3. 空品义注

s0203a.att2 · 静态文献页 · 282 段 · 打开交互阅读器

1空品

3. Suññatavaggo

2小空经注释

1. Cūḷasuññatasuttavaṇṇanā

176这部《小空经》以“如是我闻”开头。其中，“有一事”等语：据说，长老在侍奉世尊之后，去了自己白天的住处，限定了时间，进入以涅槃为所缘的空果定，坐着按限定的时间出定。那时，诸行以空的方式在他面前显现，他便生起了想听空论的心。那时他这样想：“可是不能像用车辕去撞车辕那样，冒失地跑去对世尊说：‘尊者，请为我说空论。’那么，我就提醒世尊曾经依一个小都市居住时所讲过的一个话题，这样世尊就会为我说空论了。”这样想着，他提醒十力者时，便说了“有一事”等这些话。

176.Evaṃme sutanti cūḷasuññatasuttaṃ. Tattha ekamidanti thero kira bhagavato vattaṃ katvā attano divāṭṭhānaṃ gantvā kālaparicchedaṃ katvā nibbānārammaṇaṃ suññatāphalasamāpattiṃ appetvā nisinno yathāparicchedena vuṭṭhāsi. Athassa saṅkhārā suññato upaṭṭhahiṃsu. So suññatākathaṃ sotukāmo jāto. Athassa etadahosi – ‘‘na kho pana sakkā dhurena dhuraṃ paharantena viya gantvā ‘suññatākathaṃ me, bhante, kathethā’ti bhagavantaṃ vattuṃ, handāhaṃ yaṃ me bhagavā nagarakaṃ upanissāya viharanto ekaṃ kathaṃ kathesi, taṃ sāremi, evaṃ me bhagavā suññatākathaṃ kathessatī’’ti dasabalaṃ sārento ekamidantiādimāha.

2在那些话中，“id”只是一个小品词。那位长老能够安住于一句话而受持六万句，难道他还不能受持“以空住”这一句吗？他是想听，但像明知故问那样去提问是不合适的。他想让空论被清楚地说明和详细地展开来听，所以就装作不知道似的，这样问了。实际上，就算是不知道的人也能装得好像知道一样。长老为什么要做这种虚伪的事呢？在自己明明知道的场合，他也是在向世尊表示恭敬之后，才说了“或许这”等话。

Tattha idanti nipātamattameva. Kaccimetaṃ, bhanteti thero ekapade ṭhatvā saṭṭhipadasahassāni uggahetvā dhāretuṃ samattho, kiṃ so ‘‘suññatāvihārenā’’ti ekaṃ padaṃ dhāretuṃ na sakkhissati, sotukāmena pana jānantena viya pucchituṃ na vaṭṭati, pākaṭaṃ katvā vitthāriyamānaṃ suññatākathaṃ sotukāmo ajānanto viya evamāha. Eko ajānantopi jānanto viya hoti, thero evarūpaṃ kohaññaṃ kiṃ karissati, attano jānanaṭṭhānepi bhagavato apacitiṃ dassetvā ‘‘kaccimeta’’ntiādimāha.

3世尊这样想了之后，心想：“阿难想听空论，但有些人只能听，不能受持；有些人既能听也能受持，但不能讲；而阿难既能听，也能受持，还能讲。我要为他说空论。”这样想着，他便开始说空论，说道：“比如”等等。这其中，「空于象、牛、马、母马」：在那里，有以木制、布制、彩绘等方式所造的象等；有多闻天王、曼陀多等的住处中，由壁画等形式所做的；也有为了庄严而安置的窗、门闩、床、椅等物品，以及为了修理陈旧而存放的金银；还有以木像等形式制作的，以及前来听法、提问等的男女人众。因此，那里并不是完全没有这些东西。所谓“空”，是就缺少那些诸根所系缚的、有意识的象等，缺少可以随意享用的金银，缺少常住于此的男女而言的。

Pubbepīti paṭhamabodhiyaṃ nagarakaṃ upanissāya viharaṇakālepi. Etarahipīti idānipi. Evaṃ pana vatvā cintesi – ‘‘ānando suññatākathaṃ sotukāmo, eko pana sotuṃ sakkoti, na uggahetuṃ, eko sotumpi uggahetumpi sakkoti, na kathetuṃ, ānando pana sotumpi sakkoti uggahetumpi kathetumpi, (kathemissa) suññatākatha’’nti. Iti taṃ kathento seyyathāpītiādimāha. Tattha suñño hatthigavāssavaḷavenāti tattha kaṭṭharūpapotthakarūpacittarūpavasena katā hatthiādayo atthi, vessavaṇamandhātādīnaṃ ṭhitaṭṭhāne cittakammavasena katampi, ratanaparikkhatānaṃ vātapānadvārabandhamañcapīṭhādīnaṃ vasena saṇṭhitampi, jiṇṇapaṭisaṅkharaṇatthaṃ ṭhapitampi jātarūparajataṃ atthi, kaṭṭharūpādivasena katā dhammasavanapañhapucchanādivasena āgacchantā ca itthipurisāpi atthi, tasmā na so tehi suñño. Indriyabaddhānaṃ saviññāṇakānaṃ hatthiādīnaṃ, icchiticchitakkhaṇe paribhuñjitabbassa jātarūparajatassa, nibaddhavāsaṃ vasantānaṃ itthipurisānañca abhāvaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

4「缘比丘僧团」：因为当比丘们入村乞食时，还有那些接受房舍饭食的比丘，以及生病的、照顾病人的、负责唱诵和做衣等事务的比丘们，那个地方就不是空的；正因为总是有比丘们在，所以才这样说。「单一」：指一个单一的存在，也就是有一个不空的存在。意思是：存在着一个不空的状态。「不作意」：就是不用心去注意，不转向，不进行审查。「村想」：由“村”这个言说而生起，或由烦恼而生的想。「人想」的道理也是一样。「缘林想而作意于单一」：这是林，这是树，这是山，这是青翠的丛林——像这样只缘着林，作意单一。「投入」：指进入其中。「胜解」：如此确定。「那些热恼」：那些由于村想而可能产生的转起的热恼或烦恼的热恼，在这里由于林想，它们便不存在。第二句也是同样的道理。「然而，这种热恼程度还存在」：这种只缘一个林想而生起的转起的热恼程度，是存在的。

Bhikkhusaṅghaṃ paṭiccāti bhikkhūsu hi piṇḍāya paviṭṭhesupi vihārabhattaṃ sādiyantehi bhikkhūhi ceva gilānagilānupaṭṭhākauddesacīvarakammapasutādīhi ca bhikkhūhi so asuññova hoti, iti niccampi bhikkhūnaṃ atthitāya evamāha. Ekattanti ekabhāvaṃ, ekaṃ asuññataṃ atthīti attho. Eko asuññabhāvo atthīti vuttaṃ hoti. Amanasikaritvāti citte akatvā anāvajjitvā apaccavekkhitvā. Gāmasaññanti gāmoti pavattavasena vā kilesavasena vā uppannaṃ gāmasaññaṃ. Manussasaññāyapi eseva nayo. Araññasaññaṃ paṭicca manasi karoti ekattanti idaṃ araññaṃ, ayaṃ rukkho, ayaṃ pabbato, ayaṃ nīlobhāso vanasaṇḍoti evaṃ ekaṃ araññaṃyeva paṭicca araññasaññaṃ manasi karoti. Pakkhandatīti otarati. Adhimuccatīti evanti adhimuccati. Ye assu darathāti ye ca pavattadarathā vā kilesadarathā vā gāmasaññaṃ paṭicca bhaveyyuṃ, te idha araññasaññāya na santi. Dutiyapadepi eseva nayo. Atthi cevāyanti ayaṃ pana ekaṃ araññasaññaṃ paṭicca uppajjamānā pavattadarathamattā atthi.

5「即在那里不存在」：正如在鹿母讲堂中象等不存在一样，在这种林想中，由村想和人想所生的转起的热恼或烦恼的热恼，是不存在的。「在那里剩余存在的」：就像在鹿母讲堂中比丘僧团是存在的那样，在上述场合，林想中那种转起的热恼程度，是以剩余的形式存在的。「知道‘有这存在，这是存在的’」：他了知这剩余的存在就如它实际存在的那样，知道“这存在”，这就是“空进入”，也就是空之成就。

Yañhikho tattha na hotīti yaṃ migāramātupāsāde hatthiādayo viya imissā araññasaññāya gāmasaññāmanussasaññāvasena uppajjamānaṃ pavattadarathakilesadarathajātaṃ, taṃ na hoti. Yaṃ pana tattha avasiṭṭhanti yaṃ migāramātupāsāde bhikkhusaṅgho viya tattha araññasaññāya pavattadarathamattaṃ avasiṭṭhaṃ hoti. Taṃ santamidaṃ atthīti pajānātīti taṃ vijjamānameva ‘‘atthi ida’’nti pajānāti, suññatāvakkantīti suññatānibbatti.

177「不作意人想」：在此，他不执取村落想。为什么？据说他这样想：“以人想去除村落想，以林想去除人想，以地想去除林想，以空无边处想去除地想……乃至以无所有处想去除非想非非想处想，以观去除非想非非想处想，以道去除观，如此我将次第显示究竟空。”因此，他这样开始说法。其中，「地想」：为什么舍弃林想而作意地想？因为由林想不能证得殊胜。正如有人看到一块可爱的田地后想：“这里种的稻谷等会长得很好，我将得到大利益”，即使他反复七次观察那块田地，稻谷也不会长好；但如果他把那块地上的树桩、荆棘清除干净，耕犁之后再去播种，这样才会长好。同样，即使七次作意“这是林，这是树，这是山，这是青翠的丛林”这样的林想，也既达不到近行，也达不到定；而如果以地遍为常修习的业处，作地遍的遍作之后，生起诸禅那，再以禅那为近因增长观，就能够证得阿罗汉。因此，他舍弃林想而作意地想。「缘」：指缘所生。

177.Amanasikaritvāmanussasaññanti idha gāmasaññaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘manussasaññāya gāmasaññaṃ nivattetvā, araññasaññāya manussasaññaṃ, pathavīsaññāya araññasaññaṃ, ākāsānañcāyatanasaññāya pathavīsaññaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasaññāya ākiñcaññāyatanasaññaṃ , vipassanāya nevasaññānāsaññāyatanasaññaṃ, maggena vipassanaṃ nivattetvā anupubbena accantasuññataṃ nāma dassessāmī’’ti. Tasmā evaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha pathavīsaññanti kasmā araññasaññaṃ pahāya pathavīsaññaṃ manasi karoti? Araññasaññāya visesānadhigamanato. Yathā hi purisassa ramaṇīyaṃ khettaṭṭhānaṃ disvā – ‘‘idha vuttā sāliādayo suṭṭhu sampajjissanti, mahālābhaṃ labhissāmī’’ti sattakkhattumpi khettaṭṭhānaṃ olokentassa sāliādayo na sampajjanteva, sace pana taṃ ṭhānaṃ vihatakhāṇukakaṇṭakaṃ katvā kasitvā vapati, evaṃ sante sampajjanti, evameva – ‘‘idaṃ araññaṃ, ayaṃ rukkho, ayaṃ pabbato, ayaṃ nīlobhāso vanasaṇḍo’’ti sacepi sattakkhattuṃ araññasaññaṃ manasi karoti, nevūpacāraṃ na samādhiṃ pāpuṇāti, pathavīsaññāya panassa dhuvasevanaṃ kammaṭṭhānaṃ pathavīkasiṇaṃ parikammaṃ katvā jhānāni nibbattetvā jhānapadaṭṭhānampi vipassanaṃ vaḍḍhetvā sakkā arahattaṃ pāpuṇituṃ. Tasmā araññasaññaṃ pahāya pathavīsaññaṃ manasi karoti. Paṭiccāti paṭicca sambhūtaṃ.

7现在，为了显示他所缘取的那个地遍——即他成为“地想者”的那个地遍——的譬喻，而说了“比如”等语。在此，“牛皮的”指牛王的皮。其他普通牛的皮会有疮疤和鞭痕。那些牛的皮在拉伸时不会变得无皱，而牛王因为具足相好，没有那些缺陷，所以取用它的皮。“以百钉”即以百根桩子。“善彻底地张好”指把它拉开之后，很好地绷平了。因为用不足百根桩子张开的皮会有皱，而用百根桩子张开的皮，就像鼓面一样无皱，所以这样说。“高处与低处”指高地和低洼处，即高起的地方和凹陷的地方。“河与难行处”指河流和难以通行的地方。“缘地想而作意于单一”指：只缘取地遍，作意由缘彼所生的那单一的想。“热恼的程度”：从这里开始，在所有的情况下，都应理解为依转起的热恼而称为热恼的程度。

Idāni yasmiṃ pathavīkasiṇe so pathavīsaññī hoti, tassa opammadassanatthaṃ seyyathāpītiādimāha. Tattha usabhassa etanti āsabhaṃ. Aññesaṃ pana gunnaṃ gaṇḍāpi honti pahārāpi. Tesañhi cammaṃ pasāriyamānaṃ nibbalikaṃ na hoti, usabhassa lakkhaṇasampannatāya te dosā natthi. Tasmā tassa cammaṃ gahitaṃ. Saṅkusatenāti khilasatena. Suvihatanti pasāretvā suṭṭhu vihataṃ. Ūnakasatasaṅkuvihatañhi nibbalikaṃ na hoti, saṅkusatena vihataṃ bheritalaṃ viya nibbalikaṃ hoti. Tasmā evamāha. Ukkūlavikkūlanti uccanīcaṃ thalaṭṭhānaṃ ninnaṭṭhānaṃ. Nadīvidugganti nadiyo ceva duggamaṭṭhānañca. Pathavīsaññaṃ paṭicca manasi karoti ekattanti kasiṇapathaviyaṃyeva paṭicca sambhūtaṃ ekaṃ saññaṃ manasi karoti. Darathamattāti ito paṭṭhāya sabbavāresu pavattadarathavasena darathamattā veditabbā.

182「无相心定」：指观的心定。因为它远离了常相等相，所以称为“无相”。「即以此身」：指出了观的所依。在此，“即以此”指这个四大所成之身。“六处相应的”：与六处相关联。“依命根”：只要命根还在运转，就依止于命根而有转起的热恼程度存在。这是这么说的。

182.Animittaṃ cetosamādhinti vipassanācittasamādhiṃ. So hi niccanimittādivirahito animittoti vuccati. Imameva kāyanti vipassanāya vatthuṃ dasseti. Tattha imamevāti imaṃ eva catumahābhūtikaṃ. Saḷāyatanikanti saḷāyatanapaṭisaṃyuttaṃ. Jīvitapaccayāti yāva jīvitindriyānaṃ pavatti, tāva jīvitapaccayā pavattadarathamattā atthīti vuttaṃ hoti.

183再次说“无相”，是为了显示对观的反观而说的。“缘欲漏”：这里没有缘欲漏而生起、转起的热恼，这是在说，在圣道和圣果中都不存在。“即以此身”：这是为了显示有余依的热恼而说的。就这样，以人想去除村落想……乃至以道去除观之后，就次第地显示了名为“究竟空”的真理。

183. Puna animittanti vipassanāya paṭivipassanaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Kāmāsavaṃ paṭiccāti kāmāsavaṃ paṭicca uppajjanapavattadarathā idha na santi, ariyamagge ceva ariyaphale ca natthīti vuttaṃ hoti. Imameva kāyanti imaṃ upādisesadarathadassanatthaṃ vuttaṃ. Iti manussasaññāya gāmasaññaṃ nivattetvā…pe… maggena vipassanaṃ nivattetvā anupubbena accantasuññatā nāma dassitā hoti.

184「清净」：指无杂染烦恼。「无上」：指没有更上的，是一切之中最殊胜的。「空」：指空果定。「因此」：因为过去那些称为佛、辟支佛、佛弟子的沙门婆罗门，未来那些称为佛、佛弟子的沙门婆罗门，现在那些称为佛、佛弟子的沙门婆罗门，他们都证得了、将证得或正在证得这同样的清净、最胜、无上的空，并安住其中，所以这样说。其余各处都是容易明白的。

184.Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Anuttaranti uttaravirahitaṃ sabbaseṭṭhaṃ. Suññatanti suññataphalasamāpattiṃ. Tasmāti yasmā atītepi, buddhapaccekabuddhabuddhasāvakasaṅkhātā samaṇabrāhmaṇā. Anāgatepi, etarahipi buddhabuddhasāvakasaṅkhātā samaṇabrāhmaṇā imaṃyeva parisuddhaṃ paramaṃ anuttaraṃ suññataṃ upasampajja vihariṃsu viharissanti viharanti ca, tasmā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

13《破除戏论》之中部注

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

14《小空经》注释结束。

Cūḷasuññatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

152.《大空经》注释

2. Mahāsuññatasuttavaṇṇanā

185「如是我闻」：这是《大空经》。其中，「黑堪玛咖的」：他因为肤色而黑，“堪玛咖”是他的名字。「寺院」：就在那榕树园内的一处地方，用围墙围起来，建造了门楼，设置了诸如鹅形座等坐卧具，以及圆堂、食堂等，这样建造起来的地方称为寺院。「众多坐卧具」：是指床、凳、褥垫、枕头、席子、皮片、草敷具、叶敷具、秆敷具等被施设的物品，它们被放置得床挨着床……乃至秆敷具挨着秆敷具，看起来就像是众多比丘一起居住的地方一样。

185.Evaṃme sutanti mahāsuññatasuttaṃ. Tattha kāḷakhemakassāti chavivaṇṇena so kāḷo, khemakoti panassa nāmaṃ. Vihāroti tasmiṃyeva nigrodhārāme ekasmiṃ padese pākārena parikkhipitvā dvārakoṭṭhakaṃ māpetvā haṃsavaṭṭakādisenāsanāni ceva maṇḍalamāḷabhojanasālādīni ca patiṭṭhapetvā kato vihāro. Sambahulāni senāsanānīti mañco pīṭhaṃ bhisibimbohanaṃ taṭṭikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro palālasanthārotiādīni paññattāni honti, mañcena mañcaṃ…pe… palālasanthāreneva palālasanthāraṃ āhacca ṭhapitāni, gaṇabhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānasadisaṃ ahosi.

12「众多吗？」：由于世尊在菩提座上已断尽一切烦恼，所以并不存在疑；这只是在寻的前分提出的问题，而在寻的前分，这个“吗”字只是个语气词。当比丘们去见他时，不可能还有悬而未决的事。据说，在此之前，世尊从未见过十个或十二个比丘同住一处。

Sambahulānu khoti bhagavato bodhipallaṅkeyeva sabbakilesānaṃ samugghāṭitattā saṃsayo nāma natthi, vitakkapubbabhāgā pucchā, vitakkapubbabhāge cāyaṃ nukāro nipātamatto. Pāṭimatthakaṃ gacchante avinicchito nāma na hoti. Ito kira pubbe bhagavatā dasa dvādasa bhikkhū ekaṭṭhāne vasantā na diṭṭhapubbā.

13那时他这样想：“所谓‘群居’，在轮回中是一种习以为常的做法，就像冲入河流的水一样普遍。在地狱、畜生道、鬼趣、阿修罗身中，乃至人界、天界、梵天界，群居都是习以为常的。那方圆一万由旬的地狱，就像一个塞满碎铜屑的竹筒，被有情挤得没有间隙；在五种系缚、造作恶业的地方，有情无量无边，没有限量；同样在刀砍斧劈等地方也是如此：他们就这样成群地受苦。在畜生道，一个蚁丘中就有近事女（优婆夷）那么多，不可计数；各个洞穴中的蚁类等也是如此：畜生道中也是群居。饿鬼城有的长一牛呼，有的半由旬，都塞满了饿鬼：这样，鬼趣也是群居。阿修罗的宫殿广大一万由旬，却像针耳一样挤得满满当当：这样，阿修罗身中也是群居。在人界，舍卫城有五十七万户人家，王舍城内外住了一亿八千万人；其他地方也一样：人界也是群居。从地居天开始，天界和梵天界也都是群居。要知道，每一个天子都有两万五千乃至九俱胝的歌舞眷属，甚至有一万个梵天住在同一处。”

Athassa etadahosi – gaṇavāso nāmāyaṃ vaṭṭe āciṇṇasamāciṇṇo nadīotiṇṇaudakasadiso, nirayatiracchānayonipettivisayāsurakāyesupi, manussaloka-devalokabrahmalokesupi gaṇavāsova āciṇṇo. Dasayojanasahasso hi nirayo tipucuṇṇabharitā nāḷi viya sattehi nirantaro, pañcavidhabandhanakammakāraṇakaraṇaṭṭhāne sattānaṃ pamāṇaṃ vā paricchedo vā natthi, tathā vāsīhi tacchanādiṭhānesu, iti gaṇabhūtāva paccanti. Tiracchānayoniyaṃ ekasmiṃ vammike upasikānaṃ pamāṇaṃ vā paricchedo vā natthi, tathā ekekabilādīsupi kipillikādīnaṃ. Tiracchānayoniyampi gaṇavāsova. Petanagarāni ca gāvutikāni aḍḍhayojanikānipi petabharitāni honti. Evaṃ pettivisayepi gaṇavāsova. Asurabhavanaṃ dasayojanasahassaṃ kaṇṇe pakkhittasūciyā kaṇṇabilaṃ viya hoti. Iti asurakāyepi gaṇavāsova. Manussaloke sāvatthiyaṃ sattapaṇṇāsa kulasatasahassāni, rājagahe anto ca bahi ca aṭṭhārasa manussakoṭiyo vasiṃsu. Evaṃ aññesupi ṭhānesūti manussalokepi gaṇavāsova. Bhummadevatā ādiṃ katvā devalokabrahmalokesupi gaṇavāsova. Ekekassa hi devaputtassa aḍḍhatiyā nāṭakakoṭiyo honti, navapi koṭiyo honti, ekaṭṭhāne dasasahassāpi brahmāno vasanti.

14于是他这样想：“我为了摧毁群居，用了四个不可计数大劫外加十万劫的时间修习十波罗蜜，而这些比丘从一开始就结成群体，耽著群居，做着不相应的事。”他生起了对法的悚惧感后，又想：“假如能够制定‘两位比丘不应同住一处’这样的学处，我就会制定学处，但这不可能。那好，我就宣讲一部名为《大空行》的经吧。对于乐于学习的善男子们，这部经将会像学处规条一样，也会像挂在城门上的全身镜一样。就像在镜子里，刹帝利等人看见自己的缺点后，舍弃它而变得无有缺点；同样，在我般涅槃后的五千年中，善男子们将思维这部经，驱散群聚，乐于独处，终会结束轮回的苦。”世尊的心愿好像得到了满足：有许多善男子，就是通过思维这部经、驱散群聚、灭尽轮回苦而般涅槃的，数量多到无法计算。据说，在瓦利卡皮陀寺，有一位名为无畏的论师，在入雨安居时，他与许多比丘一起诵习此经后说：“正自觉者是这样教导的，我们又在做什么呢？”那些比丘全都在雨安居期间驱散群聚，乐于独处，证得了阿拉汉果。所以，此经称为《散群经》。

Tato cintesi – ‘‘mayā satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni gaṇavāsaviddhaṃsanatthaṃ dasa pāramiyo pūritā, ime ca bhikkhū ito paṭṭhāyeva gaṇaṃ bandhitvā gaṇābhiratā jātā ananucchavikaṃ karontī’’ti. So dhammasaṃvegaṃ uppādetvā puna cintesi – ‘‘sace ‘ekaṭṭhāne dvīhi bhikkhūhi na vasitabba’nti sakkā bhaveyya sikkhāpadaṃ paññapetuṃ, sikkhāpadaṃ paññāpeyyaṃ, na kho panetaṃ sakkā. Handāhaṃ mahāsuññatāpaṭipattiṃ nāma suttantaṃ desemi, yaṃ sikkhākāmānaṃ kulaputtānaṃ sikkhāpadapaññatti viya nagaradvāre nikkhittasabbakāyikaādāso viya ca bhavissati. Tato yathā nāmekasmiṃ ādāse khattiyādayo attano vajjaṃ disvā taṃ pahāya anavajjā honti, evamevaṃ mayi parinibbutepi pañcavassasahassāni imaṃ suttaṃ āvajjitvā gaṇaṃ vinodetvā ekībhāvābhiratā kulaputtā vaṭṭadukkhassa antaṃ karissantī’’ti. Bhagavato ca manorathaṃ pūrentā viya imaṃ suttaṃ āvajjitvā gaṇaṃ vinodetvā vaṭṭadukkhaṃ khepetvā parinibbutā kulaputtā gaṇanapathaṃ vītivattā. Vālikapiṭṭhivihārepi hi ābhidhammikaabhayatthero nāma vassūpanāyikasamaye sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ imaṃ suttaṃ sañjhāyitvā ‘‘sammāsambuddho evaṃ kāreti, mayaṃ kiṃ karomā’’ti āha. Te sabbepi antovasse gaṇaṃ vinodetvā ekībhāvābhiratā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Gaṇabhedanaṃ nāma idaṃ suttanti.

186「在嘎塔家」：指一位名叫嘎塔的释迦族人的住处。「寺院」：应该知道，此寺院位于榕树园的一个区域，就像咖拉咖马寺院那样建造的。「做衣事」：包括把旧的、脏的衣服进行补缀、清洗等修理事宜，也包括对新获得的布料进行裁剪、缝制等尚未完成的工作；这里指的是未完成的工作。据说，当时人们布施了衣料给阿难长老，所以长老带了许多比丘在那里做衣事。那些比丘从早晨还能看见针线的时候就开始坐着缝，直到看不见了才起身。他们想：“等针线活做完了，我们再去整理坐卧处”，所以就没有整理。长老（阿难）说“不是做衣的时候”时，是这样考虑的：“这些比丘肯定没有收拾床座，世尊也已经看到了。这样，导师不满意，想严厉地呵责他们，我要为这些比丘做支撑”，所以才这样说。但阿难的真正意思是：“尊者，这些比丘并不是只喜欢做事，他们只是因为做衣的因缘才这样住的。”

186.Ghaṭāyāti evaṃnāmakassa sakkassa. Vihāreti ayampi vihāro nigrodhārāmasseva ekadese kāḷakhemakassa vihāro viya katoti veditabbo. Cīvarakammanti jiṇṇamalinānaṃ aggaḷaṭṭhānuppādanadhovanādīhi kataparibhaṇḍampi, cīvaratthāya uppannavatthānaṃ vicāraṇasibbanādīhi akataṃ saṃvidhānampi vaṭṭati, idha pana akataṃ saṃvidhānaṃ adhippetaṃ. Manussā hi ānandattherassa cīvarasāṭake adaṃsu. Tasmā thero sambahule bhikkhū gahetvā tattha cīvarakammaṃ akāsi. Tepi bhikkhū pātova sūcipāsakassa paññāyanakālato paṭṭhāya nisinnā apaññāyanakāle uṭṭhahanti. Sūcikamme niṭṭhiteyeva senāsanāni saṃvidahissāmāti na saṃvidahiṃsu. Cīvarakārasamayo noti thero kira cintesi – ‘‘addhā etehi bhikkhūhi na paṭisāmitāni senāsanāni, bhagavatā ca diṭṭhāni bhavissanti. Iti anattamano satthā suṭṭhu niggahetukāmo, imesaṃ bhikkhūnaṃ upatthambho bhavissāmī’’ti; tasmā evamāha. Ayaṃ panettha adhippāyo – ‘‘na, bhante, ime bhikkhū kammārāmā eva, cīvarakiccavasena pana evaṃ vasantī’’ti.

16「Na kho, ānanda」（阿难，并不是这样）意思是：阿难，不管是有事做的时候，还是没事做的时候，是有衣事时还是无衣事时，喜欢聚会的比丘终究不光彩。你不要在不应该扶持的地方去扶持。这里，「聚会」是指与自己的徒众们聚集在一起。「群体」是指与各种人混在一起。因此，无论是喜欢聚会还是喜欢群体，凡是热衷大众相处、被群体纽带系缚的比丘，都不光彩。相反，午后打扫了日间住处，洗净手脚，取根本业处，乐于独处的比丘，才在佛陀教法中光彩。「出离乐」是指从欲乐中出离后所得的欢乐。「远离乐」也是指远离欲乐的欢乐。而「止息乐」能导向贪等烦恼的止息。「正觉乐」能导向圣道的觉悟。「易得者」就是随欲而得、随心所愿而得的人。「不难获得者」就是没有苦楚而得的人。「广大获得者」就是丰裕而得的人。

Na kho, ānandāti, ānanda, kammasamayo vā hotu akammasamayo vā, cīvarakārasamayo vā hotu acīvarakārasamayo vā, atha kho saṅgaṇikārāmo bhikkhu na sobhatiyeva. Mā tvaṃ anupatthambhaṭṭhāne upatthambho ahosīti. Tattha saṅgaṇikāti sakaparisasamodhānaṃ. Gaṇoti nānājanasamodhānaṃ. Iti saṅgaṇikārāmo vā hotu gaṇārāmo vā, sabbathāpi gaṇabāhullābhirato gaṇabandhanabaddho bhikkhu na sobhati. Pacchābhatte pana divāṭṭhānaṃ sammajjitvā sudhotahatthapādo mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā ekārāmatamanuyutto bhikkhu buddhasāsane sobhati. Nekkhammasukhanti kāmato nikkhantassa sukhaṃ. Pavivekasukhampi kāmapavivekasukhameva. Rāgādīnaṃ pana vūpasamatthāya saṃvattatīti upasamasukhaṃ. Maggasambodhatthāya saṃvattatīti sambodhisukhaṃ. Nikāmalābhīti kāmalābhī icchitalābhī. Akicchalābhīti adukkhalābhī. Akasiralābhīti vipulalābhī.

17「暂时的」（sāmāyika）是指在入定、安止的那段时间里从烦恼中解脱出来。「可意的」（kanta）即可喜、可爱的。「心解脱」（cetovimutti）是指属于色界或无色界的心解脱。正如所说：“四禅那与四无色定，这是暂时的解脱。”（《无碍解道》1.213）「非暂时的」（asāmāyika）不是依某个时段而解脱烦恼，而是指究竟解脱，即出世间。也说过：“四圣道与四沙门果，这是非暂时的解脱。”「不动」（akuppa）即不被烦恼所动摇的。

Sāmāyikanti appitappitasamaye kilesehi vimuttaṃ. Kantanti manāpaṃ. Cetovimuttinti rūpārūpāvacaracittavimuttiṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘cattāri ca jhānāni catasso ca arūpasamāpattiyo, ayaṃ sāmāyiko vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.213). Asāmāyikanti na samayavasena kilesehi vimuttaṃ, atha kho accantavimuttaṃ lokuttaraṃ vuttaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘cattāro ca ariyamaggā cattāri ca sāmaññaphalāni, ayaṃ asāmāyiko vimokkho’’ti. Akuppanti kilesehi akopetabbaṃ.

18至此说了什么？乐于聚会的比丘被群体束缚，既不能产生世间功德，也不能产生出世间功德；只有驱散群体、乐于独处的人才能。正如毗婆尸菩萨被八万四千出家众围绕，游行了七年，却未能证得一切知智；驱散群体后，七日中独自精进，登上菩提座，证得一切知智。我们的菩萨与五比丘共同游行六年，未能证得一切知智；当他们离去后，独自精进，登上菩提座，才证得一切知智。

Ettāvatā kiṃ kathitaṃ hoti? Saṅgaṇikārāmo bhikkhu gaṇabandhanabaddho neva lokiyaguṇaṃ, na ca lokuttaraguṇaṃ nibbattetuṃ sakkoti, gaṇaṃ vinodetvā pana ekābhirato sakkoti. Tathā hi vipassī bodhisatto caturāsītiyā pabbajitasahassehi parivuto satta vassāni vicaranto sabbaññuguṇaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi, gaṇaṃ vinodetvā sattadivase ekībhāvābhirato bodhimaṇḍaṃ āruyha sabbaññuguṇaṃ nibbattesi. Amhākaṃ bodhisatto pañcavaggiyehi saddhiṃ chabbassāni vicaranto sabbaññuguṇaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi, tesu pakkantesu ekībhāvābhirato bodhimaṇḍaṃ āruyha sabbaññuguṇaṃ nibbattesi.

19如此开示了乐于聚会者不能证得功德之后，现在为了开示其中的过患，世尊说：“阿难，我不见”等。其中，「色」是指身体。‘若对某种色染著’即如果有人因贪而对某种色染著。“不会生起”是指：若对某种色染著，那些变异不会生起，这样的色我不见；然而，以舍利弗、目犍连成为十力声闻的这种变异方式为例，就像散闍耶因失去他们而生起烦恼一样；或者像优波离居士的变异，令尼乾陀若提子痛苦；还有《爱生经》中长者等因亲人变异而生起愁悲。这些由染著带来的变异，是一定会发生的。

Evaṃ saṅgaṇikārāmassa guṇādhigamābhāvaṃ dassetvā idāni dosuppattiṃ dassento nāhaṃ ānandātiādimāha. Tattha rūpanti sarīraṃ. Yattha rattassāti yasmiṃ rūpe rāgavasena rattassa. Na uppajjeyyunti yasmiṃ rūpe rattassa na uppajjeyyuṃ, taṃ rūpaṃ na samanupassāmi, atha kho sāriputtamoggallānānaṃ dasabalasāvakattupagamanasaṅkhātena aññathābhāvena sañcayassa viya, upāligahapatino aññathābhāvena nāṭaputtassa viya, piyajātikasutte seṭṭhiādīnaṃ viya ca uppajjantiyeva.

187“Ayaṃ kho panānanda”这句话与上下文的关联是什么呢？如果有某个愚痴的新学比丘这样说：“正自觉者就像走进田地的母牛一样，把我们赶离人群，鼓励我们独处，自己却由国王、大臣等围绕着安住。”为了彻底堵住他这种说法的机会，为了显示“即使坐在遍满整个轮围世界的群众当中，如来也是独自安住”，而开始了这段开示。其中，「一切相」指的是色等诸行的相。「内」指的是所缘境的内在。「空」指的是空果等至。「于彼」是处格用作受格，意思是“那个心”。而「复于彼」是指安住在那群众之中。「趣向远离」就是趣向涅槃。「离去」就是从烦恼住处法离去、出离、脱离。「与劝导出离语相属」就是与“你们去吧”这样劝导出离的话语相关连。

187.Ayaṃkho panānandāti ko anusandhi? Sace hi koci dubbuddhī navapabbajito vadeyya – ‘‘sammāsambuddho khettaṃ paviṭṭhā gāviyo viya amheyeva gaṇato nīharati, ekībhāve niyojeti, sayaṃ pana rājarājamahāmattādīhi parivuto viharatī’’ti, tassa vacanokāsupacchedanatthaṃ – ‘‘cakkavāḷapariyantāya parisāya majjhe nisinnopi tathāgato ekakovā’’ti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha sabbanimittānanti rūpādīnaṃ saṅkhanimittānaṃ. Ajjhattanti visayajjhattaṃ. Suññatanti suññataphalasamāpattiṃ. Tatra ceti upayogatthe bhummaṃ, taṃ ceti vuttaṃ hoti. Puna tatrāti tasmiṃ parisamajjhe ṭhito. Vivekaninnenāti nibbānaninnena. Byantībhūtenāti āsavaṭṭhānīyadhammehi vigatantena nissaṭena visaṃyuttena. Uyyojanikapaṭisaṃyuttanti gacchatha tumheti evaṃ uyyojanikena vacanena paṭisaṃyuttaṃ.

