿，在昏沉睡眠来时，浸湿草束置于头顶，走入没过喉咙的水中，排遣昏沉睡眠，十年证得阿拉汉果。「以真实」：以言说层面的真实，「彼为实语者、谛语者」；以究竟层面的真实，「佛、辟支佛、圣声闻」这样获得名声。「施与」：是施任何所欲所求之物，就是结交友，成就、造作的意思。或者，施与难施之物，便结彼。应知以布施为门，也包含了四种摄事，以此交友，这便是所说的意思。

Idāni tato pare tayo pañhe vissajjento patirūpakārīti imaṃ gāthamāha. Tattha desakālādīni ahāpetvā lokiyassa lokuttarassa vā dhanassa patirūpaṃ adhigamūpāyaṃ karotīti patirūpakārī. Dhuravāti cetasikavīriyavasena anikkhittadhuro. Uṭṭhātāti, ‘‘yo ca sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññatī’’tiādinā (theragā. 232) nayena kāyikavīrīyavasena uṭṭhānasampanno asithilaparakkamo. Vindate dhananti ekamūsikāya nacirasseva catusatasahassasaṅkhaṃ cūḷantevāsī viya lokiyadhanañca, mahallakamahātissatthero viya lokuttaradhanañca labhati. So ‘‘tīhiyeva iriyāpathehi viharissāmī’’ti vattaṃ katvā thinamiddhāgamanavelāya palālacumbaṭakaṃ temetvā sīse katvā galappamāṇaṃ udakaṃ pavisitvā thinamiddhaṃ paṭibāhanto dasahi vassehi arahattaṃ pāpuṇi. Saccenāti vacīsaccenāpi ‘‘saccavādī bhūtavādī’’ti, paramatthasaccenāpi ‘‘buddho paccekabuddho ariyasāvako’’ti evaṃ kittiṃ pappoti. Dadanti yaṃkiñci icchitapatthitaṃ dadanto mittāni ganthati, sampādeti karotīti attho. Duddadaṃ vā dadaṃ taṃ ganthati. Dānamukhena vā cattāripi saṅgahavatthūni gahitānīti veditabbāni, tehi mittāni karotīti vuttaṃ hoti.

98这样，以在家出家共通、世间出世间混同的方式解答四个问题后，现在为了解答「如何死后不忧愁」这第五个问题，以在家人的角度，说出「在某人……」等。它的意思是：于某人，因为具足了前面「信乐阿拉汉」处所说、能生一切善法的信，所以称为「有信者」；「求家」者，就是寻求、遍求居家生活五种欲功德的欲乐在家人；还有「以真实得名声」此处所说之相的真实，「善听得慧」此处以善听与慧之名所说的调御，「荷担者、奋起者」此处以荷担之名、奋起之名所说的精勤，以及「施与结交友」此处所说之相的舍，这四种法存在。他死后确实不忧愁，即从此世去他世后，他确实不忧愁。

Evaṃ gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇena lokiyalokuttaramissakena nayena cattāro pañhe vissajjetvā idāni ‘‘kathaṃ pecca na socatī’’ti imaṃ pañcamaṃ pañhaṃ gahaṭṭhavasena vissajjento yassetetiādīmāha. Tassattho – yassa ‘‘saddahāno arahata’’nti ettha vuttāya sabbakalyāṇadhammuppādikāya saddhāya samannāgatattā saddhassa, gharamesinoti gharāvāsaṃ pañca vā kāmaguṇe esantassa gavesantassa kāmabhogino gahaṭṭhassa ‘‘saccena kittiṃ pappotī’’ti ettha vuttappakāraṃ saccaṃ. ‘‘Sussūsaṃ labhate pañña’’nti ettha sussūsapaññānāmena vuttova damo. ‘‘Dhuravā uṭṭhātā’’ti ettha dhuranāmena uṭṭhānanāmena ca vuttā dhiti. ‘‘Dadaṃ mittāni ganthatī’’ti ettha vuttappakāro cāgo cāti ete caturo dhammā santi. Sa ve pecca na socatīti idhalokā paralokaṃ gantvā sa ve na socatīti.

