2. 无间品义注

s0203a.att1 · 静态文献页 · 217 段 · 打开交互阅读器

12. 随法品

2. Anupadavaggo

21. 随法经注释

1. Anupadasuttavaṇṇanā

93经文以“如是我闻”开头，这就是《随法经》。在这里，“说了此”指的是世尊以“智者”等开头的方式，演说了关于法将舍利弗长老功德之论。为什么要这样呢？因为在其他长老中，大目犍连长老的功德以“具大神通者”而彰显，大迦叶长老以“头陀行者”而彰显，阿那律长老以“具天眼者”而彰显，优波离长老以“持律者”而彰显，离婆多长老以“乐于禅那的禅修者”而彰显，阿难长老以“多闻者”而彰显。像这样，那些长老各自的这些功德都是很明显的，但舍利弗长老的功德却并不明显。为什么呢？因为具足智慧者的功德，如果不加以解说，是很难被人了解的。所以，世尊心想：“我要去宣说舍利弗的功德”，于是就等待志同道合的大众集会。因为在志不同道不合的人面前称赞功德是不合适的，那些人在听闻功德被称赞时，只会说那不是功德。而就在这一天，与长老志同道合的大众聚集在了一起，导师看到大众聚集的情形后，为了称赞功德，便开始了这段开示。

93.Evaṃme sutanti anupadasuttaṃ. Tattha etadavocāti etaṃ (paṭi. ma. 3.4) ‘‘paṇḍito’’tiādinā nayena dhammasenāpatisāriputtattherassa guṇakathaṃ avoca. Kasmā? Avasesattheresu hi mahāmoggallānattherassa iddhimāti guṇo pākaṭo, mahākassapassa dhutavādoti, anuruddhattherassa dibbacakkhukoti, upālittherassa vinayadharoti, revatattherassa jhāyī jhānābhiratoti, ānandattherassa bahussutoti. Evaṃ tesaṃ tesaṃ therānaṃ te te guṇā pākaṭā, sāriputtattherassa pana apākaṭā. Kasmā? Paññavato hi guṇā na sakkā akathitā jānituṃ. Iti bhagavā ‘‘sāriputtassa guṇe kathessāmī’’ti sabhāgaparisāya sannipātaṃ āgamesi. Visabhāgapuggalānañhi santike vaṇṇaṃ kathetuṃ na vaṭṭati, te vaṇṇe kathiyamāne avaṇṇameva kathenti. Imasmiṃ pana divase therassa sabhāgaparisā sannipati, tassā sannipatitabhāvaṃ disvā satthā vaṇṇaṃ kathento imaṃ desanaṃ ārabhi.

2在这里，「智者」是因为以下这四种原因而成为智者的：对界的善巧、对处的善巧、对缘起的善巧、对处非处的善巧。而对于经文里「大慧」等词，意思就是成就了大慧等功德。

Tattha paṇḍitoti dhātukusalatā āyatanakusalatā paṭiccasamuppādakusalatā ṭhānāṭṭhānakusalatāti imehi catūhi kāraṇehi paṇḍito. Mahāpaññotiādīsu mahāpaññādīhi samannāgatoti attho.

3这里说明一下大慧等慧的种种差别——那么，什么是“大慧”？因为能透彻了知广大的圣戒蕴，所以称为大慧；因为能透彻了知广大的圣定蕴、圣慧蕴、解脱蕴、以及解脱知见蕴，所以称为大慧；因为能透彻了知广大的处非处、广大的住等至、广大的圣谛、广大的念处、正勤、神足、广大的根、力、觉支、广大的圣道、广大的沙门果、广大的神通、广大的究竟义涅槃，所以称为大慧。

Tatridaṃ mahāpaññādīnaṃ nānattaṃ – tattha katamā mahāpaññā? Mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante samādhikkhandhe, paññākkhandhe, vimuttikkhandhe, vimuttiñāṇadassanakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahantāni ṭhānāṭṭhānāni, mahantā vihārasamāpattiyo , mahantāni ariyasaccāni, mahante satipaṭṭhāne, sammappadhāne, iddhipāde, mahantāni indriyāni, balāni, bojjhaṅgāni, mahante ariyamagge, mahantāni sāmaññaphalāni, mahantā abhiññāyo, mahantaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ pariggaṇhātīti mahāpaññā.

4什么是“广慧”？智慧能在种种不同的诸蕴中生起，所以称为广慧。智慧能在种种不同的诸界、种种不同的诸处、种种不同的诸义、种种不同的缘起、种种不同的空与不可得、种种不同的义理、法、词句、无碍解、种种不同的圣戒蕴、种种不同的圣定蕴、圣慧蕴、解脱蕴、解脱知见蕴、种种不同的处非处、种种不同的住等至、种种不同的圣谛、种种不同的念处、正勤、神足、根、力、觉支、种种不同的圣道、沙门果、神通中运行，并且能超越种种凡夫共通的诸法之后，在究竟义的涅槃中生起，所以称为广慧。

Katamā puthupaññā, puthu nānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā. Puthu nānādhātūsu, puthu nānāāyatanesu, puthu nānāatthesu, puthu nānāpaṭiccasamuppādesu, puthu nānāsuññatamanupalabbhesu, puthu nānāatthesu, dhammesu, niruttīsu, paṭibhānesu, puthu nānāsīlakkhandhesu, puthu nānāsamādhi-paññā-vimutti-vimuttiñāṇadassanakkhandhesu, puthu nānāṭhānāṭṭhānesu, puthu nānāvihārasamāpattīsu, puthu nānāariyasaccesu, puthu nānāsatipaṭṭhānesu, sammappadhānesu, iddhipādesu, indriyesu, balesu, bojjhaṅgesu, puthu nānāariyamaggesu, sāmaññaphalesu, abhiññāsu, puthu nānājanasādhāraṇe dhamme samatikkamma paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā.

5什么是“喜慧”？在这里，有一个人充满了许多喜悦、许多觉受、许多欢悦和许多欣喜，以此圆满戒律，圆满根律仪，圆满饮食知量，圆满警寤勤修，圆满圣戒蕴、圣定蕴、圣慧蕴、解脱蕴、解脱知见蕴，所以称为喜慧。他充满了许多喜悦和许多欣喜，以此通达处非处；充满了许多喜悦，以此圆满住等至，所以称为喜慧；充满了许多喜悦，以此通达圣谛；充满了许多喜悦，以此修习念处、正勤、神足、根、力、觉支、圣道，所以称为喜慧；充满了许多喜悦，以此亲证沙门果，通达神通，所以称为喜慧；充满了许多觉受、欢悦和欣喜，以此亲证究竟义的涅槃，所以称为喜慧。

Katamā hāsapaññā, idhekacco hāsabahulo vedabahulo tuṭṭhibahulo pāmojjabahulo sīlaṃ paripūreti, indriyasaṃvaraṃ paripūreti, bhojane mattaññutaṃ, jāgariyānuyogaṃ, sīlakkhandhaṃ, samādhikkhandhaṃ, paññākkhandhaṃ, vimuttikkhandhaṃ, vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūretīti hāsapaññā. Hāsabahulo pāmojjabahulo ṭhānāṭṭhānaṃ paṭivijjhati, hāsabahulo vihārasamāpattiyo paripūretīti hāsapaññā, hāsabahulo ariyasaccāni paṭivijjhati. Satipaṭṭhāne, sammappadhāne, iddhipāde, indriyāni, balāni, bojjhaṅgāni, ariyamaggaṃ bhāvetīti hāsapaññā, hāsabahulo sāmaññaphalāni sacchikaroti, abhiññāyo paṭivijjhatīti hāsapaññā, hāsabahulo vedatuṭṭhipāmojjabahulo paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti hāsapaññā.

6什么是“速疾慧”？无论是任何的色，过去的、未来的、现在的……乃至远的、近的，对于这一切色，能迅速地以无常来洞察它，所以称为速疾慧；能迅速地以苦来洞察它……能迅速地以无我来洞察它，所以称为速疾慧。无论是任何的受……乃至任何的识，过去的、未来的、现在的……乃至对于这一切识，能迅速地以无常、苦、无我来洞察它，所以称为速疾慧。对于眼……乃至老死，过去的、未来的、现在的，能迅速地以无常、苦、无我来洞察它，所以称为速疾慧。对于色，过去的、未来的、现在的，以灭尽义衡量为无常，以怖畏义衡量为苦，以无坚实义衡量为无我，在这样衡量、推度、显明、令其显著之后，其心能迅速奔向色的灭尽的涅槃，所以称为速疾慧。对于受、想、行、识，对于眼……乃至老死，过去的、未来的、现在的，以灭尽义衡量为无常……乃至令其显著之后，其心能迅速奔向老死灭尽的涅槃，所以称为速疾慧。对于色，过去的、未来的、现在的……乃至识；对于眼……乃至老死，过去的、未来的、现在的，如理作意为：这是无常、有为、缘生的、灭法、坏灭法、离贪法、灭除之法，在这样衡量、推度、显明、令其显著之后，其心能迅速奔向老死灭尽的涅槃，所以称为速疾慧。

Katamā javanapaññā, yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā. Dukkhato khippaṃ… anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… sabbaṃ viññāṇaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhena, anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṃ , cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena…pe… vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… viññāṇaṃ. Cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā.

7什么是「利慧」？「利慧」是指能迅速断除烦恼，所以称为利慧。对于已生起的欲寻思，他不忍受；对于已生起的嗔恚寻思、害寻思，以及任何已生起的恶不善法，已生起的贪、嗔、痴、忿、恨、覆、恼、嫉、悭、谄、诳、刚愎、敌意、慢、过慢、骄、放逸，一切烦恼，一切恶行，一切现行，一切导向再有的业，他不忍受，而是舍弃、驱除、灭尽、令其不存在，所以称为利慧。在同一个座位上，他已证得、已现见，通过智慧观察到四圣道、四沙门果、四无碍解、六神通，所以称为利慧。

Katamā tikkhapaññā, khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā. Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti, uppannaṃ byāpādavitakkaṃ, uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ, uppannuppanne pāpake akusale dhamme, uppannaṃ rāgaṃ, dosaṃ, mohaṃ, kodhaṃ, upanāhaṃ, makkhaṃ, paḷāsaṃ, issaṃ, macchariyaṃ, māyaṃ, sāṭheyyaṃ, thambhaṃ, sārambhaṃ, mānaṃ, atimānaṃ, madaṃ, pamādaṃ, sabbe kilese, sabbe duccarite, sabbe abhisaṅkhāre, sabbe bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā. Ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā, cattāri sāmaññaphalāni, catasso paṭisambhidāyo, cha ca abhiññāyo adhigatā honti sacchikatā passitā paññāyāti tikkhapaññā.

8什么是「洞察慧」？洞察慧是指：在此教法中，有人对于一切行，常起怖畏、常起惊惧、常起厌倦、常起不乐、常起不喜，心向外驰，不乐于一切行。对于先前未被洞察、未被破除的贪蕴，他洞察、破除，所以称为洞察慧。对于先前未被洞察、未被破除的嗔蕴、痴蕴，忿、恨……乃至一切导向再有的业，他洞察、破除，所以称为洞察慧。

Katamā nibbedhikapaññā, idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hoti uttāsabahulo ukkaṇṭhanabahulo aratibahulo anabhiratibahulo bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu, anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā. Anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ dosakkhandhaṃ, mohakkhandhaṃ, kodhaṃ, upanāhaṃ…pe… sabbe bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā.

9「不取着法观」：即依等至或依禅支，按次第修习法观；这样观修的人，在半个月内证得阿拉汉果。而大目犍连长老则在七天内证得。即便如此，舍利弗长老的智慧更为广大。大目犍连长老只大略地遍了声闻弟子的思择行境，就像用棍端压着只取一部分，他精进七天便证得阿拉汉果。舍利弗长老则除了佛陀和辟支佛的思择行境外，遍察了所有声闻弟子的思择行境，无所遗漏。他这样思择，精进了半个月。据说，证得阿拉汉果后，他知道：‘除了佛陀和辟支佛，其他声闻弟子不可能凭智慧达到我所达到的。’譬如有个人想取竹竿，见到一丛交缠的竹子，心想‘砍断缠结太麻烦’，就从缝隙伸手，只取随手可及的一根竹竿，截断根部和末梢后取走。这人虽然先走，但得到的竹竿既不坚实也不笔直。另一个人见到同样的竹丛，心想：‘如果只取随手可及的竹竿，就得不到坚实笔直的。’于是束紧腰带，用大刀砍断竹丛，挑选坚实笔直的竹竿取走。这人虽然后走，却得到了坚实笔直的竹竿。应当以这个譬喻来理解这两位长老的精进成就。

Anupadadhammavipassananti samāpattivasena vā jhānaṅgavasena vā anupaṭipāṭiyā dhammavipassanaṃ vipassati, evaṃ vipassanto addhamāsena arahattaṃ patto. Mahāmoggallānatthero pana sattahi divasehi. Evaṃ santepi sāriputtatthero mahāpaññavantataro. Mahāmoggallānatthero hi sāvakānaṃ sammasanacāraṃ yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viya ekadesameva sammasanto satta divase vāyamitvā arahattaṃ patto. Sāriputtatthero ṭhapetvā buddhānaṃ paccekabuddhānañca sammasanacāraṃ sāvakānaṃ sammasanacāraṃ nippadesaṃ sammasi. Evaṃ sammasanto addhamāsaṃ vāyami. Arahattañca kira patvā aññāsi – ‘‘ṭhapetvā buddhe ca paccekabuddhe ca añño sāvako nāma paññāya mayā pattabbaṃ pattuṃ samattho nāma na bhavissatī’’ti. Yathā hi puriso veḷuyaṭṭhiṃ gaṇhissāmīti mahājaṭaṃ veḷuṃ disvā jaṭaṃ chindantassa papañco bhavissatīti antarena hatthaṃ pavesetvā sampattameva yaṭṭhiṃ mūle ca agge ca chinditvā ādāya pakkameyya, so kiñcāpi paṭhamataraṃ gacchati, yaṭṭhiṃ pana sāraṃ vā ujuṃ vā na labhati. Aparo ca tathārūpameva veṇuṃ disvā ‘‘sace sampattaṃ yaṭṭhiṃ gaṇhissāmi, sāraṃ vā ujuṃ vā na labhissāmī’’ti kacchaṃ bandhitvā mahantena satthena veṇujaṭaṃ chinditvā sārā ceva ujū ca yaṭṭhiyo uccinitvā ādāya pakkameyya. Ayaṃ kiñcāpi pacchā gacchati, yaṭṭhiyo pana sārā ceva ujū ca labhati. Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ imesaṃ dvinnaṃ therānaṃ padhānaṃ.