21那么，世尊在什么时节这样说呢？是在午后处理事务的时分，或者在初夜处理事务的时分。因为世尊午后在香室中以狮子卧姿势休息，起身后入果等至安坐。那时，大众为了听法而聚集。世尊了知适当时机后，从香室出来，登上最胜的佛座，说法之后，就像适时煮制药油而不失其时一样，以趣向远离之心劝离大众。在初夜时分，世尊也会以“夜已深沉，婆私吒！现在你们应当知道是时候了”（《长部》3.299）这样来劝离。因为诸佛从证得菩提以来，即使是两种五识也都趣向涅槃。因此，“Tasmātihānanda”（所以，阿难）的意思是：因为空住是寂静、殊胜的，所以如此说。

Kāya pana velāya bhagavā evaṃ katheti? Pacchābhattakiccavelāya, vā purimayāmakiccavelāya vā. Bhagavā hi pacchābhatte gandhakuṭiyaṃ sīhaseyyaṃ kappetvā vuṭṭhāya phalasamāpattiṃ appetvā nisīdati. Tasmiṃ samaye dhammassavanatthāya parisā sannipatanti. Atha bhagavā kālaṃ viditvā gandhakuṭito nikkhamitvā buddhāsanavaragato dhammaṃ desetvā bhesajjatelapākaṃ gaṇhanto viya kālaṃ anatikkamitvā vivekaninnena cittena parisaṃ uyyojeti . Purimayāmepi ‘‘abhikkantā kho vāseṭṭhā ratti, yassa dāni kālaṃ maññathā’’ti (dī. ni. 3.299) evaṃ uyyojeti . Buddhānañhi bodhipattito paṭṭhāya dve pañcaviññāṇānipi nibbānaninnāneva. Tasmātihānandāti yasmā suññatāvihāro santo paṇīto, tasmā.

188「Ajjhattameva」是指所缘境内。「Ajjhattaṃ suññataṃ」在这里是指自身内部，意思是依止于自己的五蕴。「正知」是指通过了知对业处是否保持正知而成为正知。「外」是指依止于他人的五蕴。「内与外」是指有时内向、有时外向。「不动」是指怀着“我将成为俱分解脱者”的意愿，而作意于无色定。

188.Ajjhattamevāti gocarajjhattameva. Ajjhattaṃ suññatanti idha niyakajjhattaṃ, attano pañcasu khandhesu nissitanti attho. Sampajāno hotīti kammaṭṭhānassa asampajjanabhāvajānanena sampajāno. Bahiddhāti parassa pañcasu khandhesu. Ajjhattabahiddhāti kālena ajjhattaṃ kālena bahiddhā . Āneñjanti ubhatobhāgavimutto bhavissāmāti āneñjaṃ arūpasamāpattiṃ manasi karoti.

23“就在那个前面的”（tasmiṃyeva purimasmiṃ）是针对基础禅那而说的。因为对于一个从还不熟练的基础禅那出定的人，当他向内作意空时，心无法跃入。于是他心想：“在他人相续中会怎样呢？”便向外作意，但心还是无法跃入。接着他又想：“有时在自己的相续中，有时在他人的相续中会怎样呢？”便作意于内与外，心仍然无法跃入。然后他希望成为俱分解脱者，心想：“在无色定中会怎样呢？”便作意于不动，心还是无法跃入。现在，为了显示：“如果‘我的心不跃入’，不应该以松懈的精进，跟在侍者等人的后面行事；反而应该只把基础禅那一再好好地作意。就好像砍树的人，斧头钝了砍不下时，便把它再磨锋利了继续砍，这斧头便能砍断该砍的地方；同样的，在业处上作意也会运作起来。”而说了“就在那个……”等。接着，为了显示这样修行的人无论作意什么，作意在每一个所缘上都能成就，而说了「跃入」（pakkhandati）。

Tasmiṃyeva purimasminti pādakajjhānaṃ sandhāya vuttaṃ. Apaguṇapādakajjhānato vuṭṭhitassa hi ajjhattaṃ suññataṃ manasikaroto tattha cittaṃ na pakkhandati. Tato ‘‘parassa santāne nu kho katha’’nti bahiddhā manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. Tato – ‘‘kālena attano santāne, kālena parassa santāne nu kho katha’’nti ajjhattabahiddhā manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. Tato ubhatobhāgavimutto hotukāmo ‘‘arūpasamāpattiyaṃ nu kho katha’’nti āneñjaṃ manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. Idāni – ‘‘na me cittaṃ pakkhandatīti vissaṭṭhavīriyena upaṭṭhākādīnaṃ pacchato na caritabbaṃ, pādakajjhānameva pana sādhukaṃ punappunaṃ manasikātabbaṃ. Evamassa rukkhe chindato pharasumhi avahante puna nisitaṃ kāretvā chindantassa chijjesu pharasu viya kammaṭṭhāne manasikāro vahatī’’ti dassetuṃ tasmiṃyevātiādimāha. Idānissa evaṃ paṭipannassa yaṃ yaṃ manasi karoti, tattha tattha manasikāro sampajjatīti dassento pakkhandatīti āha.

189「以此住」（iminā vihārena）就是以此止观之住。「如此，于彼处正知」（itiha tattha sampajāno）的意思是：即使在经行时，当业处成就时，由于了知“我的业处在成就”，而成为正知。「躺卧」（sayatī）就是躺下。在这里，经行一段时间后，了知“我现在将能经行这么长的时间”，在不放弃威仪的情况下，应当站立。这个道理适用于所有情况。「将不说」（na kathessāmī）的意思是：由于了知“在那里，我将不说这样的言语”，在那场合便成为正知而行者。

189.Iminā vihārenāti iminā samathavipassanāvihārena. Itiha tattha sampajānoti iti caṅkamantopi tasmiṃ kammaṭṭhāne sampajjamāne ‘‘sampajjati me kammaṭṭhāna’’nti jānanena sampajāno hoti. Sayatīti nipajjati. Ettha kañci kālaṃ caṅkamitvā – ‘‘idāni ettakaṃ kālaṃ caṅkamituṃ sakkhissāmī’’ti ñatvā iriyāpathaṃ ahāpetvā ṭhātabbaṃ. Esa nayo sabbavāresu . Na kathessāmīti, itiha tatthāti evaṃ na kathessāmīti jānanena tattha sampajānakārī hoti.

25至于在第二个场合，由于了知“我将说这样的言语”，成为正知而行者。这位比丘的止观还很嫩弱，为了保护它们……

Puna dutiyavāre evarūpiṃ kathaṃ kathessāmīti jānanena sampajānakārī hoti, imassa bhikkhuno samathavipassanā taruṇāva, tāsaṃ anurakkhaṇatthaṃ –

26住处、行处、谈论、人、食物、时节与威仪，这七种适合的应当遵行。

‘‘Āvāso gocaro bhassaṃ, puggalo atha bhojanaṃ;

27这七种适合的应当希求。为了说明它们，说了这些内容。在寻的相关章节中，应当通过对无寻与有寻的了知来理解正知。

Utu iriyāpatho ceva, sappāyo sevitabbako’’ti.

28如此，在通过断除寻而说明了二种道之后，现在为了指示第三道的观，而说“阿难，有这五种欲功德”等。「处」：指在那些欲功德中，某个能生起烦恼的原因。「现行」：指由于现行而未被破坏的烦恼。「如是存在」：就是正在那样存在的时候。「正知」：指由于了知业处尚未成就而正知。在第二回，「如是存在时此」：就是当那样存在时，这个。「正知」：指由于了知业处已成就而正知。因为这位比丘观察：“我对于五种欲功德的欲贪是否已被断除？”了知那未被破坏的状态后，便策励精进，以不来道断除它。随后，道之后无间即得果；从果出起再观察时，就知道了已被破坏的状态。由于这种了知，所以说“成为正知”。

Satta sappāyāni icchitabbāni. Tesaṃ dassanatthamidaṃ vuttaṃ. Vitakkavāresu avitakkanassa ca vitakkanassa ca jānanena sampajānatā veditabbā.

190190. 如此，在借由舍断寻而说明了二种道之后，现在为了指示第三道的观，而说“阿难，有此等五种欲功德”等。「处」：是指在那些欲功德中，于某种生起烦恼的原因。「现行」：是指由于现行而未被破坏的烦恼。「如是存在」：即是指如是实存。「正知」：是指由于了知业处未成就而成为正知。在第二部分中，「如是存在的这个」：即是指如是存在的这个。「正知」：是指由于了知业处成就而成为正知。因为此人检视：“我对五种欲功德的欲贪是否已被舍断？”在知其未被舍断后，便发起精进，以不来道根除它。此后是道果，从果出起而检视时，了知已被舍断的状态，由于他的了知而说“为正知”。

190. Iti vitakkapahānena dve magge kathetvā idāni tatiyamaggassa vipassanaṃ ācikkhanto pañca kho ime, ānanda, kāmaguṇātiādimāha. Āyataneti tesuyeva kāmaguṇesu kismiñcideva kilesuppattikāraṇe. Samudācāroti samudācaraṇato appahīnakileso. Evaṃsantanti evaṃ vijjamānameva. Sampajānoti kammaṭṭhānassa asampattijānanena sampajāno. Dutiyavāre evaṃ santametanti evaṃ sante etaṃ. Sampajānoti kammaṭṭhānasampattijānanena sampajāno. Ayañhi ‘‘pahīno nu kho me pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo no’’ti paccavekkhamāno apahīnabhāvaṃ ñatvā vīriyaṃ paggahetvā taṃ anāgāmimaggena samugghāṭeti, tato maggānantaraṃ phalaṃ, phalato vuṭṭhāya paccavekkhamāno pahīnabhāvaṃ jānāti, tassa jānanena ‘‘sampajāno hotī’’ti vuttaṃ.

191191. 现在，为了指示阿拉汉道的观，而说“阿难，有此等五取蕴”等。其中，「它被舍断」：是指在色上，“我是”之慢、“我是”之欲、“我是”之随眠被舍断。同样地，在受等诸蕴上，「正知」应依前述的方式来了知。

191. Idāni arahattamaggassa vipassanaṃ ācikkhanto pañca kho ime, ānanda, upādānakkhandhātiādimāha. Tattha so pahīyatīti rūpe asmīti māno asmīti chando asmīti anusayo pahīyati. Tathā vedanādīsu sampajānatā vuttanāyeneva veditabbā.

31「阿难，这些法」是指前面所说的止观、道果诸法。「善来的」：即从善而来。因为善的既是善的，也是善来的，例如：初禅是善的，第二禅既是善的也是善来的……乃至……无所有处是善的，非想非非想处既是善的也是善来的；非想非非想处是善的，须陀洹道既是善的也是善来的……乃至……阿那含道是善的，阿拉汉道既是善的也是善来的。同样地，初禅是善的，与之相应的诸法既是善的也是善来的……乃至……阿拉汉道是善的，与之相应的诸法既是善的也是善来的。

Ime kho te, ānanda, dhammāti heṭṭhā kathite samathavipassanāmaggaphaladhamme sandhāyāha. Kusalāyatikāti kusalato āgatā. Kusalā hi kusalāpi honti kusalāyatikāpi, seyyathidaṃ, paṭhamajjhānaṃ kusalaṃ, dutiyajjhānaṃ kusalañceva kusalāyatikañca…pe… ākiñcaññāyatanaṃ kusalaṃ, nevasaññānāsaññāyatanaṃ kusalañceva kusalāyatikañca, nevasaññānāsaññāyatanaṃ kusalaṃ, sotāpattimaggo kusalo ceva kusalāyatiko ca…pe… anāgāmimaggo kusalo, arahattamaggo kusalo ceva kusalāyatiko ca. Tathā paṭhamajjhānaṃ kusalaṃ, taṃsampayuttakā dhammā kusalā ceva kusalāyatikā ca…pe… arahattamaggo kusalo, taṃsampayuttakā dhammā kusalā ceva kusalāyatikā ca.

32「圣」：即无烦恼的、清净的。「出世间的」：即在世间中超越的、殊胜的。「未被恶者进入的」：即未被恶者魔罗进入的。因为当比丘住于以观为足处的八等至后而坐着时，魔罗看不到他的心，不能了知“他依此名为所缘而转”。因此说“未被进入的”。

Ariyāti nikkilesā visuddhā. Lokuttarāti loke uttarā visiṭṭhā. Anavakkantāpāpimatāti pāpimantena mārena anokkantā. Vipassanāpādakā aṭṭha samāpattiyo appetvā nisinnassa hi bhikkhuno cittaṃ māro na passati, ‘‘idaṃ nāma ārammaṇaṃ nissāya saṃvattatī’’ti jātituṃ na sakkoti. Tasmā ‘‘anavakkantā’’ti vuttaṃ.

33“你对此怎么想？”这句为什么这么说呢？是为了显示即使跟随也有一种功德，而说了此。「应跟随」：即追随、侍奉。

Taṃ kiṃ maññasīti idaṃ kasmā āha? Gaṇepi eko ānisaṃso atthi, taṃ dassetuṃ idamāha. Anubandhitunti anugacchituṃ paricarituṃ.

34“阿难，不”这句：在此，虽然世尊曾将多闻者比作具足五种武器的战士，如说：“诸比丘，多闻的圣弟子断除不善、修习善，断除有罪过、修习无罪过，守护清净的自我”（《增支部》7.67），然而，若有人虽掌握了所闻的教法，却不修习与之相应的随顺行道，那教法便不成其为他的武器。唯有修习者，那才成为他的武器。因此，为了显示不应为了那个目的而跟随，世尊才说：“阿难，不”。

Na kho, ānandāti ettha kiñcāpi bhagavatā – ‘‘sutāvudho, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhaṃ attānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 7.67) bahussuto pañcāvudhasampanno yodho viya kato. Yasmā pana so sutapariyattiṃ uggahetvāpi tadanucchavikaṃ anulomapaṭipadaṃ na paṭipajjati, na tassa taṃ āvudhaṃ hoti. Yo paṭipajjati, tasseva hoti. Tasmā etadatthaṃ anubandhituṃ nārahatīti dassento na kho, ānandāti āha.

35现在，为了显示为了什么目的而应跟随，而说了“凡此”等。如此，在这部经中，于三处出现了十种论事。“我将说这样的谈论”是依合适与不合适而出现的，“即：经、应颂”在那是以闻教法而出现的，在此处是以圆备而出现的。因此，在这部经中讲述十种论事者，应站在这个立场而说。

Idāni yadatthaṃ anubandhitabbo, taṃ dassetuṃ yā ca khotiādimāha. Iti imasmiṃ sutte tīsu ṭhānesu dasa kathāvatthūni āgatāni. ‘‘Iti evarūpaṃ kathaṃ kathessāmī’’ti sappāyāsappāyavasena āgatāni, ‘‘yadidaṃ suttaṃ geyya’’nti ettha sutapariyattivasena āgatāni, imasmiṃ ṭhāne paripūraṇavasena āgatāni. Tasmā imasmiṃ sutte dasa kathāvatthūni kathentena imasmiṃ ṭhāne ṭhatvā kathetabbāni.

36现在，因为有些人即使独自居住，也不会成就利益，所以针对这一点，为了显示独处的过患，世尊才说：“阿难，若如是存在时……”等等。在这里，“若如是存在时”（evaṃ sante），就是指在这种独处的状态存在时。

Idāni yasmā ekaccassa ekakassa viharatopi attho na sampajjati, tasmā taṃ sandhāya ekībhāve ādīnavaṃ dassento evaṃ sante kho, ānandātiādimāha. Tattha evaṃ santeti evaṃ ekībhāve sante.

193“师”（Satthā）：这里指外道的外道师。“随转”（Anvāvattanti）：是跟随、靠近的意思。“渴望迷恋”（Mucchaṃ kāmayatī）：意思是希求、生起那种令人沉迷的渴爱。“因师之灾患”（Ācariyūpaddavenāti）：是指由于内在生起的烦恼灾患，所以称为师的灾患。对于其他几种灾患，也是同样的理解方式。“他们杀害了他”（Avadhiṃsu naṃ）：意思是他们杀死了他。通过这个说法，表明了德的死亡。

193.Satthāti bāhirako titthakarasatthā. Anvāvattantīti anuāvattanti upasaṅkamanti. Mucchaṃ kāmayatīti mucchanataṇhaṃ pattheti, pavattetīti attho. Ācariyūpaddavenāti abbhantare uppannena kilesūpaddavena ācariyassupaddavo. Sesupaddavesupi eseva nayo. Avadhiṃsu nanti mārayiṃsu naṃ. Etena hi guṇamaraṇaṃ kathitaṃ.

38“为堕落”（Vinipātāyāti）：就是彻底地坠落。然而，为什么唯独梵行灾患被说成“是苦报更重、剧报更重，并能导致堕落”呢？因为外道出家利益微薄，那里没有可证得的重大功德，仅仅有些许八等至、五神通而已。就像从驴背上跌下来，不会有大苦，只是身体沾上尘土罢了；同样，在外道教法中，仅仅从世间功德的层面退失，因此前面那两种灾患没有被这么说。然而，在佛陀教法中出家则有巨大的利益，那里有可证得的重大功德：四道、四果、涅槃。就像出身高贵的刹帝利青年，骑着上好的象背巡游城市时，从象背上跌落，会遭受极大的苦；同样，从教法中退堕的人，会从九种出世间功德中退失。因此，这梵行灾患才被这样说。

Vinipātāyāti suṭṭhu nipatanāya. Kasmā pana brahmacārupaddavova – ‘‘dukkhavipākataro ca kaṭukavipākataro ca vinipātāya ca saṃvattatī’’ti vuttoti. Bāhirapabbajjā hi appalābhā, tattha mahanto nibbattetabbaguṇo natthi, aṭṭhasamāpattipañcābhiññāmattakameva hoti. Iti yathā gadrabhapiṭṭhito patitassa mahantaṃ dukkhaṃ na hoti, sarīrassa paṃsumakkhanamattameva hoti, evaṃ bāhirasamaye lokiyaguṇamattatova parihāyati, tena purimaṃ upaddavadvayaṃ na evaṃ vuttaṃ. Sāsane pana pabbajjā mahālābhā, tattha cattāro maggā cattāri phalāni nibbānanti mahantā adhigantabbaguṇā. Iti yathā ubhato sujāto khattiyakumāro hatthikkhandhavaragato nagaraṃ anusañcaranto hatthikkhandhato patito mahādukkhaṃ nigacchati, evaṃ sāsanato parihāyamāno navahi lokuttaraguṇehi parihāyati. Tenāyaṃ brahmacārupaddavo evaṃ vutto.

196“所以”（Tasmā）：因为与其余的灾患相比，梵行灾患的苦报更重；或者说，因为偏离朋友的行径，长夜会导致无益与苦，而奉行朋友的行径则带来利益，所以这么说。因此，下面的义理和上面的义理都应该这样结合着来理解。“具足友道之状态”（Mittavatāya）：就是依朋友之道而行。“具足敌道之状态”（Sapattavatāya）：就是依怨敌之道而行。

196.Tasmāti yasmā sesupaddavehi brahmacārupaddavo dukkhavipākataro, yasmā vā sapattapaṭipattiṃ vītikkamanto dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattati, mittapaṭipatti hitāya, tasmā. Evaṃ uparimenapi heṭṭhimenapi atthena yojetabbaṃ. Mittavatāyāti mittapaṭipattiyā. Sapattavatāyāti verapaṭipattiyā.

40“及偏离了导师的教法”（Vokkammaca satthusāsanāti）：因为即使是故意地，仅仅违犯了突吉罗、恶语，也被称为“偏离而行”（vokkamma vattati）。正是完全不违犯那些，才被称为“未偏离而行”（na vokkamma vattati）。

Vokkammaca satthusāsanāti dukkaṭadubbhāsitamattampi hi sañcicca vītikkamanto vokkamma vattati nāma. Tadeva avītikkamanto na vokkamma vattati nāma.

41“阿难，我将不会对你们那样着力”（Na vo ahaṃ, ānanda, tathā parakkamissāmīti）：意思是我不会像那样对待你们。“于未烧制的”（Āmake）：指未烧过的。“于未烧制的器皿上”（Āmakamatteti）：指在未烧制、不很坚固的器皿上。就像陶匠对于未烧制、不很坚固的器皿，会用双手轻轻地握住，心里想：“可别碎了。”所以，就像陶匠对待它们那样，我不会那样对待你们。“呵责又呵责之后”（Niggayha niggayhāti）：意思是教导一次之后，不会就沉默；在反复呵责之后，我会一再地教导、训诫。“淘汰又淘汰之后”（Pavayha pavayhāti）：意思是在淘汰有过失者的过程中，一再淘汰。就如有陶匠在对待烧好的器皿时，会把破裂的、有裂纹的、破旧的淘汰掉，放在一边，只反复敲打、只取用那些烧得极好的；同样，我也会一再淘汰，而后一再地教导、训诫。“凡是有坚实核心者，他将安住”（Yosāro so ṭhassatīti）：在如此被我教导的你们之中，凡是有道果坚实核心的人，他将会安住。而且，在这里，世间的功德也被算作“核心”。其余的部分，在一切处意思都很明白清晰。

Na vo ahaṃ, ānanda, tathā parakkamissāmīti ahaṃ tumhesu tathā na paṭipajjissāmi. Āmaketi apakke. Āmakamatteti āmake nātisukkhe bhājane. Kumbhakāro hi āmakaṃ nātisukkhaṃ apakkaṃ ubhohi hatthehi saṇhikaṃ gaṇhāti ‘‘mā bhijjatū’’ti. Iti yathā kumbhakāro tattha paṭipajjati, nāhaṃ tumhesu tathā paṭipajjissāmi. Niggayha niggayhāti sakiṃ ovaditvā tuṇhī na bhavissāmi, niggaṇhitvā niggaṇhitvā punappunaṃ ovadissāmi anusāsissāmi. Pavayha pavayhāti dose pavāhetvā pavāhetvā. Yathā pakkabhājanesu kumbhakāro bhinnachinnajajjarāni pavāhetvā ekato katvā supakkāneva ākoṭetvā ākoṭetvā gaṇhāti, evameva ahampi pavāhetvā pavāhetvā punappunaṃ ovadissāmi anusāsissāmi. Yosāro so ṭhassatīti evaṃ vo mayā ovadiyamānānaṃ yo maggaphalasāro, so ṭhassati. Apica lokiyaguṇāpi idha sārotveva adhippetā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

47出自《破除疑惑》之中部经典注疏。

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

48《大空经注》结束。

Mahāsuññatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

49三、《希有未曾有法经》的注释

3. Acchariyaabbhutasuttavaṇṇanā

197「如是我闻」（Evaṃme sutaṃ），就是指这部《希有未曾有法经》。其中，「于此处，何等名为……」的「于此处」（yattha hi nāma），是一个表示稀有意味的小品词，整句的意思相当于“那位名为如来的……”。「已断除戏论」的「戏论」（papañca），是指渴爱、慢、见这三种烦恼。「已断轮回之轮辐」的「轮辐」（vaṭuma），是说善与不善的业轮转。「已遍尽轮转者」是它的同义词。「已超越一切苦者」，意思是超越了由一切异熟轮转所构成的一切苦。「将随念」（Anussarissatīti）这一句，是因为随顺「于（何处）」那个小品词的用法而使用了未来时语态，但这里的意思要按照过去时来理解。因为世尊是过去随念那些佛，并不是现在正要随念。「如是生者」是说，毗婆尸佛等是刹帝利种姓，拘楼孙佛等是婆罗门种姓。「如是族姓者」是说，毗婆尸佛等是憍陈如族姓，拘楼孙佛等是迦叶族姓。「如是戒者」是说，通过世间与出世间的戒，成为具有如此戒德的人。「如是法者」，这里特指与定相应的各种支分法。意思是，通过世间与出世间的定，而成为“具有如此定的人”。「如是慧者」是说，通过世间与出世间的慧，而成为具有如此智慧的人。「如是住者」，可能有人会问：前面已经包含了定的支分法，“住”也就自然被包含进去了，为什么这里还要再提一次？回答是：这里并非重复已经被说过的东西，而是为了特别指出灭尽定。所以，此处真正的意义是“如此安住于灭尽定的人”。

197.Evaṃme sutanti acchariyaabbhutasuttaṃ. Tattha yatra hi nāmāti acchariyatthe nipāto. Yo nāma tathāgatoti attho. Chinnapapañceti ettha papañcā nāma taṇhā māno diṭṭhīti ime tayo kilesā. Chinnavaṭumeti ettha vaṭumanti kusalākusalakammavaṭṭaṃ vuccati. Pariyādinnavaṭṭeti tasseva vevacanaṃ. Sabbadukkhavītivatteti sabbaṃ vipākavaṭṭasaṅkhātaṃ dukkhaṃ vītivatte. Anussarissatīti idaṃ yatrāti nipātavasena anāgatavacanaṃ, attho panettha atītavasena veditabbo. Bhagavā hi te buddhe anussari, na idāni anussarissati. Evaṃjaccāti vipassīādayo khattiyajaccā, kakusandhādayo brāhmaṇajaccāti. Evaṃgottāti vipassīādayo koṇḍaññagottā, kakusandhādayo kassapagottāti. Evaṃsīlāti lokiyalokuttarasīlena evaṃsīlā. Evaṃdhammāti ettha samādhipakkhā dhammā adhippetā . Lokiyalokuttarena samādhinā evaṃsamādhinoti attho. Evaṃpaññāti lokiyalokuttarapaññāya evaṃpaññā. Evaṃvihārīti ettha pana heṭṭhā samādhipakkhānaṃ dhammānaṃ gahitattā vihāro gahitova, puna kasmā gahitameva gaṇhātīti ce, na idaṃ gahitameva. Idañhi nirodhasamāpattidīpanatthaṃ, tasmā evaṃnirodhasamāpattivihārīti ayamettha attho.

43「如是解脱者」（Evaṃvimuttāti）这一句，有五种解脱：镇伏解脱、彼分解脱、断解脱、止息解脱和出离解脱。其中，八种等至因为被镇伏的诸盖等烦恼已经解除，所以称为“镇伏解脱”；无常随观等七种随观，因为以各自对立的一面舍弃了常想等，而得解脱，所以称为“彼分解脱”；四种圣道因为彻底断除了烦恼，所以称为“断解脱”；四种沙门果由于在圣道的力量令烦恼止息的当下生起，所以称为“止息解脱”；涅槃由于从一切烦恼中出离、远离、安住在遥不可及之处，所以称为“出离解脱”。因此，这里的“如是解脱者”，应当依据这五种解脱来理解其意义。

Evaṃvimuttāti ettha vikkhambhanavimutti tadaṅgavimutti samucchedavimutti paṭippassaddhivimutti nissaraṇavimuttīti pañcavidhā vimuttiyo. Tattha aṭṭha samāpattiyo sayaṃ vikkhambhitehi nīvaraṇādīhi vimuttattā vikkhambhanavimuttīti saṅkhaṃ gacchanti. Aniccānupassanādikā satta anupassanā sayaṃ tassa tassa paccanīkaṅgavasena paricattāhi niccasaññādīhi vimuttattā tadaṅgavimuttīti saṅkhaṃ gacchanti. Cattāro ariyamaggā sayaṃ samucchinnehi kilesehi vimuttattā samucchedavimuttīti saṅkhaṃ gacchanti. Cattāri sāmaññaphalāni maggānubhāvena kilesānaṃ paṭippassaddhante uppannattā paṭippassaddhivimuttīti saṅkhaṃ gacchanti. Nibbānaṃ sabbakilesehi nissaṭattā apagatattā dūre ṭhitattā nissaraṇavimuttīti saṅkhaṃ gataṃ. Iti imāsaṃ pañcannaṃ vimuttīnaṃ vasena evaṃvimuttāti evamettha attho veditabbo.

199「是故，阿难」（Tasmātihā），意思是：既然你说“如来是稀有的”，那么就让更多属于如来的稀有、未曾有法呈现在你面前吧。「具念正知」（Sato sampajānoti）这一句，有两种正知：人界中的正知和天界中的正知。其中，在《韦桑答拉本生》里，菩萨把两个儿子送给了那位婆罗门，第二天又把妻子送给了那位婆罗门——他其实是帝释天所化。帝释天心生欢喜，赐予他八个愿望，当他纳受这些愿望时，说了下面的偈颂：

199.Tasmātihāti yasmā tvaṃ ‘‘tathāgatā acchariyā’’ti vadasi, tasmā taṃ bhiyyoso mattāya paṭibhantu tathāgatassa acchariyā abbhutadhammāti. Sato sampajānoti ettha dvesampajaññāni manussaloke devaloke ca. Tattha vessantarajātake brāhmaṇassa dve putte datvā punadivase sakkassa deviṃ datvā sakkena pasīditvā dinne aṭṭha vare gaṇhanto –

45「当我从此解脱时，愿成为前往天界的殊胜智者；」

‘‘Ito vimuccamānāhaṃ, saggagāmī visesagū;

46「愿我不再退转，这是我希求的第八个愿望。」（《本生》2.22.2300）——

Anivattī tato assaṃ, aṭṭhametaṃ varaṃ vare’’ti. (jā. 2.22.2300) –

47这样，他取了“愿我在兜率天结生”的愿望，从那时起他就知道“我将投生到兜率天”，这属于人界的正知。而当韦桑答拉的那一生结束，命终之后又在兜率天重新结生，并知道自己“我已出生（在兜率天）”，这属于天界的正知。

Evaṃ tusitabhavane me paṭisandhi hotūti varaṃ aggahesi, tato paṭṭhāya tusitabhavane uppajjissāmīti jānāti, idaṃ manussaloke sampajaññaṃ. Vessantarattabhāvato pana cuto puna tusitabhavane nibbattitvā nibbattosmīti aññāsi, idaṃ devaloke sampajaññaṃ.

48那么，其余的天神不知道吗？并非不知道。不过，那些天神是看见了园林、宫殿和如意树之后，又被天乐伎奏出的音乐声唤醒，经别人提醒——“朋友，这就是天界，您已经出生在这里了”——才知道的。菩萨在第一个速行心阶段尚不知情，从第二个速行心开始才了知。因此，他拥有其他天神都不共的了知方式。

Kiṃ pana sesadevatā na jānantīti? No na jānanti. Tā pana uyyānavimānakapparukkhe oloketvā devanāṭakehi tūriyasaddena pabodhitā ‘‘mārisa ayaṃ devaloko tumhe idha nibbattā’’ti sāritā jānanti. Bodhisatto paṭhamajavanavāre na jānāti, dutiyajavanato paṭṭhāya jānāti. Iccassa aññehi asādhāraṇajānanaṃ hoti.

49「他站立」：虽然其余天神也知自己“我们已住立此处”，但当他们被六根门里极其可意的所缘压倒时，便会忘失正念，甚至不知道自己吃喝的状况，最终断了段食而死。菩萨就没有那样的所缘吗？并非没有。菩萨的确在十种事情上胜过其余天神，但他不让所缘压倒自己，反而令所缘屈服而安住。因此经中说：“阿难，菩萨具念正知，在兜率天身中站立。”

Aṭṭhāsīti ettha kiñcāpi aññepi devā tattha ṭhitā ṭhitamhāti jānanti, te pana chasu dvāresu balavatā iṭṭhārammaṇena abhibhuyyamānā satiṃ vissajjetvā attano bhuttapītabhāvampi ajānantā āhārūpacchedena kālaṃ karonti. Bodhisattassa kiṃ tathārūpaṃ ārammaṇaṃ natthīti? No natthi. So hi sesadeve dasahi ṭhānehi adhiggaṇhāti, ārammaṇena pana attānaṃ maddituṃ na deti, taṃ ārammaṇaṃ abhibhavitvā tiṭṭhati. Tena vuttaṃ – ‘‘sato sampajāno, ānanda, bodhisatto tusite kāye aṭṭhāsī’’ti.

200「尽其寿量」：在其他有身中，难道他不尽其寿量而住吗？是的，他不那样住。因为在其他时候，如果生于长寿的天界，就无法在那里圆满诸波罗蜜，于是他便闭上眼，作了“决意死”而往生人间。这种死的方式是别人所没有的。而那时，他已经没有布施未给，没有戒未持，由于一切波罗蜜都已圆满，所以他才住立于该处直到寿终。

200.Yāvatāyukanti sesattabhāvesu kiṃ yāvatāyukaṃ na tiṭṭhattīti? Āma na tiṭṭhati. Aññadā hi dīghāyukadevaloke nibbatto tattha pāramiyo na sakkā pūretunti akkhīni nimīletvā adhimuttikālaṃkiriyaṃ nāma katvā manussaloke nibbattati . Ayaṃ kālaṅkiriyā aññesaṃ na hoti. Tadā pana adinnadānaṃ nāma natthi, arakkhitasīlaṃ nāma natthi, sabbapāramīnaṃ pūritattā yāvatāyukaṃ aṭṭhāsi.

51如是，“具念正知，从兜率天身死后，入于母胎”是指：菩萨在圆满一切波罗蜜后，当时尽其寿量而住。而对于那些天神，当按人间的算法，七天后即将死去时，便有五种前行相生起：花鬘枯萎，衣裳变脏，腋下出汗，身体色彩变丑，天神不喜欢自己的座位。

Sato sampajāno tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamatīti evaṃ tāva sabbapāramiyo pūretvā tadā bodhisatto yāvatāyukaṃ aṭṭhāsi. Devatānaṃ pana – ‘‘manussagaṇanāvasena idāni sattahi divasehi cuti bhavissatī’’ti pañca pubbanimittāni uppajjanti – mālā milāyanti, vatthāni kilissanti, kacchehi sedā muccanti, kāye dubbaṇṇiyaṃ okkamati, devo devāsane na saṇṭhāti.

52这其中，「花鬘」是指在结生那天所佩带的花环。据说，那些花环在六百万又五十七亿年间未曾枯萎，到这时才枯萎。衣服也是如此。那么长的时间里，天神们既不冷也不热，此刻身上却流出一滴滴汗水；那么长的时间里，他们身上看不到秃发、白发等衰相，天女就像十六岁的少女，天子就像二十岁的青年；而临死时，他们的身体便现出疲惫相；那么长的时间里，他们在天界从未有过厌倦，而临死时，却叹气、打呵欠，不喜欢自己的座位。

Tattha mālāti paṭisandhiggahaṇadivase piḷandhanamālā. Tā kira saṭṭhisatasahassādhikā sattapaṇṇāsa-vassakoṭiyo amilāyitvā tadā milāyanti. Vatthesupi eseva nayo. Ettakaṃ pana kālaṃ devānaṃ neva sītaṃ na uṇhaṃ hoti, tasmiṃ kāle sarīrato bindubinduvasena sedā muccanti. Ettakañca kālaṃ tesaṃ sarīre khaṇḍiccapāliccādivasena vivaṇṇatā na paññāyati, devadhītā soḷasavassuddesikā viya, devaputtā vīsativassuddesikā viya khāyanti. Maraṇakāle pana nesaṃ kilantarūpo attabhāvo hoti. Ettakañca nesaṃ kālaṃ devaloke ukkaṇṭhitā nāma natthi, maraṇakāle pana nissasanti vijambhanti, sake āsane nābhiramanti.

53然而这些前兆，正如在人间，只有大福德者的国王、大臣等才会出现流星陨落、地震、月食等征兆，并非所有人；同样，这些相也只在大威德天神身上显现，并非所有天神。又如在人间，只有占星师等才知道这些征兆，并非人人皆知；同样，这些相也并非所有天神都知道，唯有聪明的天神才知道。其中，那些由微少善业生天的天子，当这些相出现时，便害怕地想：‘现在谁知道，我们会生到哪里去呢？’那些大福德的天神则想：‘凭我们所施的布施、所持的戒、所修的修行，必将享受上界天界的殊胜成就。’他们不害怕。菩萨见到这些前兆，也没有害怕，心想：‘我将在这无间之身中成为佛陀。’随后，当这些相显现时，一万个世界的天神聚集起来，请求道：‘尊者！您圆满十波罗蜜，并非为了希求帝释的成就、魔罗的成就、梵天的成就、转轮王的成就，而是为了度脱世间，才希求佛果。尊者，现在是您成就佛果的时候了，尊者，现在是您成就佛果的时候了。’

Imāni pana pubbanimittāni, yathā loke mahāpuññānaṃ rājarājamahāmattādīnaṃyeva ukkāpātabhūmicālacandaggāhādīni nimittāni paññāyanti, na sabbesaṃ, evameva mahesakkhānaṃ devatānaṃyeva paññāyanti, na sabbesaṃ. Yathā ca manussesu pubbanimittāni nakkhattapāṭhakādayova jānanti, na sabbe, evameva tānipi sabbe devā na jānanti, paṇḍitā eva pana jānanti. Tattha ye ca mandena kusalakammena nibbattā devaputtā, te tesu uppannesu – ‘‘idāni ko jānāti, kuhiṃ nibbattissāmā’’ti bhāyanti. Ye mahāpuññā, te – ‘‘amhehi dinnaṃ dānaṃ rakkhitaṃ sīlaṃ bhāvitaṃ bhāvanaṃ āgamma uparidevalokesu sampattiṃ anubhavissāmā’’ti na bhāyanti. Bodhisattopi tāni pubbanimittāni disvā ‘‘idāni anantare attabhāve buddho bhavissāmī’’ti na bhāyi. Athassa tesu nimittesu pātubhūtesu dasasahassacakkavāḷadevatā sannipatitvā – ‘‘mārisa tumhehi dasa pāramiyo pūrentehi na sakkasampattiṃ na mārabrahmacakkavattisampattiṃ patthentehi pūritā, lokanittharaṇatthāya pana buddhattaṃ patthayamānehi pūritā. So vo idāni kālo mārisa buddhattāya, samayo mārisa buddhattāyā’’ti yācanti.