99世尊这样回答了第五个问题后，就督促那位夜叉，说：「来（iṅgha），再问别的吧……」等等。其中，「来（iṅgha）」是一个表示督促的助词。「再问别的吧（aññepi）」意思是：再去问问其他的沙门、婆罗门种种法吧。或者，去问问那些如富楼那等自称一切知者的沙门、婆罗门其它的事吧。如果有人认为，在我们所说的「依真谛而得名声（saccena kittiṃ pappotī）」中提到的这种真谛之外，还有更能获得名声的因；或者认为在「聆听教诲能得智慧（sussūsaṃ labhate pañña）」中，以‘聆听’为外相所说的法之外，还有更能获得世间与出世间智慧的因；或者认为在「布施能结交朋友（dadaṃ mittāni ganthatī）」中提到的这种布施之外，还有更能结交朋友的因；或者认为在「勇于担当、勤奋努力（dhuravā uṭṭhātā）」中，为了种种义利而以‘担当’和‘勤奋’之名所说的、以能忍受重担而进入奋发状态的、称为精进的堪忍之外，还有更能获得世间与出世间财富的因；又或者认为，除了这样所说的「真谛、法、慧、布施（saccaṃ dammo dhiti cāgo）」这四种法之外，还存在从此世间到彼世间死后无有忧伤的因吗？——这就是此处连带简要义理的释义。至于详细来说，则应对每一个词进行分解，依词义提取和词句注释的方法来理解。

Evaṃ bhagavā pañcamampi pañhaṃ vissajjetvā taṃ yakkhaṃ codento iṅgha aññepītiādimāha. Tattha iṅghāti codanatthe nipāto. Aññepīti aññepi dhamme puthū samaṇabrāhmaṇe pucchassu. Aññepi vā pūraṇādayo sabbaññupaṭiññe puthū samaṇabrāhmaṇe pucchassu. Yadi amhehi ‘‘saccena kittiṃ pappotī’’ti ettha vuttappakārā saccā bhiyyo kittippattikāraṇaṃ vā, ‘‘sussūsaṃ labhate pañña’’nti ettha sussūsāti paññāpadesena vuttā dammā bhiyyo lokiyalokuttarapaññāpaṭilābhakāraṇaṃ vā, ‘‘dadaṃ mittāni ganthatī’’ti ettha vuttappakārā cāgā bhiyyo mittaganthanakāraṇaṃ vā, ‘‘dhuravā uṭṭhātā’’ti ettha taṃ taṃ atthavasaṃ paṭicca dhuranāmena uṭṭhānanāmena ca vuttāya mahābhārasahanatthena ussoḷhibhāvappattāya vīriyasaṅkhātāya khantyā bhiyyo lokiyalokuttaradhanavindanakāraṇaṃ vā, ‘‘saccaṃ dammo dhiti cāgo’’ti evaṃ vuttehi imeheva catūhi dhammehi bhiyyo asmā lokā paraṃ lokaṃ pecca asocanakāraṇaṃ vā idha vijjatīti ayamettha saddhiṃ saṅkhepayojanāya atthavaṇṇanā. Vitthārato pana ekamekaṃ padaṃ atthuddhārapaduddhārapadavaṇṇanānayehi vibhajitvā veditabbā.