10就这样，法将舍利弗长老精进了半个月，在猪掘洞窟门口，为他的外甥长爪游方者开示《受遍取经》时，他站在一旁为十力佛陀扇扇，随着开示运用自己的智慧，在出家后的第十五天，达到了声闻波罗蜜智的顶峰，通达了六十七种智，证得了十六种智慧。

Evaṃ pana addhamāsaṃ vāyamitvā dhammasenāpati sāriputtatthero sūkarakhataleṇadvāre bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasuttante desiyamāne dasabalaṃ bījayamāno ṭhito desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā pabbajitadivasato pannarasame divase sāvakapāramiñāṇassa matthakaṃ patvā sattasaṭṭhi ñāṇāni paṭivijjhitvā soḷasavidhaṃ paññaṃ anuppatto.

11「诸比丘，这就是舍利弗的不取着法观」：是指前面所说的「他修习不取着法观」中的不取着法观。在这里，舍利弗对于不取着法观具有这种（功德）。这是针对现在将要述说的各种观的部分而说的。

Tatridaṃ, bhikkhave, sāriputtassa anupadadhammavipassanāyāti yā anupadadhammavipassanaṃ vipassatīti anupadadhammavipassanā vuttā, tatra anupadadhammavipassanāya sāriputtassa idaṃ hoti. Idāni vattabbaṃ taṃ taṃ vipassanākoṭṭhāsaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

94「初禅」：是指在初禅等至中的那些法。「彼之」是指舍利弗的那些法。「不取着地安立」：是指按次第安立、确定、了知、明了。怎么样的呢？长老观察这些法时，知道‘具有安立相（特征）的寻在运作’；同样，知道‘具有伺察相的伺在运作’；‘具有弥漫相的喜’；‘具有乐味的乐’；‘具有不散乱相的心一境性’；‘具有触相的触’；‘具有感受相的受’；‘具有认知相的想’；‘具有思惟相的思’；‘具有了知相的识’；‘具有欲作相的欲’；‘具有胜解相的胜解’；‘具有策励相的精进’；‘具有现起相的念’；‘具有中舍相的舍’；‘具有随顺作意相的作意在运作’。如此了知，从安立的意义而确定寻的自性……乃至从随顺作意的意义确定作意的自性。因此说：「彼之诸法不取着地安立。」

94.Paṭhame jhāneti ye paṭhame jhāne antosamāpattiyaṃ dhammā. Tyāssāti te assa. Anupadavavatthitā hontīti anupaṭipāṭiyā vavatthitā paricchinnā ñātā viditā honti. Kathaṃ? Thero hi te dhamme olokento abhiniropanalakkhaṇo vitakko vattatīti jānāti. Tathā anumajjanalakkhaṇo vicāro, pharaṇalakkhaṇā pīti, sātalakkhaṇaṃ sukhaṃ, avikkhepalakkhaṇā cittekaggatā, phusanalakkhaṇo phasso vedayitalakkhaṇā vedanā, sañjānanalakkhaṇā saññā, cetayitalakkhaṇā cetanā, vijānanalakkhaṇaṃ viññāṇaṃ, kattukamyatālakkhaṇo chando, adhimokkhalakkhaṇo adhimokkho, paggāhalakkhaṇaṃ vīriyaṃ upaṭṭhānalakkhaṇā sati, majjhattalakkhaṇā upekkhā, anunayamanasikāralakkhaṇo manasikāro vattatīti jānāti. Evaṃ jānaṃ abhiniropanaṭṭhena vitakkaṃ sabhāvato vavatthapeti…pe… anunayamanasikāraṇaṭṭhena manasikāraṃ sabhāvabhāvato vavatthapeti. Tena vuttaṃ ‘‘tyāssa dhammā anupadavavatthitā hontī’’ti.

13「识知而生起」：生起时已被识知、变得明显才生起。「识知而住立」：安住时也已被识知、变得明显而安住。「识知而灭去」：息灭时也已被识知、变得明显而息灭。然而，在这里应当免除‘彼智性’和‘智多性’的疑惑。就像不能用同一个指尖去触知那个指尖本身一样，也不能用同一个心去识知该心的生、住、灭。如此应免除‘彼智性’的疑惑。假如两个心能同时生起，或许可以用一个心去识知另一个心的生、住、灭。然而，两个触、两个受、两个想、两个思或两个心同时生起这种情况，是绝对没有的，它们都只是独自生起。如此应免除‘智多性’的疑惑。既然如此，为什么说大长老在等至中，十六种法都被识知而明显呢？因为他把握了依处与所缘。长老已经把握了依处和所缘，因此当他作意这些法的生起时，生起就变得明显；作意安住时，安住就明显；作意坏灭时，坏灭就明显。因此说「识知而生起，识知而住立，识知而灭去」。「无有而起」通过这句见到生起；「有已而灭」通过这句见到灭去。

Viditā uppajjantīti uppajjamānā viditā pākaṭāva hutvā uppajjanti. Viditā upaṭṭhahantīti tiṭṭhamānāpi viditā pākaṭāva hutvā tiṭṭhanti. Viditā abbhatthaṃ gacchantīti nirujjhamānāpi viditā pākaṭāva hutvā nirujjhanti. Ettha pana taṃñāṇatā ceva ñāṇabahutā ca mocetabbā. Yathā hi teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ na sakkā phusituṃ, evameva teneva cittena tassa cittassa uppādo vā ṭhiti vā bhaṅgo vā na sakkā jānitunti. Evaṃ tāva taṃñāṇatā mocetabbā. Yadi pana dve cittāni ekato uppajjeyyuṃ, ekena cittena ekassa uppādo vā ṭhiti vā bhaṅgo vā sakkā bhaveyya jānituṃ. Dve pana phassā vā vedanā vā saññā vā cetanā vā cittāni vā ekato uppajjanakāni nāma natthi, ekekameva uppajjati. Evaṃ ñāṇabahutā mocetabbā. Evaṃ sante kathaṃ? Mahātherassa antosamāpattiyaṃ soḷasa dhammā viditā pākaṭā hontīti. Vatthārammaṇānaṃ pariggahitatāya. Therena hi vatthu ceva ārammaṇañca pariggahitaṃ, tenassa tesaṃ dhammānaṃ uppādaṃ āvajjantassa uppādo pākaṭo hoti, ṭhānaṃ āvajjantassa ṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti, bhedaṃ āvajjantassa bhedo pākaṭo hoti. Tena vuttaṃ ‘‘viditā uppajjanti viditā upaṭṭhahanti viditā abbhatthaṃ gacchantī’’ti. Ahutvā sambhontīti iminā udayaṃ passati. Hutvā paṭiventīti iminā vayaṃ passati.

14「不亲近」：以不因贪而趋近的方式。「不离去」：以不因嗔而离去的方式。「不依赖」：不依赖渴爱与邪见的依赖。「不系缚」：不被欲贪所系缚。「解脱」：从欲贪中解脱。「离系」：从四轭或一切烦恼中离系。「以无界限心」：以这样没有界限的心而安住。

Anupāyoti rāgavasena anupagamano hutvā. Anapāyoti paṭighavasena anapagato. Anissitoti taṇhādiṭṭhinissayehi anissito. Appaṭibaddhoti chandarāgena abaddho. Vippamuttoti kāmarāgato vippamutto. Visaṃyuttoti catūhi yogehi sabbakilesehi vā visaṃyutto. Vimariyādīkatenāti nimmariyādīkatena. Cetasāti evaṃvidhena cittena viharati.

15在这里，有两种界限：「烦恼界限」和「所缘界限」。如果他在禅定中现行的十六种法上，生起贪等烦恼，那就构成了「烦恼界限」；但是，他对这些法一个烦恼也没有生起，所以没有烦恼界限。如果他在作意观照禅定中现行的十六种法时，有些法不能呈现在他的观照范围内，那样就有了「所缘界限」。然而，当他观照这十六种法时，没有任何一个法不呈现，所以也没有所缘界限。

Tattha dve mariyādā kilesamariyādā ca ārammaṇamariyādā ca. Sace hissa antosamāpattiyaṃ pavatte soḷasa dhamme ārabbha rāgādayo uppajjeyyuṃ, kilesamariyādā tena katā bhaveyya, tesu panassa ekopi na uppannoti kilesamariyādā natthi. Sace panassa antosamāpattiyaṃ pavatte soḷasa dhamme āvajjantassa ekacce āpāthaṃ nāgaccheyyuṃ. Evamassa ārammaṇamariyādā bhaveyyuṃ. Te panassa soḷasa dhamme āvajjantassa āpāthaṃ anāgatadhammo nāma natthīti ārammaṇamariyādāpi natthi.

16此外，还有两种界限：「镇伏界限」和「正断界限」。其中，正断界限稍后将会说到，而在这里是指镇伏界限。因为他已经镇伏了对立的烦恼，所以没有镇伏界限，因此说「他以无界限的心而住」。

Aparāpi dve mariyādā vikkhambhanamariyādā ca samucchedamariyādā ca. Tāsu samucchedamariyādā upari āgamissati, imasmiṃ pana ṭhāne vikkhambhanamariyādā adhippetā. Tassa vikkhambhitapaccanīkattā natthīti vimariyādikatena cetasā viharati.

17「更上的出离」：就是从这之上更进一步的出离。在其他经典中，「更上的出离」是指涅槃，而在这里，应当知道是指紧接着的更高殊胜境界。「因其串习」：就是透过不断修习那种了知。「确实有彼」：就是这位长老确实有坚定不移的了知。依照这个法则，其余各句的意思也应该这样理解。

Uttarinissaraṇanti ito uttari nissaraṇaṃ. Aññesu ca suttesu ‘‘uttari nissaraṇa’’nti nibbānaṃ vuttaṃ, idha pana anantaro viseso adhippetoti veditabbo. Tabbahulīkārāti tassa pajānanassa bahulīkaraṇena. Atthitvevassa hotīti tassa therassa atthītiyeva daḷhataraṃ hoti. Iminā nayena sesavāresupi attho veditabbo.

18在第二禅那的部分，「净信」是以净信的意义而说的。他依诸法的自性而确定它们。

Dutiyavāre pana sampasādanaṭṭhena sampasādo. Sabhāvato vavatthapeti.

19在第四禅那的部分，「舍」是指在乐的境地，也就是受舍。所谓「因心轻安故无功用」：通常，心头会有一个在意──「这里面就是乐」，这种在意，由此而被称为粗重；像这样，因为轻安，所以说「心没有在意」，意思就是没有这种在意。「念清净」就是念已经完全清净了。而这里的「舍」也是清净的舍。

Catutthavāre upekkhāti sukhaṭṭhāne vedanupekkhāva. Passaddhattā cetaso anābhogoti yo so ‘‘yadeva tattha sukha’’nti cetaso ābhogo, etenetaṃ oḷārikamakkhāyatīti evaṃ passaddhattā cetaso anābhogo vutto, tassa abhāvāti attho. Satipārisuddhīti parisuddhāsatiyeva. Upekkhāpi pārisuddhiupekkhā.

95「有念地出定」：就是具足念，以智慧正知之后而出定。「他观察那些法」：因为在非想非非想处定中，只有诸佛才能有不取着法观，声闻弟子则没有，所以为了显示他在这里是修习聚观，才这样说。

95.Sato vuṭṭhahatīti satiyā samannāgato ñāṇena sampajāno hutvā vuṭṭhāti. Te dhamme samanupassatīti yasmā nevasaññānāsaññāyatane buddhānaṃyeva anupadadhammavipassanā hoti, na sāvakānaṃ, tasmā ettha kalāpavipassanaṃ dassento evamāha.

21「以慧见已，他的诸漏灭尽」：就是用道慧见到了四圣谛之后，四种漏灭尽了。舍利弗尊者既有以止观双运而证得阿拉汉果的情况，也有入灭尽定的情况。这里采用的是他证阿拉汉果的情况，但注释家们说，由于他已经纯熟于灭尽定的自在，此后还会屡屡入灭尽定。

Paññāyacassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti maggapaññāya cattāri saccāni disvā cattāro āsavā khīṇā honti. Sāriputtattherassa samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ āharitvā arahattaṃ pattavāropi atthi, nirodhasamāpattisamāpannavāropi. Arahattaṃ pattavāro idha gahito, nirodhaṃ pana ciṇṇavasitāya aparāparaṃ samāpajjissatīti vadanti.

22对于他来说，当灭尽定成为主要时，就是灭尽的阶段来临，果定便隐没；当果定成为主要时，就是果定的阶段来临，灭尽定便隐没。但是阎浮提的长老们说：「舍利弗尊者以止观双运证得不来果之后，入灭尽定，从灭尽定出定，才证得阿拉汉果。」「那些法」是指在等至中现行的、由三因所生的色法，或者是在下方的非想非非想处定中现行的那些法。因为在这一阶段，这些也是应被观照的法，所以为了显示他那样观照而这样说，应当如此理解。

Tatthassa yasmiṃ kāle nirodhasamāpatti sīsaṃ hoti, nirodhassa vāro āgacchati, phalasamāpatti gūḷhā hoti. Yasmiṃ kāle phalasamāpatti sīsaṃ hoti, phalasamāpattiyā vāro āgacchati, nirodhasamāpatti gūḷhā hoti. Jambudīpavāsino therā pana vadanti ‘‘sāriputtatthero samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ āharitvā anāgāmiphalaṃ sacchikatvā nirodhaṃ samāpajji, nirodhā vuṭṭhāya arahattaṃ patto’’ti. Te dhammeti antosamāpattiyaṃ pavatte tisamuṭṭhānikarūpadhamme, heṭṭhā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyaṃ pavattadhamme vā. Tepi hi imasmiṃ vāre vipassitabbadhammāva, tasmā te vā vipassatīti dassetuṃ idaṃ vuttanti veditabbaṃ.