54那时，大士没有答应天神们，先以时间、洲、地方、家族、母亲、寿命限界的方式，进行了所说的五大事观察。其中，最先观察时间：‘是时候，还是非时候？’在那里，人寿增长超过百千年的时间，不算是时候。为什么？因为那时的众生见不到生老死，而佛陀的说法不能离开三相，若对他们说无常、苦、无我，他们会想：‘这讲的是什么？’既不想听，也不肯信，因此没有现观；没有现观，教法就不能导至出离。所以那不是时候。人寿低于一百年的时间，也不算是时候。为什么？因为那时的众生烦恼深重，对烦恼深重的人给予教诫，教诫不能在他们心中安立，就像在水面上划的线，迅速消失。所以那也不是时候。然而，从百千年以下、百年以上的人寿范围，才是时候。而那时候正好是人寿百年之时。于是大士观察后，看到了‘这是应生的时刻’，便确定了时间。

Atha mahāsatto devatānaṃ paṭiññaṃ adatvāva kāladīpadesakulajanettiāyuparicchedavasena pañcamahāvilokanaṃ nāma vilokesi. Tattha ‘‘kālo nu kho, na kālo’’ti paṭhamaṃ kālaṃ vilokesi. Tattha vassasatasahassato uddhaṃ vaḍḍhitaāyukālo kālo nāma na hoti. Kasmā? Tadā hi sattānaṃ jātijarāmaraṇāni na paññāyanti, buddhānañca dhammadesanā nāma tilakkhaṇamuttā natthi, tesaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattāti kathentānaṃ ‘‘kiṃ nāmetaṃ kathentī’’ti neva sotuṃ na saddhātuṃ maññanti, tato abhisamayo na hoti, tasmiṃ asati aniyyānikaṃ sāsanaṃ hoti. Tasmā so akālo. Vassasatato ūnaāyukālopi kālo nāma na hoti. Kasmā? Tadā hi sattā ussannakilesā honti, ussannakilesānañca dinnovādo ovādaṭṭhāne na tiṭṭhati. Udake daṇḍarāji viya khippaṃ vigacchati. Tasmā sopi akālo. Satasahassato pana paṭṭhāya heṭṭhā vassasatato paṭṭhāya uddhaṃ āyukālo kālo nāma. Tadā ca vassasatakālo hoti. Atha mahāsatto ‘‘nibbattitabbakālo’’ti kālaṃ passi.

55然后观察洲：他观察了带着附属岛屿的四大洲后，看到“佛陀不生于其他三洲，唯生于阎浮提”，就这样确定了洲。

Tato dīpaṃ vilokento saparivāre cattāro dīpe oloketvā – ‘‘tīsu dīpesu buddhā na nibbattanti, jambudīpeyeva nibbattantī’’ti dīpaṃ passi.

56然后观察地方：‘阎浮提广大，方圆一万由旬，佛陀究竟会在哪里出生呢？’当他观察地方时，见到了中部地区。所谓中部地区，如律藏中所说：‘东方有一个名为迦奢伽拉的村落……’等等。它的长度是三百由旬，宽度二百五十由旬，周围九百由旬。在这片区域内，圆满四、八或十六个不可数劫及百千劫波罗蜜的人，会成为正自觉者；圆满两个不可数劫及百千劫波罗蜜的人，会成为辟支佛；圆满一个不可数劫及百千劫波罗蜜的人，会成为舍利弗、目犍连等大弟子；统御四大洲及二千小洲、拥有自在主权的转轮王也会在此出现；还有其他大威德的刹帝利、婆罗门、居士豪门等出现。而这里恰好有一座迦毗罗卫城，我应当生在那里。’这样他做出了决定。

Tato – ‘‘jambudīpo nāma mahā, dasayojanasahassaparimāṇo, katarasmiṃ nu kho padese buddhā nibbattantī’’ti desaṃ vilokento majjhimadesaṃ passi. Majjhimadeso nāma ‘‘puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo’’tiādinā nayena vinaye (mahāva. 259) vuttova. So pana āyāmato tīṇi yojanasatāni. Vitthārato aḍḍhatiyāni, parikkhepato navayojanasatānīti. Etasmiñhi padese cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkhyeyyāni, kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā sammāsambuddhā uppajjanti. Dve asaṅkhyeyyāni, kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā paccekabuddhā uppajjanti, ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ, kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā sāriputtamoggallānādayo mahāsāvakā uppajjanti, catunnaṃ mahādīpānaṃ dvisahassānaṃ parittadīpānañca issariyādhipaccakārakacakkavattirājāno uppajjanti, aññe ca mahesakkhā khattiyabrāhmaṇagahapatimahāsālā uppajjanti. Idañcettha kapilavatthu nāma nagaraṃ, tattha mayā nibbattitabbanti niṭṭhamagamāsi.

57接着观察家族：‘所谓佛陀，是出生在世间公认的家族。如今刹帝利家族是世间公认的，我要投生在那里，一位名叫净饭的国王将成为我的父亲。’这样观察了家族。

Tato kulaṃ vilokento – ‘‘buddhā nāma lokasammate kule nibbattanti, idāni ca khattiyakulaṃ lokasammataṃ, tattha nibbattissāmi, suddhodano nāma rājā me pitā bhavissatī’’ti kulaṃ passi.

58接着观察母亲：‘佛陀的母亲不贪玩、不酗酒，在百千劫中圆满波罗蜜，从出生以来持守不破五戒。这位名叫摩诃摩耶的王妃正是这样的，她将成为我的母亲。她的寿命有多少？’作意之后，看到：‘在十个月又七天（之后将命终）’。

Tato mātaraṃ vilokento – ‘‘buddhamātā nāma lolā surādhuttā na hoti, kappasatasahassaṃ pūritapāramī jātito paṭṭhāya akhaṇḍapañcasīlā hoti, ayañca mahāmāyā nāma devī edisā. Ayaṃ me mātā bhavissati. Kittakaṃ panassā āyū’’ti āvajjanto – ‘‘dasannaṃ māsānaṃ upari satta divasānī’’ti passi.

59这样，观察完这五大事后，为了摄受天神们，说道：‘尊者们，我成佛的时机到了！’在给予承诺后，说：‘你们去吧！’遣散了那些天神，由兜率天神们围绕，进入了兜率天城的欢喜园。因为所有天界都有欢喜园。在那里，天神们围绕着他，一边忆念他过去所造善业的去处，一边说：‘从此处死后，去到善趣吧！从此处死后，去到善趣吧！’他就在这样被忆念善业的天神们围绕中，在那里游走时死去了。

Iti imaṃ pañcamahāvilokanaṃ viloketvā – ‘‘kālo me mārisā buddhabhāvāyā’’ti devatānaṃ saṅgahaṃ karonto paṭiññaṃ datvā ‘‘gacchatha tumhe’’ti tā devatā uyyojetvā tusitadevatāhi parivuto tusitapure nandanavanaṃ pāvisi. Sabbadevalokesu hi nandanavanaṃ atthiyeva. Tattha naṃ devatā – ‘‘ito cuto sugatiṃ gaccha, ito cuto sugatiṃ gacchā’’ti pubbekatakusalakammokāsaṃ sārayamānā vicaranti. So evaṃ devatāhi kusalaṃ sārayamānāhi parivuto tattha vicarantova cavi.

60这样死去时，他知道‘我将死去’，却不知道死心。结生之后，也不知道结生心，但知道‘我在这个地方结生了’。然而有些长老说：‘可以借助转向，在第二或第三心刹那才了知。’而三藏大希瓦长老则说：‘大士们的结生和别人的结生不一样，他们的正念正知达到了圆满。但是，因为不能用同一个心了知那个心，所以不知道死心。在死的一刹那，他知道“我将死去”；结生后，不知道结生心，但知道“我在某处结了生”。那时，一万个世界震动。’就这样，具足正念、正知，入母胎时，在十九种结生心中，以类似慈心前行、与喜俱行、与智相应、无行的善心的大异熟心结生。但是大希瓦长老则说：‘是以与舍俱行的心结生。’

Evaṃ cuto cavāmīti pajānāti, cuticittaṃ na jānāti. Paṭisandhiṃ gahetvāpi paṭisandhicittaṃ na jānāti, imasmiṃ me ṭhāne paṭisandhi gahitāti evaṃ pana jānāti. Keci pana therā ‘‘āvajjanapariyāyo nāma laddhuṃ vaṭṭati, dutiyatatiyacittavāreyeva jānissatī’’ti vadanti. Tipiṭakamahāsīvatthero panāha – ‘‘mahāsattānaṃ paṭisandhi na aññesaṃ paṭisandhisadisā, koṭippattaṃ tesaṃ satisampajaññaṃ. Yasmā pana teneva cittena taṃ cittaṃ ñātuṃ na sakkā, tasmā cuticittaṃ na jānāti. Cutikkhaṇepi cavāmīti pajānāti, paṭisandhiṃ gahetvāpi paṭisandhicittaṃ na jānāti, asukasmiṃ ṭhāne paṭisandhi gahitāti pajānāti, tasmiṃ kāle dasasahassī kampatī’’ti. Evaṃ sato sampajāno mātukucchiṃ okkamanto pana ekūnavīsatiyā paṭisandhicittesu mettāpubbabhāgassa somanassa-sahagata-ñāṇasampayutta-asaṅkhārika-kusalacittassa sadisamahāvipākacittena paṭisandhiṃ gaṇhi. Mahāsīvatthero pana ‘‘upekkhāsahagatenā’’ti āha.

61而当他结生时，是在阿沙陀月的满月日，依北阿沙陀星宿而结生。据说那时，摩诃摩耶王妃从满月前的第七天起，享受没有酒的、具足花鬘香粉装饰的星宿庆典，到了第七天清晨，起来用香水沐浴，装饰了一切庄严，吃了殊胜的食物，受持布萨戒，进入寝宫，躺在殊胜的床上，正入睡时，见到了这样的梦：有四位大王连同床将她抬起，带到无热恼池，放在一边。然后那些天王的妃子们来了，为了去除她身上人的垢秽而给她沐浴，穿上天衣，涂抹香料，佩戴天界之花。之后在不远处有一座银山，山中有座金殿，让她头朝东躺下。这时菩萨化作一头殊胜的白象，在附近的一座金山上游走，然后下来登上银山，从北方过来，进入金殿，右绕母亲，接着像是破开右胁，进入腹中。

Paṭisandhiṃ gaṇhanto pana āsāḷhīpuṇṇamāyaṃ uttarāsāḷhanakkhattena aggahesi. Tadā kira mahāmāyā pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāya vigatasurāpānaṃ mālāgandhavibhūsanasampannaṃ nakkhattakīḷaṃ anubhavamānā sattame divase pāto vuṭṭhāya gandhodakena nhāyitvā sabbālaṅkāravibhūsitā varabhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya sirīgabbhaṃ pavisitvā sirīsayane nipannā niddaṃ okkamamānā idaṃ supinaṃ addasa – ‘‘cattāro kira naṃ mahārājāno sayaneneva saddhiṃ ukkhipitvā anotattadahaṃ netvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Atha nesaṃ deviyo āgantvā manussamalaharaṇatthaṃ nhāpetvā dibbavatthaṃ nivāsetvā gandhehi vilimpetvā dibbapupphāni piḷandhitvā tato avidūre rajatapabbato, tassa anto kanakavimānaṃ atthi, tasmiṃ pācīnato sīsaṃ katvā nipajjāpesuṃ. Atha bodhisatto setavaravāraṇo hutvā tato avidūre eko suvaṇṇapabbato, tattha caritvā tato oruyha rajatapabbataṃ abhiruhitvā uttaradisato āgamma kanakavimānaṃ pavisitvā mātaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇapassaṃ phāletvā kucchiṃ paviṭṭhasadiso ahosi.

62随后，醒来的王妃将梦告知国王。国王在夜间过后，召请大约六十四位为首的婆罗门。他在地上涂了牛粪，撒上米花等作吉祥供养，安置了极为庄严的座位。让那些婆罗门就座后，将用酥油、蜜糖等烹制的殊胜乳粥盛满金盘和银盘，并用金盘银盘盖好，施予他们；又以未穿过的新衣、母牛等布施使他们欢喜。然后，当婆罗门们被满足一切欲乐后，国王告知此梦，问道：‘将发生什么事？’婆罗门们回答：‘大王不要忧虑！王妃的腹中已经安住了一个胎儿，而且是男胎，不是女胎，您将得到一个儿子。如果他住在家里，将成为转轮王；如果离家出家，将成为破除世间覆盖的佛陀。’就这样，具足正念、正知，菩萨从兜率天身死没，进入母胎。

Atha pabuddhā devī taṃ supinaṃ rañño ārocesi. Rājā pabhātāya rattiyā catusaṭṭhimatte brāhmaṇapāmokkhe pakkosāpetvā haritūpalittāya lājādīhi katamaṅgalasakkārāya bhūmiyā mahārahāni āsanāni paññāpetvā tattha nisinnānaṃ brāhmaṇānaṃ sappimadhusakkarābhisaṅkhārassa varapāyāsassa suvaṇṇarajatapātiyo pūretvā suvaṇṇarajatapātītiheva paṭikujjitvā adāsi, aññehi ca ahatavatthakapilagāvīdānādīhi te santappesi. Atha nesaṃ sabbakāmasantappitānaṃ supinaṃ ārocāpetvā – ‘‘kiṃ bhavissatī’’ti pucchi. Brāhmaṇā āhaṃsu – ‘‘mā cintayi mahārāja, deviyā te kucchimhi gabbho patiṭṭhito, so ca kho purisagabbho, na itthigabbho, putto te bhavissati. So sace agāraṃ ajjhāvasissati, rājā bhavissati cakkavattī. Sace agārā nikkhamma pabbajissati, buddho bhavissati loke vivaṭṭacchado’’ti. Evaṃ sato sampajāno bodhisatto tusitakāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamati.

63这里，‘具念、正知’（sato sampajāno）这句话，是说明第四种入胎的‘进入’（okkamatī）。因为入胎共有四种。

Tattha sato sampajānoti iminā catutthāya gabbhāvakkantiyā okkamatīti dasseti. Catasso hi gabbhāvakkantiyo.

64“大德，有这四种入胎。大德，这里有一种人，没有正知而入母胎，没有正知而住于母胎，没有正知而出母胎，这是第一种入胎。

‘‘Catasso imā, bhante, gabbhāvakkantiyo. Idha, bhante, ekacco asampajāno mātukucchiṃ okkamati, asampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti, asampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṃ paṭhamā gabbhāvakkanti.

65再者，大德，这里有一种人，有正知而入母胎，没有正知而住于母胎，没有正知而出母胎，这是第二种入胎。

Puna caparaṃ, bhante, idhekacco sampajāno mātukucchiṃ okkamati, asampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti, asampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṃ dutiyā gabbhāvakkanti.

66再者，大德，这里有一种人，有正知而入母胎，有正知而住于母胎，没有正知而出母胎，这是第三种入胎。

Puna caparaṃ, bhante, idhekacco sampajāno mātukucchiṃ okkamati, sampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti, asampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṃ tatiyā gabbhāvakkanti.

67再者，大德，这里有一种人，有正知而入母胎，有正知而住于母胎，有正知而出母胎，这是第四种入胎。”

Puna caparaṃ, bhante, idhekacco sampajāno mātukucchiṃ okkamati, sampajāno mātukucchismiṃ ṭhāti, sampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṃ catutthā gabbhāvakkantī’’ti (dī. ni. 3.147).

68这四种入胎中，第一种是世间凡夫的；第二种是八十位大弟子的；第三种是两位上首弟子和辟支菩提的；第四种是一切智菩萨的。据说，那些（凡夫）被业生风弄得脚朝上头朝下，如同掉进深达几百人的悬崖，又像大象通过钥匙孔般，从极其狭窄的产道出来时，遭受无边的痛苦。因此，他们并没有“我们正在出来”的正知。第四种是一切智菩萨的。他们入母胎时即知，住胎时亦知。出胎时，业生风也不能使他们脚朝上头朝下地抛出，他们伸出双手、睁开双眼，站着出生。

Etāsu paṭhamā lokiyamanussānaṃ hoti, dutiyā asītimahāsāvakānaṃ, tatiyā dvinnaṃ aggasāvakānaṃ paccekabodhisattānañca. Te kira kammajavātehi uddhaṃpādā adhosirā anekasataporise papāte viya yonimukhe tāḷacchiggalena hatthī viya ativiya sambādhena yonimukhena nikkhamamānā anantaṃ dukkhaṃ pāpuṇanti. Tena nesaṃ ‘‘mayaṃ nikkhamāmā’’ti sampajānatā na hoti. Catutthā sabbaññubodhisattānaṃ. Te hi mātukucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhantāpi jānanti, tattha vasantāpi jānanti. Nikkhamanakālepi nesaṃ kammajavātā uddhaṃpāde adhosire katvā khipituṃ na sakkonti, dve hatthe pasāretvā akkhīni ummīletvā ṭhitakāva nikkhamanti.

201“入母胎”在此处是指已经入胎的状态。因为是在入胎之后才有这些，而非正在入胎时。“无量”指以佛陀为标准，即广大的意思。“广大”是它的同义词。“天威神力”在此处指天神的威神力——其所穿衣服的光芒遍照十二由旬，身体的光芒、装饰品的光芒、宫殿的光芒也是如此，意思是超越了这些。

201.Mātukucchiṃ okkamatīti ettha mātukucchiṃ okkanto hotīti attho. Okkante hi tasmiṃ evaṃ hoti, na okkamamāne. Appamāṇoti buddhappamāṇo, vipuloti attho. Uḷāroti tasseva vevacanaṃ. Devānubhāvanti ettha devānaṃ ayamānubhāvo – nivatthavatthassa pabhā dvādasa yojanāni pharati, tathā sarīrassa, tathā alaṅkārassa, tathā vimānassa, taṃ atikkamitvāti attho.

70“世界中间”：每三个轮围世界之间，都有一个世界中间地狱，就像三个车轮或互相倚靠放置的叶片中间的空隙一样。然而，那个世界中间地狱，其范围大小有八千由旬。“可厌的”：常时敞开着。“无遮蔽的”：下方也没有任何支撑。“黑暗的”：成为一片漆黑。“黑暗与暗冥的”：因为障碍了眼识的生起，所以具有导致盲冥状态的暗冥。据说在那里，眼识不会生起。“有如此大神力的”：据说日月天子只在一瞬间，就能同时在三洲显现，所以说他们具有如此大神力。“有如此大威力的”：他们能在每一个方向，驱散九万九千由旬的黑暗，显示光明，所以说他们有大威力。“光明不能遍及”：指以自己的光明无法照到。据说他们运行在轮围山的中间地带，而世界中间地狱在轮围山之外，因此他们的光明照不到那里。

Lokantarikāti tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ cakkavāḷānaṃ antarā ekeko lokantarikā hoti, tiṇṇaṃ sakaṭacakkānaṃ pattānaṃ vā aññamaññaṃ āhacca ṭhapitānaṃ majjhe okāso viya. So pana lokantarikanirayo parimāṇato aṭṭhayojanasahasso hoti. Aghāti niccavivaṭā. Asaṃvutāti heṭṭhāpi appatiṭṭhā. Andhakārāti tamabhūtā. Andhakāratimisāti cakkhuviññāṇuppattinivāraṇato andhabhāvakaraṇatimisena samannāgatā. Tattha kira cakkhuviññāṇaṃ na jāyati. Evaṃmahiddhikāti candimasūriyā kira ekappahāreneva tīsu dīpesu paññāyanti, evaṃmahiddhikā. Ekekāya disāya navanavayojanasatasahassāni andhakāraṃ vidhamitvā ālokaṃ dassenti, evaṃ mahānubhāvā. Ābhāyanānubhontīti attano pabhāya nappahonti. Te kira cakkavāḷapabbatassa vemajjhena caranti, cakkavāḷapabbatañca atikkamma lokantarikanirayo, tasmā te tattha ābhāya nappahonti.

71“其中还有众生”：指那些投生在那个世界中间大地狱中的众生。那么，他们是造了什么业而投生到那里的呢？他们是因为对父母，以及对如法的沙门婆罗门犯下了极其沉重残酷的过错，并且日复一日地造作杀生等暴恶之业，就像铜掌岛上的无畏贼、龙贼等那样，而投生到那里的。他们的身体有三伽浮陀大，长着像蝙蝠一样的长长爪子。他们就像蝙蝠在树上一样，用爪子钩挂在轮围山的山脚下。但是当它们爬行蠕动，彼此接近到伸手可及的距离时，就会以为“我们得到食物了”，于是朝着那里奋力冲去，翻滚着掉进支撑世界的水中。在狂风的吹打下，他们就像甘草的果实一样断裂开来，掉入水中。刚一掉下去，就在那极咸的水中，像面粉团一样完全消融了。

Yepi tattha sattāti yepi tasmiṃ lokantaramahāniraye sattā upapannā. Kiṃ pana kammaṃ katvā te tattha uppajjantīti? Bhāriyaṃ dāruṇaṃ mātāpitūnaṃ dhammikasamaṇabrāhmaṇānañca upari aparādhaṃ aññañca divase divase pāṇavadhādisāhasikakammaṃ katvā uppajjanti tambapaṇṇidīpe abhayacoranāgacorādayo viya. Tesaṃ attabhāvo tigāvutiko hoti, vaggulīnaṃ viya dīghanakhā honti. Te rukkhe vagguliyo viya nakhehi cakkavāḷapāde lagganti. Yadā pana saṃsappantā aññamaññassa hatthapāsaṃ gatā honti, atha ‘‘bhakkho no laddho’’ti maññamānā tattha vāvaṭā viparivattitvā lokasandhārakaudake patanti. Vāte paharante madhukaphalāni viya chijjitvā udake patanti. Patitamattā ca accantakhāre udake piṭṭhapiṇḍi viya vilīyanti.

72“朋友，据说还有其他众生”：在那一天，他们看到彼此后这样想：“就像我们正在经受这样巨大的痛苦一样，据说还有其他众生，也在经受着这种痛苦而投生到了这里。”然而，这种看见彼此的光明，连一碗粥大小的时间都维持不住，顶多就像睡着醒来后辨识所缘那么一瞬间的功夫。但持长部经典的比丘们说：“仅仅只是一弹指顷，像闪电般一闪，在他们刚说出‘这是什么？’的同时，光明就消失了。”“震动”：周围一切都在震动。其他两个词只是前一个词的同义词。接着说的“无量”等，是作为结语的目的而说的。

Aññepi kira bho santi sattāti – ‘‘yathā mayaṃ mahādukkhaṃ anubhavāma, evaṃ aññepi kira sattā idaṃ dukkhaṃ anubhavantā idhūpapannā’’ti taṃ divasaṃ passanti. Ayaṃ pana obhāso ekayāgupānamattampi na tiṭṭhati, yāvatā niddāyitvā pabuddho ārammaṇaṃ vibhāveti, tattakaṃ kālaṃ hoti. Dīghabhāṇakā pana ‘‘accharāsaṅghāṭamattameva vijjubhāso viya niccharitvā kiṃ idanti bhaṇantānaṃyeva antaradhāyatī’’ti vadanti. Saṅkampatīti samantato kampati. Itaradvayaṃ purimapasseva vevacanaṃ. Puna appamāṇo cātiādi nigamanatthaṃ vuttaṃ.

202“四位天子从四方前来守护”这句中，“四位”是根据四大王而说的，但实际上在整整一万个世界里，每一个方向都有四位，总共是四万位。在我们这个世界，四大天王手持宝剑前来，为了守护菩萨而进入吉祥胎室；其余的天王们则从胎门开始，把那些会来阻挠的尘埃鬼、毕舍遮等药叉众都赶开，一直守护到轮围山的边际。

202.Cattāro devaputtā catuddisaṃ ārakkhāya upagacchantīti ettha cattāroti catunnaṃ mahārājūnaṃ vasena vuttaṃ, dasasahassacakkavāḷe pana cattāro cattāro katvā cattālīsadasasahassā honti. Tattha imasmiṃ cakkavāḷe mahārājāno khaggahatthā āgantvā bodhisattassa ārakkhaṇatthāya upagantvā sirīgabbhaṃ paviṭṭhā, itare gabbhadvārato paṭṭhāya avaruddhapaṃsupisācakādiyakkhagaṇe paṭikkamāpetvā yāva cakkavāḷā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu.

74那么，这守护是为了什么目的呢？难道不是在结生刹那，从羯罗蓝阶段开始，即使有百千亿魔众举起百千亿座须弥山，前来对菩萨或菩萨的母亲作障碍，他们全都会在途中就消失吗？世尊在《血生起事》中也曾说过：‘诸比丘，这是不可能的，没有机会的，即有人以他人的加害来夺取如来的生命。诸比丘，如来是不因他人加害而般涅槃的。你们去吧，诸比丘，如常安住，诸比丘，如来是不需要守护的。’（《小品》341）因此，他们的生命并不会因他人的加害而有障碍。然而，确实有一些非人，形貌丑陋、难看、形象恐怖，还有一些鸟，菩萨的母亲见到他们的样子或听到他们的声音，可能会生起恐惧或惊慌；为了防护这些，他们才执持守护。再者，他们这样做，也是因为对菩萨的福德威力生起了尊重，被自己的尊重心所驱使。

Kimatthaṃ panāyaṃ rakkhā āgatā? Nanu paṭisandhikkhaṇe kalalakālato paṭṭhāya sacepi koṭisatasahassā mārā koṭisatasahassaṃ sineruṃ ukkhipitvā bodhisattassa vā bodhisattamātuyā vā antarāyakaraṇatthaṃ āgaccheyyuṃ, sabbe antarāva antaradhāyeyyuṃ. Vuttampi cetaṃ bhagavatā ruhiruppādavatthusmiṃ – ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ parūpakkamena tathāgataṃ jīvitā voropeyya. Anupakkamena, bhikkhave, tathāgatā parinibbāyanti. Gacchatha tumhe, bhikkhave, yathāvihāraṃ, arakkhiyā, bhikkhave, tathāgatā’’ti (cūḷava. 341). Evametaṃ, na parūpakkamena tesaṃ jīvitantarāyo atthi. Santi kho pana amanussā virūpā duddasikā, bheravarupā pakkhino, yesaṃ rūpaṃ disvā saddaṃ vā sutvā bodhisattamātu bhayaṃ vā santāso vā uppajjeyya, tesaṃ nivāraṇatthāya rakkhaṃ aggahesuṃ. Apica kho bodhisattassa puññatejena sañjātagāravā attano gāravacoditāpi te evamakaṃsu.

75那么，这四位进入胎室并住在那里的四大天王，他们让菩萨的母亲看见自己，还是不让她看见呢？在沐浴、妆饰、用餐等身体活动的时候，他们不现身；在进入吉祥胎室、躺在殊胜床座上的时候，才现身。在那里，虽然人类见到非人通常是可怖的，但菩萨的母亲因为自己与儿子福德的威力，看到他们并不害怕，对他们生起的心念，就像对自己王宫里平常的侍卫一样。

Kiṃ pana te antogabbhaṃ pavisitvā ṭhitā cattāro mahārājāno bodhisattamātuyā attānaṃ dassenti na dassentīti? Nahānamaṇḍanabhojanādisarīrakiccakāle na dassenti, sirīgabbhaṃ pavisitvā varasayane nipannakāle pana dassenti. Tattha kiñcāpi amanussadassanaṃ nāma manussānaṃ sappaṭibhayaṃ hoti, bodhisattamātā pana attano ceva puttassa ca puññānubhāvena te disvā na bhāyati, pakatiantepurapālakesu viya assā tesu cittaṃ uppajjati.

203“本性具戒”，是指以本性就具足戒，也就是她天生便戒行圆满。据说，在没有佛陀出世的时代，人们会到苦行者和游行者的跟前，礼敬之后蹲坐下来受戒；菩萨的母亲也曾到卡拉提婆拉仙人那里受戒。然而，当菩萨进入她的胎中以后，她就不能再坐在别人脚下了；即便与人同坐在一个座位上受戒，那也只是徒具形式而已。因此，说她是由自己受持了戒。

203.Pakatiyāsīlavatīti sabhāveneva sīlasampannā. Anuppanne kira buddhe manussā tāpasaparibbājakānaṃ santike vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā sīlaṃ gaṇhanti, bodhisattamātāpi kāladevilassa isino santike gaṇhāti. Bodhisatte pana kucchigate aññassa pādamūle nisīdituṃ nāma na sakkā, samāsane nisīditvā gahitasīlampi avaññā kāraṇamattaṃ hoti. Tasmā sayameva sīlaṃ aggahesīti vuttaṃ hoti.

77“于诸男子”，是指她对以菩萨的父亲为首的任何男子，都不生起以男子为对象的欲贪之心。而且，这是出于对菩萨的尊重，并非因为她的烦恼已经断除。另外，菩萨母亲的容貌，纵然是极其善巧的画师也无法在画布等上面描绘出来，见到这样的美貌，说男子完全不会生起贪欲，那是不真实的。但是，如果有带着贪染之心的人想要接近她，他的脚便无法挪动，就像被天神的锁链捆住了一样。因此，经典中说她是“不可逾越”的等等。

Purisesūti bodhisattassa pitaraṃ ādiṃ katvā kesuci manussesu purisādhippāyacittaṃ nuppajjati. Tañca kho bodhisatte gāravena, na pahīnakilesatāya. Bodhisattamātu rūpaṃ pana sukusalāpi sippikā potthakammādīsupi kātuṃ na sakkonti, taṃ disvā purisassa rāgo nuppajjatīti na sakkā vattuṃ. Sace pana taṃ rattacitto upasaṅkamitukāmo hoti, pādā na vahanti, dibbasaṅkhalikā viya bajjhanti. Tasmā ‘‘anatikkamanīyā’’tiādi vuttaṃ.

78“于五欲功德”，前文依据“与欲功德相应”这个说法，是从以男子为对象的意念方面，讲述了所应遮止的对象；而此处则是显示了这些欲乐所缘的获得。据说那时，听到“王后的腹中怀上了这样一位儿子”，各处的国王们便以价值昂贵的装饰品、乐器等方式，送来了与五门相应的所缘礼物。而且，由于菩萨与菩萨母亲过去所造之业的广大，他们所获得的利养与恭敬，数量多到没有办法衡量边际。

Pañcannaṃ kāmaguṇānanti pubbe ‘‘kāmaguṇūpasaṃhita’’nti purisādhippāyavasena vatthupaṭikkhepo kathito, idha ārammaṇappaṭilābho dassito. Tadā kira ‘‘deviyā evarūpo putto kucchismiṃ uppanno’’ti, sutvā samantato rājāno mahagghaābharaṇatūriyādivasena pañcadvārārammaṇavatthubhūtaṃ paṇṇākāraṃ pesenti, bodhisattassa ca bodhisattamātuyā ca katakammassa ussannattā lābhasakkārassa pamāṇaparicchedo nāma natthi.

204“身体不疲倦”，是指她不像其他妇女那样，会因为怀胎的重担而疲劳，手脚变得浮肿等等，她没有一丝那样的疲倦。“透过腹部可见的在胎中者”，是指处于腹内的胎儿。这超越了羯罗蓝等阶段，在身体的各部分、手脚都已长成，诸根已无缺失的状态时，她才看见。为什么能看见呢？是为了能够安乐地护养。就像母亲与儿子同坐或共卧时，为了让儿子安适而照看，心想：“我要把那垂下来的手或脚抬起来放好。”同样地，菩萨的母亲在她起身、走路、转身、坐下等时候，以及在遇到冷、热、咸、淡、苦、辣的食物下咽时，会观察：“我的儿子会不会有不舒服？”为了安适而照看菩萨，她便看见了盘腿坐着、结跏趺座的菩萨。别的在胎内的胎儿，是压着直肠，顶起胃部，把腹膜当作靠背，倚着脊柱，像在下大雨时躲在树洞里的猴子那样，蹲着，两手托着腮帮子坐着。菩萨却不是这样。菩萨是把脊柱当作靠背，就像坐在法座上的说法师那样，盘起双腿，结跏趺座，面朝东方而坐。他过去所造的业，净化了投生处的基础，在清净的基础上，生出了极为细嫩的肤色。于是，腹内的皮肤便遮盖不住他，母亲观看时，他就像在外面一样清晰可见。为了用譬喻说明这个意思，经文中说了“犹如……”等句子。不过，在胎内的菩萨并不能看见母亲，因为在胎内，眼识是不会生起的。

204.Akilantakāyāti yathā aññā itthiyo gabbhabhārena kilamanti, hatthapādā uddhumātakādīni pāpuṇanti, na evaṃ tassā koci kilamatho ahosi. Tirokucchigatanti antokucchigataṃ. Kalalādikālaṃ atikkamitvā sañjātaaṅgapaccaṅgaṃ ahīnindriyabhāvaṃ upagataṃyeva passati. Kimatthaṃ passati? Sukhavāsatthaṃ. Yatheva hi mātā puttena saddhiṃ nisinnā vā nipannā vā ‘‘hatthaṃ vā pādaṃ vā olambantaṃ ukkhipitvā saṇṭhapessāmī’’ti sukhavāsatthaṃ puttaṃ oloketi, evaṃ bodhisattamātāpi yaṃ taṃ mātu uṭṭhānagamanaparivattananisajjādīsu uṇhasītaloṇikatittakakaṭukāhāraajjhoharaṇakālesu ca gabbhassa dukkhaṃ uppajjati, atthi nu kho me taṃ puttassāti sukhavāsatthaṃ bodhisattaṃ olokayamānā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinnaṃ bodhisattaṃ passati. Yathā hi aññe antokucchigatā pakkāsayaṃ ajjhottharitvā āmāsayaṃ ukkhipitvā udarapaṭalaṃ piṭṭhito katvā piṭṭhikaṇṭakaṃ nissāya ukkuṭikā dvīsu muṭṭhīsu hanukaṃ ṭhapetvā deve vassante rukkhasusire makkaṭā viya nisīdanti, na evaṃ bodhisatto. Bodhisatto pana piṭṭhikaṇṭakaṃ piṭṭhito katvā dhammāsane dhammakathiko viya pallaṅkaṃ ābhujitvā puratthābhimukho nisīdati. Pubbe katakammaṃ panassā vatthuṃ sodheti, suddhe vatthumhi sukhumacchavilakkhaṇaṃ nibbattati . Atha naṃ kucchigataṃ taco paṭicchādetuṃ na sakkoti, olokentiyā bahi ṭhito viya paññāyati. Tamatthaṃ upamāya vibhāvento seyyathāpītiādimāha. Bodhisatto pana antokucchigato mātaraṃ na passati. Na hi antokucchiyaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppajjati.