100这样说过之后，夜叉因为已经断除了想向别人询问的疑惑，心想：「现在我又何必再去问那些众多的沙门、婆罗门呢？」他不仅自己这样，为了让那些不知道他为何不问的人也明白，便说：「我如今自己了知（yohaṃ ajja pajānāmi），不论现世的因还是来世的因（yo attho samparāyiko）。」其中，「如今（ajja）」意指「从今日起」。「了知（pajānāmi）」意思是：我依照前面所说的方式了知。「现世的因（yo attho）」在此指出了「聆听教诲能得智慧」等方法所阐述的现法因。而「来世的因（samparāyiko）」则指出了「有这四种法的人」所说的死后没有忧伤的因，即来世因。并且，「因（attha）」这个词是「因」的同义词。这个‘attha’一词，在「有义有文」等语境中是‘经义’的意思；在‘居士，我对金银（无所求）’等语境中是‘精明’的意思；在‘持戒者有利益’等语境中是‘增长’的意思；在‘众人亲近他为了利益’等语境中是‘财富’的意思；在‘他为双方的利益而行’等语境中是‘好处’的意思；在‘因事而生时，智者……’等语境中是‘原因’的意思。而在这里，则是指‘因’。因此，凡是获得智慧、名声等的因，就是现法因；凡是死后没有忧伤的因，就是来世因。如今我自己按世尊所讲的理趣亲自了知了这些，既然如此，我又何必再去问那些众多的沙门、婆罗门呢？」——这其中的义理，当如此简要地了知。

Evaṃ vutte yakkho yena saṃsayena aññe puccheyya, tassa pahīnattā kathaṃ nu dāni puccheyyaṃ, puthū samaṇabrāhmaṇeti vatvā yepissa apucchanakāraṇaṃ na jānanti, tepi jānāpento yohaṃ ajjapajānāmi, yo attho samparāyikoti āha. Tattha ajjāti ajjādiṃ katvāti adhippāyo. Pajānāmīti yathāvuttena pakārena jānāmi. Yo atthoti ettāvatā ‘‘sussūsaṃ labhate pañña’’ntiādinā nayena vuttaṃ diṭṭhadhammikaṃ dasseti. Samparāyikoti iminā ‘‘yassete caturo dhammā’’ti vuttaṃ pecca sokābhāvakāraṇaṃ samparāyikaṃ. Atthoti ca kāraṇassetaṃ adhivacanaṃ. Ayaṃ hi atthasaddo ‘‘sātthaṃ sabyañjana’’nti evamādīsu (pārā. 1; dī. ni. 1.255) pāṭhatthe vattati. ‘‘Attho me, gahapati, hiraññasuvaṇṇenā’’tiādīsu (dī. ni. 2.250; ma. ni. 3.258) vicakkhaṇe. ‘‘Hoti sīlavataṃ attho’’tiādīsu (jā. 1.1.11) vuḍḍhimhi. ‘‘Bahujano bhajate atthahetū’’tiādīsu dhane. ‘‘Ubhinnamatthaṃ caratī’’tiādīsu (jā. 1.7.66; saṃ. ni. 1.250; theragā. 443) hite . ‘‘Atthe jāte ca paṇḍita’’ntiādīsu (jā. 1.1.92) kāraṇe. Idha pana kāraṇe. Tasmā yaṃ paññādilābhādīnaṃ kāraṇaṃ diṭṭhadhammikaṃ, yañca pecca sokābhāvassa kāraṇaṃ samparāyikaṃ, taṃ yohaṃ ajja bhagavatā vuttanayena sāmaṃyeva pajānāmi, so kathaṃ nu dāni puccheyyaṃ puthū samaṇabrāhmaṇeti evamettha saṅkhepato attho veditabbo.

101夜叉在说出「我了知种种因，不论是现世的还是来世的」之后，为了显示他的这种知见是以世尊为根源，便说：「确实，佛陀是为了我的利益（atthāya vata me buddho）……」。其中，「atthāya」指「为了利益、为了增长」。「若所施处有大果（yattha dinnaṃ mahapphalaṃ）」的意思是：依「有这四种法者」中所说的布施，了知那布施于何处有大果，那最上的应供者就是佛陀。不过有些人说：「这是针对僧伽而说的。」

Evaṃ yakkho ‘‘pajānāmi yo attho samparāyiko’’ti vatvā tassa ñāṇassa bhagavaṃmūlakattaṃ dassento atthāya vata me buddhoti āha. Tattha atthāyāti hitāya vuḍḍhiyā ca. Yattha dinnaṃ mahapphalanti ‘‘yassete caturo dhammā’’ti ettha vuttacāgena yattha dinnaṃ mahapphalaṃ, taṃ aggadakkhiṇeyyaṃ buddhaṃ pajānāmīti attho. Keci pana ‘‘saṅghaṃ sandhāya evamāhā’’ti bhaṇanti.