97「到达自在者」指已达到熟练自在的状态。「到达彼岸者」指已达到究竟成就。「亲生」等词中：长老因听闻从世尊胸膛发出的声音而生，故为「亲生」；因听闻从口中宣说的声音而生，故为「口生」；而因从法而生、由法所化，故为「法生」「法所化」；因领受法财，故为「法嗣」；因不领受物质财，故为「非财嗣」——应如此理解。其余各处皆显而易见。

97.Vasippatoti ciṇṇavasitaṃ patto. Pāramippattoti nipphattiṃ patto. Orasotiādīsu thero bhagavato ure nibbattasaddaṃ sutvā jātoti oraso, mukhena pabhāvitaṃ saddaṃ sutvā jātoti mukhato jāto, dhammena pana jātattā nimmitattā dhammajo dhammanimmito, dhammadāyassa ādiyanato dhammadāyādo, āmisadāyassa anādiyanato no āmisadāyādoti veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

26《中部》注释书《破除迷障》中。

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

27《随念经》的注释结束。

Anupadasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

28第二、《六清净经》的注释

2. Chabbisodhanasuttavaṇṇanā

98「如是我闻」即此《六遍净经》。其中，于「生已尽」等句中，仅以一句或两句即可成为记说。但此处以四句作记说。于「于见见说」等句中：以何种思心所见时说「于见，我见」，此即「于见见说」。其余句亦同此理。「此是随法」即此是自性。「不应仅随喜」：不仅不应随喜，对彼般涅槃者，一切漏尽者皆应作恭敬供养。「更上之问」：若汝等于其记说不满足，则此更上之问亦应问——如此显示。此后三番问答亦同此理。

98.Evaṃme sutanti chabbisodhanasuttaṃ. Tattha khīṇā jātītiādīsu ekenāpi padena aññā byākatāva hoti, dvīhipi. Idha pana catūhi padehi aññabyākaraṇaṃ āgataṃ. Diṭṭhe diṭṭhavāditātiādīsu yāya cetanāya diṭṭhe diṭṭhaṃ meti vadati, sā diṭṭhe diṭṭhavāditā nāma. Sesapadesupi eseva nayo. Ayamanudhammoti ayaṃ sabhāvo. Abhinanditabbanti na kevalaṃ abhinanditabbaṃ, parinibbutassa panassa sabbopi khīṇāsavassa sakkāro kātabbo. Uttariṃ pañhoti sace panassa veyyākaraṇena asantuṭṭhā hotha, uttarimpi ayaṃ pañho pucchitabboti dasseti. Ito paresupi tīsu vāresu ayameva nayo.

99「羸弱」即虚弱。「消散」即具有消失本性。「无慰」即无有安慰。「近取与取着」：此是渴爱与见的同义词。因渴爱与见接近三地法，故为「近取」；因执取，故为「取着」。「心之依止、倾向与随眠」亦是彼等之名。因心以渴爱与见住立于有身法中，故渴爱与见为心之「依止」；以彼等而倾向，故为「倾向」；以彼等而随眠，故为「随眠」。于「尽、离染」等句中，意为以尽、以离染。此等一切皆是相互同义词。

99.Abalanti dubbalaṃ. Virāgunanti vigacchanasabhāvaṃ. Anassāsikanti assāsavirahitaṃ. Upāyūpādānāti taṇhādiṭṭhīnametaṃ adhivacanaṃ. Taṇhādiṭṭhiyo hi tebhūmakadhamme upentīti upāyā, upādiyantīti upādānā. Cetaso adiṭṭhānābhinivesānusayātipi tāsaṃyeva nāmaṃ. Cittañhi taṇhādiṭṭhīhi sakkāyadhammesu tiṭṭhati adhitiṭṭhatīti taṇhādiṭṭhiyo cetaso adhiṭṭhānā, tāhi taṃ abhinivisatīti abhinivesā, tāhiyeva taṃ anusetīti anusayāti vuccanti. Khayāvirāgātiādīsu khayena virāgenāti attho. Sabbāni cetāni aññamaññavevacanāneva.

100「地界」即安立界。「水界」即结合界。「火界」即成熟界。「风界」即扩展界。「空界」即无触界。「识界」即了别界。「不以无我而近取」：不以「我是我」等自我部分而近取。「不依地界」：其余诸界、所造色及无色蕴，因所依色依于地界，故以某种方式亦依于地界。因此，说「不依地界」时，即说于其余色法、无色法亦不以我而近取。于「依空界」句中，以不离故，一切大种所造色皆名依空界，如是依彼色为基之无色蕴亦然。如此，此处亦摄色与无色。于「依识界」句中，俱生三蕴及心所生色依于识界，故亦摄色与无色。

100.Pathavīdhātūti patiṭṭhānadhātu. Āpodhātūti ābandhanadhātu. Tejodhātūti paripācanadhātu. Vāyodhātūti vitthambhanadhātu. Ākāsadhātūti asamphuṭṭhadhātu. Viññāṇadhātūti vijānanadhātu. Na anattato upagacchinti ahaṃ attāti attakoṭṭhāsena na upagamiṃ. Na ca pathavīdhātunissitanti pathavīdhātunissitā sesadhātuyo ca upādārūpañca arūpakkhandhā ca. Tepi hi nissitavatthurūpānaṃ pathavīdhātunissitattā ekena pariyāyena pathavīdhātunissitāva. Tasmā ‘‘na ca pathavīdhātunissita’’nti vadanto sesarūpārūpadhammepi attato na upagacchinti vadati. Ākāsadhātunissitapade pana avinibbhogavasena sabbampi bhūtupādārūpaṃ ākāsadhātunissitaṃ nāma , tathā taṃnissitarūpavatthukā arūpakkhandhā. Evaṃ idhāpi rūpārūpaṃ gahitameva hoti. Viññāṇadhātunissitapade pana sahajātā tayo khandhā cittasamuṭṭhānarūpañca viññāṇadhātunissitanti rūpārūpaṃ gahitameva hoti.

101「于色、于眼识、于眼识所识知法」：此处，凡过去来至眼门之域而灭者，凡未来来至而将灭者，凡现在来至而灭者，此一切名为色。凡过去未来至而灭者，未来未来至而将灭者，现在未来至而灭者，彼摄于眼识所识知法中——如此说时，三藏小无畏长老言：「此处汝等作二分，于后欲门将如何作？此不可得。」故于三时，来至或未来至，一切彼唯是色；而与眼识相应之三蕴，当知为眼识所识知法。此处之义为「与眼识俱所识知法中」。「欲」即渴爱欲。「染」即彼以染着性而为染。「喜」即彼以随喜性而为喜。「渴爱」即彼以渴爱性而为渴爱。其余诸门亦同此理。

101.Rūpe cakkhuviññāṇe cakkhuviññāṇaviññātabbesu dhammesūti ettha yaṃ atīte cakkhudvārassa āpāthaṃ āgantvā niruddhaṃ, yañca anāgate āpāthaṃ āgantvā nirujjhissati, yampi etarahi āgantvā niruddhaṃ, taṃ sabbaṃ rūpaṃ nāma. Yaṃ pana atītepi āpāthaṃ anāgantvā niruddhaṃ, anāgatepi anāgantvā nirujjhissati, etarahipi anāgantvā niruddhaṃ, taṃ cakkhuviññāṇaviññātabbadhammesu saṅgahitanti vutte tipiṭakacūḷābhayatthero āha – ‘‘imasmiṃ ṭhāne dvidhā karotha, upari chandovāre kinti karissatha, nayidaṃ labbhatī’’ti. Tasmā tīsu kālesu āpāthaṃ āgataṃ vā anāgataṃ vā sabbampi taṃ rūpameva, cakkhuviññāṇasampayuttā pana tayo khandhā cakkhuviññāṇaviññātabbadhammāti veditabbā. Ayañhettha attho ‘‘cakkhuviññāṇena saddhiṃ viññātabbesu dhammesū’’ti. Chandoti taṇhāchando. Rāgoti sveva rajjanavasena rāgo. Nandīti sveva abhinandanavasena nandī. Taṇhāti sveva taṇhāyanavasena taṇhā. Sesadvāresupi eseva nayo.

102「我慢、我所慢、慢随眠」：此处，我慢即慢，我所慢即渴爱，彼即慢随眠。「为漏尽智」：此为何不说宿住智、天眼智而说？比丘们不问世间法，唯问出世间法，故答所问而如是说。此经名为「一解答经」，亦名「六遍净」。因此中四依处、五蕴、六界、六内外处、自有识身、他有识身——此六部分清净，故说「六遍净」。然海外长老们将自有识身与他有识身合为一，与四食共为六部分。

102.Ahaṅkāramamaṅkāramānānusayāti ettha ahaṅkāro māno, mamaṅkāro taṇhā, sveva mānānusayo. Āsavānaṃ khayañāṇāyāti idaṃ pubbenivāsaṃ dibbacakkhuñca avatvā kasmā vuttaṃ? Bhikkhū lokiyadhammaṃ na pucchanti, lokuttarameva pucchanti, tasmā pucchitapañhaṃyeva kathento evamāha. Ekavissajjitasuttaṃ nāmetaṃ, chabbisodhanantipissa nāmaṃ. Ettha hi cattāro vohārā pañca khandhā cha dhātuyo cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni attano saviññāṇakakāyo paresaṃ saviññāṇakakāyoti ime cha koṭṭhāsā visuddhā, tasmā ‘‘chabbisodhaniya’’nti vuttaṃ. Parasamuddavāsittherā pana attano ca parassa ca viññāṇakakāyaṃ ekameva katvā catūhi āhārehi saddhinti cha koṭṭhāse vadanti.

29而这六个部分，应依照律藏的解说方式来审查：‘你证得了什么？你如何证得？你何时证得？你在哪里证得？你的哪些烦恼已断除？你是哪些法的获得者？’（律藏·波罗夷 198）

Ime pana cha koṭṭhāsā ‘‘kiṃ te adhigataṃ, kinti te adhigataṃ, kadā te adhigataṃ, kattha te adhigataṃ, katame te kilesā pahīnā, katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhī’’ti (pārā. 198) evaṃ vinayaniddesapariyāyena sodhetabbā.

30在此，‘你证得了什么’是问证得，即在禅那、解脱等中，或在入流道等中，你证得了什么。‘你如何证得’是问方法。这里的意思是：你是以无常相为主导而证得的，还是以苦相或无我相中的某一相？是依止于定而证得，还是依止于观？同样，是依止于色而证得，还是依止于无色？是依止于内，还是依止于外？‘你何时证得’是问时间，即是在上午、中午等哪个时间。

Ettha hi kiṃ te adhigatanti adhigamapucchā, jhānavimokkhādīsu sotāpattimaggādīsu vā kiṃ tayā adhigataṃ. Kinti te adhigatanti upāyapucchā. Ayañhi etthādhippāyo – kiṃ tayā aniccalakkhaṇaṃ dhuraṃ katvā adhigataṃ, dukkhānattalakkhaṇesu aññataraṃ vā, kiṃ vā samādhivasena abhinivisitvā , udāhu vipassanāvasena, tathā kiṃ rūpe abhinivisitvā, udāhu arūpe, kiṃ vā ajjhattaṃ abhinivisitvā, udāhu bahiddhāti. Kadā te adhigatanti kālapucchā, pubbaṇhamajjhanhikādīsu katarasmiṃ kāleti vuttaṃ hoti.

31「你在哪里证得」是问场所，就是在什么地方？是在夜晚的住处、白天的住处、树下、殿堂，还是哪一座寺院？「你的哪些烦恼已经断除」是问已断的烦恼，也就是哪一圣道所应断除的烦恼，你已经断除了。

Kattha te adhigatanti okāsapucchā, kismiṃ okāse, kiṃ rattiṭṭhāne divāṭṭhāne rukkhamūle maṇḍape katarasmiṃ vā vihāreti vuttaṃ hoti. Katame te kilesā pahīnāti pahīnakilese pucchati, kataramaggavajjhā tava kilesā pahīnāti vuttaṃ hoti.

32‘你是哪些法的获得者’是问所证得的法，即你是初道等道中哪些法的获得者。

Katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhīti paṭiladdhadhammapucchā, paṭhamamaggādīsu katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhīti vuttaṃ hoti.

33因此，现在即使有比丘宣称证得超人法，也不应仅仅因此就对他表示恭敬。而应当用这六个方面来审查后问他：‘你证得了什么？是禅那，还是解脱等中的某一种？’因为一个人以何种方式证得的法，对他自己是清楚的。如果他说：‘我证得了这个’，接着就应该问：‘你如何证得？’你是以无常相等中的哪一相为主导，在三十八所缘中，或在色、无色、内、外等分类的法中，是以哪种门径而依止的？因为一个人以何种方式依止，对他自己是清楚的。

Tasmā idāni cepi koci bhikkhu uttarimanussadhammādhigamaṃ byākareyya, na so ettāvatāva sakkātabbo. Imesu pana chasu ṭhānesu sodhanatthaṃ vattabbo ‘‘kiṃ te adhigataṃ, kiṃ jhānaṃ udāhu vimokkhādīsu aññatara’’nti? Yo hi yena adhigato dhammo, so tassa pākaṭo hoti. Sace ‘‘idaṃ nāma me adhigata’’nti vadati, tato ‘‘kinti te adhigata’’nti pucchitabbo. Aniccalakkhaṇādīsu kiṃ dhuraṃ katvā, aṭṭhatiṃsāya vā ārammaṇesu rūpārūpaajjhattabahiddhādibhedesu vā dhammesu kena mukhena abhinivisitvāti? Yo hi yassābhiniveso, so tassa pākaṭo hoti.

34如果他说：‘我是以这样的方式依止，是这样证得的’，接着就要问：‘你何时证得？是在上午，还是中午等某个时间？’因为对于所有人，自己证得的时间是清楚的。如果他说：‘我在某某时间证得’，接下来就问：‘你在哪里证得？是在白天的住处，还是夜晚的住处等某个场所？’因为对于所有人，自己证得的场所是清楚的。如果他说：‘我在某某场所证得’，那就要问：‘你的哪些烦恼已断除？是初道所应断的，还是第二道等所应断的？’因为对于所有人，通过自己所证得的道，已断除的烦恼是清楚的。

Sace pana ‘‘ayaṃ nāma me abhiniveso, evaṃ mayā adhigata’’nti vadati, tato ‘‘kadā te adhigata’’nti pucchitabbo, ‘‘kiṃ pubbaṇhe, udāhu majjhanhikādīsu aññatarasmiṃ kāle’’ti ? Sabbesañhi attanā adhigatakālo pākaṭo hoti. Sace ‘‘amukasmiṃ nāma me kāle adhigata’’nti vadati, tato ‘‘kattha te adhigata’’nti pucchitabbo, ‘‘kiṃ divāṭṭhāne, udāhu rattiṭṭhānādīsu aññatarasmiṃ okāse’’ti? Sabbesañhi attanā adhigatokāso pākaṭo hoti. Sace ‘‘amukasmiṃ nāma me okāse adhigata’’nti vadati, tato ‘‘katame te kilesā pahīnā’’ti pucchitabbo, ‘‘kiṃ paṭhamamaggavajjhā, udāhu dutiyādimaggavajjhā’’ti? Sabbesañhi attanā adhigatamaggena pahīnakilesā pākaṭā honti.