205“命终”，并不是因为分娩的缘故，纯粹是由于寿命尽了。因为菩萨曾经住过的地方，就如同塔庙或佛殿一样，是其他人不能受用的；而且，不能将菩萨的母亲移走，另立其他人为王后，所以菩萨母亲的寿命恰恰就只有那么多时间，因此她便在那个时候去世了。那么，她是在什么年纪去世的呢？是在中年。因为在青年时期，有情对自己身体的欲贪很强盛，因此，那时怀孕的妇人不能保护住胎儿，胎儿也常常多病。而中年的阶段分为三个部分，在过了前两部分，到了第三部分时，母胎的基础便变得清净；在清净的母胎里出生的孩子，是健康的。所以，菩萨的母亲也是先在青年时期享受了盛美，然后在中年的第三部分时，分娩并离世。

205.Kālaṃkarotīti na vijātabhāvapaccayā, āyuparikkhayeneva. Bodhisattena vasitaṭṭhānañhi cetiyakuṭisadisaṃ hoti aññesaṃ aparibhogaṃ, na ca sakkā bodhisattamātaraṃ apanetvā aññaṃ aggamahesiṭṭhāne ṭhapetunti tattakaṃyeva bodhisattamātu āyuppamāṇaṃ hoti, tasmā tadā kālaṃ karoti. Katarasmiṃ pana vaye kālaṃ karotīti? Majjhimavaye. Paṭhamavayasmiñhi sattānaṃ attabhāve chandarāgo balavā hoti, tena tadā sañjātagabbhā itthī taṃ gabbhaṃ anurakkhituṃ na sakkonti, gabbho bahvābādho hoti. Majjhimavayassa pana dve koṭṭhāse atikkamma tatiyakoṭṭhāse vatthuṃ visadaṃ hoti, visade vatthumhi nibbattā dārakā arogā honti. Tasmā bodhisattamātāpi paṭhamavaye sampattiṃ anubhavitvā majjhimavayassa tatiyakoṭṭhāse vijāyitvā kālaṃ karoti.

81「九或十」：这里用“或”字，应知是以简别的方式，也包含了七或八、十一或十二等种种情况。其中，七个月出生的能存活，但受不了冷热；八个月出生的不能存活；其余月份出生的都能存活。

Nava vā dasa vāti ettha vā-saddena vikappanavasena satta vā aṭṭha vā ekādasa vā dvādasa vāti evamādīnampi saṅgaho veditabbo. Tattha sattamāsajāto jīvati, sītuṇhakkhamo pana na hoti. Aṭṭhamāsajāto na jīvati, sesā jīvanti.

82「站立」就是站立着。摩耶夫人将要分娩时，禀告国王说：“我要回娘家所在的村子去。”国王就让人把从迦毗罗卫到天臂城的道路装饰一新，让夫人坐上金轿。全城的释迦族人都跟随着她，手持香、花等供养，引领夫人前行。当来到离天臂城不远的蓝毘尼娑罗林园时，她生起了游园之心，便让人告知国王。国王就让人修整园林，布置好守卫。夫人刚进入园林，便感到身体虚弱，于是人们在吉祥娑罗树下为她铺好吉祥卧具，围起帷幕。她走进帷幕内，用手抓住娑罗树枝，站着。就在那一刻，她立即分娩了。

Ṭhitāvāti ṭhitāva hutvā. Mahāmāyāpi devī upavijaññā ñātikulagharaṃ gamissāmīti rañño ārocesi. Rājā kapilavatthuto devadahanagaragāmimaggaṃ alaṅkārāpetvā deviṃ suvaṇṇasivikāya nisīdāpesi. Sakalanagaravāsino sakyā parivāretvā gandhamālādīhi pūjayamānā deviṃ gahetvā pāyiṃsu. Sā devadahanagarassa avidūre lumbinisālavanuyyānaṃ disvā uyyānavicaraṇatthāya cittaṃ uppādetvā rañño saññaṃ adāsi. Rājā uyyānaṃ paṭijaggāpetvā ārakkhaṃ saṃvidahāpesi. Deviyā uyyānaṃ paviṭṭhamattāya kāyadubbalyaṃ ahosi, athassā maṅgalasālamūle sirīsayanaṃ paññāpetvā sāṇiyā parikkhipiṃsu. Sā antosāṇiṃ pavisitvā sālasākhaṃ hatthena gahetvā aṭṭhāsi. Athassā tāvadeva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi.

83「天神们首先接取他」：指诸漏尽者和净居梵天来承接他。怎样接取呢？有一种说法是他们扮作接生婆的样子。但驳斥了这种说法之后，这样说：那时，菩萨的母亲穿着镶金的衣服，披着像鱼眼一样的细白布，一直垂到脚踝，站立着。然后她就轻松地分娩了，就像从法造的水中出来一样。接着，那些梵天以他们原本的梵天形貌上前，首先用金网承接。人们又从他们手中用细布垫承接。因此经中说：“天神们先接取他，然后人们才接取。”

Devā naṃ paṭhamaṃ paṭiggaṇhantīti khīṇāsavā suddhāvāsabrahmāno paṭiggaṇhanti. Kathaṃ? Sūtivesaṃ gaṇhitvāti eke. Taṃ pana paṭikkhipitvā idaṃ vuttaṃ – tadā bodhisattamātā suvaṇṇakhacitaṃ vatthaṃ nivāsetvā macchakkhisadisaṃ dukūlapaṭaṃ yāva pādantāva pārupitvā aṭṭhāsi. Athassā sallahukaṃ gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi dhammakaraṇato udakanikkhamanasadisaṃ. Atha te pakatibrahmaveseneva upasaṅkamitvā paṭhamaṃ suvaṇṇajālena paṭiggahesuṃ. Tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena paṭiggahesuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘devā naṃ paṭhamaṃ paṭiggaṇhanti pacchā manussā’’ti.

206「四天子」：指四大王。「接取」：指用羚羊皮垫来承接。「大威德者」：意思是具有大威力、大名声、具足相好的人。

206.Cattāro naṃ devaputtāti cattāro mahārājāno. Paṭiggahetvāti ajinappaveṇiyā paṭiggahetvā. Mahesakkhoti mahātejo mahāyaso lakkhaṇasampannoti attho.

85「犹如无着地出来」的意思是：不像别的众生那样卡在产道，弄得支离破碎才出来；他不是那样出来，而是毫无黏着地出来。「以水」：指用水。「不被任何不净」：指不像其他众生那样，被业生风抛掷，头朝下脚朝上地塞进产道，就像坠落百人深的悬崖地狱，又像从钥匙孔里被硬拉出来的大象，遭受极大痛苦，满身涂着各种不净物而出。菩萨却不是这样。业生风无法让他头下脚上。他就像从法座上下来的说法师，又像从梯子上走下来的人，伸手伸脚，站立着从母胎出来，不被母胎里的任何不净所沾染。

Visadova nikkhamatīti yathā aññe sattā yonimagge laggantā bhaggavibhaggā nikkhamanti, na evaṃ nikkhamati, alaggo hutvā nikkhamatīti attho. Udenāti udakena. Kenaci asucināti yathā aññe sattā kammajavātehi uddhaṃpādā adhosirā yonimagge pakkhittā sataporisanarakapapātaṃ patantā viya tāḷacchiddena nikkaḍḍhiyamānā hatthī viya mahādukkhaṃ anubhavantā nānāasucimakkhitāva nikkhamanti, na evaṃ bodhisatto. Bodhisattañhi kammajavātā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ kātuṃ na sakkonti. So dhammāsanato otaranto dhammakathiko viya nisseṇito otaranto puriso viya ca dve hatthe ca pāde ca pasāretvā ṭhitakova mātukucchisambhavena kenaci asucinā amakkhitova nikkhamati.

86「水的流淌」：指水柱。其中冷水落入金盆，热水落入银盆。这是为了显示，在大地上不混杂任何不净，这是他们的饮用水和洗浴水，也是别人不能共享的游戏水。至于其他人用金银罐取来的水，或是从装饰着天鹅轮等的池塘里取来的水，就没有这种限定了。

Udakassa dhārāti udakavaṭṭiyo. Tāsu sītā suvaṇṇakaṭāhe patati, uṇhā rajatakaṭāhe. Idañca pathavītale kenaci asucinā asammissaṃ tesaṃ pānīyaparibhojanīyaudakañceva aññehi asādhāraṇaṃ kīḷanaudakañca dassetuṃ vuttaṃ. Aññassa pana suvaṇṇarajataghaṭehi āhariyamānaudakassa ceva haṃsavaṭṭakādipokkharaṇigatassa ca udakassa paricchedo natthi.

207「正生者」：指刚刚出生的那一刻。虽然在经文中看上去像是刚刚从母胎出来，但不应这样理解。因为刚出来的时候，先是梵天用金网承接；从他们手中，四大王用被认为是吉祥且触感舒适的羚羊皮垫承接；又从他们手中，人们用细布垫承接；最后从人们手中脱开，才站立在大地上。

207.Sampatijātoti muhuttajāto. Pāḷiyaṃ pana mātukucchito nikkhantamatto viya dassito, na pana evaṃ daṭṭhabbaṃ. Nikkhantamattañhi taṃ paṭhamaṃ brahmāno suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsu, tesaṃ hatthato cattāro mahārājāno maṅgalasammatāya sukhasamphassāya ajinappaveṇiyā, tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena, manussānaṃ hatthato muccitvā pathaviyaṃ patiṭṭhito.

88「在白色伞盖被举着时」：指天界的白色伞盖正被举着的时候。这里，不单是伞盖，它的随从物品如剑等五种王权标志也都出现了。但在经文中，就像国王出行时只提到伞盖一样，也只提到了伞盖。在那些物品中，只见伞盖，不见举伞盖的人。同样，只见剑、扇、孔雀羽扇、牦牛尾拂尘、头巾，都不见拿着它们的人。据说所有这些都是那些肉眼看不见的天神在拿着。经中还这样说：

Setamhi chatte anudhāriyamāneti dibbasetacchatte anudhāriyamāne. Ettha ca chattassa parivārāni khaggādīni pañca rājakakudhabhaṇḍānipi āgatāneva. Pāḷiyaṃ pana rājagamane rājā viya chattameva vuttaṃ. Tesu chattameva paññāyati, na chattaggāhakā. Tathā khagga-tālavaṇṭa-morahatthaka-vāḷabījani-uṇhīsamattāyeva paññāyanti, na tesaṃ gāhakā. Sabbāni kira tāni adissamānarūpā devatā gaṇhiṃsu. Vuttampi cetaṃ –

89「无数分支与千辐的伞盖」，

‘‘Anekasākhañca sahassamaṇḍalaṃ,

90「天神们在空中举着伞盖；」

Chattaṃ marū dhārayumantalikkhe;

91「金柄的拂尘纷纷飘动，」

Suvaṇṇadaṇḍā vipatanti cāmarā,

92「却看不见持拂尘和伞盖的人。」(su. ni. 693)

Na dissare cāmarachattagāhakā’’ti. (su. ni. 693);

93“一切方”（Sabbā ca disā）这句，是形容如同站在七步跨行之上那般遍观所有方位，但不应这样理解。因为大士（菩萨）从众人手中挣脱后，向东方的方向看去，那时无数千世界变得如同一片平地。那里的天与人以香、花等供养着，说道：“大士，在这里连与你相似者都找不到，哪里还有更超胜的呢？”就这样，遍观了四方、四维、下方、上方这十方之后，见不到与自己相似者，于是说出“这是最上的方向”（uttarā disā），再以七步跨行而去。应这样了知此中的含义。“Āsabha”指最上。“Agga”指在功德上最第一。其余两个词也是它的同义词。“这是最后生，现在没有后有”（Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo）这两句，是授记他在这个有身中将要证得的阿罗汉果。

Sabbā ca disāti idaṃ sattapadavītihārūpari ṭhitassa viya sabbadisānuvilokanaṃ vuttaṃ, na kho panevaṃ daṭṭhabbaṃ. Mahāsatto hi manussānaṃ hatthato muccitvā puratthimadisaṃ olokesi, anekacakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ. Tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā – ‘‘mahāpurisa idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ catasso disā, catasso anudisā, heṭṭhā, uparīti dasapi disā anuviloketvā attanā sadisaṃ adisvā ayaṃ uttarā disāti sattapadavītihārena agamāsīti evamettha attho daṭṭhabbo. Āsabhinti uttamaṃ. Aggoti guṇehi sabbapaṭhamo. Itarāni dve padāni etasseva vevacanāni. Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavoti padadvayena imasmiṃ attabhāve pattabbaṃ arahattaṃ byākāsi.

94在这里，他以平整的双足站立于大地，这是未来获得四神足的前兆；面向北方，这是未来超越并征服大众而前进的前兆；行走七步，是未来获得七觉支宝的前兆；有天界的白伞举在头顶，是未来获得解脱之伞的前兆；五种王者之庄严，是未来由五种解脱而得解脱的前兆；遍观诸方，是未来获得无碍智的前兆；说大丈夫言，是未来转动不退转法轮的前兆。应知：“这是最后生”的狮子吼，是未来于无余涅槃界般涅槃的前兆。这些瑞相是经文中出现的，而“众多瑞相”也提到了，应当引来阐明。

Ettha ca samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhānaṃ catuiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, uttarābhimukhabhāvo mahājanaṃ ajjhottharitvā abhibhavitvā gamanassa pubbanimittaṃ , sattapadagamanaṃ sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, dibbasetacchattadhāraṇaṃ vimutticchattapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, pañcarājakakudhabhaṇḍāni pañcahi vimuttīhi vimuccanassa pubbanimittaṃ, disānuvilokanaṃ anāvaraṇañāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, āsabhīvācābhāsanaṃ appaṭivattiyadhammacakkappavattanassa pubbanimittaṃ. ‘‘Ayamantimā jātī’’ti sīhanādo anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānassa pubbanimittanti veditabbaṃ. Ime vārā pāḷiyaṃ āgatā, sambahulavāro pana āgato, āharitvā dīpetabbo.

95因为在大士诞生之日，十千世界震动。十千世界中的诸天在一个轮围内聚集。先是诸天接取，而后众人接取。弦乐器与皮鼓无人演奏而自己鸣响；众人身上的枷锁、脚镣等物碎裂成片；一切疾病就像被酸汁洗过的铜垢那样消失；生来盲目的人们看见了色相；生来耳聋的人们听到了声音；跛子变得步伐轻快；那些生来愚痴乃至聋哑的人也生起了忆念；远航异域的船只顺利抵达良港；居于空中和地上的宝物各自放出光辉；怨敌之间获得慈心；无间地狱的火熄灭；世界中间出现光明；河流中的水不再流动；大海的水变得如同甘甜；风不再吹动；栖息于空中、山巅和树上的鸟都落到地面；月亮格外明亮；太阳既不灼热也不寒冷，清净无垢，时节温和；诸天站在各自天宫的门口，以拍手、欢笑、举衣等方式作大游戏；四大洲降下大雨；大众既无饥也无渴的逼恼；门户自行开启；应时的花树和果树一齐开出花朵、结出果实；十千世界成为同一幢幡串连的花鬘。

Mahāpurisassa hi jātadivase dasasahassilokadhātu kampi. Dasasahassilokadhātumhi devatā ekacakkavāḷe sannipatiṃsu. Paṭhamaṃ devā paṭiggahiṃsu, pacchā manussā. Tantibaddhā vīṇā cammabaddhā bheriyo ca kenaci avāditā sayameva vajjiṃsu, manussānaṃ andubandhanādīni khaṇḍākhaṇḍaṃ bhijjiṃsu. Sabbarogā ambilena dhotatambamalaṃ viya vigacchiṃsu, jaccandhā rūpāni passiṃsu. Jaccabadhirā saddaṃ suṇiṃsu, pīṭhasappī javanasampannā ahesuṃ, jātijaḷānampi eḷamūgānaṃ sati patiṭṭhāsi, videse pakkhandanāvā supaṭṭanaṃ pāpuṇiṃsu, ākāsaṭṭhakabhūmaṭṭhakaratanāni sakatejobhāsitāni ahesuṃ, verino mettacittaṃ paṭilabhiṃsu, avīcimhi aggi nibbāyi. Lokantare āloko udapādi, nadīsu jalaṃ na pavatti, mahāsamuddesu madhurasadisaṃ udakaṃ ahosi, vāto na vāyi, ākāsapabbatarukkhagatā sakuṇā bhassitvā pathavīgatā ahesuṃ, cando atiroci, sūriyo na uṇho na sītalo nimmalo utusampanno ahosi, devatā attano attano vimānadvāre ṭhatvā apphoṭanaseḷanacelukkhepādīhi mahākīḷaṃ kīḷiṃsu, cātuddīpikamahāmegho vassi, mahājanaṃ neva khudā na pipāsā pīḷesi, dvārakavāṭāni sayameva vivariṃsu, pupphūpagaphalūpagā rukkhā pupphaphalāni gaṇhiṃsu, dasasahassilokadhātu ekaddhajamālā ahosīti.

96在这些瑞相中，十千世界震动，是他将来获得一切知智的前兆；诸天在一个轮围内聚集，是将来转法轮时，他们同时聚集听法的前兆；天神们先接取，是将来获得四种色界禅那的前兆；众人后接取，是将来获得四无色界禅那的前兆；弦乐器自鸣，是将来获得次第住的前兆；皮鼓自鸣，是将来传发大法鼓的前兆；枷锁等物的断裂，是将来断除我慢的前兆；一切疾病消失，是将来一切烦恼消尽的前兆；生来盲目的人看见色相，是将来获得天眼的前兆；生来耳聋的人听到声音，是将来获得天耳界的前兆；跛子得到快速，是将来证得四神足的前兆；愚痴者生起忆念，是将来获得四念住的前兆；远航异域的船只到达良港，是将来证得四无碍解的前兆；宝物自己放出光辉，是将来会为世间示现法光的前兆。

Tatrāpissa dasasahassilokadhātukampo sabbaññutañāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, devatānaṃ ekacakkavāḷe sannipāto dhammacakkappavattanakāle ekappahārena sannipatitvā dhammapaṭiggaṇhanassa pubbanimittaṃ, paṭhamaṃ devatānaṃ paṭiggahaṇaṃ catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ paṭilābhassa pubbanimittaṃ. Pacchā manussānaṃ paṭiggahaṇaṃ catunnaṃ arūpajjhānānaṃ paṭilābhassa pubbanimittaṃ, tantibaddhavīṇānaṃ sayaṃ vajjanaṃ anupubbavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, cammabaddhabherīnaṃ vajjanaṃ mahatiyā dhammabheriyā anussāvanassa pubbanimittaṃ, andubandhanādīnaṃ chedo asmimānasamucchedassa pubbanimittaṃ, sabbarogavigamo sabbakilesavigamassa pubbanimittaṃ, jaccandhānaṃ rūpadassanaṃ dibbacakkhupaṭilābhassa pubbanimittaṃ, jaccabadhirānaṃ saddassavanaṃ dibbasotadhātupaṭilābhassa pubbanimittaṃ , pīṭhasappīnaṃ javanasampadā catuiddhipādādhigamassa pubbanimittaṃ, jaḷānaṃ satipatiṭṭhānaṃ catusatipaṭṭhānapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, videsapakkhandanāvānaṃ supaṭṭanasampāpuṇanaṃ catupaṭisambhidādhigamassa pubbanimittaṃ, ratanānaṃ sakatejobhāsitattaṃ yaṃ lokassa dhammobhāsaṃ dassessati tassa pubbanimittaṃ.

97「怨敌获得慈心」是获得四梵住的前兆；「无间地狱中火的熄灭」是十一种火熄灭的前兆；「世界中间的光明」是破除无明黑暗、现见智光的前兆；「大海的甘甜」是以涅槃味而成为一味之体的前兆；「风不吹动」是摧破六十二种恶见的前兆；「鸟落到地面」是大众听闻教导之后、在有生之年都生起归依的前兆；「月亮格外明亮」是为众多人所喜爱的前兆；「太阳无热无冷而时节温和」是身心喜乐生起的前兆；「诸天在宫门前的拍手等游戏」是成佛之后宣说优陀那的前兆；「四大洲降下大雨」是佛降下广大法雨的前兆；「不被饥饿逼迫」是获得身至念这一甘露的前兆；「不被干渴逼迫」是藉由解脱之乐而安享快乐的前兆；「门户自行开启」是开启八支圣道之门的前兆；「树木结出花果」是以解脱之花绽放、并且以沙门果的重担为庄严的前兆；「十千世界界成为同一幢幡之花鬘」是被圣者的幢幡花鬘所庄严的前兆。应当这样来了解。这就是‘众多问分’的意思。

Verīnaṃ mettacittapaṭilābho catubrahmavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, avīcimhi agginibbānaṃ ekādasaagginibbānassa pubbanimittaṃ, lokantarāloko avijjandhakāraṃ vidhamitvā ñāṇālokadassanassa pubbanimittaṃ, mahāsamuddassa madhuratā nibbānarasena ekarasabhāvassa pubbanimittaṃ, vātassa avāyanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhigatabhindanassa pubbanimittaṃ, sakuṇānaṃ pathavīgamanaṃ mahājanassa ovādaṃ sutvā pāṇehi saraṇagamanassa pubbanimittaṃ, candassa ativirocanaṃ bahujanakantatāya pubbanimittaṃ, sūriyassa uṇhasītavivajjanautusukhatā kāyikacetasikasukhuppattiyā pubbanimittaṃ, devatānaṃ vimānadvāresu apphoṭanādīhi kīḷanaṃ buddhabhāvaṃ patvā udānaṃ udānassa pubbanimittaṃ, cātuddīpikamahāmeghavassanaṃ mahato dhammameghavassanassa pubbanimittaṃ, khudāpīḷanassa abhāvo kāyagatāsatiamatapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, pipāsāpīḷanassa abhāvo vimuttisukhena sukhitabhāvassa pubbanimittaṃ, dvārakavāṭānaṃ sayameva vivaraṇaṃ aṭṭhaṅgikamaggadvāravivaraṇassa pubbanimittaṃ, rukkhānaṃ pupphaphalagahaṇaṃ vimuttipupphehi pupphitassa ca sāmaññaphalabhārabharitabhāvassa ca pubbanimittaṃ, dasasahassilokadhātuyā ekaddhajamālatā ariyaddhajamālāmālitāya pubbanimittanti veditabbaṃ. Ayaṃ sambahulavāro nāma.

98在此，有人提出这样的问题：‘当那位大人在地上安立，面向北方走了之后，宣说如公牛王般无畏之语的时候，他那时是在地上走呢，还是从空中走呢？是以可见之身走呢，还是以不可见之身走呢？是像裸形者那样走呢，还是衣着打扮、装饰齐整地走呢？是以年轻的模样走呢，还是以年迈老者的模样走呢？后来他也还是那个样子吗，还是又重新变成了幼童呢？’然而，这个问题早在之前的铜殿僧众集会中，就已经由三藏小龙长老解答过了。据说，长老在此先依据决定论、宿作因论、自在天变化论等宣说了种种相关的道理，最后这样总结解答道：‘那位大人确实是在地上走的，但在大众眼里，看起来好像是在空中行走。确实是以可见之身走的，但在大众眼里，看起来好像是以不可见之身走的。确实是像裸形者那样走的，但在大众看来，就好像是衣着打扮、装饰齐整的一样。确实是以年轻的模样走的，但在大众看来，就像是一个大约十六岁的青年。至于后来，他又只是个幼童了，并不是那个样子。’当长老这样说的时候，在场的大众都心生欢喜，说道：‘尊者长老啊，您答复问题的方式，简直就像佛陀一样！’关于世界中间部分的段落，应该按照已经说过的道理来理解。

Ettha pañhe pucchanti – ‘‘yadā mahāpuriso pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā uttarābhimukho gantvā āsabhiṃ vācaṃ bhāsati, tadā kiṃ pathaviyā gato , udāhu ākāsena? Dissamāno gato, udāhu adissamāno? Acelako gato, udāhu alaṅkatappaṭiyatto? Daharo hutvā gato, udāhu mahallako? Pacchāpi kiṃ tādisova ahosi, udāhu puna bāladārako’’ti? Ayaṃ pana pañho heṭṭhā lohapāsāde saṅghasannipāte tipiṭakacūḷābhayattherena vissajjitova. Thero kirettha niyati pubbekatakamma-issaranimmānavādavasena taṃ taṃ bahuṃ vatvā avasāne evaṃ byākāsi – ‘‘mahāpuriso pathaviyaṃ gato, mahājanassa pana ākāse gacchanto viya ahosi. Dissamāno gato, mahājanassa pana adissamāno viya ahosi. Acelako gato, mahājanassa pana alaṅkatappaṭiyattova upaṭṭhāsi. Daharova gato, mahājanassa pana soḷasavassuddesiko viya ahosi. Pacchā pana bāladārakova ahosi, na tādiso’’ti. Evaṃ vutte parisā cassa ‘‘buddhena viya hutvā bho therena pañho kathito’’ti attamanā ahosi. Lokantarikavāro vuttanayo eva.

99「明知」的意思是变得清楚明白。譬如，声闻弟子们在洗澡、洗脸、嚼齿木、吃东西、喝饮料等时候，对于那些已成过去的诸行，如果还没有进入他们所观察的范围，他们就不能普遍地加以审察，只有当这些法成为他们观察的对象时，他们才审察；但诸佛却并非如此。诸佛会把七天之内已经确定的诸行，从一开始就加以审察，将无常、苦、无我这三特相套用上去之后，才把它们放下。对诸佛来说，没有未曾被他们以智观察过的法。因此，世尊才说‘明知’。其余的内容，在一切处都是很明白的。

Viditāti pākaṭā hutvā. Yathā hi sāvakā nahānamukhadhovanakhādanapivanādikāle anokāsagate atītasaṅkhāre nippadese sammasituṃ na sakkonti, okāsapattayeva sammasanti, na evaṃ buddhā. Buddhā hi sattadivasabbhantare vavatthitasaṅkhāre ādito paṭṭhāya sammasitvā tilakkhaṇaṃ āropetvāva vissajjenti, tesaṃ avipassitadhammo nāma natthi, tasmā ‘‘viditā’’ti āha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

108在《破除迷执》中部注释书中

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

109《稀有未曾有经》的解说结束了。

Acchariyaabbhutasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

110第四跋拘罗经的解说

4. Bākulasuttavaṇṇanā

209「如是我闻」等，这是《薄拘罗经》。在这里，「薄拘罗」这个名称，就像应该被说成‘二十二’、‘三十二’时，却常常被说成‘二十二’、‘三十二’那样，本来应该说的‘两家’，却被说成了‘薄拘罗’。因为这位长老有两家亲属。据说，他从天界死后，转生到名为憍赏弥城的一个大富豪家中。在他出生后的第五天，家人给他洗了头，带他到恒河边游戏。当保姆抱着他在水中一沉一浮地玩耍时，有条鱼看见这孩子，心想：‘这是我的食物呀！’就张开口游了过来。保姆吓得丢下孩子转身就逃，鱼便把孩子吞了下去。这孩子是一个有福报的生命，因此并没有受苦，感觉就如同进了自己的卧室躺下一样。而那条鱼却因为孩子的威德光芒，像是吞下了一块烧得滚烫的金属片一样，被灼烧得难以忍受，飞快地游了三十由旬的路程，一头撞进了波罗奈城一个渔夫的渔网里。通常，被称为大鱼的那些鱼，一旦被网住，在遭受击打时就会死去。而这条鱼，由于孩子威德之光的力量，刚被从网里拖出来就马上死了。渔夫们捕到了这条大鱼，便准备把它剖开卖掉。但由于那孩子的威德力，鱼身根本无法被剖开，他们只好用扁担把整条鱼抬着，在城里到处叫卖：‘卖一千钱！’但根本没有人要买。

209.Evaṃme sutanti bākulasuttaṃ. Tattha bākuloti yathā dvāvīsati dvattiṃsātiādimhi vattabbe bāvīsati bāttiṃsātiādīni vuccanti, evameva dvikuloti vattabbe bākuloti vuttaṃ. Tassa hi therassa dve kulāni ahesuṃ. So kira devaloko cavitvā kosambinagare nāma mahāseṭṭhikule nibbatto, tamenaṃ pañcame divase sīsaṃ nhāpetvā gaṅgākīḷaṃ akaṃsu. Dhātiyā dārakaṃ udake nimujjanummujjanavasena kīḷāpentiyā eko maccho dārakaṃ disvā ‘‘bhakkho me aya’’nti maññamāno mukhaṃ vivaritvā upagato. Dhātī dārakaṃ chaḍḍetvā palātā. Maccho taṃ gili. Puññavā satto dukkhaṃ na pāpuṇi, sayanagabbhaṃ pavisitvā nipanno viya ahosi. Maccho dārakassa tejena tattakapallaṃ gilitvā dayhamāno viya vegena tiṃsayojanamaggaṃ gantvā bārāṇasinagaravāsino macchabandhassa jālaṃ pāvisi, mahāmacchā nāma jālabaddhā pahariyamānā maranti. Ayaṃ pana dārakassa tejena jālato nīhaṭamattova mato. Macchabandhā ca mahantaṃ macchaṃ labhitvā phāletvā vikkiṇanti. Taṃ pana dārakassa ānubhāvena aphāletvā sakalameva kājena haritvā sahassena demāti vadantā nagare vicariṃsu. Koci na gaṇhāti.

101那时，在这城中有一个无子嗣、拥有八十亿财富的富豪家族。渔夫们把鱼抬到这户人家的门口，人家问：‘你们拿着什么来卖？’他们回答说：‘一个迦哈巴那钱。’于是他们付了一个迦哈巴那，买下了那条鱼。富豪的妻子在别的日子里从不在意鱼，可那一天，她却亲自把鱼放在木板上剖开。通常，人们剖鱼是从腹部下刀的，然而这位女主人却是从鱼的背部剖开。当她剖开鱼背时，竟在鱼肚子里看见一个金色的婴儿。她立刻大声喊道：‘我在鱼肚子里得到了一个儿子！’随即抱起婴儿，跑到丈夫那里。富豪一听，马上就让人敲起大鼓昭告全城，然后抱着这孩子去见国王，说道：‘陛下，我在鱼肚子里得到了这个孩子，我该怎么办呢？’国王说：‘这真是一个有福报的人，居然能在鱼肚子里安然无恙地生活。你就好好养育他吧。’

Tasmiṃ pana nagare aputtakaṃ asītikoṭivibhavaṃ seṭṭhikulaṃ atthi, tassa dvāramūlaṃ patvā ‘‘kiṃ gahetvā dethā’’ti vuttā kahāpaṇanti āhaṃsu. Tehi kahāpaṇaṃ datvā gahito. Seṭṭhibhariyāpi aññesu divasesu macche na kelāyati, taṃ divasaṃ pana macchaṃ phalake ṭhapetvā sayameva phālesi. Macchañca nāma kucchito phālenti, sā pana piṭṭhito phālentī macchakucchiyaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ dārakaṃ disvā – ‘‘macchakucchiyaṃ me putto laddho’’ti nādaṃ naditvā dārakaṃ ādāya sāmikassa santikaṃ agamāsi. Seṭṭhi tāvadeva bheriṃ carāpetvā dārakaṃ ādāya rañño santikaṃ gantvā – ‘‘macchakucchiyaṃ me deva dārako laddho, kiṃ karomī’’ti āha. Puññavā esa, yo macchakucchiyaṃ arogo vasi, posehi nanti.

102另一家听说：‘据说在波罗奈有一家富豪，在鱼腹里得到了一个孩子’，便赶了过去。这时孩子的亲生母亲正给孩子打扮、逗他玩耍，另一家的母亲一看到孩子，心想：‘这孩子真是可爱啊’，就上前说明了其中原委。对方说：‘这是我的儿子’等等。问：‘你在哪里得到的？’答：‘在鱼腹里。’另一方说：‘不，这不是你的儿子，是我的儿子。’问：‘那你在哪里得到的？’答：‘我怀胎十月含着他在肚子里，后来带他在河边玩耍时，鱼把他吞了。’对方说：‘你的儿子大概被别的鱼吞了，而这个是我从这条鱼肚子里得到的。’于是两家都告到王宫。国王裁决说：‘这位母亲因为怀胎十月，无法说她不是母亲；而渔夫在捕鱼时，从来不会先取出鱼肠杂碎再去捉鱼，所以孩子是从鱼腹中得到的，因此也不能说她不是母亲。这孩子应当作为两家的继承人，你们两个家庭一起养育他吧。’于是两家共同养育这孩子。

Assosi kho itaraṃ kulaṃ – ‘‘bārāṇasiyaṃ kira ekaṃ seṭṭhikulaṃ macchakucchiyaṃ dārakaṃ labhatī’’ti, te tattha agamaṃsu. Athassa mātā dārakaṃ alaṅkaritvā kīḷāpiyamānaṃ disvāva ‘‘manāpo vatāyaṃ dārako’’ti gantvā pavatiṃ ācikkhi. Itarā mayhaṃ puttotiādimāha. Kahaṃ te laddhoti? Macchakucchiyanti. No tuyhaṃ putto, mayhaṃ puttoti. Kahaṃ te laddhoti? Mayā dasamāse kucchiyā dhārito, atha naṃ nadiyā kīḷāpiyamānaṃ maccho gilīti. Tuyhaṃ putto aññena macchena gilito bhavissati, ayaṃ pana mayā macchakucchiyaṃ laddhoti, ubhopi rājakulaṃ agamaṃsu. Rājā āha – ‘‘ayaṃ dasa māse kucchiyā dhāritattā amātā kātuṃ na sakkā, macchaṃ gaṇhantāpi vakkayakanādīni bahi katvā gaṇhantā nāma natthīti macchakucchiyaṃ laddhattā ayampi amātā kātuṃ na sakkā, dārako ubhinnampi kulānaṃ dāyādo hotu, ubhopi naṃ jaggathā’’ti ubhopi jaggiṃsu.

103等他长大成年后，两家在两座城市里为他建造了宫殿，还配齐了歌舞伎女。他在每座城市各住四个月；在一座城住满四个月后，大家就在‘桑伽他那’船上搭起华盖，让他和那些歌舞伎女一起登船。他享着这些福报，便前往另一座城市。那座城的居民让歌舞伎女们出迎半路。她们迎接他、簇拥着他，把他带回本城的宫殿。原先那座城的歌舞伎女们则返回自己的城市。他在那里住四个月后，又按照同样的方式回到另一座城市。就这样享乐着，活满了八十岁。

Viññutaṃ pattassa dvīsupi nagaresu pāsādaṃ kāretvā nāṭakāni paccupaṭṭhāpesuṃ. Ekekasmiṃ nagare cattāro cattāro māse vasati, ekasmiṃ nagare cattāro māse vuṭṭhassa saṅghāṭanāvāya maṇḍapaṃ kāretvā tattha naṃ saddhiṃ nāṭakāhi āropenti. So sampattiṃ anubhavamāno itaraṃ nagaraṃ gacchati. Taṃnagaravāsino nāṭakāni upaḍḍhamaggaṃ agamaṃsu. Te paccuggantvā taṃ parivāretvā attano pāsādaṃ nayanti. Itarāni nāṭakāni nivattitvā attano nagarameva gacchanti. Tattha cattāro māse vasitvā teneva niyāmena puna itaraṃ nagaraṃ gacchati. Evamassa sampattiṃ anubhavantassa asīti vassāni paripuṇṇāni.

104当时，世尊游行到波罗奈。他在世尊面前听闻正法，生起信心出家了。出家之后，只做了七天的凡夫，第八天他便与无碍解一起证得了阿拉汉果。他就是以这样的方式有了两家因缘。因此，他被称作「薄拘罗」。

Atha bhagavā cārikaṃ caramāno bārāṇasiṃ patto. So bhagavato santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajito. Pabbajitvā sattāhameva puthujjano ahosi, aṭṭhame pana so saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇīti evamassa dve kulāni ahesuṃ. Tasmā bākuloti saṅkhaṃ agamāsīti.