102这样，夜叉以这首偈颂表明自己获得了利益之后，为了显示有利益的修行方式，说道：「我将游方……」等等。其中，「从村到村（gāmā gāmaṃ）」指从天村到天村。「从城到城（purā puraṃ）」指从天上城市到天上城市。「恭敬正自觉者，以及法的善法性（namassamāno sambuddhaṃ, dhammassa ca sudhammataṃ）」意思是：通过「世尊确实是正自觉者，世尊的法确实是善说」等方式，赞叹佛陀的自觉和法的善法性；并用「ca」字，含摄「世尊的声闻僧团确实是善行道者」等意义，赞叹僧团的善行道；内心礼敬并成为法音的宣说者而游方。

Evaṃ imāya gāthāya attano hitādhigamaṃ dassetvā idāni sahitapaṭipattiṃ dīpento so ahaṃ vicarissāmītiādimāha. Tattha gāmā gāmanti devagāmā devagāmaṃ. Purā puranti devanagarato devanagaraṃ. Namassamāno sambuddhaṃ, dhammassa ca sudhammatanti ‘‘sammāsambuddho vata bhagavā, svākkhāto vata bhagavato dhammo’’tiādinā nayena buddhasubodhitañca dhammasudhammatañca ca-saddena ‘‘suppaṭipanno vata bhagavato sāvakasaṅgho’’tiādinā saṅghasuppaṭipattiñca abhitthavitvā namassamāno dhammaghosako hutvā vicarissāmīti vuttaṃ hoti.

103就这样，这首偈颂的结束、长夜分明的时刻、善哉欢呼声的响起，以及旷野王子被带到旷野夜叉的住处，这些都在同一刹那发生。国王的随从们听到善哉的欢呼声，心想：「这样的善哉欢呼声，除了在佛陀那里，不会在其他人那里出现。难道世尊已经来了？」他们这样思惟着，看见世尊的身光，不像以前那样留在外面，而是毫无疑虑地直接进入，看见世尊坐在旷野夜叉的住处，而旷野夜叉则合掌站立。看见后，他们对旷野夜叉说：「大夜叉，这位王子被带来给你作献祭了。喏，你就吃了他或享用他，随你怎么处置吧。」旷野夜叉因为已是入流者，感到羞耻，尤其当着世尊的面被这样说，于是双手接过那位王子，奉献给世尊，说：「大德，这个男孩被送到我这里来，我把他献给世尊。佛陀是利益怜悯者，请世尊接受这个男孩，为他的利益和安乐。」并说了下面的偈颂——

Evamimāya gāthāya pariyosānañca rattivibhāvanañca sādhukārasadduṭṭhānañca āḷavakakumārassa yakkhabhavanaṃ ānayanañca ekakkhaṇeyeva ahosi. Rājapurisā sādhukārasaddaṃ sutvā – ‘‘evarūpo sādhukārasaddo ṭhapetvā buddhe na aññesaṃ abbhuggacchati, āgato nu kho bhagavā’’ti āvajjentā bhagavato sarīrappabhaṃ disvā pubbe viya bahi aṭṭhatvā nibbisaṅkā antoyeva pavisitvā addasaṃsu bhagavantaṃ yakkhassa bhavane nisinnaṃ, yakkhañca añjaliṃ paggahetvā ṭhitaṃ. Disvāna yakkhaṃ āhaṃsu – ‘‘ayaṃ te, mahāyakkha, rājakumāro balikammāya ānīto, handa naṃ khāda vā bhuñja vā, yathāpaccayaṃ vā karohī’’ti. So sotāpannattā lajjito visesena ca bhagavato purato evaṃ vuccamāno atha taṃ kumāraṃ ubhohi hatthehi paṭiggahetvā bhagavato upanāmesi ‘‘ayaṃ, bhante, kumāro mayhaṃ pesito, imāhaṃ bhagavato dammi, hitānukampakā buddhā, paṭiggaṇhātu, bhante, bhagavā imaṃ dārakaṃ imassa hitatthāya sukhatthāyā’’ti imañca gāthamāha –