35如果他说：‘我的这些烦恼已断除’，接着应该问：‘你是哪些法的获得者？是入流道，还是一来道等中的某一种？’因为对于所有人，自己证得的法是清楚的。即使他说：‘我就是这些法的获得者’，到这一步也不能相信他的话。因为多闻且善于提问的比丘们，能够用这六个方面来审查。应该审查这位比丘的来去行迹；如果来去行迹不清净，就应该排斥他说：‘依靠这样的行道，是不可能证得出世间法的。’

Sace ‘‘ime nāma me kilesā pahīnā’’ti vadati, tato ‘‘katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhī’’ti pucchitabbo, ‘‘kiṃ sotāpattimaggassa, udāhu sakadāgāmimaggādīsu aññatarassā’’ti? Sabbesañhi attanā adhigatadhammo pākaṭo hoti. Sace ‘‘imesaṃ nāmāhaṃ dhammānaṃ lābhī’’ti vadati, ettāvatāpissa vacanaṃ na saddhātabbaṃ. Bahussutā hi uggahaparipucchākusalā bhikkhū imāni cha ṭhānāni sodhetuṃ sakkonti. Imassa bhikkhuno āgamanapaṭipadā sodhetabbā, yadi āgamanapaṭipadā na sujjhati, ‘‘imāya paṭipadāya lokuttaradhammā nāma na labbhantī’’ti apanetabbo.

36然而，如果他的来去行迹清净，便会显明：‘他长久以来在三学上不放逸、修习警寤，对四种资具毫无染着，以如同虚空中手掌般的心而住。’这位比丘的记说就与他的行道相符相合。正如世尊所说：‘就像恒河水与耶牟那河水汇合和合，同样地，那位世尊善巧安立的、导向涅槃的弟子们的行道，也与涅槃相符相合。’（《长部》2.296）这与所说类似。

Yadi panassa āgamanapaṭipadā sujjhati, ‘‘dīgharattaṃ tīsu sikkhāsu appamatto jāgariyamanuyutto catūsu paccayesu alaggo ākāse pāṇisamena cetasā viharatī’’ti paññāyati, tassa bhikkhuno byākaraṇaṃ paṭipadāya saddhiṃ saṃsandati sameti. ‘‘Seyyathāpi nāma gaṅgodakaṃ yamunodakena saddhiṃ saṃsandati sameti, evameva supaññattā tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā saṃsandati sameti nibbānañca paṭipadā cā’’ti (dī. ni. 2.296) vuttasadisaṃ hoti.

37此外，也不应仅仅凭着这些就表示恭敬。为什么呢？因为有些凡夫，也会表现出与漏尽者相似的行道。因此，应当用种种方法去考验那位比丘。对于漏尽者来说，即使霹雳落在头顶上，也不会生起恐惧、惊悚或毛发竖立；而凡夫，哪怕遇到极微小的事情，也会生起这些。

Apica kho ettakenāpi sakkāro na kātabbo. Kasmā? Ekaccassa hi puthujjanassāpi sato khīṇāsavapaṭipattisadisā paṭipadā hoti. Tasmā so bhikkhu tehi tehi upāyehi uttāsetabbo. Khīṇāsavassa nāma asaniyāpi matthake patamānāya bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā na hoti, puthujjanassa appamattakenāpi hoti.

38这里有些事例：据说，长部诵者无畏长老想考验一位常乞食支比丘，但无法直接判断，便让一位沙弥去试探。那位沙弥趁常乞食支比丘在迦黎尼河口沐浴时，潜入水中抓住他的脚。常乞食支比丘以为是鳄鱼，发出大声叫喊，那时人们才知道他是凡夫。另外，在月面提须王时期，大寺的僧伽长老是漏尽者，但视力衰弱，就住在寺院里。国王为了考验长老，在比丘们外出乞食时悄悄靠近，像蛇一样抓住长老的脚。长老如同石柱般一动不动，问：‘是谁？’对方回答：‘是我，尊者，提须。’长老说：‘提须，你身上有香气散出吗？’这样看来，漏尽者确实没有恐惧。

Tatrimāni vatthūni – dīghabhāṇakaabhayatthero kira ekaṃ piṇḍapātikaṃ pariggahetuṃ asakkonto daharassa saññaṃ adāsi. So taṃ nhāyamānaṃ kalyāṇīnadīmukhadvāre nimujjitvā pāde aggahesi. Piṇḍapātiko kumbhīloti saññāya mahāsaddamakāsi, tadā naṃ puthujjanoti sañjāniṃsu. Candamukhatissarājakāle pana mahāvihāre saṅghatthero khīṇāsavo dubbalacakkhuko vihāreyeva acchi. Rājā theraṃ pariggaṇhissāmīti bhikkhūsu bhikkhācāraṃ gatesu appasaddo upasaṅkamitvā sappo viya pāde aggahesi. Thero silāthambho viya niccalo hutvā ko etthāti āha ? Ahaṃ, bhante, tissoti. Sugandhaṃ vāyasi no tissāti? Evaṃ khīṇāsavassa bhayaṃ nāma natthīti.

39但是，也有一些凡夫非常勇敢、无所畏惧。应当用能引生染着的所缘来考验他。比如，瓦沙跋王想考验一位长老，让他在家中坐下，自己坐到他旁边搓揉枣泥。那位大长老的唾液开始分泌，由此长老的凡夫本质就暴露出来了。对于漏尽者，所谓的味爱已经完全断尽，即使对天界的妙味也不会生起喜爱。因此，用这些方法考验之后，如果他生起恐惧、惊悚、毛发竖立或味爱，就应将他摈除，对他说：“你不是阿拉汉。”反之，如果他毫不畏惧、不惊恐、不战栗，像狮子一样安坐，对天界的所缘也不生喜爱，那么这位比丘便具足应受记说的资格，堪能接受各方国王、大臣等送来的所有恭敬。

Ekacco pana puthujjanopi atisūro hoti nibbhayo. So rañjanīyena ārammaṇena pariggaṇhitabbo. Vasabharājāpi hi ekaṃ theraṃ pariggaṇhamāno ghare nisīdāpetvā tassa santike badarasāḷavaṃ maddamāno nisīdi. Mahātherassa kheḷo cali, tato therassa puthujjanabhāvo āvibhūto. Khīṇāsavassa hi rasataṇhā nāma suppahīnā, dibbesupi rasesu nikanti nāma na hoti. Tasmā imehi upāyehi pariggahetvā sacassa bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā rasataṇhā vā uppajjati, na tvaṃ arahāti apanetabbo. Sace pana abhīrū acchambhī anutrāsī hutvā sīho viya nisīdati, dibbārammaṇepi nikantiṃ na janeti. Ayaṃ bhikkhu sampannaveyyākaraṇo samantā rājarājamahāmattādīhi pesitaṃ sakkāraṃ arahatīti.

45《破除迷执·中部注疏》

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

46《六净分经》注释结束。

Chabbisodhanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

47第三、善士法经注释

3. Sappurisadhammasuttavaṇṇanā

105105.“如是我闻”等，就是《善士法经》。在这里，「善士法」是指善士们的法，「非善士法」是指恶人的法。这样确立了论母之后，就像一位熟知道路的人，放开左边而选择右边，首先宣说应舍弃的法；同样，首先开示应断除的法，于是说：“诸比丘，什么是非善士法？”等等。在这其中，「从高族」是指从刹帝利家族或婆罗门家族出身。只有这两个族姓才称为“高族”。“他在那里受尊敬”，指这位比丘在那些比丘当中值得恭敬。“将他们排斥在外”，也就是将他们视为非核心、排除在外。

105.Evaṃme sutanti sappurisadhammasuttaṃ. Tattha sappurisadhammanti sappurisānaṃ dhammaṃ. Asappurisadhammanti pāpapurisānaṃ dhammaṃ. Evaṃ mātikaṃ ṭhapetvāpi puna yathā nāma maggakusalo puriso vāmaṃ muñcitvā dakkhiṇaṃ gaṇhāti. Paṭhamaṃ muñcitabbaṃ katheti, evaṃ pahātabbaṃ dhammaṃ paṭhamaṃ desento katamo ca, bhikkhave, asappurisadhammotiādimāha. Tattha uccākulāti khattiyakulā vā brāhmaṇakulā vā. Etadeva hi kuladvayaṃ ‘‘uccākula’’nti vuccati. So tattha pujjoti so bhikkhu tesu bhikkhūsu pūjāraho. Antaraṃ karitvāti abbhantaraṃ katvā.

41「大族」指刹帝利族、婆罗门族或吠舍族。只有这三种族姓才被称为「大族」。「大财富族」指拥有巨大财富的家族。「显赫富裕族」指拥有殊胜、精妙财富的家族。在这两个词中，四种族姓都能被涵盖。因为无论出生在哪一族姓，只要依凭福德之力，都能够成为大财富者或显赫富裕者。

Mahākulāti khattiyakulā vā brāhmaṇakulā vā vessakulā vā. Idameva hi kulattayaṃ ‘‘mahākula’’nti vuccati. Mahābhogakulāti mahantehi bhogehi samannāgatā kulā. Uḷārabhogakulāti uḷārehi paṇītehi bhogehi sampannakulā. Imasmiṃ padadvaye cattāripi kulāni labbhanti. Yattha katthaci kule jāto hi puññabalehi mahābhogopi uḷārabhogopi hotiyeva.

106「有名望的」指拥有很多眷属。「不知名的」就像夜晚射出的箭一样，在僧众等集会中不为人所知。「少威势的」指眷属很少。

106.Yasassīti parivārasampanno. Appaññātāti rattiṃ khittasarā viya saṅghamajjhādīsu na paññāyanti. Appesakkhāti appaparivārā.

107「住林野者」指已受持住林野头陀支的比丘。其余的头陀支也依同样的方式来理解。在这部经的原文中，只提到了九种头陀支，不过详细说明时则有十三种。其中应当解说的内容，全都在《清净道论》的「头陀支论释」里详细说过了。

107.Āraññikoti samādinnaāraññikadhutaṅgo. Sesadhutaṅgesupi eseva nayo. Imasmiñca sutte pāḷiyaṃ naveva dhutaṅgāni āgatāni, vitthārena panetāni terasa honti. Tesu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ sabbākārena visuddhimagge dhutaṅganiddese vuttameva.

108「Atammayatā」：tammayatā指的是渴爱，所以atammayatā的意思就是没有渴爱，也就是离渴爱。「以离渴爱作为因由」：这是指只以离渴爱为起因，或者把它作为内在——也就是在内心中生起离渴爱的意思。

108.Atammayatāti tammayatā vuccati taṇhā, nittaṇhāti attho. Atammayataññeva antaraṃ karitvāti nittaṇhataṃyeva kāraṇaṃ katvā abbhantaraṃ vā katvā, citte uppādetvāti attho.

45在「灭」这一节中，因为只有不来者与漏尽者才能证入那种等至，凡夫并没有那种等至，所以把非善人的部分省略了。「不认为任何人」：不以「这是我」、「我如此」、「这是我的」这三种「认为」而去认定任何补特伽罗。「不认为在任何处」：不在任何处所上产生认为。「不以任何方式认为」：不通过任何事物而对那个补特伽罗产生认为。其余各处的内容都是浅显易懂的。

Nirodhavāre yasmā anāgāmikhīṇāsavāva taṃ samāpattiṃ samāpajjanti, puthujjanassa sā natthi, tasmā asappurisavāro parihīno. Na kañci maññatīti kañci puggalaṃ tīhi maññanāhi na maññati. Nakuhiñci maññatīti kismiñci okāse na maññati. Na kenaci maññatīti kenaci vatthunāpi taṃ puggalaṃ na maññati. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

54《破除迷执·中部注疏》

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

55《善士法经》注释结束。

Sappurisadhammasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

56四、《应修习不应修习经》注释

4. Sevitabbāsevitabbasuttavaṇṇanā

109109.“如是我闻”指的是《应修习不应修习经》。在这里，「而且相互的，我宣说身行清净」这两句的意思是：我会说某一种身行清净是应当修习的，另一种则是不应当修习的。我并不是说，那种在某种情况下应当修习的身行，就变成不应当修习了；也不是说那种不应当修习的，就变成应当修习的了。对于语行清净等方面，道理也是一样。就这样，世尊用这七个句子列出了一个总纲，并没有详细展开解释，就结束了这次开示。这是为什么呢？是为了给舍利弗长老留出进一步发挥的空间。

109.Evaṃme sutanti sevitabbāsevitabbasuttaṃ. Tattha tañca aññamaññaṃ kāyasamācāranti aññaṃ sevitabbaṃ kāyasamācāraṃ, aññaṃ asevitabbaṃ vadāmi, sevitabbameva kenaci pariyāyena asevitabbanti, asevitabbaṃ vā sevitabbanti ca na vadāmīti attho. Vacīsamācārādīsu eseva nayo. Iti bhagavā sattahi padehi mātikaṃ ṭhapetvā vitthārato avibhajitvāva desanaṃ niṭṭhāpesi. Kasmā? Sāriputtattherassa okāsakaraṇatthaṃ.

113在意行当中，邪见与正见因为各自独立的见解获取方式，而成为了单独的构成要素，所以没有被包含进去。

113.Manosamācāre micchādiṭṭhisammādiṭṭhiyo diṭṭhipaṭilābhavasena visuṃ aṅgaṃ hutvā ṭhitāti na gahitā.

114当心念生起时，已经达到构成业道程度的贪欲等，是应该被了知的。

114.Cittuppāde akammapathappattā abhijjhādayo veditabbā.