105「旧在家友伴」是指他以前在家时的朋友。这位朋友也是长寿之人，在八十岁的时候去看望已经出家的长老。所说的「淫欲法」，是指那个无知的裸体沙门问的愚痴问题，并不是佛陀教法中的话。现在他在长老指点的法义基础上，又用“这些呢”来继续追问。

Purāṇagihisahāyoti pubbe gihikāle sahāyo. Ayampi dīghāyukova theraṃ pabbajitaṃ passituṃ gacchanto asītime vasse gato. Methuno dhammoti bālo naggasamaṇako bālapucchaṃ pucchati, na sāsanavacanaṃ, idāni therena dinnanaye ṭhito imehi pana teti pucchi.

210210.“尊者，凡是……”这些词句，在所有问答场合中都是由结集法的长老们作了确定之后而安立的。其中，仅是想一生起，寻就成为业道的分判点。然而长老说：“你们为什么要分开安立呢？这两者同样都是业道的分判点。”

210.Yaṃpāyasmātiādīni padāni sabbavāresu dhammasaṅgāhakattherehi niyametvā ṭhapitāni. Tattha saññā uppannamattāva, vitakko kammapathabhedakoti . Thero panāha – ‘‘kasmā visuṃ karotha, ubhayampetaṃ kammapathabhedakamevā’’ti.

211211.「居士衣」是指雨安居衣。「用刀」是指用刀片裁割。「以针」是指不记得拿起针来缝制的状况。「迦絺那衣衣」是指迦絺那衣所成衣，迦絺那衣衣也是属于雨安居衣的范畴。因此，在那里说“不记得曾缝制”。

211.Gahapaticīvaranti vassāvāsikaṃ cīvaraṃ. Satthenāti pipphalakena. Sūciyāti sūciṃ gahetvā sibbitabhāvaṃ na sarāmīti attho. Kathine cīvaranti kathinacīvaraṃ, kathinacīvarampi hi vassāvāsikagatikameva. Tasmā tattha ‘‘sibbitā nābhijānāmī’’ti āha.

108那么，他在这么长的时间里不接受居士衣，也不作裁剪缝制等，他的袈裟又是从哪里得来的呢？是从两座城市。因为这位长老是大富之人，他的儿女、孙子、孙女等会用细软布料做成袈裟，染好颜色，放进箱匣里派人送来。在长老沐浴时，放在沐浴处。长老就穿着这些袈裟，旧的袈裟则布施给前来出家的比丘们。长老穿着之后，也不从事新的缝制劳作，完全不加积存。他只是一再地进入果定而住。坐满四个月后，袈裟的毛端会有些许垢秽，于是他们又会以同样的方式送来给他。也有说法是，每半个月就更换一次。

Ettakaṃ panassa kālaṃ gahapaticīvaraṃ asādiyantassa chindanasibbanādīni akarontassa kuto cīvaraṃ uppajjatīti. Dvīhi nagarehi. Thero hi mahāyasassī, tassa puttadhītaro nattapanattakā sukhumasāṭakehi cīvarāni kāretvā rajāpetvā samugge pakkhipitvā pahiṇanti. Therassa nhānakāle nhānakoṭṭhake ṭhapenti. Thero tāni nivāseti ceva pārupati ca, purāṇacīvarāni sampattapabbajitānaṃ deti. Thero tāni nivāsetvā ca pārupitvā ca navakammaṃ na karoti, kiñci āyūhanakammaṃ natthi. Phalasamāpattiṃ appetvā appetvā nisīdati. Catūsu māsesu pattesu lomakiliṭṭhāni honti, athassa puna teneva niyāmena pahiṇitvā denti. Aḍḍhamāse aḍḍhamāse parivattatītipi vadantiyeva.

109对于这位福德广大、具大神足、在十万劫中圆满波罗蜜的长老来说，这并不稀奇。阿育法王的亲教师、常去他家受供养的尼拘陀长老，一天之内更换三次袈裟。他的三衣被放在象背上，连同五百个香匣和五百个花鬘匣，清早就被送来了，中午和傍晚也是如此。据说那位大王一天要更换三次衣裳，每次都先问：“长老的袈裟送去了吗？”听到“送去了”之后才自己更换。长老也并不把布匹打捆囤积，全都给了前来的同梵行者们。据说那时整个阎浮提的比丘僧团所用的袈裟，大多都是尼拘陀长老的东西。

Anacchariyañcetaṃ therassa mahāpuññassa mahābhiññassa satasahassakappe pūritapāramissa, asokadhammarañño kulūpako nigrodhatthero divasassa nikkhattuṃ cīvaraṃ parivattesi. Tassa hi ticīvaraṃ hatthikkhandhe ṭhapetvā pañcahi ca gandhasamuggasatehi pañcahi ca mālāsamuggasatehi saddhiṃ pātova āhariyittha, tathā divā ceva sāyañca. Rājā kira divasassa nikkhattuṃ sāṭake parivattento ‘‘therassa cīvaraṃ nīta’’nti pucchitvā ‘‘āma nīta’’nti sutvāva parivattesi. Theropi na bhaṇḍikaṃ bandhitvā ṭhapesi, sampattasabrahmacārīnaṃ adāsi. Tadā kira jambudīpe bhikkhusaṅghassa yebhuyyena nigrodhasseva santakaṃ cīvaraṃ ahosi.

110“啊，但愿有人邀请我！”——为什么这么说？心的不生起是沉重的，已生起（烦恼）的断除也是沉重的。因为心被称为“轻快转变者”，所以不让心生起是沉重的，断除已生起的心也同样沉重。“内室”：按照《大萨咖卢答夷经》（中部2.237）所说，从门槛开始称为内室，这里指的是尼姆巴水落下的地方。那么，他的乞食是从哪里得到的呢？长老在两个城市很有名，每当他走到家门前，人们就接过他的钵，盛满各种味美的食物后再还给他。他从得到食物的地方离开，但吃饭的地方一直是固定的。“随形好方面”：据说长老从来没有以取相的方式注视过女人。“为女人说法”：可以用五、六句话为女人说法；如果被问问题，即使说上一千首偈颂也是可以的。但长老只做符合律制的事。因为一般亲近家族的长老们常做这类事。“比丘尼住处”：就是比丘尼的住处。为了探病而去是可以的，但长老只做如法的事。各处都是这个道理。“用粉末”：指用憍赏弥药粉等。“身体护理”：指在身体按摩这一类的事情上。“使服务”：就是让人来提供服务。“挤牛奶量”：指握住母牛乳头挤出一滴奶的那点时间量。

Aho vata maṃ koci nimanteyyāti kiṃ pana cittassa anuppādanaṃ bhāriyaṃ, uppannassa pahānanti. Cittaṃ nāma lahukaparivattaṃ, tasmā anuppādanaṃ bhāriyaṃ , uppannassa pahānampi bhāriyameva . Antaraghareti mahāsakuludāyisutte (ma. ni. 2.237) indakhīlato paṭṭhāya antaragharaṃ nāma idha nimbodakapatanaṭṭhānaṃ adhippetaṃ. Kuto panassa bhikkhā uppajjitthāti. Thero dvīsu nagaresu abhiññāto, gehadvāraṃ āgatassevassa pattaṃ gahetvā nānārasabhojanassa pūretvā denti. So laddhaṭṭhānato nivattati, bhattakiccakaraṇaṭṭhānaṃ panassa nibaddhameva ahosi. Anubyañjanasoti therena kira rūpe nimittaṃ gahetvā mātugāmo na olokitapubbo. Mātugāmassa dhammanti mātugāmassa chappañcavācāhi dhammaṃ desetuṃ vaṭṭati, pañhaṃ puṭṭhena gāthāsahassampi vattuṃ vaṭṭatiyeva. Thero pana kappiyameva na akāsi. Yebhuyyena hi kulūpakatherānametaṃ kammaṃ hoti. Bhikkhunupassayanti bhikkhuniupassayaṃ. Taṃ pana gilānapucchakena gantuṃ vaṭṭati, thero pana kappiyameva na akāsi. Esa nayo sabbattha. Cuṇṇenāti kosambacuṇṇādinā. Gattaparikammeti sarīrasambāhanakamme. Vicāritāti payojayitā. Gaddūhanamattanti gāviṃ thane gahetvā ekaṃ khīrabinduṃ dūhanakālamattampi.

111是什么因缘使得长老没有病呢？据说，当莲花上佛世尊被十万比丘眷属围绕着游方时，雪山中的毒树开了花。十万比丘因此患上了草花病。那时，长老是一位有神通的苦行者，他正在空中行走，看见比丘僧团后就降了下来，询问病情，然后从雪山采来药给他们。仅仅嗅闻一下，病就平息了。在迦叶正自觉佛的时代，他也在开始播种的那一天暂停播种，为比丘僧团建造了供受用的火房和厕所，并为比丘僧团安排了医药服务。因为这样的业，他成了没有病的人。不过，他是一位坚定常坐苦行者和坚定林中住者，所以才会说“我不记得曾经倚靠过什么倚靠物”等。

Kena pana kāraṇena thero nirābādho ahosi. Padumuttare kira bhagavati satasahassabhikkhuparivāre cārikaṃ caramāne himavati visarukkhā pupphiṃsu. Bhikkhusatasahassānampi tiṇapupphakarogo uppajjati. Thero tasmiṃ samaye iddhimā tāpaso hoti, so ākāsena gacchanto bhikkhusaṅghaṃ disvā otaritvā rogaṃ pucchitvā himavantato osadhaṃ āharitvā adāsi. Upasiṅghanamatteneva rogo vūpasami. Kassapasammāsambuddhakālepi paṭhamavappadivase vappaṃ ṭhapetvā bhikkhusaṅghassa paribhogaṃ aggisālañceva vaccakuṭiñca kāretvā bhikkhusaṅghassa bhesajjavattaṃ nibandhi, iminā kammena nirābādho ahosi. Ukkaṭṭhanesajjiko panesa ukkaṭṭhāraññako ca tasmā ‘‘nābhijānāmi apassenakaṃ apassayitā’’tiādimāha.

112“有烦恼”：指伴随着烦恼。“智生起”：向未受具足戒的人解说其他智是不允许的。长老为什么解说了呢？长老并没有说“我是阿拉汉”，而说的是“智生起”。再说，长老本就已经以阿拉汉的身份为人所知，所以才这样说。

Saraṇoti sakileso. Aññā udapādīti anupasampannassa aññaṃ byākātuṃ na vaṭṭati. Thero kasmā byākāsi? Na thero ahaṃ arahāti āha, aññā udapādīti panāha. Apica thero arahāti pākaṭo, tasmā evamāha.

212“出家”：长老自己没有为人剃度出家，也没有为人授具足戒，而是让其他比丘这样做了。“拿着钥匙”：就是拿着门栓。

212.Pabbajjanti thero sayaṃ neva pabbājesi, na upasampādesi aññehi pana bhikkhūhi evaṃ kārāpesi. Avāpuraṇaṃ ādāyāti kuñcikaṃ gahetvā.

114「坐着般涅槃者」：“我活着的时候不曾成为其他比丘的负担，般涅槃以后，我的身体也不要成为比丘僧团的障碍”——这样思惟后，他便入火界而般涅槃。火焰从身体升起，皮、肉、血像酥油一样燃烧殆尽，只剩下类似素馨花蕾般的舍利。其余各处都很明显。而这部经是在第二次结集中结集的。

Nisinnakovaparinibbāyīti ahaṃ dharamānopi na aññassa bhikkhussa bhāro ahosiṃ, parinibbutassāpi me sarīraṃ bhikkhusaṅghassa palibodho mā ahosīti tejodhātuṃ samāpajjitvā parinibbāyi. Sarīrato jālā uṭṭhahi, chavimaṃsalohitaṃ sappi viya jhāyamānaṃ parikkhayaṃ gataṃ, sumanamakulasadisā dhātuyova avasesiṃsu. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva. Idaṃ pana suttaṃ dutiyasaṅgahe saṅgītanti.

126《破除迷执者之中部注疏》

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

127《薄拘罗经注释》结束。

Bākulasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

1285. 调御地经注释

5. Dantabhūmisuttavaṇṇanā

213213. 这就是“如是我闻”所说的《牙地经》。其中，「阿兰若小屋」：指在竹林精舍一个远离的地方，为那些精勤修行的比丘们建造的坐卧处。「王子」：指频婆娑罗王的亲生儿子。

213.Evaṃme sutanti dantabhūmisuttaṃ. Tattha araññakuṭikāyanti tasseva veḷuvanassa ekasmiṃ vivittaṭṭhāne padhānakammikānaṃ bhikkhūnaṃ atthāya katasenāsane. Rājakumāroti bimbisārassa putto orasako.

116“Phuseyyā”意思是获得。“一境性”：像这样修行的人，就叫做获得了等至，获得了禅那——这是我听闻到的，他这样说。“疲劳”指身体的疲劳。“恼害”就是指前面说的那种疲劳。“应住于己分”：意思是应该安住于自己无知的范围内。

Phuseyyāti labheyya. Ekaggatanti evaṃ paṭipanno samāpattiṃ nāma labhati, jhānaṃ nāma labhatīti idaṃ mayā sutanti vadati. Kilamathoti kāyakilamatho. Vihesāti sveva kilamatho vutto. Yathāsake tiṭṭheyyāsīti attano ajānanakoṭṭhāseyeva tiṭṭheyyāsīti.

214他这样解说道：“所谓‘心一境性’，是这样获得的；‘等至’，是这样产生的。”在引导修行者达到安止定和近行定之后，讲述了单一遍的预备作意。“开示”指阐明、说明。

214.Desesīti cittekaggataṃ nāma evaṃ labhati, samāpattiṃ evaṃ nibbattetīti appanāupacāraṃ pāpetvā ekakasiṇaparikammaṃ kathesi. Pavedetvāti pakāsetvā.

118“应以出离而了知”意思是：应当通过脱离欲的功德来了知。这句话的意图是：安住于脱离欲功德的人，应当了知所谓的“一境性”。其余的词汇都是它的同义词。“受用欲者”：就是正在受用两种欲的人。

Nekkhammena ñātabbanti kāmato nissaṭaguṇena ñātabbaṃ. Kāmato nissaṭaguṇe ṭhitena puggalena ekaggaṃ nāma jānitabbanti adhippāyenetaṃ vuttaṃ . Sesāni tasseva vevacanāni. Kāmeparibhuñjantoti duvidhepi kāme bhuñjamāno.

215这里「应调伏的象、应调伏的马、应调伏的牛」的意思：缺乏心一境性的人，应当被看作如同未调伏的象等；具足心一境性的人，则如同已调伏的象等。就像未调伏的象等，不能做出正直的姿态，舍弃轭，不能进入已调伏者的行走方式，也不能用牙触达应达的地方；同样，缺乏心一境性的人，也不能生起那些由具足心一境性者所产生的功德，或到达应到的境地。

215.Hatthidammā vā assadammā vā godammā vāti ettha adantahatthidammādayo viya cittekaggarahitā puggalā daṭṭhabbā. Dantahatthiādayo viya cittekaggasampannā. Yathā adantahatthidammādayo kūṭākāraṃ akatvā dhuraṃ achaḍḍetvā dantagamanaṃ vā gantuṃ, dantehi vā pattabbaṃ bhūmiṃ pāpuṇituṃ na sakkonti, evameva cittekaggarahitā sampannacittekaggehi nibbattitaguṇaṃ vā nibbattetuṃ pattabhūmiṃ vā pāpuṇituṃ na sakkonti.

216「以手牵手」：指用手抓住手。

216.Hatthavilaṅghakenāti hatthena hatthaṃ gahetvā.

121「应见者」：指适合被看见的。「被覆者」：指被覆盖。「被障者」：指被遮止。「被笼罩者」：指被笼罩。

Daṭṭheyyanti passitabbayuttakaṃ. Āvutoti āvarito. Nivutoti nivārito. Ophuṭoti onaddho.

217「象林生活者」：在《象迹譬喻经》等经典中，在象林里游行的男子被称为“象林生活者”。这里指精通调象、能够捕捉象的人。「超越看见」意思是看见了。「于此贪着」：指对这里生起的贪着。「心之意图」：指内心奔跑的意图。「为劝导人们喜爱戒」：在这里，当大象被男人、女人、男孩、女孩抓住鼻子等处逗弄时，如果它不产生变化而安然舒适，那时它就可以称为受持了人们所喜爱的戒。

217.Nāgavanikanti hatthipadopame (ma. ni. 1.288 ādayo) nāgavanacarako puriso ‘‘nāgavaniko’’ti vutto, idha hatthisikkhāya kusalo hatthiṃ gahetuṃ samattho. Atipassitvāti disvā. Etthagedhāti etasmiṃ pavattagedhā. Sarasaṅkappānanti dhāvanasaṅkappānaṃ. Manussakantesu sīlesu samādapanāyāti ettha yadā nāgo itthipurisehi kumārakumārikāhi soṇḍādīsu gahetvā upakeḷayamāno vikāraṃ na karoti sukhāyati, tadānena manussakantāni sīlāni samādinnāni nāma honti.

123「可爱的话」指像“亲爱的，国王对你很满意，会把你安置在吉祥象的位置，你将得到适合国王的饮食等”这样会让象喜欢听的话。「欲闻」指它想听那番可爱的话。「草、饲料和水」指草、饲料和水；其中，「草、饲料」是需要喂食的草料，也就是应吃的食物。

Pemanīyāti tāta rājā te pasanno maṅgalahatthiṭṭhāneva ṭhapessati, rājārahāni bhojanādīni labhissasīti evarūpī nāgehi piyāpitabbā kathā. Sussūsatīti taṃ pemanīyakathaṃ sotukāmo hoti. Tiṇaghāsodakanti tiṇaghāsañceva udakañca, tiṇaghāsanti ghāsitabbaṃ tiṇaṃ, khāditabbanti attho.

124「鼓」指小鼓。「已舍一切弯曲、过失，已除杂染者」指已经舍弃了一切弯曲和过失，并且去除了杂染。「如同肢体一般的螺贝」指成为与肢体同等的存在。

Paṇavoti ḍiṇḍimo. Sabbavaṅkadosanihitaninnītakasāvoti nihitasabbavaṅkadoso ceva apanītakasāvo ca. Aṅganteva saṅkhaṃ gacchatīti aṅgasamo hoti.

219「依家之戒」指依止于五欲的戒。「正理」指八支圣道。

219.Gehasitasīlānanti pañcakāmaguṇanissitasīlānaṃ. Ñāyassāti aṭṭhaṅgikamaggassa.

222「未调伏死」指国王那头年老的大象，在没有调伏的状态下死去了、命终了，这就叫作“未调伏死”。这里的意思是，以未调伏的方式死去，就称为行未调伏死。这个道理适用于一切处。其余内容都很浅显易懂。

222.Adantamaraṇaṃ mahallako rañño nāgo kālaṅkatoti rañño mahallako nāgo adantamaraṇaṃ mato kālaṃ kato hoti, adantamaraṇaṃ kālaṃkiriyaṃ nāma kariyatīti ayamettha attho. Esa nayo sabbattha. Sesaṃ uttānamevāti.

141《破除迷障》——中部注疏书。

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

142《已调御地经》的解释到此结束。

Dantabhūmisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

143第六《浮弥佐经》的注释。

6. Bhūmijasuttavaṇṇanā

223“如是我闻”等经文，就是《浮弥佐经》。其中，「浮弥佐」这位长老是嘉亚些那王子的舅父。「有期望与无期望」指时而有所期望，时而没有期望。「用自己的锅饭」意思是：按照平时乞食的方式，用自己钵中已经准备好的饭食来供养。其余各处都很明显，容易理解。

223.Evaṃme sutanti bhūmijasuttaṃ. Tattha bhūmijoti ayaṃ thero jayasenarājakumārassa mātulo. Āsañca anāsañcāti kālena āsaṃ kālena anāsaṃ. Sakenathālipākenāti pakatipavattāya bhikkhāya attano niṭṭhitabhattatopi bhattena parivisi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

145《破除迷障》中部注疏

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

146《浮弥经》的解释结束。

Bhūmijasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

147第七《阿那律经》的解释

7. Anuruddhasuttavaṇṇanā

230“如是我闻”等，这是《阿那律经》。其中，「他们这样说」：指那位近事男当时身体有不适，他们便前往而这样说。「真实」：即没有错误的。「同一义」：是指称为“无量”或“广大”，所说的无非就是禅那，也就是心一境性本身；他是针对这个意思而这样说的。

230.Evaṃme sutanti anuruddhasuttaṃ. Tattha evamāhaṃsūti tassa upāsakassa aphāsukakālo ahosi, tadā upasaṅkamitvā evamāhaṃsu. Apaṇṇakanti avirādhitaṃ. Ekatthāti appamāṇāti vā mahaggatāti vā jhānameva cittekaggatāyeva evaṃ vuccatīti imaṃ sandhāya evamāha.

231「凡所遍满一棵树下为广大」等，意为：以遍禅相覆盖一棵树下量度之处，在那个遍禅相中，遍满并胜解广大禅那而安住。对于“广大”，他并没有“这是广大”这样的作意，只是依广大禅那的现行而这样说罢了。这个道理普遍适用于一切处。「居士，以此方式」指以这个原因。这里，称为“无量”的梵住之相不增长，揭除不会产生，那些禅那不是神通或灭尽定的基础，但可以作为观的基础、轮回的基础和投生的基础。而称为“广大”的遍禅那之相则会增长，揭除会产生，有超越（上地），是神通的基础、灭尽定的基础、轮回的基础和投生的基础。因此，这些法意义不同，称为“无量”与“广大”，它们的名称和词句也各不相同。

231.Yāvatāekaṃ rukkhamūlaṃ mahaggatanti pharitvā adhimuccitvā viharatīti ekarukkhamūlapamāṇaṭṭhānaṃ kasiṇanimittena ottharitvā tasmiṃ kasiṇanimitte mahaggatajjhānaṃ pharitvā adhimuccitvā viharati. Mahaggatanti panassa ābhogo natthi, kevalaṃ mahaggatajjhānapavattivasena panetaṃ vuttaṃ. Esa nayo sabbattha. Iminā kho etaṃ gahapati pariyāyenāti iminā kāraṇena. Ettha hi appamāṇāti vuttānaṃ brahmavihārānaṃ nimittaṃ na vaḍḍhati, ugghāṭanaṃ na jāyati, tāni jhānāni abhiññānaṃ vā nirodhassa vā pādakāni na honti, vipassanāpādakāni pana vaṭṭapādakāni bhavokkamanāni ca honti. ‘‘Mahaggatā’’ti vuttānaṃ pana kasiṇajjhānānaṃ nimittaṃ vaḍḍhati, ugghāṭanaṃ jāyati, samatikkamā honti, abhiññāpādakāni nirodhapādakāni vaṭṭapādakāni bhavokkamanāni ca honti. Evamime dhammā nānatthā, appamāṇā mahaggatāti evaṃ nānābyañjanā ca.

232「少光天」：指知道遍满后而有这样的作意：“（有）少光天”，修习能够投生到那里的禅那而这样说。这个方法适用于一切处。少光天的光明有染污的，也有清净的；无量光天的光明有染污的，也有清净的。这是如何的呢？如果以筛子或碗大小来准备遍业处，修习等至后，没有在五种方式上修习自在，由于对立的法未能好好清净，就会只受用微弱的等至，安住于不熟练的禅那，死后投生到少光天，他的光明既小又染污。如果在五种方式上修习自在，由于对立的法已经善加清净，受用非常清净的等至，安住于熟练的禅那，死后投生到少光天，他的光明虽小，却是清净的。这样，少光天的光明有染污的，也有清净的。如果以广大的遍业处来准备，修习等至，并且在五种方式上修习自在，一切如前所述，应当知道。这样，无量光天的光明有染污的，也有清净的。

232. Idāni mahaggatasamāpattito nīharitvā bhavūpapattikāraṇaṃ dassento catasso kho imātiādimāha. Parittābhāti pharitvā jānantassa ayamābhogo atthi, parittābhesu pana devesu nibbattikāraṇaṃ jhānaṃ bhāvento evaṃ vutto. Esa nayo sabbattha. Parittābhā siyā saṃkiliṭṭhābhā honti siyā parisuddhābhā, appamāṇābhā siyā saṃkiliṭṭhābhā honti siyā parisuddhābhā. Kathaṃ? Suppamatte vā sarāvamatte vā kasiṇaparikammaṃ katvā samāpattiṃ nibbattetvā pañcahākārehi āciṇṇavasibhāvo paccanīkadhammānaṃ suṭṭhu aparisodhitattā dubbalameva samāpattiṃ vaḷañjitvā appaguṇajjhāne ṭhito kālaṃ katvā parittābhesu nibbattati, vaṇṇo panassa paritto ceva hoti saṃkiliṭṭho ca. Pañcahi panākārehi āciṇṇavasibhāvo paccanīkadhammānaṃ suṭṭhu parisodhitattā suvisuddhaṃ samāpattiṃ vaḷañjitvā paguṇajjhāne ṭhito kālaṃ katvā parittābhesu nibbattati, vaṇṇo panassa paritto ceva hoti parisuddho ca. Evaṃ parittābhā siyā saṃkiliṭṭhābhā honti siyā parisuddhābhā. Kasiṇe pana vipulaparikammaṃ katvā samāpattiṃ nibbattetvā pañcahākārehi āciṇṇavasibhāvoti sabbaṃ purimasadisameva veditabbaṃ. Evaṃ appamāṇābhā siyā saṃkiliṭṭhābhā honti siyā parisuddhābhāti.

131「颜色的不同」：指身体颜色的差异。「而非光的不同」：指在光明中看不到差异。「火焰的不同」：指火焰依长短、粗细而有差异。

Vaṇṇanānattanti sarīravaṇṇassa nānattaṃ. No ca ābhānānattanti āloke nānattaṃ na paññāyati. Accinānattanti dīgharassaaṇuthūlavasena acciyā nānattaṃ.

132「无论何处」：指在园林、天宫、如意树、河岸、池塘岸边等任何地方。「定居」：指居住。「喜悦」：指欢喜而不厌倦。「食担」：指任何食物的担子，例如粥、饭、油、糖浆、鱼、肉等担子。也有读作“Kācena”，意思相同。「篮」：指筐子。「就在那里」：指从酥油、蜂蜜、糖浆等容易获得的地方，被带往盐、臭鱼等丰富的地方时，心里不会生起这样的念头：“以前我们住的地方舒适，我们在那里快乐地生活，这里的盐不会困扰我们，臭鱼的气味不会让我们头痛”，于是就一直在那里欢喜。

Yattha yatthāti uyyānavimānakapparukkhanadītīrapokkharaṇītīresu yattha yattha. Abhinivisantīti vasanti. Abhiramantīti ramanti na ukkaṇṭhanti. Kājenāti yāgubhattatelaphāṇitamacchamaṃsakājesu yena kenaci kājena. ‘‘Kācenāti’’pi pāṭho, ayameva attho. Piṭakenāti pacchiyā. Tattha tatthevāti sappimadhuphāṇitādīnaṃ sulabhaṭṭhānato loṇapūtimacchādīnaṃ ussannaṭṭhānaṃ nītā ‘‘pubbe amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ phāsukaṃ, tattha sukhaṃ vasimhā, idha loṇaṃ vā no bādhati pūtimacchagandho vā sīsarogaṃ uppādetī’’ti evaṃ cittaṃ anuppādetvā tattha tattheva ramanti.

234「光」指光辉具足。「以彼支分」指以转生到那里的支分，也就是转生的原因。现在为了问那个原因，所以说：“大德，到底是什么原因……”等。

234.Ābhāti ābhāsampannā. Tadaṅgenāti tassā bhavūpapattiyā aṅgena, bhavūpapattikāraṇenāti attho. Idāni taṃ kāraṇaṃ pucchanto ko nu kho, bhantetiādimāha.

134「身粗重」指身体陷入懒散的状态。「在燃烧的」指正在燃烧的。

Kāyaduṭṭhullanti kāyālasiyabhāvo. Jhāyatoti jalato.

235“我确实很久了”指据说长老在圆满修习各种波罗蜜时，出了家成为仙人修行，证得了禅定，之后连续不断地在梵天界获得了三百个有身，他是针对这件事这么说的。这也有话讲——

235.Dīgharattaṃ kho meti thero kira pāramiyo pūrento isipabbajjaṃ pabbajitvā samāpattiṃ nibbattetvā nirantaraṃ tīṇi attabhāvasatāni brahmaloke paṭilabhi, taṃ sandhāyetaṃ āha. Vuttampi cetaṃ –

136“我出了家成为仙人修行以来，未曾中断地过去了整整三百世；

‘‘Avokiṇṇaṃ tīṇi sataṃ, yaṃ pabbajiṃ isipabbajjaṃ;

137寻求无为法，这是我从前流转轮回中所行过的路。”

Asaṅkhataṃ gavesanto, pubbe sañcaritaṃ mama’’nti.

138其余的部分，在每个地方的意思都很清楚了。

Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

159在《破迷障者》这部对《中部》的注疏中

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

160《阿那律经》的注释解释完毕。

Anuruddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

161八、《随烦恼经》注疏

8. Upakkilesasuttavaṇṇanā

236“如是我闻”等，便是指《随烦恼经》。在这里，“他这么说”，并不是出于想让僧团分裂的意图，也不是为了讨好谁。而是世尊这样考虑：“这些比丘听了我的话，就不会再固执退转了。诸佛确实都是利益众生、心怀悲悯的，世尊一定会为他们说出一个让他们退转的理由。他们听后就会放弃争执，这样他们就能获得安住轻利了。”所以，那位比丘才说出“大德，在此”这番话。在“不要争斗”这些句子里，应该要联想到句中省略了“做”字，理解成“不要做争斗”，这样去把握其中的意思。“某位”：据说，这位比丘是希望世尊好的。他内心的想法是：“这些比丘被怒火冲昏了头，根本听不进导师的话，希望世尊别因为教导他们而把自己累垮了。”所以才这么说。

236.Evaṃme sutanti upakkilesasuttaṃ. Tattha etadavocāti neva bhedādhippāyena na piyakamyatāya, atha khvāssa etadahosi – ‘‘ime bhikkhū mama vacanaṃ gahetvā na oramissanti, buddhā ca nāma hitānukampakā, addhā nesaṃ bhagavā ekaṃ kāraṇaṃ kathessati, taṃ sutvā ete oramissanti, tato tesaṃ phāsuvihāro bhavissatī’’ti. Tasmā etaṃ ‘‘idha, bhante’’tiādivacanamavoca. Mā bhaṇḍanantiādīsu ‘‘akatthā’’ti pāṭhasesaṃ gahetvā ‘‘mā bhaṇḍanaṃ akatthā’’ti evaṃ attho daṭṭhabbo. Aññataroti so kira bhikkhu bhagavato atthakāmo, ayaṃ kirassa adhippāyo – ‘‘ime bhikkhū kodhābhibhūtā satthu vacanaṃ na gaṇhanti, mā bhagavā ete ovadanto kilamī’’ti, tasmā evamāha.

140“为团食而入”：并不仅仅是走进去而已，他还决意：“即使那些没见到我的人，也让他们见到我吧。”为什么要这样决意呢？是为了要调伏那些比丘。当时，世尊拒绝了团食供养，在说了“众人喧杂，等同凡夫”等偈颂后，便离开了憍赏弥，前往巴拉卡洛那卡拉村。从那里又到了东竹林，之后再进入巴利雷亚森林丛，由巴利雷亚象王供养，在那里住了三个月。城里的居民们心想：“导师去了寺院，我们去听法吧。”于是就手持香花来到寺院，问：“大德，导师在哪里？”比丘们回答：“你们在哪儿能见到导师呢？导师是为了‘让这些比丘和合’才来的，但在没办法让他们和合的情况下，就离开了。”居民们说：“就算我们花上成百上千的金钱，也没办法把导师请回来。世尊是不请自来的。就因为这些比丘，害我们失去了在导师面前听法的机会。这些比丘是为了导师才出家的，如今导师亲自出面调解和合，他们都不愿和合，还会听谁的话呢？够了，不应该再给他们任何食物了。”于是，整个城的人都决定要这样惩罚他们。第二天，那些比丘在整个城里托钵乞食，却连一汤匙的食物都没要到，只好返回寺院。优婆塞们又对他们说：“在你们向导师忏悔之前，这个惩罚会一直持续下去。”他们心想：“我们得去向导师忏悔。”当世尊到达舍卫城时，他们就去那里找世尊。世尊便向他们开示了造成僧团分裂的十八件事。这是经典以外的讲述。

Piṇḍāya pāvisīti na kevalaṃ pāvisi, yenapi janena na diṭṭho, so maṃ passatūtipi adhiṭṭhāsi. Kimatthaṃ adhiṭṭhāsīti? Tesaṃ bhikkhūnaṃ damanatthaṃ. Bhagavā hi tadā piṇḍapātappaṭikkanto ‘‘puthusaddo samajano’’tiādigāthā bhāsitvā kosambito bālakaloṇakāragāmaṃ gato. Tato pācīnavaṃsadāyaṃ, tato pālileyyakavanasaṇḍaṃ gantvā pālileyyahatthināgena upaṭṭhahiyamāno temāsaṃ vasi. Nagaravāsinopi – ‘‘satthā vihāraṃ gato, gacchāma dhammassavanāyā’’ti gandhapupphahatthā vihāraṃ gantvā ‘‘kahaṃ, bhante, satthā’’ti pucchiṃsu. ‘‘Kahaṃ tumhe satthāraṃ dakkhatha, satthā ‘ime bhikkhū samagge karissāmī’ti āgato, samagge kātuṃ asakkonto nikkhamitvā gato’’ti. ‘‘Mayaṃ satampi sahassampi datvā satthāraṃ ānetuṃ na sakkoma, so no ayācito sayameva āgato, mayaṃ ime bhikkhū nissāya satthu sammukhā dhammakathaṃ sotuṃ na labhimhā. Ime satthāraṃ uddissa pabbajitā, tasmimpi sāmaggiṃ karonte samaggā na jātā, kassāññassa vacanaṃ karissanti. Alaṃ na imesaṃ bhikkhā dātabbā’’ti sakalanagare daṇḍaṃ ṭhapayiṃsu. Te punadivase sakalanagaraṃ piṇḍāya caritvā kaṭacchumattampi bhikkhaṃ alabhitvā vihāraṃ āgamaṃsu. Upāsakāpi te puna āhaṃsu – ‘‘yāva satthāraṃ na khamāpetha, tāva vo tameva daṇḍakamma’’nti. Te ‘‘satthāraṃ khamāpessāmā’’ti bhagavati sāvatthiyaṃ anuppatte tattha agamaṃsu. Satthā tesaṃ aṭṭhārasa bhedakaravatthūni desesīti ayamettha pāḷimuttakakathā.

237现在，在“众人喧杂”等偈颂中，“众人喧杂”是指有很多、很大的声音。“等同凡夫”：指全都是一样、同一类的人。整句话是说，所有这些制造争斗的人，因为从四面八方发出声音，所以既喧杂又都是一路货色。“在那里，没有任何愚者会这样认为”：意思是在他们当中，没有一个人会认为“我是愚者”，全都自以为是智者。“也不会认为还有别人更差”：没有一个人会认为“我是愚者”；更进一步说，在僧团濒临分裂时，也没有任何一个人会认为有其他的原因，也就是想到“是因为我的缘故，僧团才分裂的”。这就是其中的意思。

237. Idāni puthusaddotiādigāthāsu puthu mahāsaddo assāti puthusaddo. Samajanoti samāno ekasadiso jano, sabbovāyaṃ bhaṇḍanakārakajano samantato saddaniccharaṇena puthusaddo ceva sadiso cāti vuttaṃ hoti. Na bālo koci maññathāti tatra koci ekopi ahaṃ bāloti na maññati, sabbepi paṇḍitamāninoyeva. Nāññaṃ bhiyyo amaññarunti koci ekopi ahaṃ bāloti na ca maññi, bhiyyo ca saṅghasmiṃ bhijjamāne aññampi ekaṃ ‘‘mayhaṃ kāraṇā saṅgho bhijjatī’’ti idaṃ kāraṇaṃ na maññīti attho.