104「这个男孩具足百福之相（imaṃ kumāraṃ satapuññalakkhaṇaṃ），

‘‘Imaṃ kumāraṃ satapuññalakkhaṇaṃ,

105四肢圆满、诸相完具（sabbaṅgupetaṃ paripuṇṇabyañjanaṃ）；

Sabbaṅgupetaṃ paripuṇṇabyañjanaṃ;

106我怀着欢喜、愉悦的心将他奉献给您（udaggacitto sumano dadāmi te），

Udaggacitto sumano dadāmi te,

107为利益世间，具眼者啊，请您接受（paṭiggaha lokahitāya cakkhumā）。」

Paṭiggaha lokahitāya cakkhumā’’ti.

108世尊接受了那个男孩。在接受的时候，为了给旷野夜叉和男孩作吉祥祝福，世尊说了半首偈颂。旷野夜叉为了让那个男孩归依，便将第四句重复了三遍。如下：——

Paṭiggahesi bhagavā kumāraṃ. Paṭiggaṇhanto ca yakkhassa ca kumārassa ca maṅgalakaraṇatthaṃ pādūnagāthaṃ abhāsi. Taṃ yakkho kumāraṃ saraṇaṃ gamento tikkhattuṃ catutthapādena pūresi. Seyyathidaṃ –

109“愿这个男孩长寿，

‘‘Dīghāyuko hotu ayaṃ kumāro,

110而你，夜叉啊，愿你快乐；

Tuvañca yakkha sukhito bhavāhi;

111为了世间的利益，愿你们无病而住，

Abyādhitā lokahitāya tiṭṭhatha,

112这男孩归依佛；

Ayaṃ kumāro saraṇamupeti buddhaṃ;

113这男孩归依法；

Ayaṃ kumāro saraṇamupeti dhammaṃ;

114这男孩归依僧团。”

Ayaṃ kumāro saraṇamupeti saṅgha’’nti.

115那时，世尊把男孩交给了国王的人，说：“把他抚养大之后，再还给我。”就这样，那个男孩从国王的人手中到了夜叉手中，从夜叉手中到了世尊手中，又从世尊手中回到了国王的人手中，因此依名字而被称为“手长者·旷野者”。那些国王的人带着他返回时，农夫、伐木工等人看见后，惊恐地问道：“怎么，难道夜叉因为这男孩年纪太小而没有接受他吗？”国王的人说：“不要怕。世尊已经带来了安稳。”并把一切都告诉了他们。于是，在一片“善哉！善哉！”的欢呼声中，整个旷野城沸腾了起来，大众朝着夜叉的方向涌去。而夜叉呢，在世尊托钵乞食的时刻到来时，他接过钵与衣，送行到半路，便回去了。