115在讲解「想」的获取那一部分里，「与贪欲俱行的想」等说法，是为了说明像「欲想」这一类概念的含义而说的。

115. Saññāpaṭilābhavāre abhijjhāsahagatāya saññāyātiādīni kāmasaññādīnaṃ dassanatthaṃ vuttāni.

117「有恼」就是伴随着痛苦。「由于未完成的状态」指的就是种种生命状态还没有彻底终结。在这里，所谓的「有恼的有身」有四种情况。即便是凡夫，如果他凭着这个有身无法彻底结束生命流转的话，那么从他的结生开始，不善法就会增长，善法就会衰退，这便被称作产生了纯粹是苦的有身。同样地，入流者、一来者、不来者也是如此。凡夫这些暂且不论，不来者为何也会产生有恼的有身呢？为何他的不善法也会增长、善法也会衰退呢？因为即使是不来者，当他投生到净居天后，看见那里的花园、宫殿和如意树，也会发出‘啊，真快乐！啊，真快乐！’的感叹。不来者对存在的贪爱、对存在的渴爱，并没有被彻底断除。由于他那未断的渴爱，不善法便称为增长，善法便称为衰退，这便被称作产生了纯粹是苦的有身，而且他的生命流转就还是处于未完成的状态，应当这样来理解。

117.Sabyābajjhanti sadukkhaṃ. Apariniṭṭhitabhāvāyāti bhavānaṃ apariniṭṭhitabhāvāya. Ettha ca sabyābajjhattabhāvā nāma cattāro honti. Puthujjanopi hi yo tenattabhāvena bhavaṃ pariniṭṭhāpetuṃ na sakkoti, tassa paṭisandhito paṭṭhāya akusalā dhammā vaḍḍhanti, kusalā dhammā ca parihāyanti, sadukkhameva attabhāvaṃ abhinibbatteti nāma. Tathā sotāpannasakadāgāmianāgāmino. Puthujjanādayo tāva hontu, anāgāmī kathaṃ sabyābajjhaṃ attabhāvaṃ abhinibbatteti, kathañcassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantīti. Anāgāmīpi hi suddhāvāse nibbatto uyyānavimānakapparukkhe oloketvā ‘‘aho sukhaṃ aho sukha’’nti udānaṃ udāneti, anāgāmino bhavalobho bhavataṇhā appahīnāva honti, tassa appahīnataṇhatāya akusalā vaḍḍhanti nāma, kusalā parihāyanti nāma, sadukkhameva attabhāvaṃ abhinibbatteti, apariniṭṭhitabhavoyeva hotīti veditabbo.

51「无恼」即无苦。这也应通过四种人来理解。凡夫若能在那一生中终结轮回，不再执取结生，则从不再执取结生开始，他的不善法衰退，唯有善法增长，他产生无苦之身，即称为已终结轮回者。同样地，入流者、一来者、不来者也是如此。暂且不论入流者等，凡夫如何产生无恼之身？又如何有不善法衰退等？即使是凡夫，若为最后生者，也能在那一生中终结轮回。就像央掘魔罗，即使杀害了九百九十九人，他的那个有身也称为「无恼」，也称为终结了轮回。即不善法衰退，唯令观智成熟。

Abyābajjhanti adukkhaṃ. Ayampi catunnaṃ janānaṃ vasena veditabbo. Yo hi puthujjanopi tenattabhāvena bhavaṃ pariniṭṭhāpetuṃ sakkoti, puna paṭisandhiṃ na gaṇhāti, tassa paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya akusalā parihāyanti, kusalāyeva vaḍḍhanti, adukkhameva attabhāvaṃ nibbatteti, pariniṭṭhitabhavoyeva nāma hoti. Tathā sotāpannasakadāgāmianāgāmino. Sotāpannādayo tāva hontu, puthujjano kathaṃ abyābajjhaattabhāvaṃ nibbatteti, kathañcassa akusalaparihāniādīni hontīti. Puthujjanopi pacchimabhaviko tenattabhāvena bhavaṃ pariniṭṭhāpetuṃ samattho hoti. Tassa aṅgulimālassa viya ekenūnapāṇasahassaṃ ghātentassāpi attabhāvo abyābajjhoyeva nāma, bhavaṃ pariniṭṭhāpetiyeva nāma. Akusalameva hāyati, vipassanameva gabbhaṃ gaṇhāpeti nāma.

119在「眼所识」等情况下，之所以没有说「它们相互的」，是因为对于某些人，面对那些色境时，贪欲等烦恼会生起，他会欢喜、会染着，因为欢喜、染着而遭遇灾祸与不幸；而对于另一些人，烦恼则不会生起，他会厌离、会离染，因为厌离、离染而达到寂灭。所以，不说它们是相互的。这个道理适用于所有地方。

119.Cakkhuviññeyyantiādīsu yasmā ekaccassa tasmiṃyeva rūpe rāgādayo uppajjanti, abhinandati assādeti, abhinandanto assādento anayabyasanaṃ pāpuṇāti, ekaccassa nuppajjanti, nibbindati virajjati, nibbindanto virajjanto nibbutiṃ pāpuṇāti, tasmā ‘‘tañca aññamañña’’nti na vuttaṃ. Esa nayo sabbattha.

53如此，在「以详述了知义」这句中，哪些人能了知世尊这番开示的意义，哪些人不能呢？那些学习了这部经的经文和注释，却不依教奉行，不遵照教导去修习随顺道法的人，就称为不了知。而那些依教奉行，遵照教导去修习随顺道法的人，就称为了知。即便如此，对于尚有结生的人来说，愿此法能令他们长夜获得利益与安乐；但对于已无结生的人来说，这又如何利益他们呢？那些无结生者，犹如无执取的火焰般般涅槃，即使历经百劫、千劫、十万劫，对他们而言也再无任何苦。因此，可以确定地说，正是对他们，此法能长夜带来利益与安乐。其余各处的内容，都是很容易明白的了。

Evaṃ vitthārena atthaṃ ājāneyyunti ettha ke bhagavato imassa bhāsitassa atthaṃ ājānanti, ke na ājānantīti? Ye tāva imassa suttassa pāḷiñca aṭṭhakathañca uggaṇhitvā takkarā na honti, yathāvuttaṃ anulomapaṭipadaṃ na paṭipajjanti, te na ājānanti nāma. Ye pana takkarā honti, yathāvuttaṃ anulomapaṭipadaṃ paṭipajjanti, te ājānanti nāma. Evaṃ santepi sapaṭisandhikānaṃ tāva dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotu, appaṭisandhikānaṃ kathaṃ hotīti. Appaṭisandhikā anupādānā viya jātavedā parinibbāyanti, kappasatasahassānampi accayena tesaṃ puna dukkhaṃ nāma natthi. Iti ekaṃsena tesaṃyeva dīgharattaṃ hitāya sukhāya hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

65《中部》注释书《破除迷执》中

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

66《应习不应习经》的释义完毕。

Sevitabbāsevitabbasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

675. 《多界经释义》

5. Bahudhātukasuttavaṇṇanā

124以“如是我闻”开始的《多界经》。在这里，对于“怖畏”等词：「怖畏」即心的惊惧。「灾祸」即心散乱不安的状态。「过患」即心攀缘、附着在各处的状态。应当这样理解它们之间的差别：盘踞在山岭等险要地方的盗贼，向地方的居民送信说：“我们将在某日攻打你们的村庄。”从听到这个消息的时候起，他们就产生了怖畏、惊恐。这就是「心的惊惧」。他们心想：“这些恼怒的盗贼可能给我们带来损害。”于是带着贵重财物，和两足、四足的牲畜一起进入山林，在地上各处躺卧，被蚊虻等叮咬，钻进灌木丛中，踩踏荆棘。他们这样颠沛流离、心神不宁的状态，就叫「散乱的状态」。后来，盗贼在所说的那天并没有来，他们想：“那消息恐怕是假的，我们回村吧。”就带着资具进村。盗贼知道他们进村后，便包围村庄，在门口放火，杀害人众，抢走所有财物后离去。幸存的人扑灭大火后，靠着谷仓阴影、墙影等各处坐下，悲悼着失去的一切。这种依附不舍的状态，就叫「执着、附着的状态」。

124.Evaṃme sutanti bahudhātukasuttaṃ. Tattha bhayānītiādīsu bhayanti cittutrāso. Upaddavoti anekaggatākāro. Upasaggoti upasaṭṭhākāro tattha tattha lagganākāro. Tesaṃ evaṃ nānattaṃ veditabbaṃ – pabbatādivisamanissitā corā janapadavāsīnaṃ pesenti ‘‘mayaṃ asukadivase nāma tumhākaṃ gāmaṃ paharissāmā’’ti. Taṃ pavattiṃ sutakālato paṭṭhāya bhayaṃ santāsaṃ āpajjanti. Ayaṃ cittutrāso nāma. ‘‘Idha no corā kupitā anatthampi āvaheyyu’’nti hatthasāraṃ gahetvā dvipadacatuppadehi saddhiṃ araññaṃ pavisitvā tattha tattha bhūmiyaṃ nipajjanti, ḍaṃsamakasādīhi khajjamānā gumbantarāni pavisanti, khāṇukaṇṭake maddanti. Tesaṃ evaṃ vicarantānaṃ vikkhittabhāvo anekaggatākāro nāma. Tato coresu yathāvutte divase anāgacchantesu ‘‘tucchakasāsanaṃ taṃ bhavissati, gāmaṃ pavisissāmā’’ti saparikkhārā gāmaṃ pavisanti, atha tesaṃ paviṭṭhabhāvaṃ ñatvā gāmaṃ parivāretvā dvāre aggiṃ datvā manusse ghātetvā corā sabbaṃ vibhavaṃ vilumpetvā gacchanti. Tesu ghātitāvasesā aggiṃ nibbāpetvā koṭṭhacchāyabhitticchāyādīsu tattha tattha laggitvā nisīdanti naṭṭhaṃ anusocamānā. Ayaṃ upasaṭṭhākāro lagganākāro nāma.

55「芦舍」即用芦苇覆盖的房屋，不过这里其余的材料是木头的。对于草屋，也是同样的道理。「从愚者生起」意思是依止于愚者而产生。愚者，即不明智的人，他期望得到王位、副王位或其他重大的位置，纠集了几个和自己一样的寡妇之子、大贼，说：“来，我将使你们成为统治者。”他们依止山岭丛林等地方，攻打边远村庄，表现出匪徒的姿态，逐渐地也攻打市镇和地方。人们丢弃房屋，寻求安稳之地而逃走。依止他们而住的比丘、比丘尼们也舍弃各自的住处离去。所到之处，乞食和坐卧具都很难得到。这样，四众的怖畏就降临了。即使在出家者中，也有两个愚痴比丘互相引起争论，开始举罪，就像憍赏弥的比丘们那样产生大诤论，四众的怖畏就降临了。因此，任何怖畏的生起，都应该知道都是从愚者生起的。

Naḷāgārāti naḷehi paricchannā agārā, sesasambhārā panettha rukkhamayā honti. Tiṇāgārepi eseva nayo. Bālato uppajjantīti bālameva nissāya uppajjanti. Bālo hi apaṇḍitapuriso rajjaṃ vā uparajjaṃ vā aññaṃ vā pana mahantaṃ ṭhānaṃ patthento katipaye attanā sadise vidhavāputte mahādhutte gahetvā ‘‘etha ahaṃ tumhe issare karissāmī’’ti pabbatagahanādīni nissāya antante gāme paharanto dāmarikabhāvaṃ jānāpetvā anupubbena nigamepi janapadepi paharati, manussā gehāni chaḍḍetvā khemantaṭṭhānaṃ patthayamānā pakkamanti, te nissāya vasantā bhikkhūpi bhikkhuniyopi attano attano vasanaṭṭhānāni pahāya pakkamanti. Gatagataṭṭhāne bhikkhāpi senāsanampi dullabhaṃ hoti. Evaṃ catunnaṃ parisānaṃ bhayaṃ āgatameva hoti. Pabbajitesupi dve bālā bhikkhū aññamaññaṃ vivādaṃ paṭṭhapetvā codanaṃ ārabhanti . Iti kosambivāsikānaṃ viya mahākalaho uppajjati, catunnaṃ parisānaṃ bhayaṃ āgatameva hotīti evaṃ yāni kānici bhayāni uppajjanti, sabbāni tāni bālato uppajjantīti veditabbāni.

56「他这样说」：意思是世尊没有把法开示讲到最圆满就结束了。他心想：“我应当请问十力者，借由他的一切知智，让开示得以圆满。”这样思惟后，便说出“大德，究竟到什么程度……”这番话。

Etadavocāti bhagavatā dhammadesanā matthakaṃ apāpetvāva niṭṭhāpitā. Yaṃnūnāhaṃ dasabalaṃ pucchitvā sabbaññutaññāṇenevassa desanāya pāripūriṃ kareyyanti cintetvā etaṃ ‘‘kittāvatā nu kho, bhante’’tiādivacanaṃ avoca.

125在十八界中，十一个半界是色法的摄受，七个半界是非色法的摄受，这就开示了色与非色的摄受。如果按蕴来归纳，全体就是五蕴。五蕴即是苦谛，使它们生起的渴爱是集谛，两者的不转起是灭谛，了知灭的修行道路是道谛。这样，就以四谛为禅修业处，为一个比丘完整地讲述了达到终点的出离之道。这里说的是简要意趣，至于详细地阐述这些界，在《清净道论》中已经说过了。「知」与「见」，就是指与观相应的道。

125. Aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggaho, aḍḍhaṭṭhamakadhātuyo arūpapariggahoti rūpārūpapariggahova kathito. Sabbāpi khandhavasena pañcakkhandhā honti. Pañcapi khandhā dukkhasaccaṃ, tesaṃ samuṭṭhāpikā taṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, nirodhapajānanā paṭipadā maggasaccaṃ. Iti catusaccakammaṭṭhānaṃ ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panetā dhātuyo visuddhimagge kathitāva. Jānāti passatīti saha vipassanāya maggo vutto.

58「地界」等是为了说明这个有识的身体是空、没有实有的众生而说的。它们也需要由前面所说的十八界来充实。充实的时候，应该从识界中拿出而充实。因为识界有眼识等六种。当取眼识界时，它的依处即眼界、所缘即色界，这两界也就同时被包括了。同样的道理适用于一切。而当取意识界时，由它的前刹那与后刹那而说为意界，由所缘而说为法界，这两界也就同时被包括了。这样，在这十八界中，十一个半界是色法的摄受；如同前面的方式，这也是为一个比丘完整地讲述了达到终点的出离之道。

Pathavīdhātuādayo saviññāṇakakāyaṃ suññato nissattato dassetuṃ vuttā. Tāpi purimāhi aṭṭhārasahi dhātūhi pūretabbā. Pūrentena viññāṇadhātuto nīharitvā pūretabbā. Viññāṇadhātu hesā cakkhuviññāṇādivasena chabbidhā hoti. Tattha cakkhuviññāṇadhātuyā pariggahitāya tassā vatthu cakkhudhātu, ārammaṇaṃ rūpadhātūti dve dhātuyo pariggahitāva honti. Esa nayo sabbattha. Manoviññāṇadhātuyā pana pariggahitāya tassā purimapacchimavasena manodhātu, ārammaṇavasena dhammadhātūti dve dhātuyo pariggahitāva honti. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti.