142“失念者”：即忘失正念的人。“言语行境之说者”：这里将 r 音作了缩短；他们只是以言语为行境，而不是以念处为行境，并且是爱说者。怎样爱说呢？他们想张多大嘴就张多大嘴，想张到多大就张到多大，这样张开了嘴说，没有一个人因为尊重僧团而收敛嘴巴——这是其含义。“被引导至此”：即被诤斗引导到这无惭无愧的状态。“他们不知、不识”：他们不知道、不认识“这样是有过患的”。

Parimuṭṭhāti muṭṭhassatino. Vācāgocarabhāṇinoti rākārassa rassādeso kato; vācāgocarāva , na satipaṭṭhānagocarā, bhāṇino ca, kathaṃ bhāṇino? Yāvicchanti mukhāyāmaṃ, yāva mukhaṃ pasāretuṃ icchanti, tāva pasāretvā bhāṇino, ekopi saṅghagāravena mukhasaṅkocanaṃ na karotīti attho. Yena nītāti yena kalahena imaṃ nillajjabhāvaṃ nītā. Na taṃ vidū na taṃ jānanti ‘‘evaṃ sādīnavo aya’’nti.

143“若有人怨恨”：即对于“他骂我”等表现方式怀恨在心。“古旧”：即久远的。

Ye ca taṃ upanayhantīti taṃ akkocchi mantiādikaṃ ākāraṃ ye upanayhanti. Sanantanoti porāṇo.

144“其他人”：除了智者之外，其余那些制造争吵的人称为其他人。他们在僧团当中制造争吵时，并不知道“我们被牵制、被束缚，恒常地、不断地走向死亡”。“其中知者”：而其中那些智者了知“我们走向死亡”。于是诤论平息：正因为这样了知，他们生起如理作意，为了诤论、争吵的平息而实践。

Pareti paṇḍite ṭhapetvā tato aññe bhaṇḍanakārakā pare nāma. Te ettha saṅghamajjhe kalahaṃ karontā ‘‘mayaṃ yamāmase upayamāma nassāma satataṃ samitaṃ maccusantikaṃ gacchāmā’’ti na jānanti. Ye ca tattha vijānantīti ye ca tattha paṇḍitā ‘‘mayaṃ maccuno samīpaṃ gacchāmā’’ti vijānanti. Tato sammanti medhagāti evañhi te jānantā yonisomanasikāraṃ uppādetvā medhagānaṃ kalahānaṃ vūpasamāya paṭipajjanti.

145“骨未断”：这首偈颂出自《本生经》，是针对梵授王与长寿王子而说的。在这里的意思是指：即使是那些如此长久怀恨的人，也有和合的时候，为什么你们就没有呢？对于你们来说，既没有父母的骨头被对方打断，也没有生命被夺走，更没有牛、马和财产被抢走。

Aṭṭhicchinnāti ayaṃ gāthā jātake (jā. 1.9.16) āgatā, brahmadattañca dīghāvukumārañca sandhāya vuttā. Ayañhettha attho – tesampi tathā pavattaverānaṃ hoti saṅgati, kasmā tumhākaṃ na hoti, yesaṃ vo neva mātāpitūnaṃ aṭṭhīni chinnāni, na pāṇā haṭā na gavāssadhanāni haṭānīti.

146“若能得”等偈颂，是为了阐明智者同伴与愚者同伴的优劣而说的。“战胜一切危难”：指克服了明显的危难和隐藏的危难之后，应该带着欢喜与正念与他同行。

Sacelabhethātiādigāthā paṇḍitasahāyassa ca bālasahāyassa ca vaṇṇāvaṇṇadīpanatthaṃ vuttā. Abhibhuyya sabbāni parissayānīti pākaṭaparissaye ca paṭicchannaparissaye ca abhibhavitvā tena saddhiṃ attamano satimā careyyāti.

147“犹如国王舍弃被征服的国土”：就像大众王和降敌大王舍弃自己征服的国土而独自游历那样，也应该如此游历，这是其含义。“如林中的摩登伽象，称为龙”：“摩登伽”指林中的象。“龙”是对大的称呼。正如那奉养母亲的摩登伽象在林中独自行走、不作恶，也像巴利雷亚象那样，应该独自行走、不作恶，这就是所说的意思。

Rājāva raṭṭhaṃ vijitanti yathā attano vijitaraṭṭhaṃ mahājanakarājā ca arindamamahārājā ca pahāya ekakā vicariṃsu, evaṃ vicareyyāti attho. Mātaṅgaraññeva nāgoti mātaṅgo araññe nāgova. Mātaṅgoti hatthi vuccati. Nāgoti mahantādhivacanametaṃ. Yathā hi mātuposako mātaṅganāgo araññe eko cari, na ca pāpāni akāsi, yathā ca pālileyyako, evaṃ eko care, na ca pāpāni kayirāti vuttaṃ hoti.

238“Bālakaloṇakāragāma”是居士优波离的受用村落。“他便前往”：为什么前往呢？据说他见到在僧团中有过患，生起了想见独住比丘的愿望，因此就像被寒冷等所苦而寻求温暖等那样而前往。“以法语”：指与独住利益相关的法语。他为什么前往东竹林呢？据说他见到争吵的人有过患，生起了想见和合而住的比丘们的愿望，因此就像被寒冷等所苦而寻求温暖等那样而前往那里。“具寿阿那律”等，如前所说一样。

238.Bālakaloṇakāragāmoti upāligahapatissa bhogagāmo. Tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? Gaṇe kirassa ādīnavaṃ disvā ekavihāriṃ bhikkhuṃ passitukāmatā udapādi, tasmā sītādīhi pīḷito uṇhādīni patthayamāno viya upasaṅkami. Dhammiyā kathāyāti ekībhāve ānisaṃsappaṭisaṃyuttāya. Yena pācīnavaṃsadāyo, tattha kasmā upasaṅkami? Kalahakārake kirassa diṭṭhādīnavattā samaggavāsino bhikkhū passitukāmatā udapādi, tasmā sītādīhi pīḷito uṇhādīni patthayamāno viya tattha upasaṅkami. Āyasmā ca anuruddhotiādi vuttanayameva.

241“你们是否有”：如果是世尊，会就后面的问题问出世间法，但长老们并没有证得出世间法，所以问那个并不合适，因此他先问关于准备的光明。“我们了知光明”：我们了知准备的光明。“以及见了诸色”：我们也了知以天眼见色。“而我们却不通达那个相”：而我们不了知那个原因，也就是由于什么原因让我们的光明和见色隐没了。

241.Atthi pana voti pacchimapucchāya lokuttaradhammaṃ puccheyya. So pana therānaṃ natthi, tasmā taṃ pucchituṃ na yuttanti parikammobhāsaṃ pucchati. Obhāsañceva sañjānāmāti parikammobhāsaṃ sañjānāma. Dassanañca rūpānanti dibbacakkhunā rūpadassanañca sañjānāma. Tañca nimittaṃ nappaṭivijjhāmāti tañca kāraṇaṃ na jānāma, yena no obhāso ca rūpadassanañca antaradhāyati.

150“然而，阿那律们！你们应当通达那个相”：你们应当了知那个原因。“我也同样”：阿那律们！“你们为什么不会混乱呢？我也曾被这十一种随烦恼扰乱过。”为了说明这个道理，世尊开始了这个教导。在“疑生起于我”等处：大士令光明增长，以天眼见到种种色之后，生起了“这到底是什么？”的疑。“定退失”：准备定退失了。“光明”：准备光明也隐没了，以天眼也不能见色了。“不作意”：正在见色的他生起疑之后，心想“现在我什么也不作意了”，于是生起了不作意。

Taṃ kho pana vo anuruddhā nimittaṃ paṭivijjhitabbanti taṃ vo kāraṇaṃ jānitabbaṃ. Ahampi sudanti anuruddhā tumhe kiṃ na āḷulessanti, ahampi imehi ekādasahi upakkilesehi āḷulitapubboti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Vicikicchā kho metiādīsu mahāsattassa ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā nānāvidhāni rūpāni disvā ‘‘idaṃ kho ki’’nti vicikicchā udapādi. Samādhi cavīti parikammasamādhi cavi. Obhāsoti parikammobhāsopi antaradhāyi, dibbacakkhunāpi rūpaṃ na passi. Amanasikāroti rūpāni passato vicikicchā uppajjati, idāni kiñci na manasikarissāmīti amanasikāro udapādi.

151“昏沉睡眠”：对某个事物不作意的人，生起了昏沉睡眠。

Thinamiddhanti kiñci amanasikarontassa thinamiddhaṃ udapādi.

152“惊悚”：当他使面向雪山的光明增长后，看见了檀那婆、罗刹、巨蟒等，于是他生起了惊悚。

Chambhitattanti himavantābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā dānavarakkhasaajagarādayo addasa, athassa chambhitattaṃ udapādi.

153“浮动”：他心想：“我见到的恐怖，平常观察的时候并不存在。对于没见过的，有什么好怕的呢？”如此思惟时，生起了浮动兴奋。“一时”：指只需一次努力，就能看见五个宝藏瓶。

Uppilanti ‘‘mayā diṭṭhabhayaṃ pakatiyā olokiyamānaṃ natthi. Adiṭṭhe kiṃ nāma bhaya’’nti cintayato uppilāvitattaṃ udapādi. Sakidevāti ekapayogeneva pañca nidhikumbhiyopi passeyya.

154“粗重”：意思是，我过于紧逼地策励了精进，由此我生起了浮动；于是我把精进放松，结果就产生了身不安、身粗重和身懈怠。

Duṭṭhullanti mayā vīriyaṃ gāḷhaṃ paggahitaṃ, tena me uppilaṃ uppannanti vīriyaṃ sithilamakāsi, tato kāyadaratho kāyaduṭṭhullaṃ kāyālasiyaṃ udapādi.

155“过猛精进”：意思是，心里想着“我放松精进时生起了粗重”，于是再次策励精进，结果就生起了过猛精进。“可能坠落”：指可能死亡。

Accāraddhavīriyanti mama vīriyaṃ sithilaṃ karoto duṭṭhullaṃ uppannanti puna vīriyaṃ paggaṇhato accāraddhavīriyaṃ udapādi. Patameyyāti mareyya.

156“过缓精进”：意思是，心里想着“我策励精进时产生了这样的情形”，于是又把精进放松，结果就生起了过缓精进。

Atilīnavīriyanti mama vīriyaṃ paggaṇhato evaṃ jātanti puna vīriyaṃ sithilaṃ karoto atilīnavīriyaṃ udapādi.

157「希求」：指让朝向天界的光明增长之后，看到了天众，便生起了渴爱。

Abhijappāti devalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā devasaṅghaṃ passato taṇhā udapādi.

158「种种想」：当我在作意单一类的色时，生起了这样的希求：“我要去作意各种各样不同的色。”于是，时而朝向天界、时而朝向人界，将光明扩展之后，在作意种种不同的色时，便生起了种种想。

Nānattasaññāti mayhaṃ ekajātikaṃ rūpaṃ manasikarontassa abhijappā uppannā, nānāvidharūpaṃ manasi karissāmīti kālena devalokābhimukhaṃ kālena manussalokābhimukhaṃ vaḍḍhetvā nānāvidhāni rūpāni manasikaroto nānattasaññā udapādi.

159「过度思察」：当我在作意种种不同的色而生起种种想之后，心里又想：“我应该只作意同一类的色，不论那是可意的还是不可意的。”这样作意时，就产生了对色的过度思察。

Atinijjhāyitattanti mayhaṃ nānāvidhāni rūpāni manasikarontassa nānattasaññā udapādi, iṭṭhaṃ vā aniṭṭhaṃ vā ekajātikameva manasi karissāmīti tathā manasikaroto atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ udapādi.

243「我作意光相」：意思是我只作意遍作光。「而不见色」：指我用天眼看不见色。「我作意色相」：意思是我只作意天眼所缘的那些色。

243.Obhāsanimittaṃmanasi karomīti parikammobhāsameva manasi karomi. Na ca rūpāni passāmīti dibbacakkhunā rūpāni na passāmi. Rūpanimittaṃ manasi karomīti dibbacakkhunā visayarūpameva manasi karomi.

161「光既是小的」：指光只限于在小范围内。「色也是小的」：指色也只限于小范围内。反过来，便可了解第二种说法。「定是小的」：遍作光是小的，由于光小的缘故，这里把遍作定称为“小”。「那时我的（天眼）是小的」：在那个时侯，天眼也是小的。在“无量”一节中，也依照这个道理。

Parittañceva obhāsanti parittakaṭṭhāne obhāsaṃ. Parittāni ca rūpānīti parittakaṭṭhāne rūpāni. Vipariyāyena dutiyavāro veditabbo. Paritto samādhīti parittako parikammobhāso, obhāsaparittatañhi sandhāya idha parikammasamādhi ‘‘paritto’’ti vutto. Parittaṃ me tasmiṃ samayeti tasmiṃ samaye dibbacakkhupi parittakaṃ hoti. Appamāṇavārepi eseva nayo.

245「无寻唯伺」：在五禅那的体系里，指的是第二禅那的定。「无寻无伺」：在四禅那和五禅那这两种体系里，指的是三种禅那的定。「有喜」：指具有二禅那和三禅那性质的定。「无喜」：指具有二禅那性质的定。「与乐俱行」：指具有三禅那和四禅那性质的定。「与舍俱行」：在四禅那体系中指第四禅那的定；在五禅那体系中指第五禅那的定。

245.Avitakkampi vicāramattanti pañcakanaye dutiyajjhānasamādhiṃ. Avitakkampi avicāranti catukkanayepi pañcakanayepi jhānattayasamādhiṃ. Sappītikanti dukatikajjhānasamādhiṃ. Nippītikanti dukajjhānasamādhiṃ. Sātasahagatanti tikacatukkajjhānasamādhiṃ. Upekkhāsahagatanti catukkanaye catutthajjhānasamādhiṃ pañcakanaye pañcamajjhānasamādhiṃ.

163那么，世尊是在什么时候修习这三种定的呢？是坐在大菩提树下，进入后夜时分的时候。因为世尊的第一道属于初禅那，第二道等则属于第二、第三、第四禅那。在五禅那的体系中，没有与第五禅那相应的道，所以第五禅那只是世间的。这句话是就世间与出世间混合的情况来说的。其余的内容在各处都是明白易懂的。

Kadā pana bhagavā imaṃ tividhaṃ samādhiṃ bhāveti? Mahābodhimūle nisinno pacchimayāme. Bhagavato hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko ahosi, dutiyādayo dutiyatatiyacatutthajjhānikā . Pañcakanaye pañcamajjhānassa maggo natthīti so lokiyo ahosīti lokiyalokuttaramissakaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

164出自《中部》注释书《破除迷执》（Papañcasūdanī）。

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

188《随烦恼经》的注释（Upakkilesasuttavaṇṇanā）到此结束。

Upakkilesasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

1899. 《愚者与智者经》的注释（Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā）

9. Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā

246「如是我闻」这句是《愚者与智者经》的开头。在这部经中：「愚者的特征」：通过这些特征，可以认出“这是个愚人”，所以称为愚者的特征。那些特征也就是识别愚者的征象，因此叫作「愚者的相」。记载愚者行为的事迹，则称为「愚者的行迹」。「邪思惟者」：当他思惟时，由于内心有贪欲、嗔恨和邪见，他所想的就全都是邪的。「邪语者」：当他说话时，他所说的全都是妄语等类别的邪话。「邪业者」：当他有所造作时，他所做的也都是杀生等类的恶行。「当他在那个集会中时」：指他所在的那个集会。「那种与彼相应的、适合彼的」：意思是与他的情况同类、相称，也就是关联到五种怨结在现世和来世所带来的过患。「在那里」：指当那样的言论正在被谈论时。「愚者」等词在这里是以属格意义的宾格形式出现的。

246.Evaṃme sutanti bālapaṇḍitasuttaṃ. Tattha bālalakkhaṇānīti bālo ayanti etehi lakkhiyati ñāyatīti bālalakkhaṇāni. Tāneva tassa sañjānanakāraṇānīti bālanimittāni. Bālassa apadānānīti bālāpadānāni. Duccintitacintīti cintayanto abhijjhābyāpādamicchādassanavasena duccintitameva cinteti. Dubbhāsitabhāsīti bhāsamānopi musāvādādibhedaṃ dubbhāsitameva bhāsati. Dukkaṭakammakārīti karontopi pāṇātipātādivasena dukkaṭakammameva karoti. Tatra ceti yattha nisinno, tassaṃ parisati. Tajjaṃ tassāruppanti tajjātikaṃ tadanucchavikaṃ, pañcannaṃ verānaṃ diṭṭhadhammakasamparāyikaādīnavappaṭisaṃyuttanti adhippāyo. Tatrāti tāya kathāya kacchamānāya. Bālantiādīni sāmiatthe upayogavacanaṃ.

248「Olambantī」的意思是“现起”。文中其余两个词是它的同义词，因为那些法是以依靠等的方式现起的，所以这样表述。「于地依靠」：意思是在地面上扩展。其余两个词同样是它的同义词，因为扩展的方式正是如此。「在那里，比丘们，对于愚者」：当那样的现起方式呈现在面前时，愚者就会产生这样的想法。

248.Olambantīti upaṭṭhahanti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ, olambanādiākārena hi tāni upaṭṭhahanti, tasmā evaṃ vuttaṃ. Pathaviyā olambantīti pathavitale pattharanti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Pattharaṇākāroyeva hesa. Tatra, bhikkhave, bālassāti tasmiṃ upaṭṭhānākāre āpāthagate bālassa evaṃ hoti.

249「他说了这话」：这是那位善于连结的比丘说的。他心里想：“地狱的譬喻是没办法做的”，世尊并没有说“没办法”，而是说“不容易”。然而“不容易”并不等于就做不到。于是他又想：“那就让我请十力者来做个譬喻吧。”接着便说了那句：“能办到，大德！” 「会击打」：意思是像穿透一样地击打，就好比在同一个地方落下了两记打击。因此他身上会现起两百个伤口。从这以下，也都是同样的方法。

249.Etadavocāti anusandhikusalo bhikkhu ‘‘nirayassa upamā kātuṃ na sakkā’’ti na bhagavā vadati, ‘‘na sukarā’’ti pana vadati, na sukaraṃ pana sakkā hoti kātuṃ, handāhaṃ dasabalaṃ upamaṃ kārāpemīti cintetvā etaṃ ‘‘sakkā, bhante’’ti vacanaṃ avoca. Haneyyunti vinivijjhitvā gamanavasena yathā ekasmiṃ ṭhāne dve pahārā nipatanti, evaṃ haneyyuṃ. Tenassa dve vaṇamukhasatāni honti. Ito uttaripi eseva nayo.

250「掌量」：指仅能放在拳头内的量。「连计算也达不到」：意思是连计数都算不上。「连一分也达不到」：连说它达到百分之一、千分之一或十万分之一这样的说法都不成立。「连譬喻也达不到」：连近似的比方都达不到，观察者连可供观察的一丁点东西都没有。「炽热的铁桩」：让长达三由旬的身体仰面躺卧在燃烧得通红的铁地上，在他的右手插入一片棕榈叶那么大的铁桩，同样插在左手等处。而且不光是仰卧，还让他俯卧、右侧卧、左侧卧，然后照样施行那些刑罚。「使之躺卧后」：让长达三由旬的身体躺卧在烧得通红的铁地上。「用斧头」：用大得像能盖住半边屋顶的巨斧去砍削。血像河流一样奔涌，从铁地上腾起的火焰吞没被砍削的地方。剧烈的痛苦生起，而砍削者却像处理木头一样，把它刨平，砍成八棱、六棱的形状。「用凿子」：用大得像大簸箕那样的凿子。他们用这些工具从皮肤一直缓缓削到骨头，每削一下，被削掉的地方又恢复原样。「系于车后」：连带着轭、系轭绳、五轮、车辕、刺棒等，一起拴在那辆浑身上下都燃烧着烈焰的车上。「大」：指大得像一座尖顶阁楼那样。「使之登上」：用燃烧着的铁锤捶打着，逼他爬上去。「一次上下」：就像被丢进烧得滚开的锅里的米粒一样，在里头被搅得上下、前后、横竖翻滚。

250.Pāṇimattanti antomuṭṭhiyaṃ ṭhapanamattaṃ. Saṅkhampi na upetīti gaṇanamattampi na gacchati. Kalabhāgampīti satimaṃ kalaṃ sahassimaṃ kalaṃ satasahassimaṃ vā kalaṃ upagacchatītipi vattabbataṃ na upeti. Upanidhampīti upanikkhepanamattampi na upeti, olokentassa olokitamattampi natthi. Tattaṃayokhilanti tigāvutaṃ attabhāvaṃ sampajjalitāya lohapathaviyā uttānakaṃ nipajjāpetvā tassa dakkhiṇahatthe tālappamāṇaṃ ayasūlaṃ pavesenti, tathā vāmahatthādīsu. Yathā ca uttānakaṃ nipajjāpetvā, evaṃ urenapi dakkhiṇapassenapi vāmapassenapi nipajjāpetvā taṃ kammakāraṇaṃ karontiyeva. Saṃvesetvāti sampajjalitāya lohapathaviyā tigāvutaṃ attabhāvaṃ nipajjāpetvā. Kuṭhārīhīti mahatīhi gehassa ekapakkhachadanamattāhi kuṭhārīhi tacchanti. Lohitaṃ nadī hutvā sandati, lohapathavito jālā uṭṭhahitvā tacchitaṭṭhānaṃ gaṇhanti. Mahādukkhaṃ uppajjati, tacchantā pana suttāhataṃ karitvā dārū viya aṭṭhaṃsampi chaḷaṃsampi karonti. Vāsīhīti mahāsuppapamāṇāhi vāsīhi. Tāhi tacchantā tacato yāva aṭṭhīni saṇikaṃ tacchanti, tacchitaṃ tacchitaṃ paṭipākatikaṃ hoti. Rathe yojetvāti saddhiṃ yugayottapañcaracakkakubbarapācanehi sabbato sampajjalite rathe yojetvā. Mahantanti mahākūṭāgārappamāṇaṃ. Āropentīti sampajjalitehi ayamuggarehi pothentā āropenti. Sakimpiuddhanti supakkuthitāya ukkhaliyā pakkhittataṇḍulā viya uddhaṃ adho tiriyañca gacchati.

169「以部分计量」：意思是划分成各个部分、各个部分来分别计量。「周围」：指被围绕起来。「用铁」：指上面用铁板覆盖着。

Bhāgaso mitoti bhāge ṭhapetvā ṭhapetvā vibhatto. Pariyantoti parikkhitto. Ayasāti upari ayapaṭṭena chādito.

170「遍满四方百由旬而住」：意思是就这样遍满而住，如同站在四周一百由旬处观看的人，眼睛会像一对球那样凸出来。

Samantā yojanasataṃ pharitvā tiṭṭhatīti evaṃ pharitvā tiṭṭhati, yathā samantā yojanasate ṭhāne ṭhatvā olokentassa akkhīni yamakagoḷakā viya nikkhamanti.

171「以言说难以达到」：意思是说，地狱就是这么苦，这么苦，哪怕花上一百年、一千年去讲，也没法说到底，讲不明白。

Na sukarā akkhānena pāpuṇitunti nirayo nāma evampi dukkho evampi dukkhoti vassasataṃ vassasahassaṃ kathentenāpi matthakaṃ pāpetvā kathetuṃ na sukarāti attho.

251「齿剔」：就是用牙齿把它剔出来，也就是把它拔出来的意思。「味贪」：指因为贪着味道而受用的那个滋味。

251.Dantullehakanti dantehi ullehitvā, luñcitvāti vuttaṃ hoti. Rasādoti rasagedhena paribhuttaraso.

252「互相食」：就是互相啖食。

252.Aññamaññakhādikāti aññamaññakhādanaṃ.

174「丑陋」：指相貌难看。「难见」：就像是为了吓唬小孩而扮成的夜叉一样，让人不敢直视。「矮瘿」：指长得矮小，脖子缩进去，肚子却很大。「盲」：指瞎了一只眼，或者两只眼都瞎了。「曲」：指一只手弯曲，或者两只手都弯曲。「跛」：指像瘸腿凳子那样跛脚走路。「以其身愁」：这是为了显示他所受的苦是接连不断的而开始说的。

Dubbaṇṇoti durūpo. Duddasikoti dārakānaṃ bhayāpanatthaṃ katayakkho viya duddaso. Okoṭimakoti lakuṇḍako paviṭṭhagīvo mahodaro. Kāṇoti ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā. Kuṇīti ekahatthakuṇī vā ubhayahatthakuṇī vā. Pakkhahatoti pīṭhasappī. Sokāyenāti idamassa dukkhānupabandhadassanatthaṃ āraddhaṃ.

175「以失败」：就是因为赌输了。「会达到束缚」：因为他输得太多，把自己的全部家当都赔上也不够，所以自己最终会被绑起来。完整的、圆满的愚者地：愚人把三种恶行做满后，投生到地狱；在那里把剩余的业报受完，再得到人身时，只能投生在五种低贱的家族里；然后又一次把三种恶行做满，再次投生地狱——这就叫完整的、圆满的愚者地。

Kaliggahenāti parājayena. Adhibandhaṃ nigaccheyyāti yasmā bahuṃ jito sabbasāpateyyampissa nappahoti, tasmā attanāpi bandhaṃ nigaccheyya. Kevalā paripūrā bālabhūmīti bālo tīṇi duccaritāni pūretvā niraye nibbattati, tattha pakkāvasesena manussattaṃ āgato pañcasu nīcakulesu nibbattitvā puna tīṇi duccaritāni pūretvā niraye nibbattatīti ayaṃ sakalā paripuṇṇā bālabhūmi.

253「智者相」等，应按照前面已经说过的内容来理解。而这里的「善思虑者」等，则应配合意善行等来理解。

253.Paṇḍitalakkhaṇānītiādi vuttānusāreneva veditabbaṃ. Sucintitacintītiādīni cettha manosucaritādīnaṃ vasena yojetabbāni.

202轮宝解释

Cakkaratanavaṇṇanā

256「洗头」指用香水连同头部一起沐浴。「持布萨者」指受持了布萨支的人。「上层宫殿的胜处」指登上胜殿之上，享用美食后，登上胜殿之上的大平台，进入卧房，忆念戒行。据说那时，国王在清晨就布施了十万财物，做大布施，然后又用十六罐香水洗头，吃过早餐，将洁净的郁多罗僧衣搭在一肩，在上层宫殿的吉祥床座上结跏趺坐，忆念自己布施所积累的福德。这是一切转轮王的常法。

256.Sīsaṃ nhātassāti sīsena saddhiṃ gandhodakena nhātassa. Uposathikassāti samādinnauposathaṅgassa. Uparipāsādavaragatassāti pāsādavarassa upari gatassa subhojanaṃ bhuñjitvā pāsādavarassa upari mahātale sirīgabbhaṃ pavisitvā sīlāni āvajjantassa. Tadā kira rājā pātova satasahassaṃ vissajjetvā mahādānaṃ datvā punapi soḷasahi gandhodakaghaṭehi sīsaṃ nhāyitvā katapātarāso suddhaṃ uttarāsaṅgaṃ ekaṃsaṃ katvā uparipāsādassa sirīsayane pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno attano dānamayapuññasamudayaṃ āvajjetvā nisīdati, ayaṃ sabbacakkavattīnaṃ dhammatā .

178仅当他们这样忆念时，以所说的善业为缘、由时节所生的天界轮宝，就像蓝宝石堆一般，便显现出来，它仿佛劈开东方大海的水面，庄严着虚空。因为它具有天界的威神力，所以称为「天界的」。它有一千根辐条，所以称为「千辐的」。它与轮辋、轮毂都具有，所以称为「有辋有毂的」。它的一切形相都圆满，所以称为「一切行相圆满的」。

Tesaṃ taṃ āvajjantānaṃyeva vuttappakārapuññakammapaccayaṃ utusamuṭṭhānaṃ nīlamaṇisaṅghāṭasadisaṃ pācīnasamuddajalatalaṃ chindamānaṃ viya ākāsaṃ alaṅkurumānaṃ viya dibbaṃ cakkaratanaṃ pātubhavati. Tayidaṃ dibbānubhāvayuttattā dibbanti vuttaṃ. Sahassaṃ assa arānanti sahassāraṃ. Saha nemiyā saha nābhiyā cāti sanemikaṃ sanābhikaṃ. Sabbehi ākārehi paripūranti sabbākāraparipūraṃ.

179其中，「轮宝」：轮是轮，又由于它能让人心生喜悦，所以是宝，合称「轮宝」。那个因轮毂而被称为「有毂的」部分，是帝青宝石所成。而在它中央，有一个银制的轮毂管槽，好像用洁白光滑的齿列在微笑一般，闪闪发光。在中央，好像有个孔洞似的，有月轮；在两边的外侧端，有银板作为界限。在这些部件中，轮毂管槽和界限银板在接合处，分界线清晰地显现出来。这是它轮毂的一切行相圆满。

Tattha cakkañca taṃ ratijananaṭṭhena ratanañcāti cakkaratanaṃ. Yāya pana taṃ nābhiyā ‘‘sanābhika’’nti vuttaṃ, sā indanīlamaṇimayā hoti. Majjhe panassā rajatamayā panāḷi, yāya suddhasiniddhadantapantiyā hasamānaṃ viya virocati. Majjhe chiddena viya candamaṇḍalena ubhosupi bāhirantesu rajatapaṭṭena kataparikkhepo hoti. Tesu panassā nābhipanāḷi parikkhepapaṭṭesu yuttaṭṭhāne paricchedalekhā suvibhattāva hutvā paññāyanti. Ayaṃ tāvassa nābhiyā sabbākāraparipūratā.

180而因那些辐条，它被称为「千辐的」，这些辐条由七宝所成，如同太阳光线般光辉灿烂。在它们之中，连接点和分界线等也清晰地呈现。这是它辐条的一切行相圆满。

Yehi pana taṃ arehi ‘‘sahassāra’’nti vuttaṃ, te sattaratanamayā sūriyarasmiyo viya pabhāsampannā honti. Tesampi ghaṭamaṇikaparicchedalekhādīni suvibhattāneva paññāyanti. Ayamassa arānaṃ sabbākāraparipūratā.

181而那个与轮辋一起被称为‘有辋的’部分，那轮辋仿佛在嘲弄初升太阳光芒束的美丽一般，由极红、洁净、光滑的珊瑚所成。而在它的接合处，则有呈现晚霞光彩的红色阎浮金板，以及圆形的分界线，都清晰地显现。这是它轮辋的一切行相圆满。

Yāya pana taṃ nemiyā saha ‘‘sanemika’’nti vuttaṃ, sā bālasūriyarasmikalāpasiriṃ avahasamānā viya surattasuddhasiniddhapavāḷamayā hoti. Sandhīsu panassā sañjhārāgasassirikarattajambonadapaṭṭā vaṭṭaparicchedalekhā ca suvibhattā paññāyanti. Ayamassa nemiyā sabbākāraparipūratā.

182而在轮辋环面的背面，每十根辐条之间，有一根像吹箭筒一样内部中空、有孔环装饰、能受风的珊瑚棒。当风吹击它时，会发出如同被善巧演奏的五支乐器的声音，美妙、令人喜爱、令人愉悦。而且，在那珊瑚棒的上方，有白色伞盖，两边有垂下的花鬘排。就这样，轮辋界限由一百根带白色伞盖的珊瑚棒庄严，并由两百排垂下的花鬘排围绕。在两个轮毂管槽的里面，有两个狮口，从那里垂下两串珍珠鬘，它们如同棕榈树干般大小，具有满月光辉束的美丽，末端带有像幼阳般红色的羊毛球。当它们在虚空中与轮宝一起转动时，三个轮子看起来好像在同时转动，仿佛超越了天河行进的美妙。这是它总体的一切行相圆满。

Nemimaṇḍalapiṭṭhiyaṃ panassa dasannaṃ dasannaṃ arānamantare dhamanavaṃso viya antosusiro chiddamaṇḍalacitto vātagāhī pavāḷadaṇḍo hoti, yassa vātena paharitassa sukusalasamannāhatassa pañcaṅgikatūriyassa viya saddo vaggu ca rajanīyo ca kamanīyo ca hoti. Tassa kho pana pavāḷadaṇḍassa upari setacchattaṃ, ubhosu passesu samosaritakusumadāmapantiyoti evaṃ samosaritakusumadāmapantisatadvayaparivārena setacchattasatadhārinā pavāḷadaṇḍasatena samupasobhitanemiparikkhepassa dvinnampi nābhipanāḷīnaṃ anto dve sīhamukhāni honti, yehi tālakkhandhappamāṇā puṇṇacandakiraṇakalāpasassirikā taruṇaravisamānarattakambalageṇḍukapariyantā ākāsagaṅgāgatisobhaṃ abhibhavamānā viya dve muttakalāpā olambanti, yehi cakkaratanena saddhiṃ ākāse samparivattamānehi tīṇi cakkāni ekato parivattantāni viya khāyanti. Ayamassa sabbaso sabbākāraparipūratā.

183而这具足一切行相的轮宝，在人们吃过晚餐后，各自坐在自家门口设置的座位上，进行着谈话闲聊时；在孩童们在街道、十字路口等处玩耍时；它不高不低，在靠近森林丛树梢的空中区域，仿佛是在装饰树梢一般行进着；从十二由旬之外就能听到它甜美的声音，吸引着众生的耳朵；从一由旬之外，它放射出种种光芒的璀璨色彩，吸引着人们的眼睛，仿佛是在宣告转轮王的福德威力，正向王都而来。

Taṃ panetaṃ evaṃ sabbākāraparipūraṃ pakatiyā sāyamāsabhattaṃ bhuñjitvā attano attano gharadvāre paññattāsanesu nisīditvā pavattakathāsallāpesu manussesu vīthicatukkādīsu kīḷamāne dārakajane nātiuccena nātinīcena vanasaṇḍamatthakāsannena ākāsappadesena upasobhayamānaṃ viya rukkhasākhaggāni, dvādasayojanato paṭṭhāya suyyamānena madhurassarena sattānaṃ sotāni odhāpayamānaṃ yojanato paṭṭhāya nānappabhāsamudayasamujjalena vaṇṇena nayanāni samākaḍḍhantaṃ rañño cakkavattissa puññānubhāvaṃ ugghosayantaṃ viya rājadhāniabhimukhaṃ āgacchati.

184那时，那些人们一听到轮宝的声音，心中就想：“这声音是从哪里来的？是谁的呢？”他们望着东方，其中一人对另一人说：“看啊，朋友，真奇特！以前只有一个月亮升起，今天却带着伴儿升起来了。这正像一对王天鹅、一对满月，一前一后地划过天空。”另一人对他说：“你胡说什么，伙计？你在哪儿见过两个满月一起升起来？这分明是那个散发着灼热光芒、光幔灿烂的太阳升起来了！”又有一人笑着对他说：“你疯了吗？太阳刚刚才落山，怎么会追着这个月亮升起来呢？这肯定是一个闪耀着众多宝石光芒的东西，是某个有大福德者的宫殿吧！”那些人都不认可这些说法，而另有些人这样说：“你们为什么胡言乱语？这既不是满月，也不是太阳，更不是天宫。这些东西都没有如此庄严的成就。这一定是轮宝。”

Atha tassa cakkaratanassa saddassavaneneva ‘‘kuto nu kho, kassa nu kho ayaṃ saddo’’ti āvajjitahadayānaṃ puratthimadisaṃ olokayamānānaṃ tesaṃ manussānaṃ aññataro aññataraṃ evamāha – ‘‘passa bho acchariyaṃ, ayaṃ puṇṇacando pubbe eko uggacchati, ajja pana attadutiyo uggato, etañhi rājahaṃsamithunaṃ viya puṇṇacandamithunaṃ pubbāpariyena gaganatalaṃ abhilaṅghatī’’ti. Tamañño āha – ‘‘kiṃ kathesi samma kahaṃ nāma tayā dve puṇṇacandā ekato uggacchantā diṭṭhapubbā, nanu esa tapanīyaraṃsidhāro piñcharakiraṇo divākaro uggato’’ti. Tamañño sitaṃ katvā evamāha – ‘‘kiṃ ummattosi, nanu kho idānimeva divākaro atthaṅgato, so kathaṃ imaṃ puṇṇacandaṃ anubandhamāno uggacchissati, addhā panetaṃ anekaratanappabhāsamujjalaṃ ekassa puññavato vimānaṃ bhavissatī’’ti. Te sabbepi apasādayantā aññe evamāhaṃsu – ‘‘kiṃ bahuṃ vippalapatha, nevesa puṇṇacando, na sūriyo na devavimānaṃ. Na hetesaṃ evarūpā sirisampatti atthi, cakkaratanena panetena bhavitabba’’nti.