Atha bhagavā kumāraṃ rājapurisānaṃ adāsi – ‘‘imaṃ vaḍḍhetvā puna mameva dethā’’ti. Evaṃ so kumāro rājapurisānaṃ hatthato yakkhassa hatthaṃ, yakkhassa hatthato bhagavato hatthaṃ, bhagavato hatthato puna rājapurisānaṃ hatthaṃ gatattā nāmato ‘‘hatthako āḷavako’’ti jāto. Taṃ ādāya paṭinivatte rājapurise disvā kassakavanakammikādayo ‘‘kiṃ yakkho kumāraṃ atidaharattā na icchī’’ti? Bhītā pucchiṃsu. Rājapurisā ‘‘mā bhāyatha. Khemaṃ kataṃ bhagavatā’’ti sabbamārocesuṃ . Tato ‘‘sādhu sādhū’’ti sakalaṃ āḷavinagaraṃ ekakolāhalena yakkhābhimukhaṃ ahosi. Yakkhopi bhagavato bhikkhācārakāle anuppatte pattacīvaraṃ gahetvā upaḍḍhamaggaṃ anugantvā nivatti.

116接着，世尊在城中托钵乞食，用完斋饭并做完该做的事情后，在城门附近一处僻静的树下，坐在为佛陀铺设的座位上。于是，国王以及城里的人们与大众会合到一起，来到世尊跟前，礼敬之后环绕坐下，问道：“大德，您是怎样调伏如此凶暴的夜叉的呢？”世尊就从交战等事开始，为他们讲述道：“他这样降了九种雨，做了这样恐怖的事，这样问了问题。而我这样回答了他。”所讲的正是那部《旷野经》。谈话结束时，八万四千众生现证了法。之后，国王和城里的人们在多闻天王宫殿的附近为夜叉建造了宫殿，陈设了花、香等供养，设立了常供的祭品。等到那个男孩成年后，他们送他出去，说道：“你是依靠世尊才得到生命的，去承事世尊和比丘僧团吧。”他承事世尊和比丘僧团，不久就证立了不来果，通晓了一切佛语，成为拥有五百位近事男随众的居士。世尊把他列为最上，说：“比丘们，在我的近事男弟子中，以四摄事摄受大众者，就是这位旷野的手长者，最为第一。”第十二事。

Atha bhagavā nagare piṇḍāya caritvā katabhattakicco nagaradvāre aññatarasmiṃ vivitte rukkhamūle paññattabuddhāsane nisīdi. Tato mahājanakāyena saddhiṃ rājā ca nāgarā ca ekato sampiṇḍitvā bhagavantaṃ upasaṅkamma vanditvā parivāretvā nisinnā – ‘‘kathaṃ, bhante, evaṃ dāruṇaṃ yakkhaṃ damayitthā’’ti pucchiṃsu. Tesaṃ bhagavā yuddhamādiṃ katvā ‘‘evaṃ navavidhaṃ vassaṃ vassetvā evaṃ vibhiṃsanakaṃ akāsi, evaṃ pañhaṃ pucchi. Tassāhaṃ evaṃ vissajjesi’’nti tamevāḷavakasuttaṃ kathesi. Kathāpariyosāne caturāsītipāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Tato rājā ceva nāgarā ca vessavaṇamahārājassa bhavanasamīpe yakkhassa bhavanaṃ katvā pupphagandhādisakkārupetaṃ niccabaliṃ pavattesuṃ. Tañca kumāraṃ viññutaṃ pattaṃ ‘‘tvaṃ bhagavantaṃ nissāya jīvitaṃ labhi, gaccha bhagavantaṃyeva payirupāsassu bhikkhusaṅghañcā’’ti vissajjesuṃ. So bhagavantañca bhikkhusaṅghañca payirupāsamāno nacirasseva anāgāmiphale patiṭṭhāya sabbaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā pañcasataupāsakaparivāro ahosi. Bhagavā ca naṃ etadagge niddisi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ upāsakānaṃ catūhi saṅgahavatthūhi parisaṃ saṅgaṇhantānaṃ yadidaṃ hatthako āḷavako’’ti (a. ni. 1.251). Dvādasamaṃ.

129以上出自《显扬精义》。

Iti sāratthappakāsiniyā

117这是《相应部注疏》中，对第十二事的解释。

Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

131《夜叉相应》的注释到此结束。

Yakkhasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.