59「乐界」等：它既是乐，又以“没有众生、空”的含义而称为界，所以叫乐界。其余一切也都用这个道理来解释。这里，前四界是作为对立面来把握的，后两界则是因为相似才把握的。因为不明显的缘故，「舍界」与「无明界」才能成为相似。其中，把握了乐界和苦界时，身识界自然也被把握了；把握了其余诸界时，意识界自然也被把握了。这六界也应当在下面的十八界中被充实。充实时，应当从舍界中抽出来进行充实。就这样，在这十八界当中，十一个半界是色法的摄受；如同前面的方式，这也是为一个比丘完整地讲述了达到终点的出离之道。

Sukhadhātūtiādīsu sukhañca taṃ nissattasuññataṭṭhena dhātu cāti sukhadhātu. Esa nayo sabbattha. Ettha ca purimā catasso dhātuyo sappaṭipakkhavasena gahitā, pacchimā dve sarikkhakavasena. Avibhūtabhāvena hi upekkhādhātu avijjādhātuyā sarikkhā. Ettha ca sukhadukkhadhātūsu pariggahitāsu kāyaviññāṇadhātu pariggahitāva hoti, sesāsu pariggahitāsu manoviññāṇadhātu pariggahitāva hoti. Imāpi cha dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā. Pūrentena upekkhādhātuto nīharitvā pūretabbā. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti.

60「欲界」等：其义理应当按照《二种寻思》中对“欲寻”等的解释方式来理解。在《阿毗达摩》中，也是以“其中，什么是欲界？是与欲相应的思惟……”这样的方式给出它们的详细说明。这六界也应当在下面的十八界中被充实。充实时，应当从欲界中抽出来进行充实。就这样，在这十八界当中，十一个半界是色法的摄受；如同前面的方式，这也是为一个比丘完整地讲述了达到终点的出离之道。

Kāmadhātuādīnaṃ dvedhāvitakke (ma. ni. 1.206) kāmavitakkādīsu vuttanayeneva attho veditabbo. Abhidhammepi ‘‘tattha katamā kāmadhātu, kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko’’tiādinā (vibha. 182) nayeneva etāsaṃ vitthāro āgatoyeva. Imāpi cha dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā. Pūrentena kāmadhātuto nīharitvā pūretabbā. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti.

61在欲界等当中，五类欲界蕴称为「欲界」，五类色界蕴称为「色界」，四类无色界蕴称为「无色界」。而在《阿毗达摩》中，是以“其中，什么是欲界？下以无间地狱为边际……”这样的方式给出它们的详细解释。这三界也应当在下面的十八界中被充实。充实时，应当从欲界中抽出来进行充实。就这样，在这十八界当中，十一个半界是色法的摄受；如同前面的方式，这也是为一个比丘完整地讲述了达到终点的出离之道。

Kāmadhātuādīsu pañca kāmāvacarakkhandhā kāmadhātu nāma, pañca rūpāvacarakkhandhā rūpadhātu nāma, cattāro arūpāvacarakkhandhā arūpadhātu nāma. Abhidhamme pana ‘‘tattha katamā kāmadhātu, heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā’’tiādinā (vibha. 182) nayena etāsaṃ vitthāro āgatoyeva. Imāpi tisso dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā. Pūrentena kāmadhātuto nīharitvā pūretabbā. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti.

62「有为界」：由各种缘聚集在一起而造成的，这是五蕴的代名词。「非有为」就是「无为」，这是涅槃的代名词。这两界也应当在下面的十八界中被充实。充实时，应当从有为界中抽出来进行充实。就这样，在这十八界当中，十一个半界是色法的摄受；如同前面的方式，这也是为一个比丘完整地讲述了达到终点的出离之道。

Saṅkhatāti paccayehi samāgantvā katā, pañcannaṃ khandhānametaṃ adhivacanaṃ. Na saṅkhatā asaṅkhatā. Nibbānassetaṃ adhivacanaṃ. Imāpi dve dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā. Pūrentena saṅkhatadhātuto nīharitvā pūretabbā. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti.

126「内与外的」：就是内在的和外在的。此处，眼等六种是内在的，色等六种是外在的。这里也说“知道”和“看见”，意思就是与观合在一起的道。

126.Ajjhattikabāhirānīti ajjhattikāni ca bāhirāni ca. Ettha hi cakkhuādīni ajjhattikāni cha, rūpādīni bāhirāni cha. Idhāpi jānāti passatīti saha vipassanāya maggo kathito.

64“在这……”等内容，在《大爱尽经》中已经详细展开过了。

Imasmiṃsati idantiādi mahātaṇhāsaṅkhaye vitthāritameva.

127「非处」：是对于因的否定。「无机会」：是对于缘的否定。两者都只是对原因的否定。因为原因依托于它而生起，所以被说成是自己结果的处所和机会。「以何……」：以什么原因。「具见者」：就是具足道见的入流者圣弟子。「任何行」：在四地范围内的有为诸行当中，哪怕只是一个行。「把它看成常」：就是执取为常。「这是不存在的事」：指没有这个道理，不可能得到。至于凡夫那边，「凡夫以那种原因」，「这是存在的事」：指有这个道理。因为凡夫会在三地范围内的有为诸行中，把某个行执取为常，这就是意思。然而，第四地的诸行因为太强烈，就像被烧了一整天的铁丸，不会成为邪见的苍蝇所缘，也不会成为其他不善法的所缘。照这个道理，把任何行看成乐等，也应当这样理解其中的含义。

127.Aṭṭhānanti hetupaṭikkhepo. Anavakāsoti paccayapaṭikkhepo. Ubhayenāpi kāraṇameva paṭikkhipati. Kāraṇañhi tadāyattavuttitāya attano phalassa ṭhānanti ca avakāsoti ca vuccati. Yanti yena kāraṇena. Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā sampanno sotāpanno ariyasāvako. Kañci saṅkhāranti catubhūmakesu saṅkhatasaṅkhāresu kañci ekasaṅkhārampi. Niccato upagaccheyyāti niccoti gaṇheyya. Netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti etaṃ kāraṇaṃ natthi na upalabbhati. Yaṃ puthujjanoti yena kāraṇena puthujjano. Ṭhānametaṃ vijjatīti etaṃ kāraṇaṃ atthi. Sassatadiṭṭhiyā hi so tebhūmakesu saṅkhatasaṅkhāresu kañci saṅkhāraṃ niccato gaṇheyyāti attho. Catutthabhūmakasaṅkhārā pana tejussadattā divasaṃ santatto ayoguḷo viya makkhikānaṃ diṭṭhiyā vā aññesaṃ vā akusalānaṃ ārammaṇaṃ na honti. Iminā nayena kañci saṅkhāraṃ sukhatotiādīsupi attho veditabbo.

66「把它看成乐」：这是针对通过我见而产生的乐执，就像说“自我是唯一安乐、无病，在死后也是如此”那样而说的。但是，圣弟子如果用与见不相应的心，在被热恼压伏时，为了平息热恼而把某个行看成乐，那就好比一头被火惊吓而抓住醉象的大象，又好比婆罗门去抓粪便一样。在关于“自我”的论题里，为了把遍处等施设包括进来，所以不说“行”而说“任何法”。这里，圣弟子也应当理解为四地，凡夫则为三地。在一切表述当中，圣弟子也只限于三地来说界限。因为凡夫执取什么，圣弟子就从那个执取当中解脱出来。凡夫把什么执取为常、乐、我，圣弟子就把它看作无常、苦、无我，从而摆脱那个执取。

Sukhato upagaccheyyāti ‘‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti (ma. ni. 3.21, 22) evaṃ attadiṭṭhivasena sukhato gāhaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Diṭṭhivippayuttacittena pana ariyasāvako pariḷāhābhibhūto pariḷāhavūpasamatthaṃ mattahatthiṃ parittāsito viya, cokkhabrāhmaṇo viya ca gūthaṃ kañci saṅkhāraṃ sukhato upagacchati. Attavāre kasiṇādipaṇṇattisaṅgahatthaṃ saṅkhāranti avatvā kañci dhammanti vuttaṃ. Idhāpi ariyasāvakassa catubhūmakavasena veditabbo, puthujjanassa tebhūmakavasena. Sabbavāresu ariyasāvakassāpi tebhūmakavaseneva paricchedo vaṭṭati. Yaṃ yañhi puthujjano gaṇhāti, tato tato ariyasāvako gāhaṃ viniveṭheti. Puthujjano hi yaṃ yaṃ niccaṃ sukhaṃ attāti gaṇhāti, taṃ taṃ ariyasāvako aniccaṃ dukkhaṃ anattāti gaṇhanto taṃ gāhaṃ viniveṭheti.

128「母」：指生母，「父」：指生父，而这里所说的「人」中的阿拉汉，特指作为人的诸漏尽者。难道圣弟子会夺取其他生命吗？这也是非处。即使投生他处、已不记得自己圣位的圣弟子，若有人对他说：“你杀掉这只小蝼蚁，就可以在整个轮围世界里享受转轮王的王权。”他也绝不会去夺取它的生命。或者即便这样威胁他：“如果你不杀它，我就砍掉你的头！”他们可以砍下他的头，但他始终不会去杀。这番说明，是为了凸显凡夫性的极大罪过，并彰显圣弟子的力量。这里的意思是：凡夫性有很大的罪过，凡夫甚至会造下杀母等无间业；而圣弟子则有大威力，绝不会造作这些业。

128.Mātarantiādīsu janikāva mātā, janako pitā, manussabhūtova khīṇāsavo arahāti adhippeto. Kiṃ pana ariyasāvako aññaṃ jīvitā voropeyyāti? Etampi aṭṭhānaṃ. Sacepi hi bhavantaragataṃ ariyasāvakaṃ attano ariyabhāvaṃ ajānantampi koci evaṃ vadeyya ‘‘imaṃ kunthakipillikaṃ jīvitā voropetvā sakalacakkavāḷagabbhe cakkavattirajjaṃ paṭipajjāhī’’ti , neva so taṃ jīvitā voropeyya. Athāpi naṃ evaṃ vadeyya ‘‘sace imaṃ na ghātessasi, sīsaṃ te chindissāmā’’ti. Sīsamevassa chindeyya, na ca so taṃ ghāteyya. Puthujjanabhāvassa pana mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ ariyasāvakassa ca baladīpanatthametaṃ vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – sāvajjo puthujjanabhāvo, yatra hi nāma puthujjano mātughātādīnipi ānantariyāni karissati. Mahābalo ca ariyasāvako, yo etāni kammāni na karotīti.

68「嗔心」：指怀着杀害之心，内心充满嗔怒。「使出血」：是说在活着的身体上，哪怕只造成像小苍蝇吸血那样一点点血量，也让血流出来。「分裂僧团」：是指让同一共住、在同一界内的僧团，通过五种方式分裂。对此曾这样说：“优波离，僧团由五种方式而分裂：以羯磨、以诵出、以宣说、以劝告、以筹票。”

Duṭṭhacittoti vadhakacittena paduṭṭhacitto. Lohitaṃ uppādeyyāti jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ uppādeyya. Saṅghaṃ bhindeyyāti samānasaṃvāsakaṃ samānasīmāya ṭhitaṃ pañcahi kāraṇehi saṅghaṃ bhindeyya. Vuttañhetaṃ ‘‘pañcahupāli ākārehi saṅgho bhijjati. Kammena uddesena voharanto anussāvanena salākaggāhenā’’ti (pari. 458).

69在这当中，「以羯磨」：即用白二羯磨等四种羯磨中的任意一种羯磨。「以诵出」：就是用五种巴帝摩卡诵出中的任意一种。「宣说」：指用言语，根据各种因缘，开示‘非法为法’等十八种导致僧团分裂的事。「以劝告」：是这样进行的——‘你们难道不知道我出身高贵家族、又有多闻的身份吗？像我这样的人，竟然会执取导师教法中的非法、非律，你们竟会产生这样的念头，这对你们合适吗？对我来说，无间地狱就像清凉的青莲池一样，我难道还怕恶趣不成？’——用这一类话在耳边劝说。「以取筹」：即这样劝告之后，增强了那些人的心意，使他们生起不退转的心，然后说‘取这支筹’，用取筹来取信。

Tattha kammenāti apalokanādīsu catūsu kammesu aññatarena kammena. Uddesenāti pañcasu pātimokkhuddesesu aññatarena uddesena. Voharantoti kathayanto, tāhi tāhi uppattīhi adhammaṃ dhammotiādīni aṭṭhārasa bhedakaravatthūni dīpento. Anussāvanenāti nanu tumhe jānātha mayhaṃ uccākulā pabbajitabhāvaṃ bahussutabhāvañca, mādiso nāma uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ gāheyyāti cittampi uppādetuṃ tumhākaṃ yuttaṃ, kiṃ mayhaṃ avīci nīluppalavanaṃ viya sītalo, kiṃ ahaṃ apāyato na bhāyāmītiādinā nayena kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvā anussāvanena. Salākaggāhenāti evaṃ anussāvetvā tesaṃ cittaṃ upatthambhetvā anivattidhamme katvā ‘‘gaṇhatha imaṃ salāka’’nti salākaggāhena.

70在这里，只有羯磨和诵出才是僧团分裂的依据，而宣说、劝告和取筹只是前方便。因为，即使通过详说十八种事进行宣说，并为了让那些人生起信心而劝告，乃至用筹票让他们取了筹，僧团此时仍未分裂。只有到了四人或更多人以此方式取了筹之后，再另行举行羯磨或另行诵出的时候，才称为僧团分裂。这样，具有正见的补特伽罗绝不会分裂僧团。至此为止，已经展示了杀母等五种无间业；这些业凡夫会做，而圣弟子不会做。为了阐明它们——

Ettha ca kammameva uddeso vā pamāṇaṃ, vohārānussāvanasalākaggāhā pana pubbabhāgā. Aṭṭhārasavatthudīpanavasena hi voharantena tattha rucijananatthaṃ anussāvetvā salākāya gāhitāyapi abhinnova hoti saṅgho. Yadā pana evaṃ cattāro vā atirekā vā salākaṃ gāhetvā āveṇikaṃ kammaṃ vā uddesaṃ vā karonti, tadā saṅgho bhinno nāma hoti. Evaṃ diṭṭhisampanno puggalo saṅghaṃ bhindeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ettāvatā mātughātādīni pañca ānantariyakammāni dassitāni honti, yāni puthujjano karoti, na ariyasāvako, tesaṃ āvibhāvatthaṃ –

71应从「业」、「门」、「劫住」以及「果报共通」等方面，来了解判别。

Kammato dvārato ceva, kappaṭṭhitiyato tathā;

72应从「业」、「门」、「劫住」以及「果报共通」等方面，来了解判别。

Pākasādhāraṇādīhi, viññātabbo vinicchayo.