185当大众这样谈论时，那轮宝离开月轮，朝向他们而来。于是他们问：“这个是为谁而出现的呢？”便有传言者回答：“不为别的人，我们的国王已经圆满了转轮王的德行，这个就是为他出现的。”那时，那些大众，以及其他所有看见的人，都只跟着轮宝走。轮宝仿佛想要表明自己是为了国王的利益而来一般，沿着城墙顶上绕城七次，然后右绕国王的内宫，停在内宫北边的狮子窗附近，像车轴固定一般不动，好让人们方便地用香、花等来供养它。

Evaṃ pavattasallāpasseva tassa janassa candamaṇḍalaṃ ohāya taṃ cakkaratanaṃ abhimukhaṃ hoti. Tato tehi ‘‘kassa nu kho idaṃ nibbatta’’nti vutte bhavanti vattāro – ‘‘na kassaci aññassa, nanu amhākaṃ rājā pūritacakkavattivatto, tassetaṃ nibbatta’’nti. Atha so ca mahājano, yo ca añño passati, sabbo cakkaratanameva anugacchati. Tampi cakkaratanaṃ raññoyeva atthāya attano āgatabhāvaṃ ñāpetukāmaṃ viya sattakkhattuṃ pākāramatthakeneva nagaraṃ anusaṃyāyitvā rañño antepuraṃ padakkhiṇaṃ katvā antepurassa uttarasīhapañjaraāsanne ṭhāne yathā gandhapupphādīhi sukhena sakkā hoti pūjetuṃ, evaṃ akkhāhataṃ viya tiṭṭhati.

186当它这样停住时，轮宝的光芒从窗户缝隙等处照入内宫，闪烁着种种离贪之宝的光辉，把内宫装点得灿烂夺目。国王看见这团光芒，便生起了想要亲眼见一见轮宝的渴望。他的随从便以爱语为礼，前来报告这件事。于是国王身体充满了强大的喜与欢悦，解开结跏趺座，从座上起身，走到狮子窗旁，看见那轮宝后，便思惟道：“我确实听说…我是否是转轮王呢？”因此说道：“那刹帝利国王见到…我是否是转轮王呢？”其中，“他是否是转轮王”意思是：怎样才算转轮王？当轮宝离地升空哪怕仅一指、两指高度，它就转动起来了。

Evaṃ ṭhitassa panassa vātapānacchiddādīhi pavisitvā nānāvirāgaratanappabhāsamujjalaṃ anto pāsādaṃ alaṅkurumānaṃ pabhāsamūhaṃ disvā dassanatthāya sañjātābhilāso rājā hoti. Parijanopissa piyavacanapābhatena āgantvā tamatthaṃ nivedeti. Atha rājā balavapītipāmojjaphuṭasarīro pallaṅkaṃ mocetvā uṭṭhāyāsanā sīhapañjarasamīpaṃ gantvā taṃ cakkaratanaṃ disvā ‘‘sutaṃ kho pana meta’’ntiādikaṃ cintanaṃ cintesi. Tena vuttaṃ – ‘‘disvāna rañño khattiyassa…pe… assaṃ nu kho ahaṃ rājā cakkavattī’’ti. Tattha so hoti rājā cakkavattīti kittāvatā cakkavattī hoti? Ekaṅguladvaṅgulamattampi cakkaratane ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte.

187现在，为了展示为了让轮宝转动所该做的事，世尊说：“那时，比丘们…”等。其中，「从座起身」是指从坐着的座位上站起来，走到轮宝旁边。「拿起罐」是指拿起一个像象鼻那样的金罐，用左手接水，说：“尊贵的轮宝，请转动吧！尊贵的轮宝，请征服吧！”接着，转轮王便与四支军队一起……事实上，对所有转轮王而言，当用水灌顶并说“尊贵的轮宝，请征服吧！”这话音刚落，轮宝就升到空中转动起来；就在它转动的同时，那位国王就称为转轮王了。

Idāni tassa pavattāpanatthaṃ yaṃ kātabbaṃ taṃ dassento atha kho, bhikkhavetiādimāha. Tattha uṭṭhāyāsanāti nisinnāsanato uṭṭhahitvā cakkaratanasamīpaṃ āgantvā. Bhiṅkāraṃ gahetvāti hatthisoṇḍasadisapanāḷiṃ suvaṇṇabhiṅkāraṃ ukkhipitvā vāmahatthena udakaṃ gahetvā. Pavattatu bhavaṃ cakkaratanaṃ, abhivijinātu bhavaṃ cakkaratananti. Anvadeva rājā cakkavattī saddhiṃ caturaṅginiyā senāyāti sabbacakkavattīnañhi udakena abhisiñcitvā ‘‘abhivijānātu bhavaṃ cakkaratana’’nti vacanasamanantarameva vehāsaṃ abbhuggantvā cakkaratanaṃ pavattati, yassa pavattisamakālameva so rājā cakkavattī nāma hoti.

188当轮宝转动时，转轮王便乘上最胜的车乘，紧随着轮宝升到空中。此时，手持伞盖、拂尘等的侍从以及内宫的人们也都跟着升空。接着，副王、将军等众多人，佩戴着种种衬甲、铠甲等装备，闪耀着各种饰物的光芒，装饰着高举的旗帜与幡幢，与各自的军队一起升入空中，环绕在国王周围。同时，国王的使者们为了召集民众，在城中街道上敲响大鼓宣告：“各位！我们国王的轮宝已经出现，请大家根据各自的财力装扮好，前来集合！”而大众本来一听到轮宝的声音，就早已放下一切事务，拿着香、花等聚集在一起了；现在他们也全部升入空中，环绕着国王。凡是生起想与国王同去意愿的人，就都能处在空中。就这样，集会的大众长宽各十二由旬。其中没有一个人身体残缺或衣服垢秽，因为转轮王的随众都是清净的。转轮王的集会，就像持明者的集会在空中游行，如同宝石散落在靛蓝宝石地面上一般。因此说：“接着，转轮王与四支军队一起……”。

Pavatte pana cakkaratane taṃ anubandhamānova rājā cakkavattī yānavaraṃ āruyha vehāsaṃ abbhuggacchati, athassa chattacāmarādihattho parijano ceva antepurajano ca. Tato nānappakārakañcukakavacādisannāhavibhūsitena vividhāharaṇappabhāsamujjalitena samussitaddhajapaṭākapaṭimaṇḍitena attano attano balakāyena saddhiṃ uparājasenāpati pabhūtayopi vehāsaṃ abbhuggantvā rājānameva parivārenti. Rājayuttā pana janasaṅgahatthaṃ nagaravīthīsu bheriyo carāpenti ‘‘tātā amhākaṃ rañño cakkaratanaṃ nibbattaṃ, attano attano vibhavānurūpena maṇḍitappasādhitā sannipatathā’’ti. Mahājano pana pakatiyā cakkaratanasaddeneva sabbakiccāni pahāya gandhapupphādīni ādāya sannipatitova, sopi sabbo vehāsaṃ abbhuggantvā rājānameva parivāreti. Yassa yassa hi raññā saddhiṃ gantukāmatā uppajjati, so so ākāsagatova hoti. Evaṃ dvādasayojanāyāmavitthārā parisā hoti. Tattha ekapurisopi chinnabhinnasarīro vā kiliṭṭhavattho vā natthi. Suciparivāro hi rājā cakkavattī. Cakkavattiparisā nāma vijjādharaparisā viya ākāse gacchamānā indanīlamaṇitale vippakiṇṇaratanasadisā hoti. Tena vuttaṃ ‘‘anvadeva rājā cakkavattī saddhiṃ caturaṅginiyā senāyā’’ti.

189那轮宝在树顶之上的空中，保持不高不低地转动，这样需要花、果、枝叶的人就可以轻易摘取，而站在地上的人也能辨认出“这是国王，这是副王，这是将军”。在行、住、坐、卧种种威仪中，每个人都可以随心所欲地行动。那些从事绘画等技艺的人，也一边继续做着自己的工作一边跟着走。正如在陆地上一样，他们的一切事务在空中也都能成就。就这样，轮宝带着转轮王的集会，从左侧绕开须弥山，越过大海上方，前往幅员八千由旬的东毗提诃洲。

Tampi cakkaratanaṃ rukkhaggānaṃ uparūpari nātiuccena gaganapadesena pavattati, yathā rukkhānaṃ pupphaphalapallavehi atthikā tāni sukhena gahetuṃ sakkonti, bhūmiyaṃ ṭhitā ‘‘esa rājā, esa uparājā, esa senāpatī’’ti sallakkhetuṃ sakkonti. Ṭhānādīsupi iriyāpathesu yo yena icchati, so teneva gacchati. Cittakammādisippapasutā cettha attano attano kiccaṃ karontāyeva gacchanti. Yatheva hi bhūmiyaṃ, tathā nesaṃ sabbakiccāni ākāse ijjhanti. Evaṃ cakkavattiparisaṃ gahetvā taṃ cakkaratanaṃ vāmapassena sineruṃ pahāya samuddassa uparibhāgena aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ pubbavidehaṃ gacchati.

190在那里，有一片适合居住的区域，直径十二由旬，能容纳周长三十六由旬的集会大众，那里容易获得食物和用具，有树荫和水，地面洁净平坦而怡人。那轮宝就停在这片区域的上空，如同车轴固定一般不动。于是，大众以轮宝的停驻为信号，降落下来，随心所欲地沐浴、用餐，做各种事务，就此安住下来。因此说：“比丘们，在那片区域，轮宝停驻的地方，转轮王便与四支军队一同住下。”

Tattha yo vinibbedhena dvādasayojanāya parikkhepato chattiṃsayojanaparisāya sannivesakkhamo sulabhāhārūpakaraṇo chāyūdakasampanno sucisamatalo ramaṇīyo bhūmibhāgo, tassa uparibhāge taṃ cakkaratanaṃ ākāse akkhāhataṃ viya tiṭṭhati. Atha tena saññāṇena so mahājano otaritvā yathāruci nhānabhojanādīni sabbakiccāni karonto vāsaṃ kappeti, tena vuttaṃ ‘‘yasmiṃ kho pana, bhikkhave, padese taṃ cakkaratanaṃ patiṭṭhāti, tattha rājā cakkavattī vāsaṃ upeti saddhiṃ caturaṅginiyā senāyā’’ti.

191当转轮王这样安住下来时，那些国王即使听说“外敌的军队来了”，也不会集合军队准备战斗。因为就在轮宝出现的那一刻，任何有情都不可能再以敌人之想，对国王举起武器。这就是轮宝的威力。

Evaṃ vāsaṃ upagate cakkavattimhi ye tattha rājāno, te ‘‘paracakkaṃ āgata’’nti sutvāpi na balakāyaṃ sannipātetvā yuddhasajjā honti. Cakkaratanassa uppattisamanantarameva natthi so satto nāma, yo paccatthikasaññāya rājānaṃ ārabbha āvudhaṃ ukkhipituṃ visaheyya. Ayamanubhāvo cakkaratanassa.

192因为凭借轮宝的威力，对于这位国王，

Cakkānubhāvena hi tassa rañño,

193所有敌人都会完全降伏；

Arī asesā damathaṃ upenti;

194对于这位名为‘调御敌者’的君王，

Arindamaṃ nāma narādhipassa,

195因此，那轮宝就被称为他的轮。

Teneva taṃ vuccati tassa cakkaṃ.

196因此，所有那些国王，各自带着与自己王国的祥瑞、威德相称的礼物，来到转轮王面前，谦恭地低下头，用自己王冠上的宝石光芒为这位灌顶者作足礼，并说出“请来吧，大王”等言语，成为他的侍从，遵从他的吩咐。正因如此，世尊说：“诸比丘，在东方……教诫大王吧。”

Tasmā sabbepi te rājāno attano attano rajjasirivibhavānurūpaṃ pābhataṃ gahetvā taṃ rājānaṃ upagamma onatasirā attano moḷiyamaṇippabhābhisekenassa pādapūjaṃ karonto ‘‘ehi kho mahārājā’’tiādīhi vacanehi tassa kiṅkārappaṭissāvitaṃ āpajjanti. Tena vuttaṃ ye kho pana, bhikkhave, puratthimāya…pe… anusāsa mahārājāti.

197其中，「欢迎」（svāgata）指‘善来’（suāgamana），即善妙地到来。因为有的人来了让人忧愁，走了让人高兴；有的人来了让人高兴，走了让人忧愁。你是那种来了让人欢喜、去了让人悲伤的人，因此你的到来就被称为善来。然而，当那些国王这样说完，转轮王既不会说“你们每年应该给我进贡多少财物”，也不会夺了这个人的财物送给那个人。他依着自己法王身份相称的智慧，审视杀生等恶行之后，便以令人欢喜、柔和悦耳的声音说法：‘亲爱的孩子们，你们看清楚，杀生这种行为，如果反复做、勤加修习、多多造作，会招感地狱……’以这样的方式说法后，给予‘不应杀生’等教诫。因此，世尊说：‘转轮王这样说：不应杀生……应随量而食。’

Tattha svāgatanti suāgamanaṃ. Ekasmiñhi āgate socanti, gate nandanti. Ekasmiṃ āgate nandanti, gate socanti. Tādiso tvaṃ āgatanandano gamanasocano, tasmā tava āgamanaṃ suāgamananti vuttaṃ hoti. Evaṃ vutte pana cakkavattī nāpi ‘‘ettakaṃ nāma me anuvassaṃ baliṃ upakappethā’’ti vadati, nāpi aññassa bhogaṃ acchinditvā aññassa deti. Attano pana dhammarājabhāvassa anurūpāya paññāya pāṇātipātādīni upaparikkhitvā pemanīyena mañjunā sarena ‘‘passatha tātā, pāṇātipāto nāmesa āsevito bhāvito bahulīkato nirayasaṃvattaniko hotī’’tiādinā nayena dhammaṃ desetvā ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādikaṃ ovādaṃ deti. Tena vuttaṃ rājā cakkavattī evamāha pāṇo na hantabbo…pe… yathābhuttañca bhuñjathāti.

198但是，难道所有的国王都接受转轮王的这项教诫吗？即使是佛陀，也不是所有人都接受他的教导，何况是国王，又能有多少人接受呢？因此，只有那些贤明而有辨识智慧的人才会接受。不过，所有人都成为他的随从。因此，世尊说：“诸比丘，而那些……”等等。

Kiṃ pana sabbepi rañño imaṃ ovādaṃ gaṇhantīti. Buddhassapi tāva sabbe na gaṇhanti, rañño kiṃ gaṇhissanti. Tasmā ye paṇḍitā vibhāvino, te gaṇhanti. Sabbe pana anuyantā bhavanti. Tasmā ‘‘ye kho pana, bhikkhave’’tiādimāha.

199然后，当那「轮宝」如此给予东毗提诃的居民教诫、用过早餐之后，便借着转轮王的神力腾空而起，进入东方的大海。随着它越往海内深入，大海的水就如同一位嗅到药香而收起头冠的龙王，波浪随之平息，海水向下沉降，在离海面一由旬深的地方，像一堵琉璃墙般安然立住。就在那一刻，散落在大海海床上的各种珍宝，仿佛都急着要一睹这位国王福德祥瑞的风采，从四处汇集而来，填满了那一处海域。接着，国王的随从大众看到了这铺满各种珍宝的大海海床，便随心所欲地用衣兜等器物装取宝物。当随从大众随意取宝之后，那轮宝便折返归途。在它折返时，大众走在最前面，国王位于中间，轮宝则在最后。而那海中之水，仿佛被轮宝的庄严祥瑞深深吸引，又好像无法忍受与它的分离一般，持续不断地拍打着轮宝的轮辋边缘，紧紧相随。

Atha taṃ cakkaratanaṃ evaṃ pubbavidehavāsīnaṃ ovāde dinne katapātarāse cakkavattībalena vehāsaṃ abbhuggantvā puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhati. Yathā yathā ca taṃ ajjhogāhati, tathā tathā agadagandhaṃ ghāyitvā saṃkhittaphaṇo nāgarājā viya saṃkhittaūmivipphāraṃ hutvā ogacchamānaṃ mahāsamuddasalilaṃ yojanamattaṃ ogantvā antosamudde veḷuriyabhitti viya tiṭṭhati. Taṅkhaṇaññeva ca tassa rañño puññasiriṃ daṭṭhukāmāni viya mahāsamuddatale vippakiṇṇāni nānāratanāni tato tato āgantvā taṃ padesaṃ pūrayanti. Atha sā rājaparisā taṃ nānāratanaparipūraṃ mahāsamuddatalaṃ disvā yathāruci ucchaṅgādīhi ādiyati, yathāruci ādinnaratanāya pana parisāya taṃ cakkaratanaṃ paṭinivattati. Paṭinivattamāne ca tasmiṃ parisā aggato hoti, majjhe rājā, ante cakkaratanaṃ. Tampi jalanidhijalaṃ palobhiyamānamiva cakkaratanasiriyā, asahamānamiva ca tena viyogaṃ, nemimaṇḍalapariyantaṃ abhihanantaṃ nirantarameva upagacchati.

257257. 就这样，转轮圣王在以东方大海为边际的东毗提诃完成征服后，为了征服以南海为边际的阎浮提，便沿着轮宝所指示的道路，朝着南海的方向前进。因此提到：‘那时，诸位比丘，该轮宝在进入东方大海又返回之后，便转向南方行进。’当它这样行进时，关于它前进的方式、军队的驻扎、敌对国王的归顺、对他们的教诫、进入南海、海水的沉降、以及获取珍宝等等，所有细节都应该按照之前描述的方式去理解。

257. Evaṃ rājā cakkavattī puratthimasamuddapariyantaṃ pubbavidehaṃ abhivijinitvā dakkhiṇasamuddapariyantaṃ jambudīpaṃ vijetukāmo cakkaratanadesitena maggena dakkhiṇasamuddābhimukho gacchati. Tena vuttaṃ atha kho taṃ, bhikkhave, cakkaratanaṃ puratthimasamuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā dakkhiṇaṃ disaṃ pavattatīti. Evaṃ pavattamānassa pana tassa pavattanavidhānaṃ senāsanniveso paṭirājagamanaṃ tesaṃ anusāsanippadānaṃ dakkhiṇasamuddaṃ ajjhogāhanaṃ samuddasalilassa ogacchanaṃ ratanādānanti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

201在征服了那方圆一万由旬的阎浮提之后，又从南海返回，为了征服方圆七千由旬的阿巴拉勾亚那，按照前面说过的方式前往，同样地以大海为边界完成征服后，又从西海返回；接着，为了征服方圆八千由旬的郁单越，又同样前往，并以同样方式征服至大海的边际，最后从北海返回。

Vijinitvā pana taṃ dasasahassayojanappamāṇaṃ jambudīpaṃ dakkhiṇasamuddatopi paccuttaritvā sattayojanasahassappamāṇaṃ aparagoyānaṃ vijetuṃ pubbe vuttanayeneva gantvā tampi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijinitvā pacchimasamuddatopi paccuttaritvā aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ uttarakuruṃ vijetuṃ tatheva gantvā tampi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijiya uttarasamuddatopi paccuttarati.

202至此，这位转轮圣王便获得了四方土地的全部统治权。这位如此克敌制胜的转轮圣王，为了展示自己王权辉煌的成就，便与随从一同腾空而起，飞向虚空之中。他们俯瞰着如同遍布盛开的红莲、青莲和白莲之林一般庄严绚丽的四大再生之湖，以及四周各有五百、五百小岛环绕的四大洲。之后，再循着轮宝所指示的道路，按照来时的顺序，返回了自己的王都。而那轮宝，便如同在王宫内宫门前放射光辉一般，安然停住。

Ettāvatā raññā cakkavattinā cāturantāya pathaviyā ādhipaccaṃ adhigataṃ hoti. So evaṃ vijitavijayo attano rajjasirisampattidassanatthaṃ sapariso uddhaṃ gaganatalaṃ abhilaṅghitvā suvikasitapadumuppalapuṇḍarīkavanavicitte cattāro jātassare viya pañcasatapañcasataparittadīpaparivāre cattāro mahādīpe oloketvā cakkaratanadesiteneva maggena yathānukkamaṃ attano rājadhānimeva paccāgacchati. Atha taṃ cakkaratanaṃ antepuradvāraṃ sobhayamānaṃ viya hutvā tiṭṭhati.

203然而，当那轮宝如此安住之后，王宫之内就再也不需要火炬或灯烛了。仅凭轮宝的光明，就足以驱散夜间的黑暗。而对于那些在夜间需要黑暗的人来说，他们所处的黑暗也依然如故。因此提到：‘它在进入南海之后……如此这般的轮宝便会出现。’

Evaṃ patiṭṭhite pana tasmiṃ cakkaratane rājantepure ukkāhi vā dīpikāhi vā kiñci karaṇīyaṃ na hoti, cakkaratanobhāsoyeva rattiṃ andhakāraṃ vidhamati. Ye ca pana rattiṃ andhakāratthikā honti, tesaṃ andhakārameva hoti. Tena vuttaṃ dakkhiṇasamuddaṃ ajjhogāhetvā…pe… evarūpaṃ cakkaratanaṃ pātubhavatīti.

230「象宝」的解释

Hatthiratanavaṇṇanā

258258. 当那轮宝如此出现之后，为这位转轮圣王效力的大臣们，便在平常用来安置吉祥象的地方，准备了一块洁净的地面，并涂上白檀香等种种芳香妙香。他们在那地面之上，遍撒各色缤纷的芬芳花朵；又在金色星辰图案的空隙之间，垂下悦目的花环来装饰华盖，布置得如同天宫一般。完毕之后，便向国王禀告：‘大王！请您专心忆念，有这样的象宝即将来临。’那位国王便按照先前所述的方法，广行大布施，受持净戒，然后端坐入定，专注于自己这福德成就。这时，受他福报威力所感召，来自六牙白象家族或布萨象家族的一头龙象王，想要来领受这份殊胜的礼敬，其足踝、颈部与面部等处，有着如同初生太阳轮盘般的鲜红色泽，通体洁白纯净，七处肢体着地，身体各部位与四肢都长得极其匀称，脚下足底如同盛开的红莲般美丽绝伦。它如同一位具大神力、能飞行虚空的瑜伽行者，又像一座被朱砂粉末涂抹过的银色山峰，就那样落定在那个地方。如果它来自六牙白象家族，那么来的就会是其中最小的一头；如果来自布萨象家族，来的就会是其中最大的一头。不过，在圣典里只提到‘布萨龙象王’到来。这头象王，只有在那些已经圆满转轮王之行的转轮圣王，依照经中所说的方式忆念时才会出现，其他人则不会感应到。它会自己来到平时安置吉祥象的地方，将原来的吉祥象赶开，然后停立在那里。因此世尊才说：‘再者，比丘们……龙象王。’

258. Evaṃ pātubhūtacakkaratanassa panassa cakkavattino amaccā pakatimaṅgalahatthiṭṭhānaṃ sucibhūmibhāgaṃ kāretvā haricandanādīhi surabhigandhehi upalimpāpetvā heṭṭhā vicittavaṇṇasurabhikusumasamākiṇṇaṃ upari suvaṇṇatārakānaṃ antarantarā samosaritamanuñña-kusumadāmappaṭimaṇḍitavitānaṃ devavimānaṃ viya abhisaṅkharitvā ‘‘evarūpassa nāma deva hatthiratanassa āgamanaṃ cintethā’’ti vadanti. So pubbe vuttanayeneva mahādānaṃ datvā sīlāni samādāya taṃ puññasampattiṃ āvajjanto nisīdati, athassa puññānubhāvacodito chaddantakulā vā uposathakulā vā taṃ sakkāravisesaṃ anubhavitukāmo taruṇaravimaṇḍalābhirattacaraṇa-gīvamukhappaṭimaṇḍitavisuddhasetasarīro sattappatiṭṭho susaṇṭhitaṅgapaccaṅgasanniveso vikasitaratta-padumacārupokkharo iddhimā yogī viya vehāsaṃ gamanasamattho manosilācuṇṇarañjitapariyanto viya rajatapabbato hatthiseṭṭho tasmiṃ padese patiṭṭhāti. So chaddantakulā āgacchanto sabbakaniṭṭho āgacchati, uposathakulā sabbajeṭṭho. Pāḷiyaṃ pana ‘‘uposatho nāgarājā’’ icceva āgacchati. Svāyaṃ pūritacakkavattivattānaṃ cakkavattīnaṃ sutte vuttanayeneva cintayantānaṃ āgacchati, na itaresaṃ. Sayameva pakatimaṅgalahatthiṭṭhānaṃ āgantvā maṅgalahatthiṃ apanetvā tattha tiṭṭhati. Tena vuttaṃ puna caparaṃ, bhikkhave…pe… nāgarājāti.

205当那头象宝如此出现后，象夫等人看见它，满心欢喜，急忙跑去向国王报告。国王火速赶来，见到它后心生净信，心想：‘这象乘真是太好了，如果能调伏顺服的话……’便伸出手去。于是，那头象宝就像家养母牛的小牛犊一般，垂下双耳，展现出温顺的姿态，向国王靠近。国王想要骑上去，这时随从们领会了国王的意愿，便给那象宝披挂上金幢、金饰，再覆盖上金制的网罩，然后牵到近前。国王不等它伏下身子，就直接踩着由七宝制成的梯子骑上象背，生起了想要飞空而行的心念。就在他心生此念的当下，那头象王便如同天鹅王一般，腾空而起，越过宛如蓝宝石光芒流转的湛蓝虚空。随后，就像之前解释轮宝游行时所说的方法那样，国王全部的随从大众也一同飞升。就这样，国王与随从们在吃早餐之前，就能巡行完整片大地，然后返回都城。转轮圣王的象宝，就有如此巨大的神力。因此世尊才说：‘转轮圣王见了……如此这般的象宝便会出现。’

Evaṃ pātubhūtaṃ pana taṃ hatthiratanaṃ disvā hatthigopakādayo haṭṭhatuṭṭhā vegena gantvā rañño ārocenti. Rājā turitaturitaṃ āgantvā taṃ disvā pasannacitto ‘‘bhaddakaṃ vata bho hatthiyānaṃ, sace damathaṃ upeyyā’’ti cintayanto hatthaṃ pasāreti. Atha so gharadhenuvacchako viya kaṇṇe olambetvā sūratabhāvaṃ dassento rājānaṃ upasaṅkamati, rājā taṃ abhiruhitukāmo hoti. Athassa parijanā adhippāyaṃ ñatvā taṃ hatthiratanaṃ sovaṇṇaddhajaṃ sovaṇṇālaṅkāraṃ hemajālapaṭicchannaṃ katvā upanenti. Rājā taṃ anisīdāpetvāva sattaratanamayāya nisseṇiyā abhiruyha ākāsaṃ gamananinnacitto hoti. Tassa saha cittuppādeneva so hatthirājā rājahaṃso viya indanīlamaṇippabhājālanīlagaganatalaṃ abhilaṅghati, tato cakkacārikāya vuttanayeneva sakalarājaparisā. Iti sapariso rājā antopātarāseyeva sakalapathaviṃ anusaṃyāyitvā rājadhāniṃ paccāgacchati, evaṃ mahiddhikaṃ cakkavattino hatthiratanaṃ hoti. Tena vuttaṃ disvāna rañño cakkavattissa…pe… evarūpaṃ hatthiratanaṃ pātubhavatīti.

233马宝的解说

Assaratanavaṇṇanā

206然而，当象宝像这样出现之后，转轮圣王的眷属们就为马宝准备了平时吉祥马站立的平坦干净的地方，并加以装饰，如同前面说过的方法那样，策励国王去忆念马宝的到来。那位国王如同之前所说，已经做了大布施供养，守持净戒，坐在宫殿顶层，正忆念着自己福德的成就。这时候，受他福报威力的驱动，从信度马族中，来了一匹名叫‘雨云’的马王。它的身体如同被闪电缠绕的秋天白云堆一般辉煌，红脚红嘴，身躯像月光聚集一样纯净、润滑、紧凑。因为它长着像鸦颈或蓝宝石那样黑色的头，所以称为‘黑头’；因为它长着好像仔细梳理后安放的、像萱草般光滑、圆直且柔顺的鬃毛，所以称为‘萱草鬃’；它能腾飞虚空。这匹马王来到那个地方稳稳站立。其余的一切，应该按照象宝中所说的方式去理解。世尊为了说明这样的马宝，而说了‘再者’等语。

Evaṃ pātubhūtahatthiratanassa pana cakkavattino parisā pakatimaṅgalaassaṭṭhānaṃ sucisamatalaṃ kāretvā alaṅkaritvā ca purimanayeneva rañño tassa āgamanacintanatthaṃ ussāhaṃ janenti. So purimanayeneva katadānasakkāro samādinnasīlova pāsādatale nisinno puññasampattiṃ samanussarati, athassa puññānubhāvacodito sindhavakulato vijjullatāvinaddhasaradakālasetavalāhakarāsisassiriko rattapādo rattatuṇḍo candappabhāpuñjasadisasuddhasiniddhaghanasaṅghātasarīro kākagīvā viya indanīlamaṇi viya ca kāḷavaṇṇena sīsena samannāgatattā kāḷasīso suṭṭhu kappetvā ṭhapitehi viya muñjasadisehi saṇhavaṭṭaujugatigatehi kesehi samannāgatattā muñjakeso vehāsaṅgamo valāhako nāma assarājā āgantvā tasmiṃ ṭhāne patiṭṭhāti. Sesaṃ sabbaṃ hatthiratane vuttanayeneva veditabbaṃ. Evarūpaṃ assaratanaṃ sandhāya bhagavā puna caparantiādimāha.

235珠宝的解说

Maṇiratanavaṇṇanā

207然而，当马宝这样出现之后，转轮圣王的珠宝也出现了：从毗浮山来了一颗珠宝，它长达四肘，大小如同车轮的毂，两端伸出极为纯净的珍珠束，并且用两朵金莲花装饰着，有八万四千颗宝玉围绕在它周围，如同众星捧月一般耀眼光辉。当它这样来临时，人们将珍珠束悬起来，用竹子一节节接长，把它举到六十肘高的空中。到了夜晚，它的光明遍照周围一由旬的范围，使得整个地方就像曙光初现时那样明亮。于是，农民开始耕田，商人开门营业，各种工匠从事各自的活计，都以为天亮了。因此世尊说：‘再者，比丘们，……珠宝出现。’

Evaṃ pātubhūtaassaratanassa pana rañño cakkavattissa catuhatthāyāmaṃ sakaṭanābhisamappamāṇaṃ ubhosu antesu kaṇṇikapariyantato viniggatasuparisuddhamuttākalāpehi dvīhi kañcanapadumehi alaṅkataṃ caturāsītimaṇisahassaparivāraṃ tārāgaṇaparivutassa puṇṇacandassa siriṃ paṭippharamānaṃ viya vepullapabbatato maṇiratanaṃ āgacchati. Tassevaṃ āgatassa muttājālake ṭhapetvā veḷuparamparāya saṭṭhihatthappamāṇaṃ ākāsaṃ āropitassa rattibhāge samantā yojanappamāṇaṃ okāsaṃ ābhā pharati, yāya sabbo so okāso aruṇuggamanavelā viya sañjātāloko hoti. Tato kassakā kasikammaṃ, vāṇijā āpaṇugghāṭanaṃ , te te ca sippino taṃ taṃ kammantaṃ payojenti divāti maññamānā. Tena vuttaṃ puna caparaṃ, bhikkhave…pe… maṇiratanaṃ pātubhavatīti.

237女宝的解说

Itthiratanavaṇṇanā

208然而，当珠宝这样出现之后，为转轮圣王带来微妙享乐之因的女宝出现了。她或者是从摩陀罗王族迎请来的正妃，或者由郁单越洲凭藉福报威力自然到来。至于其余相关的成就，在经典中是用‘再者，比丘们，转轮圣王的女宝出现，她极为美丽，令人想见’这样的方式叙述的。

Evaṃ pātubhūtamaṇiratanassa pana cakkavattissa visayasukhavisesakāraṇaṃ itthiratanaṃ pātubhavati. Maddarājakulato vā hissa aggamahesiṃ ānenti, uttarakuruto vā puññānubhāvena sayaṃ āgacchati. Avasesā panassā sampatti ‘‘puna caparaṃ, bhikkhave, rañño cakkavattissa itthiratanaṃ pātubhavati abhirūpā dassanīyā’’tiādinā nayena pāḷiyaṃyeva āgatā.

209这里，‘极为美丽’（abhirūpā）：因为她具有超越常人的容貌，所以称为极为美丽。‘令人想见’（dassanīyā）：因为见到她时能让眼睛愉悦，所以即使放下其他工作也值得一看。‘令心净信’（pāsādikā）：因为见到时，能通过生起喜悦而使心清净信乐。‘殊胜’（paramāya）：是说因为能这样引生净信，所以是最上等的。‘肤色之美’（vaṇṇapokkharatāya）：是指肤色的美好。‘具足’（samannāgatā）：是说具备了肤色之美。或者，也可以这样解释：极为美丽是因为她不太高也不太矮；令人想见是因为她不太瘦也不太胖；令心净信是因为她不太黑也不太白皙。具足最上等的肤色之美，是因为她超越了人间的肤色，却又未达到天神的肤色。因为人类身体的光彩向外照射不远，天神的光彩则照射得过远，而她的身光却能照亮周围十二肘的范围。

Tattha saṇṭhānapāripūriyā adhikaṃ rūpaṃ assāti abhirūpā. Dissamānā ca cakkhūni pīṇayati, tasmā aññaṃ kiccavikkhepaṃ hitvāpi daṭṭhabbāti dassanīyā. Dissamānā ca somanassavasena cittaṃ pasādetīti pāsādikā. Paramāyāti evaṃ pasādāvahattā uttamāya. Vaṇṇapokkharatāyāti vaṇṇasundaratāya. Samannāgatāti upetā. Abhirūpā vā yasmā nātidīghā nātirassā dassanīyā yasmā nātikisā nātithūlā, pāsādikā yasmā nātikāḷikā naccodātā. Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā yasmā atikkantā mānusaṃ vaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇaṃ. Manussānañhi vaṇṇābhā bahi na niccharati, devānaṃ atidūraṃ niccharati, tassā pana dvādasahatthappamāṇaṃ padesaṃ sarīrābhā obhāseti.

210在‘不太高、不太矮’等描述中，第一对（不太高、不太矮）是在说身高的完美；第二对（不太瘦、不太胖）是在说体态的完美；第三对（不太黑、不太白皙）是在说肤色的完美。或者，通过这六句表明了没有身形上的缺陷，而‘超越了人间的肤色’这一句则表明了身形的圆满成就。

Nātidīghādīsu cassā paṭhamayugaḷena ārohasampatti, dutiyayugaḷena pariṇāhasampatti, tatiyayugaḷena vaṇṇasampatti vuttā. Chahi vāpi etehi kāyavipattiyā abhāvo, atikkantā mānusaṃ vaṇṇanti iminā kāyasampatti vuttā.