73这里先从「业」的角度来说：只有在杀害者是人，被杀害的母亲或父亲同样是人，即便他们已经改变了形相，剥夺其生命，这个业才会成为无间业。造下这种业的人，就算心想‘我要遮止它的果报’，用像大塔庙那么大的金塔铺满整个轮围世界，又遍满轮围世界向坐着的比丘僧团做大布施，乃至亲自随侍世尊，甚至牵着世尊的僧伽帝衣角不放手而做种种服务，到了身体毁坏之后，他依然必定投生地狱。但是，如果杀害者自己是人，而被杀的父母是畜生身；或者杀害者自己是畜生，而被杀的父母是人；或者两者都是畜生，这样夺其生命，其业不会成为无间业，但仍然是重业，极接近于无间业。而这个问题是专就人类种姓来说的。

Tattha kammato tāva – ettha hi manussabhūtasseva manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā api parivattaliṅgaṃ jīvitā voropentassa kammaṃ ānantariyaṃ hoti, tassa vipākaṃ paṭibāhissāmīti sakalacakkavāḷaṃ mahācetiyappamāṇehi kañcanathūpehi pūretvāpi sakalacakkavāḷaṃ pūretvā nisinnabhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvāpi buddhassa bhagavato saṅghāṭikaṇṇaṃ amuñcanto vicaritvāpi kāyassa bhedā nirayameva upapajjati. Yo pana sayaṃ manussabhūto tiracchānabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā, sayaṃ vā tiracchānabhūto manussabhūtaṃ, tiracchānoyeva vā tiracchānabhūtaṃ jīvitā voropeti, tassa kammaṃ ānantariyaṃ na hoti, bhāriyaṃ pana hoti, ānantariyaṃ āhacceva tiṭṭhati. Manussajātikānaṃ pana vasena ayaṃ pañho kathito.

74对于这些，应说明羊四句、会遇四句和贼四句。即使一个人带着‘我要杀羊’的意图，如果当时站在羊的位置上的是人，他实际上杀死了身为人的母亲或父亲，也会触犯无间业。然而，如果意图是针对羊，却杀死了当时站在羊位置上的父母；或者意图是针对父母，却杀死了羊，则不触犯无间业。如果意图就是针对父母，而确实杀死了父母，那一定触犯。另外两个四句也依同样道理类推。正如对母亲和父亲一样，对于阿拉汉也应当了知有这些四句。

Tattha eḷakacatukkaṃ saṅgāmacatukkaṃ coracatukkañca kathetabbaṃ. Eḷakaṃ māremīti abhisandhināpi hi eḷakaṭṭhāne ṭhitaṃ manusso manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā mārento ānantariyaṃ phusati. Eḷakābhisandhinā pana mātāpitāabhisandhinā vā eḷakaṃ mārento ānantariyaṃ na phusati. Mātāpitāabhisandhinā mātāpitaro mārento phusateva. Eseva nayo itarasmimpi catukkadvaye. Yathā ca mātāpitūsu, evaṃ arahantepi etāni catukkāni veditabbāni.

75杀害人身的阿拉汉才构成无间业，杀害夜叉身的则不构成。但这种业是重业，与无间业相似。对于人阿拉汉，即使在他还是凡夫的时候，有人对他施加刀杖之击或下毒，如果他后来证得阿拉汉果，并因此而死，那也构成杀阿拉汉。然而，他在凡夫期间所受的布施，证果后去受用，仍然算是给凡夫的布施。杀害其余圣者，没有无间业，但业是重业，与无间业相似。

Manussaarahantameva māretvā ānantariyaṃ phusati, na yakkhabhūtaṃ. Kammaṃ pana bhāriyaṃ, ānantariyasadisameva. Manussaarahantassa ca puthujjanakāleyeva satthappahāre vā vise vā dinnepi yadi so arahattaṃ patvā teneva marati, arahantaghāto hotiyeva. Yaṃ pana puthujjanakāle dinnaṃ dānaṃ arahattaṃ patvā paribhuñjati, puthujjanasseva dinnaṃ hoti. Sesaariyapuggale mārentassa ānantariyaṃ natthi. Kammaṃ pana bhāriyaṃ, ānantariyasadisameva.

76关于出佛身血：由于如来的身体不可破坏，不会出现因他人加害而割破皮肤、鲜血流淌的情形。血液只是在身体内部同一处聚集。提婆达多所掷石头迸裂后飞出的碎石片击中了如来的脚，脚就像被斧头劈过一样，内部出血。造作这样的事，就是无间业。但耆婆在如来的许可下，用手术刀割开皮肤，从那个部位放出瘀血，令佛舒适。这样做，只产生善业。

Lohituppāde tathāgatassa abhejjakāyatāya parūpakkamena cammacchedaṃ katvā lohitapaggharaṇaṃ nāma natthi. Sarīrassa pana antoyeva ekasmiṃyeva ṭhāne lohitaṃ samosarati. Devadattena paviddhasilato bhijjitvā gatā sakalikāpi tathāgatassa pādantaṃ pahari, pharasunā pahaṭo viya pādo antolohitoyeva ahosi. Tathā karontassa ānantariyaṃ hoti. Jīvako pana tathāgatassa ruciyā satthakena cammaṃ chinditvā tamhā ṭhānā duṭṭhalohitaṃ nīharitvā phāsumakāsi, tathā karontassa puññakammameva hoti.

77如果有人问：'如来般涅槃后，破坏塔庙、砍伐菩提树、对舍利施加损害，会怎么样？'答案是：这是重业，类似无间业。但是，如果为了防止含有舍利的塔或佛像被破坏，可以砍伐菩提树的枝条。即使有鸟栖息在塔庙上掉落粪便，也可以砍掉枝条。因为身塔（舍利塔）比受用塔（菩提树等）更为重要。如果有人破坏塔基并逃走，甚至可以砍断菩提树根带走。然而，如果菩提树的枝条挤迫菩提树屋，为了保护房屋而砍伐是不允许的，因为房屋是为菩提树而建，不是菩提树为房屋而建。在座堂中也是如此。但如果座堂内安置了舍利，为了保护舍利就可以砍伐菩提树枝。为了照料菩提树，砍去吸取养分的枝条或腐烂的部分，那是可以的，如同照料世尊的遗体一样，也能获得福德。

Atha ye ca parinibbute tathāgate cetiyaṃ bhindanti, bodhiṃ chindanti dhātumhi upakkamanti, tesaṃ kiṃ hotīti? Bhāriyaṃ kammaṃ hoti ānantariyasadisaṃ. Sadhātukaṃ pana thūpaṃ vā paṭimaṃ vā bādhamānaṃ bodhisākhaṃ chindituṃ vaṭṭati. Sacepi tattha nilīnā sakuṇā cetiye vaccaṃ pātenti, chindituṃ vaṭṭatiyeva. Paribhogacetiyato hi sarīracetiyaṃ mahantataraṃ. Cetiyavatthuṃ bhinditvā gacchantaṃ bodhimūlampi chinditvā harituṃ vaṭṭati. Yā pana bodhisākhā bodhigharaṃ bādhati, taṃ geharakkhaṇatthaṃ chindituṃ na labhati, bodhiatthañhi gehaṃ, na gehatthāya bodhi. Āsanagharepi eseva nayo. Yasmiṃ pana āsanaghare dhātu nihitā hoti, tassa rakkhaṇatthāya bodhisākhaṃ chindituṃ vaṭṭati. Bodhijagganatthaṃ ojoharaṇasākhaṃ vā pūtiṭṭhānaṃ vā chindituṃ vaṭṭatiyeva, bhagavato sarīrapaṭijaggane viya puññampi hoti.

78关于破僧：在同一界内的比丘僧团未聚集时，另外召集一部众，进行羯磨、宣布、取筹，这样会造成僧团分裂，并且是破僧的无间业。如果在认定僧团和合的情况下进行羯磨，那就只有分裂，不构成无间业；同样，人数不足九人时也是如此。最终界限是：有九人或以上，其中破僧者获得无间业。随顺的非法说者得大罪。说法者则无罪。

Saṅghabhede sīmaṭṭhakasaṅghe asannipatite visuṃ parisaṃ gahetvā katavohārānussāvana-salākaggāhassa kammaṃ vā karontassa, uddesaṃ vā uddisantassa bhedo ca hoti ānantariyakammañca. Samaggasaññāya pana vaṭṭatīti kammaṃ karontassa bhedova hoti, na ānantariyakammaṃ, tathā navato ūnaparisāyaṃ. Sabbantimena paricchedena navannaṃ janānaṃ yo saṅghaṃ bhindati , tassa ānantariyakammaṃ hoti. Anuvattakānaṃ adhammavādīnaṃ mahāsāvajjakammaṃ. Dhammavādino pana anavajjā.

79其中，关于九人破僧，有这样的经文：'优波离！一边有四位，另一边有四位，第九位宣布并取筹说：这是法，这是律，这是大师的教导，你们接受这个，欢喜这个。这样，优波离！既会产生僧团裂痕，也会造成破僧。或者九人，优波离！或者超过九人，都会既有僧团裂痕，也有破僧。'（《小品》351）在这五种无间业中，破僧是语业，其余四种是身业。这样，应当从业的角度了解抉择。

Tattha navannameva saṅghabhede idaṃ suttaṃ – ‘‘ekato upāli cattāro honti, ekato cattāro, navamo anussāveti, salākaṃ gāheti ‘ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo idaṃ satthusāsanaṃ, idaṃ gaṇhatha, imaṃ rocethā’ti, evaṃ kho, upāli, saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo ca. Navannaṃ vā, upāli, atirekanavannaṃ vā saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo cā’’ti (cūḷava. 351). Etesu pana pañcasu saṅghabhedo vacīkammaṃ, sesāni kāyakammānīti. Evaṃ kammato viññātabbo vinicchayo.

80关于「门」：所有这些业，都能从身门和语门生起。其中，前四种（杀母、杀父、杀阿拉汉、出佛身血）即使通过命令或咒术等方法从语门生起，也还是在身门完成；而破僧，即使以打手势造成分裂而从身门生起，也还是在语门完成。这样，这里也应当从门的角度了解抉择。

Dvāratoti sabbāneva cetāni kāyadvāratopi vacīdvāratopi samuṭṭhahanti. Purimāni panettha cattāri āṇattikavijjāmayapayogavasena vacīdvārato samuṭṭhahitvāpi kāyadvārameva pūrenti, saṅghabhedo hatthamuddāya bhedaṃ karontassa kāyadvārato samuṭṭhahitvāpi vacīdvārameva pūretīti. Evamettha dvāratopi viññātabbo vinicchayo.

81关于住劫业：在此，只有破僧是住劫业。如果劫还在持续，或在劫的中期造下破僧，就只有在劫坏灭时才能解脱。即使知道'明天这个劫就要坏灭'，今天破僧，那也要等到明天劫灭时才解脱，只在地狱中受一日之苦。但实际不会有这种情况。其余四种业只是无间业，并非住劫业。这样，这里也应当从住劫的角度了解抉择。

Kappaṭṭhitiyatoti saṅghabhedoyeva cettha kappaṭṭhitiyo. Saṇṭhahante hi kappe kappavemajjhe vā saṅghabhedaṃ katvā kappavināseyeva muccati. Sacepi hi sveva kappo vinassissatīti ajja saṅghabhedaṃ karoti, sveva muccati, ekadivasameva niraye paccati. Evaṃ karaṇaṃ pana natthi. Sesāni cattāri kammāni ānantariyāneva honti, na kappaṭṭhitiyānīti evamettha kappaṭṭhitiyatopi viññātabbo vinicchayo.

82关于成熟顺序：造作了这五种业的人，其中只有破僧业会在结生时成熟，其余四种则归于'已作业，无业报'等类别。如果没有破僧，则出佛身血优先成熟；如果没有出佛身血，则杀阿拉汉优先；如果没有杀阿拉汉，而父亲持戒、母亲破戒或不持戒，则杀父业在结生时成熟。如果杀母和杀父两者都造了，在父母等持戒或破戒相同的情况下，杀母业在结生时成熟。因为母亲对子女有更多的艰苦付出和更大的恩德。这样，这里也应当从成熟顺序的角度了解抉择。

Pākatoti yena ca pañcape’tāni kammāni katāni honti, tassa saṅghabhedoyeva paṭisandhivasena vipaccati, sesāni ‘‘ahosikammaṃ, nāhosi kammavipāko’’ti evamādīsu saṅkhyaṃ gacchanti. Saṅghassa bhedābhāve lohituppādo, tadabhāve arahantaghāto, tadabhāve ca sace pitā sīlavā hoti, mātā dussīlā, no vā tathā sīlavatī, pitughāto paṭisandhivasena vipaccati. Sace mātāpitughāto, dvīsupi sīlena vā dussīlena vā samānesu mātughātova paṭisandhivasena vipaccati . Mātā hi dukkarakārinī bahūpakārā ca puttānanti evamettha pākatopi viññātabbo vinicchayo.

83「共通等」是指：前四种业对所有在家和出家者都是共通的。而「破僧」业，如经中所说：“优波离！比丘尼不能破僧，学戒女、沙弥、沙弥尼、近事男、近事女也不能破僧。优波离！只有比丘，而且是本性比丘，在同一界内共住的比丘，才能破僧。”（《小品》351）因此，只有所说的这类比丘才能造作此业，其他人不行，所以它是不共通的。这里的“等”字表示，所有这些业都与苦受相应，并与嗔、痴相应。这样，这里也应从共通不共通等角度来理解其中的抉择。

Sādhāraṇādīhīti purimāni cattāri sabbesampi gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇāni. Saṅghabhedo pana ‘‘na kho, upāli bhikkhunī, saṅghaṃ bhindati, na sikkhamānā, na sāmaṇero, na sāmaṇerī, na upāsako, na upāsikā saṅghaṃ bhindati, bhikkhu kho, upāli, pakatatto samānasaṃvāsako samānasīmāyaṃ ṭhito saṅghaṃ bhindatī’’ti (cūḷava. 351) vacanato vuttappakārassa bhikkhunova hoti, na aññassa, tasmā asādhāraṇo. Ādisaddena sabbepi te dukkhavedanāsahagatā dosamohasampayuttā cāti evamettha sādhāraṇādīhipi viññātabbo vinicchayo.