211‘或棉絮或木棉絮’：就像把经过百次梳理的棉絮或经过百次梳理的木棉絮放进熟酥中，放好后所得到的那种触感，也就是身体触感如此。‘凉’指在国王感到凉爽的时候。‘热’指在国王感到炎热的时候。‘栴檀香’：在任何时候，身体都散发上好研磨的、新鲜的、以四种成分调和的黄栴檀香气。‘青莲香’：在微笑、说话的时候，从口中散发出犹如刚刚盛开的蓝莲花般极浓郁的香气。

Tūlapicuno vā kappāsapicuno vāti sappimaṇḍe pakkhipitvā ṭhapitassa satavihatassa tūlapicuno vā satavihatassa kappāsapicuno vā kāyasamphasso hoti. Sīteti rañño sītakāle. Uṇheti rañño uṇhakāle. Candanagandhoti niccakālameva supisitassa abhinavassa catujjātisamāyojitassa haricandanassa gandho kāyato vāyati. Uppalagandhoti hasitakathitakālesu mukhato nikkhanto taṅkhaṇaṃ vikasitasseva nīluppalassa atisurabhigandho vāyati.

212然而，为了显示她那具足色、触、香等成就的身体所相应的行仪，而说「再者，那位……」等。其中，「先起迎者」：见到国王，像被火烧到一样，首先从座位上站起身来。「随后坐者」：当国王坐下后，她先为国王扇风等服侍，之后才恭敬地坐下。「听命者」：回应「我做些什么，天？」（kiṃ karomi devāti?），即听候吩咐。「悦意而行者」：只做国王悦意的事情。「爱语者」：只说国王欢喜的话。

Evaṃ rūpasamphassagandhasampattiyuttāya panassā sarīrasampattiyā anurūpaṃ ācāraṃ dassetuṃ taṃ kho panātiādi vuttaṃ. Tattha rājānaṃ disvā nisinnāsanato aggidaḍḍhā viya paṭhamameva uṭṭhātīti pubbuṭṭhāyinī. Tasmiṃ nisinne tassa rañño tālavaṇṭena bījanādikiccaṃ katvā pacchā nipatati nisīdatīti pacchānipātinī. Kiṃ karomi devāti tassa kiṃkāraṃ paṭissāvetīti kiṃkārapaṭissāvinī. Rañño manāpameva carati karotīti manāpacārinī. Yaṃ rañño piyaṃ, tadeva vadatīti piyavādinī.

213现在，为了显示她的这些仪态是出于本性清净，而不是出于狡诈，而说「再者，那位……」等。其中，「不会逾矩而行」：指不越轨而行，意思是对于其他男子，连心中都不会生起希求。其中，前面提到的「美丽」等，以及后面提到的「先起迎者」等功德，都是自然本具的功德；而「超胜人趣色貌」等，则应当知道是依靠转轮圣王的福德，自轮宝出现以后，由过去业力的威力所产生的。或者，从轮宝出现以后，她的美貌等一切行相也都达到了圆满。因此说「这样的女宝便出现」。

Idāni svāssā ācāro bhāvasuddhiyā eva, na sāṭheyyenāti dassetuṃ taṃ kho panātiādimāha. Tattha no aticaratīti na atikkamitvā carati, aññaṃ purisaṃ cittenapi na patthetīti vuttaṃ hoti. Tattha ye tassā ādimhi ‘‘abhirūpā’’tiādayo ante ‘‘pubbuṭṭhāyinī’’tiādayo guṇā vuttā, te pakatiguṇā eva ‘‘atikkantā mānusaṃ vaṇṇa’’ntiādayo pana cakkavattino puññaṃ upanissāya cakkaratanapātubhāvato paṭṭhāya purimakammānubhāvena nibbattantīti veditabbā. Abhirūpatādikāpi vā cakkaratanapātubhāvato paṭṭhāya sabbākārapāripūrā jātā. Tenāha evarūpaṃ itthiratanaṃ pātubhavatīti.

244居士宝注释

Gahapatiratanavaṇṇanā

214当女宝出现之后，为了让转轮圣王的财富所需等事务如意运转，居士宝便出现。他原本就是大受用者，出生在大受用家族，是能增长国王财富的富豪居士；而在轮宝威力的帮助下，由于业果而生的天眼在他身上生起，凭借这天眼，他能看到大地内部一由旬范围内的宝藏。他见到这种成就后，心生欢喜，前往国王处，以财富邀约效劳，承办一切财富所需的事情。因此说：「再者，比丘们……这样的居士宝便出现」。

Evaṃ pātubhūtaitthiratanassa pana rañño cakkavattissa dhanakaraṇīyānaṃ kiccānaṃ yathāsukhappavattanatthaṃ gahapatiratanaṃ pātubhavati. So pakatiyāva mahābhogo mahābhogakule jāto rañño dhanarāsivaḍḍhako seṭṭhi gahapati hoti, cakkaratanānubhāvasahitaṃ panassa kammavipākajaṃ dibbacakkhu pātubhavati, yena antopathaviyaṃ yojanabbhantare nidhiṃ passati. So taṃ sampattiṃ disvā tuṭṭhahadayo gantvā rājānaṃ dhanena pavāretvā sabbāni dhanakaraṇīyāni sampādeti. Tena vuttaṃ puna caparaṃ, bhikkhave…pe… evarūpaṃ gahapatiratanaṃ pātubhavatīti.

246辅臣宝注释

Pariṇāyakaratanavaṇṇanā

215当居士宝出现之后，为了能够办理转轮圣王的一切事务，辅臣宝便出现。他就像是国王的长子。他天生就贤明、能干、有智慧；再依靠国王的福德威力，加上自己业力的作用，心中生起了他心智（paracittañāṇa）。凭借这他心智，他能在十二由旬的国王大众中，了知大家内心的动向，有能力分辨对国王不利和有利的事情。他也见到自己这样的威力后，心生欢喜，以指导一切事务来为国王效劳。因此说：「再者，比丘们……这样的辅臣宝便出现」。其中，「应任命者任之」：即在各个职位上，该任命的人他就去任命。

Evaṃ pātubhūtagahapatiratanassa pana rañño cakkavattissa sabbakiccasaṃvidhānasamatthaṃ pariṇāyakaratanaṃ pātubhavati. So rañño jeṭṭhaputtova hoti . Pakatiyā eva paṇḍito byatto medhāvī, rañño puññānubhāvaṃ nissāya panassa attano kammānubhāvena paracittañāṇaṃ uppajjati. Yena dvādasayojanāya rājaparisāya cittācāraṃ ñatvā rañño ahite hite ca vavatthapetuṃ samattho hoti. Sopi taṃ attano ānubhāvaṃ disvā tuṭṭhahadayo rājānaṃ sabbakiccānusāsanena pavāreti. Tena vuttaṃ puna caparaṃ…pe… pariṇāyakaratanaṃ pātubhavatīti. Tattha ṭhapetabbaṃ ṭhapetunti tasmiṃ tasmiṃ ṭhānantare ṭhapetabbaṃ ṭhapetuṃ.

259259.「具平等果……」等，如前所述。

259.Samavepākiniyātiādi heṭṭhā vuttameva.

260「以胜取」：意思是胜利的执取。「大财富聚」：指一下子就有两、三个十万的财富。「纯全圆满的智者之地」：智者通过圆满三种善行，投生天界；再从那里来到人界，在出身高贵、容貌美好、受用丰足等成就中转生；安住之后，又圆满三种善行，再投生天界——这就是完整、圆满的智者之地。其余各处，意思浅显明白。

260.Kaṭaggahenāti jayaggāhena. Mahantaṃ bhogakkhandhanti ekappahāreneva dve vā tīṇi vā satasahassāni. Kevalā paripūrā paṇḍitabhūmīti paṇḍito tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati, tato manussalokaṃ āgacchanto kularūpabhogasampattiyaṃ nibbattati, tattha ṭhito tīṇi ca sucaritāni pūretvā puna sagge nibbattatīti ayaṃ sakalā paripuṇṇā paṇḍitabhūmi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

250《破除迷执》——《中部》注释书（Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya）

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

251对《愚者与智者经》的注释，到此结束。

Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

252第十：《天使经》的注疏

10. Devadūtasuttavaṇṇanā

261“如是我闻”那一句，就是《天使经》的开头。其中提到“有两种家”等等，这些在《马邑经》里已经详细解释过了。

261.Evaṃme sutanti devadūtasuttaṃ. Tattha dve agārātiādi assapurasutte vitthāritameva.

262世尊有时从地狱开始说法，最后以天界作为结尾；有时则从天界开始，以地狱作为结尾。如果想详细讲述天界的成就，就会简略地提一下地狱的苦、畜生道的苦、鬼界的苦以及人界的成就，然后把天界成就讲得很详细。如果想详细讲述地狱的苦，就会简略地提一下天界和人界的成就、畜生道和鬼界的苦，然后把地狱的苦讲得很详细。在这部经中，他想详细讲述地狱的苦，因此从天界开始说法，以地狱作为结束。在简略地说了天界和人界的成就、畜生道和鬼界的苦之后，为了详细讲述地狱的苦，便说了：「于是，诸比丘，那些地狱卒」等等。

262.Nirayaṃ upapannāti bhagavā katthaci nirayato paṭṭhāya desanaṃ devalokena osāpeti, katthaci devalokato paṭṭhāya nirayena osāpeti. Sace saggasampattiṃ vitthāretvā kathetukāmo hoti, nirayadukkhaṃ ekadesato katheti, tiracchānayonidukkhaṃ pettivisayadukkhaṃ manussalokasampattiṃ ekadesato katheti, saggasampattimeva vitthāreti. Sace nirayadukkhaṃ vitthāretvā kathetukāmo hoti, devalokamanussalokesu sampattiṃ tiracchānayonipettivisayesu ca dukkhaṃ ekadesato katheti, nirayadukkhameva vitthāreti. So imasmiṃ sutte nirayadukkhaṃ vitthāretukāmo, tasmā devalokato paṭṭhāya desanaṃ nirayena osāpeti. Devalokamanussalokasampattiyo tiracchānayonipettivisayadukkhāni ca ekadesato kathetvā nirayadukkhameva vitthārena kathetuṃ tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālātiādimāha.

220其中，有些长老声称：「地狱卒」（nirayapālā）这种东西并不存在，只是如同机器运作一样，业自己去造作而已。他们这种说法在《阿毗达摩》中已经被驳斥了：「地狱里有地狱卒吗？」「有的，而且还有行刑者。」就像在人界有执行刑罚的人一样，地狱里也同样有地狱卒。说到「阎魔王」（yamassa rañño），他是一位住在天宫里的鬼王，有时候，他在天界的宫殿中享受天界的如意树、天界的园林、天界的舞女等种种成就；有时候，则是承受业果。他是一位如法的君王。他并不是单独一位，而是在四座门各有一位，共四位。他说「没有见到」，是指没有见到任何一位被派到自己这里来的天使。于是，阎魔知道「这个人没有领会话里的意思」，为了让对方领会，便说道：「喂，……」等等。

Tattha ekacce therā ‘‘nirayapālā nāma natthi, yantarūpaṃ viya kammameva kāraṇaṃ kāretī’’ti vadanti. Tesaṃ taṃ ‘‘atthi niraye nirayapālāti, āmantā, atthi ca kāraṇikā’’tiādinā nayena abhidhamme (kathā. 866) paṭisedhitameva. Yathā hi manussaloke kammakāraṇakārakā atthi, evameva niraye nirayapālā atthīti. Yamassa raññoti yamarājā nāma vemānikapetarājā, ekasmiṃ kāle dibbavimāne dibbakapparukkhadibbauyyānadibbanāṭakādisampattiṃ anubhavati, ekasmiṃ kāle kammavipākaṃ, dhammiko rājā. Na cesa ekova hoti, catūsu pana dvāresu cattāro janā honti. Nāddasanti attano santike pesitassa kassaci devadūtassa abhāvaṃ sandhāya evaṃ vadati. Atha naṃ yamo ‘‘nāyaṃ bhāsitassa atthaṃ sallakkhetī’’ti ñatvā sallakkhāpetukāmo ambhotiādimāha.

221「有生法」：指具有生的本质，也就是还没有从生中解脱出来，生这件事就存在于自身之内。接下来「有老法」等，也是同样的道理。

Jātidhammoti jātisabhāvo, aparimutto jātiyā, jāti nāma mayhaṃ abbhantareyeva atthīti. Parato jarādhammotiādīsupi eseva nayo.

263关于「审问第一个天使」这一段，在这里，婴儿实际上是在说：‘诸位请看，我也有和你们一样的手脚，却陷在自己的粪便和尿液里，由于自身的本性，我没办法自己站起来去洗澡，我身体污秽，连说一声“帮我洗洗”都做不到，因为还没有从“生”中解脱，所以才变成这个样子。而且不只是我这样，你们也一样没有从“生”中解脱。就像“生”降临到我头上一样，它也会降临到你们头上，所以趁它还没来，你们应该多行善事。’因为这样，他被称为「天使」。至于这个词的词义，已经在《摩伽天经》中说过了。

263.Paṭhamaṃ devadūtaṃ samanuyuñjitvāti ettha daharakumāro atthato evaṃ vadati nāma ‘‘passatha, bho, mayhampi tumhākaṃ viya hatthapādā atthi, sake panamhi muttakarīse palipanno, attano dhammatāya uṭṭhahitvā nhāyituṃ na sakkomi, ahaṃ kiliṭṭhagattomhi, nhāpetha manti vattumpi na sakkomi, jātitomhi aparimuttatāya ediso jāto. Na kho panāhameva, tumhepi jātito aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi jāti āgamissati, iti tassā pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto, vacanattho pana maghadevasutte vuttova.

223关于「第二个天使」这一段，在这里，那个衰老的众生实际上是在说：‘诸位请看，我以前也像你们一样年轻，双腿有力、臂膀强壮、行动敏捷，可现在这些力量和敏捷都已消失，虽然手脚还在，却做不了手脚该做的事，因为还没有从“老”中解脱，所以才变成这个样子。而且不只是我这样，你们也一样没有从“老”中解脱。就像“老”降临到我头上一样，它也会降临到你们头上，所以趁它还没来，你们应该多行善事。’因为这样，他被称为「天使」。

Dutiyaṃdevadūtanti etthāpi jarājiṇṇasatto atthato evaṃ vadati nāma – ‘‘passatha, bho, ahampi tumhe viya taruṇo ahosiṃ ūrubalabāhubalajavanasampanno, tassa me tā balajavanasampattiyo antarahitā, vijjamānāpi me hatthapādā hatthapādakiccaṃ na karonti, jarāyamhi aparimuttatāya ediso jāto. Na kho panāhameva, tumhepi jarāya aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi jarā āgamissati, iti tassā pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto.

224关于「第三个天使」这一段，在这里，那个患病的众生实际上是在说：‘诸位请看，我以前也像你们一样没有病痛，现在却被疾病击垮，陷在自己的粪便和尿液里，连起身都做不到，虽然手脚还在，却做不了手脚该做的事，因为还没有从“病”中解脱，所以才变成这个样子。而且不只是我这样，你们也一样没有从“病”中解脱。就像“病”降临到我头上一样，它也会降临到你们头上，所以趁它还没来，你们应该多行善事。’因为这样，他被称为「天使」。

Tatiyaṃ devadūtanti etthāpi gilānasatto atthato eva vadati nāma – ‘‘passatha, bho, ahampi tumhe viya nirogo ahosiṃ, somhi etarahi byādhinā abhihato sake muttakarīse palipanno, uṭṭhātumpi na sakkomi, vijjamānāpi me hatthapādā hatthapādakiccaṃ na karonti, byādhitomhi aparimuttatāya ediso jāto. Na kho panāhameva, tumhepi byādhito aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākaṃ byādhi āgamissati, iti tassa pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto.

265关于「第四个天使」这一段，在这里，既可以指刑罚本身，也可以指刽子手，它们都可以成为「天使」。在刑罚这方面，三十二种刑罚实际上是在说：‘我们不是生在树上或石头上的，而是生在像你们这样的身体里，所以趁我们还没有在你们体内生起之前，你们应该多行善事。’因为这样，这些刑罚被称为「天使」。而刽子手实际上也是在说：‘我们执行这三十二种刑罚时，不是在树上等处下手，恰恰是在像你们这样的众生身上下手，所以趁我们还没有对你们执行刑罚之前，你们应该多行善事。’因为这样，他们也成了「天使」。

265.Catutthaṃ devadūtanti ettha pana kammakāraṇā vā devadūtāti kātabbā kammakāraṇikā vā. Tattha pana kammakāraṇapakkhe bāttiṃsa tāva kammakāraṇā atthato evaṃ vadanti nāma – ‘‘mayaṃ nibbattamānā na rukkhe vā pāsāṇe vā nibbattāma, tumhādisānaṃ sarīre nibbattāma, iti amhākaṃ pure nibbattitova kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenete devadūtā nāma jātā. Kammakāraṇikāpi atthato evaṃ vadanti nāma – ‘‘mayaṃ dvattiṃsa kammakāraṇā karontā na rukkhādīsu karoma, tumhādisesu sattesuyeva karoma, iti amhākaṃ tumhesu pure kammakāraṇākaraṇatova kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenetepi devadūtā nāma jātā.

266在「第五个天使」这一段中，这里死去的人实际上是在说：‘诸位，请看被抛在荒冢间的我，已经变得膨胀不堪等等，因为还没有从「死」中解脱，所以才变成这副模样。而且不只是我这样，你们也一样没有从「死」中解脱。就像死亡降临到我头上一样，它也会降临到你们头上，所以趁它还没来，你们应该多行善事。’因为这样，他被称为「天使」。

266.Pañcamaṃ devadūtanti ettha matakasatto atthato evaṃ vadati nāma – ‘‘passatha bho maṃ āmakasusāne chaḍḍitaṃ uddhumātakādibhāvaṃ pattaṃ, maraṇatomhi aparimuttatāya ediso jāto. Na kho panāhameva, tumhepi maraṇato aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi maraṇaṃ āgamissati, iti tassa pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto.

227那么，到底谁能得到这种天信的审问，谁又不能呢？首先，那些造作了大量恶业的人，一旦死去，就直接在地狱里投生了。而那些只造作少量恶业的人，则会得到这种审问。这就好比抓到一个带着赃物的盗贼，直接对他采取行动，根本不用审判；但对一个经过一番侦查才抓获的盗贼，则会把他带到审判之处，他便会经历一场审判。这里的道理是一样的。因为那些只造作少量恶业的人，有时自己就能回想起来，有时则是在被提醒时也能回想起来。

Imaṃ pana devadūtānuyogaṃ ko labhati, ko na labhatīti? Yena tāva bahuṃ pāpaṃ kataṃ, so gantvā niraye nibbattatiyeva. Yena pana parittaṃ pāpakammaṃ kataṃ, so labhati. Yathā hi sabhaṇḍaṃ coraṃ gahetvā kattabbameva karonti, na vinicchinanti. Anuvijjitvā gahitaṃ pana vinicchayaṭṭhānaṃ nayanti, so vinicchayaṃ labhati. Evaṃsampadametaṃ. Parittapāpakammā hi attano dhammatāyapi saranti, sāriyamānāpi saranti.

228其中，据说有一位名叫长胜达米罗的人，就是自己记起来的。听说这位达米罗曾在善意山寺，用一块红布供养了一座空中塔。后来他投生在地狱主火界附近的一个附属地狱边境，一听到那烈火燃烧的呼呼声，就立刻记起了自己供养的那块布，于是转生到了天界。还有一个人，在给当年轻比丘的儿子布施一件僧衣时，把那衣服放在了儿子的脚下。到了他临终的时候，他抓住了那衣服发出的‘沙沙’声作为相。他也投生到了附属地狱的边境，借着那火焰燃烧的声音，忆起了那件僧衣，于是转生到了天界。这就是他们以自己的方式，忆起过去的善业，从而投生天界的情形。

Tattha dīghajayantadamiḷo nāma attano dhammatāya sari. So kira damiḷo sumanagirivihāre ākāsacetiyaṃ rattapaṭena pūjesi. Atha niraye ussadasāmante nibbatto aggijālasaddaṃ sutvāva attano pūjitapaṭaṃ anussari, so gantvā sagge nibbatto. Aparopi puttassa daharabhikkhuno khalisāṭakaṃ dento pādamūle ṭhapesi, maraṇakālamhi paṭapaṭāti sadde nimittaṃ gaṇhi, sopi ussadasāmante nibbatto jālasaddena taṃ sāṭakaṃ anussaritvā sagge nibbatto. Evaṃ tāva attano dhammatāya kusalaṃ kammaṃ saritvā sagge nibbattatīti.

229而对于那些无法靠自己自然记起善行的人，阎罗王就会拿出这五种天信来逐一询问。其中，有些人因为第一个天信而记起来，有些人则因为第二个等天信而记起。如果有人连这五个天信都让他想不起来，那么阎罗王就会亲自来提醒他。听说有一位大臣，曾经用一罐名为‘善意’的花来供养大塔庙，并把功德回向给了阎罗王。后来他因为不善业的力量投生到地狱，被带到了阎罗王的面前。当那五个天信都不能让他回忆起任何善行时，阎罗王就亲自观察，看到了他的善行，于是提醒他说：‘你以前不是用一罐善意花供养过大塔庙，并把功德回向给我了吗？’他在那一刻顿时记了起来，便转生到了天界。不过，如果阎罗王亲自反复观察，也看不到这位众生有丝毫善行，就会想：‘这位众生必定要承受极大的痛苦啊。’然后便沉默不语了。

Attano dhammatāya asarante pana pañca devadūte pucchati. Tattha koci paṭhamena devadūtena sarati, koci dutiyādīhi. Yo pana pañcahipi na sarati, taṃ yamo rājā sayaṃ sāreti. Eko kira amacco sumanapupphakumbhena mahācetiyaṃ pūjetvā yamassa pattiṃ adāsi, taṃ akusalakammena niraye nibbattaṃ yamassa santikaṃ nayiṃsu. Tasmiṃ pañcahipi devadūtehi kusale asarante yamo sayaṃ olokento disvā – ‘‘nanu tvaṃ mahācetiyaṃ sumanapupphakumbhena pūjetvā mayhaṃ pattiṃ adāsī’’ti sāresi, so tasmiṃ kāle saritvā devalokaṃ gato. Yamo pana sayaṃ oloketvāpi apassanto – ‘‘mahādukkhaṃ nāma anubhavissati ayaṃ satto’’ti tuṇhī hoti.

267「大地狱中」（Mahānirayeti）：是指无间大地狱（avīcimahānirayamhi）。那么它的大小是怎样的呢？它的内部长和宽各为一百由旬。地面是热铁，顶盖是热铁，每一面墙壁各有九由旬厚。从东墙升起的火焰，到达并穿透西墙后，再向外延伸一百由旬。其他各个方向也是如此。因此，按火焰边际来计算，长宽总共是三百一十八由旬；外部周长是九百五十四由旬；如果再加上四周的附属地狱，那么一圈下来总共有一万由旬。

267.Mahānirayeti avīcimahānirayamhi. Kiṃ panassa pamāṇaṃ? Abbhantaraṃ āyāmena ca vitthārena ca yojanasataṃ hoti. Lohapathavī lohachadanaṃ ekekā ca bhitti navanavayojanikā hoti. Puratthimāya bhittiyā acci uṭṭhitā pacchimaṃ bhittiṃ gahetvā taṃ vinivijjhitvā parato yojanasataṃ gacchati. Sesadisāsupi eseva nayo. Iti jālapariyantavasena āyāmavitthārato aṭṭhārasayojanādhikāni tīṇi yojanasatāni, parikkhepato pana navayojanasatāni catupaṇṇāsayojanāni, samantā pana ussadehi saddhiṃ dasayojanasahassaṃ hoti.

268「拔出时也是如此」（Ubbhataṃ tādisameva hotīti）：在这里，脚踩下去之后，只要还没站稳，就根本无法一下子拔出来。不过，此处的真正意义是：从下方开始被烧灼，从上方开始被焚烧，所以在踩下去的时候，脚显现出被烧灼的样子；在往上拔的时候，也是完全相同的情形，所以这样说。「已度过漫长时间」（Bahusampattoti）：是指已经度过了非常多的百年、千年。

268.Ubbhataṃ tādisameva hotīti ettha akkantapadaṃ yāva aṭṭhito daḷhaṃ uddharitumeva na sakkā. Ayaṃ panettha attho – heṭṭhato paṭṭhāya ḍayhati, uparito paṭṭhāya jhāyati, iti akkamanakāle ḍayhamānaṃ paññāyati, uddharaṇakāle tādisameva, tasmā evaṃ vuttaṃ. Bahusampattoti bahūni vassasatavassasahassāni sampatto.

232那么，为什么这个地狱叫作「无间」（avīci）呢？所谓“vīci”就是指间隔，而在这个地狱里，无论是火焰与火焰之间、有情与有情之间，还是苦与苦之间，都没有任何间隔。所以它才被称为「无间」。正如此狱东墙升起的火焰，交织蔓延出一百由旬后，穿透西墙，再向外延伸一百由旬。其他各个方向也是如此。

Kasmā panesa narako avīcīti saṅkhaṃ gatoti. Vīci nāma antaraṃ vuccati, tattha ca aggijālānaṃ vā sattānaṃ vā dukkhassa vā antaraṃ natthi. Tasmā so avīcīti saṅkhaṃ gatoti. Tassa hi puratthimabhittito jālā uṭṭhitā saṃsibbamānā yojanasataṃ gantvā pacchimabhittiṃ vinivijjhitvā parato yojanasataṃ gacchati. Sesadisāsupi eseva nayo.

233提婆达多就投生在这六道火焰的正中间。他的身体高达一百由旬，双脚没入热铁地中，一直没到脚踝；双手没入热铁墙中，一直没到手腕；头部没入热铁顶盖中，一直没到眉毛处。有一根铁桩从下方穿入，穿透身体后插进顶盖；从东墙穿出的铁桩穿透心脏，插进西墙；从北墙穿出的铁桩穿透肋骨，插进南墙。因为他对坚固不动的如来犯下了过失，所以他自身也变得坚固不动，在那里受苦。这就是业力相应的显现。就这样，由于火焰之间毫无间断，所以叫作无间。

Imesaṃ channaṃ jālānaṃ majjhe nibbatto devadatto, tassa yojanasatappamāṇo attabhāvo, dve pādā yāva gopphakā lohapathaviṃ paviṭṭhā, dve hatthā yāva maṇibandhā lohabhittiyo paviṭṭhā, sīsaṃ yāva bhamukaṭṭhito lohachadane paviṭṭhaṃ, adhobhāgena ekaṃ lohasūlaṃ pavisitvā kāyaṃ vinivijjhantaṃ chadane paviṭṭhaṃ, pācīnabhittito nikkhantasūlaṃ hadayaṃ vinivijjhitvā pacchimabhittiṃ paviṭṭhaṃ , uttarabhittito nikkhantasūlaṃ phāsukā vinivijjhitvā dakkhiṇabhittiṃ paviṭṭhaṃ. Niccale tathāgatamhi aparaddhattā niccalova hutvā paccatīti kammasarikkhatāya ediso jāto. Evaṃ jālānaṃ nirantaratāya avīci nāma.

234而在这个地狱内部一百由旬的范围内，有情们密密匝匝地挤在一起，完全没有间隔，就像把粉末舂进竹筒里塞得满满的一样。你没法说“这里有有情，那里没有有情”。无论是正在行走、站立、坐着还是躺卧的有情，彼此之间都没有丝毫空隙；行走的人、站立的人、坐着的人、躺着的人，互相都不会妨碍对方。就这样，因为有情之间毫无间隔，所以叫作无间。

Abbhantare panassa yojanasatike ṭhāne nāḷiyaṃ koṭṭetvā pūritapiṭṭhaṃ viya sattā nirantarā, ‘‘imasmiṃ ṭhāne satto atthi, imasmiṃ natthī’’ti na vattabbaṃ, gacchantānaṃ ṭhitānaṃ nisinnānaṃ nipannānaṃ anto natthi, gacchante vā ṭhite vā nisinne vā nipanne vā aññamaññaṃ na bādhanti. Evaṃ sattānaṃ nirantaratāya avīci.

235不过，在身门当中，会生起六个与舍相应的心，以及一个与苦相应的心。即便如此，就像在舌尖上放六滴蜂蜜，然后再放上一滴烧熔的铜汁，由于铜汁的烧灼力太强，人们只会感觉到那滴铜汁，其他六滴蜂蜜就变得微乎其微了。同样地，由于强烈烧灼的力量，在这儿只有苦是持续不断的，别的感受都变得微不足道。就这样，由于苦完全没有间断，所以叫作无间。

Kāyadvāre pana cha upekkhāsahagatāni cittāni uppajjanti, ekaṃ dukkhasahagataṃ. Evaṃ santepi yathā jivhagge cha madhubindūni ṭhapetvā ekasmiṃ tambalohabindumhi ṭhapite anudahanabalavatāya tadeva paññāyati, itarāni abbohārikāni honti, evaṃ anudahanabalavatāya dukkhamevettha nirantaraṃ, itarāni abbohārikānīti. Evaṃ dukkhassa nirantaratāya avīci.

269「大」（Mahantoti）：是指身体有一百由旬那么大。那些有情掉落到那里时：一只脚踏在大地狱里，另一只脚掉进粪屎地狱里。「针口」（Sūcimukhāti）：指嘴巴像针一样细。它们的身体，有的像象颈那么粗大，有的则像一只独木舟那么大。

269.Mahantoti yojanasatiko. So tattha patatīti eko pādo mahāniraye hoti, eko gūthaniraye nipatati. Sūcimukhāti sūcisadisamukhā, te hatthigīvappamāṇā ekadoṇikanāvāppamāṇā vā honti.

237「煻煨地狱」（Kukkulanirayoti）：这个地狱同样有一百由旬大，里面堆满了烧得炽红的炭灰，厚度大约有尖顶屋那么高。掉进那里的有情，就像被扔进谷壳堆里的犁头、斧子、石头等东西一样，会一直沉到最底下。

Kukkulanirayoti yojanasatappamāṇova anto kūṭāgāramattavitaccitaaṅgārapuṇṇo ādittachārikanirayo, yattha patitapatitā kudrūsakarāsimhi khittaphālavāsisilādīni viya heṭṭhimatalameva gaṇhanti.

238「使（他们）爬上」：就是用铁棍击打、驱赶他们往上爬。当他们向上爬时，那些刺的尖端朝下；当他们往下走时，那些刺的尖端朝上。

Āropentīti ayadaṇḍehi pothentā āropenti. Tesaṃ ārohanakāle te kaṇṭakā adhomukhā honti, orohanakāle uddhaṃmukhā.

239「被风吹动」：指被业所生的风吹动。「亦断手（足）」：就像在砧板上剁肉一样，持续不断地捣击砍断手脚。如果站起来逃跑，铁墙就会突然出现，把四周团团围住，下方的刀轮也同时生起。

Vāteritānīti kammamayena vātena calitāni. Hatthampi chindantīti phalake maṃsaṃ viya koṭṭayamānāni chindanti. Sace uṭṭhāya palāyati, ayopākāro samuṭṭhahitvā parikkhipati, heṭṭhā khuradhārā samuṭṭhāti.

240「灰水河」：就是那条叫做韦答拉尼的铜河。河里有铁质的粗砂粒和莲花叶，下面是刀轮，两岸长满了藤蔓和茅草。那个有情在那里遭受着痛苦、剧烈之苦、粗涩之苦：他被水流上下冲漂，在莲花叶上被割裂；被十字路口形状的粗砂尖刺穿刺；被刀轮切割；在两岸被茅草刮擦；被藤蔓拖曳；被锋利的矛劈裂。

Khārodakā nadīti vetaraṇī nāma tambalohanadī. Tattha ayomayāni kharavālika-pokkharapattāni, heṭṭhā khuradhārā ubhosu tīresu vettalatā ca kusatiṇāni ca. So tattha dukkhā tibbā kharāti so tattha uddhañca adho ca vuyhamāno pokkharapattesu chijjati. Siṅghāṭakasaṇṭhānāya kharavālikāya kaṇṭakehi vijjhiyati, khuradhārāhi phāliyati, ubhosu tīresu kusatiṇehi vilekhati, vettalatāhi ākaḍḍhiyati, tikkhasattīhi phāliyati.

270「以烧热的铁桩」：当他说“我饿了”时，狱卒们用大铁筐装满铁丸，靠近他。他以为是食物，用牙去咬，这时狱卒们便用那烧热的铁桩撬开他的嘴，并用大铁锅盛着铜汁过来，就这样强行灌下。「再次投入大地狱」：就这样，从五种束缚开始，一直折磨到饮铜汁；又从饮铜汁开始，重新施加五种束缚等刑罚，然后再投入大地狱。其中，有的有情仅因五种束缚便解脱了，有的因第二种，有的因第三种，有的因饮铜汁而解脱；但只要业还没有完全灭尽，就仍然会被投入大地狱。

270.Tattenaayosaṅkunāti tena jigacchitomhīti vutte mahantaṃ lohapacchiṃ lohaguḷānaṃ pūretvā taṃ upagacchanti, so lohaguḷabhāvaṃ ñatvā dante samphuseti, athassa te tattena ayosaṅkunā mukhaṃ vivaranti, tambalohadhārehi mahantena lohakaṭāhena tambalohaṃ upanetvā evamevaṃ karonti. Puna mahānirayeti evaṃ pañcavidhabandhanato paṭṭhāya yāva tambalohapānā tambalohapānato paṭṭhāya puna pañcavidhabandhanādīni kāretvā mahāniraye pakkhipanti. Tattha koci pañcavidhabandhaneneva muccati, koci dutiyena, koci tatiyena, koci tambalohapānena muccati, kamme pana aparikkhīṇe puna mahāniraye pakkhipanti.

242一位年轻比丘在学习这部经时，问道：“大德！已经承受了这么多苦的有情，还要再次被投入大地狱吗？”“是的，贤友，只要业没有灭尽，他们就会一再地这样受苦。”“大德，请您暂且停下经文教授，只教我业处吧！”于是导师为他教授了业处，他证得了入流果之后，再回来学习经文。其他在这段经文处停下学习而证得阿拉汉果的，人数多到无法计算。而这部经是所有的佛陀都始终不弃舍的。

Idaṃ pana suttaṃ gaṇhanto eko daharabhikkhu, – ‘‘bhante, ettakaṃ dukkhamanubhavitasattaṃ punapi mahāniraye pakkhipantī’’ti āha. Āma, āvuso, kamme aparikkhīṇe punappunaṃ evaṃ karontīti. Tiṭṭhatu, bhante, uddeso, kammaṭṭhānameva kathethāti kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā sotāpanno hutvā āgamma uddesaṃ aggahesi. Aññesampi imasmiṃ padese uddesaṃ ṭhapetvā arahattaṃ pattānaṃ gaṇanā natthi. Sabbabuddhānañcetaṃ suttaṃ avijahitameva hoti.

271「到达低劣之身」：即已投生到低劣之身。「取」：指贪爱与邪见的执取。「为生与死之因」：成为生和死的因。「无取」：不执取四种取。「于生与死灭尽」：在名为生与死灭尽的涅槃中解脱。

271.Hīnakāyūpagāti hīnakāyaṃ upagatā hutvā. Upādāneti taṇhādiṭṭhigahaṇe. Jātimaraṇasambhaveti jātiyā ca maraṇassa ca kāraṇabhūte. Anupādāti catūhi upādānehi anupādiyitvā. Jātimaraṇasaṅkhayeti jātimaraṇasaṅkhayasaṅkhāte nibbāne vimuccanti.

244「于现法般涅槃」：即于现法、于此生本身，以一切烦恼的灭尽而寂灭。「超越了一切苦」：即称为已超越一切苦。

Diṭṭhadhammābhinibbutāti diṭṭhadhamme imasmiṃyeva attabhāve sabbakilesanibbānena nibbutā. Sabbadukkhaṃ upaccagunti sabbadukkhātikkantā nāma honti.

280《破除戏论》——中部注（终）。

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

281《天神使者经》的注疏到此结束。

Devadūtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

282第三品的注疏到此结束。

Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.