84「另认其他师」是指：认为“这位老师没有能力完成作为老师的任务”，于是就在其他生命存在中，以外道师为“这是我的老师”，这样去执取。但这是不可能发生的事，意思就是说，没有这种可能。

Aññaṃ satthāranti ‘‘ayaṃ me satthā satthukiccaṃ kātuṃ asamattho’’ti bhavantarepi aññaṃ titthakaraṃ ‘‘ayaṃ me satthā’’ti evaṃ gaṇheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti attho.

129129.「一世界界」是指一万个世界的范围。其实有三种田：生田、令田和境田。其中，「生田」名为一万世界界。因为如来在入母胎时、出胎时、成正觉时、转法轮时、舍寿行时以及般涅槃时，这一万个世界都会震动。而「令田」名为百千俱胝世界，因为阿吒那胝护卫经、孔雀护卫经、幢顶护卫经、宝护卫经等经的敕令，在这范围内是有效的。至于「境田」，则没有限量。因为佛陀说过：“智慧所能及的范围就是所应知的范围，所应知的范围就是智慧所能及的范围。智慧以所知为边界，所知也以智慧为边界”（《无碍解道》3.5），所以不存在佛的智慧无法了知的境界。

129.Ekissā lokadhātuyāti dasasahassilokadhātuyā. Tīṇi hi khettāni jātikhettaṃ āṇākhettaṃ visayakhettaṃ. Tattha jātikhettaṃ nāma dasasahassī lokadhātu. Sā hi tathāgatassa mātukucchiokkamanakāle nikkhamanakāle sambodhikāle dhammacakkappavattane āyusaṅkhārossajjane parinibbāne ca kampati. Koṭisatasahassacakkavāḷaṃ pana āṇākhettaṃ nāma. Āṭānāṭiyamoraparittadhajaggaparittaratanaparittādīnañhi ettha āṇā vattati. Visayakhettassa pana parimāṇaṃ natthi. Buddhānañhi ‘‘yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ, yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ neyyapariyantikaṃ ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 3.5) vacanato avisayo nāma natthi.

86在这三种田中，除了我们这个世界之外，在其他世界是否有佛陀出现呢？经典中并没有说“在其他世界有佛陀出现”，但明确说过“不会有”佛陀同时出现。三藏，指的是律藏、经藏和阿毗达摩藏；三次结集，指的是大迦叶长老主持的结集、耶舍长老主持的结集和目犍连子帝须长老主持的结集。在这三次结集所集成的三藏佛语中，都没有经典说“除了这个世界，在其他地方会有佛陀出现”，反而明确指出了“不会出现”的道理。

Imesu pana tīsu khettesu ṭhapetvā imaṃ cakkavāḷaṃ aññasmiṃ cakkavāḷe buddhā uppajjantīti suttaṃ natthi, na uppajjantīti pana atthi. Tīṇi piṭakāni vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakaṃ, tisso saṅgītiyo mahākassapattherassa saṅgīti, yasattherassa saṅgīti, moggaliputtatissattherassa saṅgītīti. Imā tisso saṅgītiyo āruḷhe tepiṭake buddhavacane imaṃ cakkavāḷaṃ muñcitvā aññattha buddhā uppajjantīti suttaṃ natthi, na uppajjantīti pana atthi.

87「非前非后」就是指非先非后。意思是说，他们不会同时出现，而是或先或后地依次出现。在这里，从菩萨在菩提树下的金刚座上坐下，誓言“若未证菩提，决不起此座”的那一刻开始，一直追溯到他之前在母胎中结生的那一刻为止，这整段时间应理解为「前」。因为菩萨通过结生时震动一万个轮围世界，便已经摄受了教化的范围，其他佛陀的出现自然就被遮止了。从佛陀般涅槃的那一刻开始，一直到芥子大小的舍利还存留于世为止，这段时间应理解为「后」。因为只要舍利还在，诸佛就如同还在世间一样。因此，在这段前到后的时间内，其他佛陀的出现是被遮止的。然而，当舍利也完全般涅槃之后，其他佛陀的出现就不再被遮止了。

Apubbaṃ acarimanti apure apacchā. Ekato na uppajjanti, pure vā pacchā vā uppajjantīti vuttaṃ hoti. Tattha hi bodhipallaṅke bodhiṃ appatvā na uṭṭhahissāmīti nisinnakālato paṭṭhāya yāva mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇaṃ, tāva pubbeti na veditabbaṃ. Bodhisattassa hi paṭisandhiggahaṇena dasasahassacakkavāḷakampaneneva khettapariggaho kato, aññassa buddhassa uppatti nivāritāva hoti. Parinibbānakālato paṭṭhāya yāva sāsapamattā dhātu tiṭṭhati, tāva pacchāti na veditabbaṃ. Dhātūsu hi ṭhitāsu buddhā ṭhitāva honti. Tasmā etthantare aññassa buddhassa uppatti nivāritāva hoti. Dhātuparinibbāne pana jāte aññassa buddhassa uppatti na nivāritā.

88的确，有三种消失：教理的消失、通达的消失和修行的消失。其中，「教理」指的是三藏。「通达」指的是证悟真理。「修行」指的是实践的道路。其中，通达和修行的状态是时有时无的。因为在某个时期，持守通达的比丘很多，那时候想要指出“这位比丘是凡夫”，是需要伸出手指去特别点明的；就在这个岛上，曾经有一个时期，根本找不到一位凡夫比丘。而修行圆满的人，也是有时多有时少。如此看来，通达与修行或有或无，但就佛法住世的标准而言，教理才是真正的准绳。

Tīṇi hi antaradhānāni nāma pariyattiantaradhānaṃ, paṭivedhaantaradhānaṃ, paṭipattiantaradhānanti. Tattha pariyattīti tīṇi piṭakāni. Paṭivedhoti saccapaṭivedho. Paṭipattīti paṭipadā. Tattha paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi. Ekasmiñhi kāle paṭivedhadharā bhikkhū bahū honti, eso bhikkhu puthujjanoti aṅguliṃ pasāretvā dassetabbo hoti. Imasmiṃyeva dīpe ekavāre puthujjanabhikkhu nāma nāhosi. Paṭipattipūrikāpi kadāci bahū honti kadāci appā. Iti paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi, sāsanaṭṭhitiyā pana pariyatti pamāṇaṃ.

89因为有智慧的人听闻了三藏之后，就能够圆满通达和修行这两者。就好比我们的菩萨，先在阿罗罗仙人座前成就了五神通和七种定，然后询问非想非非想处定的准备方法；那位仙人说：“我不知道。”于是菩萨又前往优陀罗仙人座前，将之前证得的殊胜境界与他印证后，又询问非想非非想处定的准备方法；这位仙人便为他详细开示了。就在他话音刚落的一瞬间，大士便成就了那种定。正如这样，有智慧的比丘听闻了教理，就能圆满两者。因此，只要教理还在，教法就依然住世。

Paṇḍito hi tepiṭakaṃ sutvā dvepi pūreti. Yathā amhākaṃ bodhisatto āḷārassa santike pañcābhiññā satta ca samāpattiyo nibbattetvā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā parikammaṃ pucchi, so na jānāmīti āha. Tato udakassa santikaṃ gantvā adhigataṃ visesaṃ saṃsandetvā nevasaññānāsaññāyatanassa parikammaṃ pucchi, so ācikkhi, tassa vacanasamanantarameva mahāsatto taṃ sampādesi, evameva paññavā bhikkhu pariyattiṃ sutvā dvepi pūreti. Tasmā pariyattiyā ṭhitāya sāsanaṃ ṭhitaṃ hoti.

90然而，当教理消失时，首先消失的是阿毗达摩藏。其中，《发趣论》是最先消失的，随后依次是《法集论》。当阿毗达摩藏消失后，其余两藏还留存时，教法仍然是住世的。而在经藏消失的过程中，最先消失的是《增支部》，从第十一品开始，一直消失到第一品；然后消失的是《相应部》，从“轮转篇”开始，一直消失到“渡瀑流”部分；接着消失的是《中部》，从“根修习”篇开始，一直消失到“根本法门”经；最后消失的是《长部》，从《十上经》开始，一直消失到《梵网经》。只凭一两首偈颂的问答，虽然可以流传很长时间，却无法支撑整个教法，比如《萨毗耶问》和《旷野夜叉问》就是这样。据说，这些都是迦叶佛时代的问答，后来就没能支撑住教法。

Yadā pana sā antaradhāyati, tadā paṭhamaṃ abhidhammapiṭakaṃ nassati. Tattha paṭṭhānaṃ sabbapaṭhamaṃ antaradhāyati, anukkamena pacchā dhammasaṅgaho, tasmiṃ antarahite itaresu dvīsu piṭakesu ṭhitesu sāsanaṃ ṭhitameva hoti. Tattha suttantapiṭake antaradhāyamāne paṭhamaṃ aṅguttaranikāyo ekādasakato paṭṭhāya yāva ekakā antaradhāyati, tadanantaraṃ saṃyuttanikāyo cakkapeyyālato paṭṭhāya yāva oghataraṇā antaradhāyati, tadanantaraṃ majjhimanikāyo indriyabhāvanato paṭṭhāya yāva mūlapariyāyā antaradhāyati, tadanantaraṃ dīghanikāyo dasuttarato paṭṭhāya yāva brahmajālā antaradhāyati. Ekissāpi dvinnampi gāthānaṃ pucchā addhānaṃ gacchati, sāsanaṃ dhāretuṃ na sakkoti sabhiyapucchā (su. ni. sabhiyasuttaṃ) viya āḷavakapucchā (su. ni. āḷavakasuttaṃ; saṃ. ni. 1.246) viya ca. Etā kira kassapabuddhakālikā antarā sāsanaṃ dhāretuṃ nāsakkhiṃsu.

91然而，即使两藏消失，只要律藏还在，教法就依然存在；当《附随》和《犍度》消失，而两部《分别》还在时，教法依然存在；当两部《分别》消失，而《论母》还在时，教法依然存在；当《论母》消失，而巴帝摩卡、出家、具足戒还在时，教法也依然存在。外在的形相可以经历长时间，但白衣沙门的传承，却从迦叶佛时起就无法负荷教法了。再者，从最后一位的谛证悟以及最后的破戒开始，教法就称为衰退了。从那时起，其他佛陀的出现就不再被禁止。

Dvīsu pana piṭakesu antarahitesupi vinayapiṭake ṭhite sāsanaṃ tiṭṭhati, parivārakhandhakesu antarahitesu ubhatovibhaṅge ṭhite ṭhitameva hoti. Ubhatovibhaṅge antarahite mātikāya ṭhitāyapi ṭhitameva hoti. Mātikāya antarahitāya pātimokkhapabbajjaupasampadāsu ṭhitāsu sāsanaṃ tiṭṭhati. Liṅgamaddhānaṃ gacchati, setavatthasamaṇavaṃso pana kassapabuddhakālato paṭṭhāya sāsanaṃ dhāretuṃ nāsakkhi. Pacchimakassa pana saccapaṭivedhato pacchimakassa sīlabhedato ca paṭṭhāya sāsanaṃ osakkitaṃ nāma hoti. Tato paṭṭhāya aññassa buddhassa uppatti na vāritāti.

92有三种般涅槃：烦恼般涅槃、蕴般涅槃、舍利般涅槃。其中，烦恼般涅槃发生在菩提树下的金刚座，蕴般涅槃发生在拘尸那罗，舍利般涅槃将在未来发生。据说，在教法衰退时，此铜掌岛上的所有舍利都将聚集，前往大塔；从大塔前往龙岛的王苑塔；从那里前往大菩提座。从龙宫、天界、梵天界的舍利也都将前往大菩提座。即使是芥子许的舍利，也不会在半途消失。所有的舍利将在大菩提座上聚集，如同一个金块般成为一整团，散发出六色光芒，遍满一万个世界界。

Tīṇi parinibbānāni nāma kilesaparinibbānaṃ khandhaparinibbānaṃ dhātuparinibbānanti. Tattha kilesaparinibbānaṃ bodhipallaṅke ahosi, khandhaparinibbānaṃ kusinārāyaṃ, dhātuparinibbānaṃ anāgate bhavissati. Sāsanassa kira osakkanakāle imasmiṃ tambapaṇṇidīpe dhātuyo sannipatitvā mahācetiyaṃ gamissanti, mahācetiyato nāgadīpe rājāyatanacetiyaṃ, tato mahābodhipallaṅkaṃ gamissanti, nāgabhavanatopi devalokatopi brahmalokatopi dhātuyo mahābodhipallaṅkameva gamissanti. Sāsapamattāpi dhātu antarā na nassissati. Sabbā dhātuyo mahābodhipallaṅke rāsibhūtā suvaṇṇakkhandho viya ekagghanā hutvā chabbaṇṇarasmiyo vissajjessanti, tā dasasahassilokadhātuṃ pharissanti.

93那时，一万个轮围世界的诸天集会，心中生起大悲悯，胜过十力般涅槃之日，说：‘今日导师般涅槃，今日教法衰退，这是我们最后一眼了。’除了不来者与漏尽者，其余众生都将无法保持自持。舍利中的火界将升腾，上至梵天界；当还有芥子许的舍利存在时，它将变成一片火海；当舍利灭尽时，火焰便会熄灭。如此示现大威神力后，当舍利消失时，教法便称为消失。只要尚未如此消失，便称为‘非后’。因此，‘非前非后’地出现，这样的道理是不存在的。

Tato dasasahassacakkavāḷe devatā yo sannipatitvā ‘‘ajja satthā parinibbāyati, ajja sāsanaṃ osakkati, pacchimadassanaṃ dāni idaṃ amhāka’’nti dasabalassa parinibbutadivasato mahantataraṃ kāruññaṃ karissanti. Ṭhapetvā anāgāmikhīṇāsave avasesā sakabhāvena saṇṭhātuṃ na sakkhissanti. Dhātūsu tejodhātu uṭṭhahitvā yāva brahmalokā uggacchissati, sāsapamattāyapi dhātuyā sati ekajālāva bhavissati, dhātūsu pariyādānaṃ gatāsu pacchijjissati. Evaṃ mahantaṃ ānubhāvaṃ dassetvā dhātūsu antarahitāsu sāsanaṃ antarahitaṃ nāma hoti. Yāva evaṃ na anantaradhāyati, tāva acarimaṃ nāma hoti. Evaṃ apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyunti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

94为什么不会‘非前非后’地出现呢？因为那是不稀有的事。佛陀们确实是稀有之人。正如所说：‘诸比丘，有一人在世间出现时，是作为稀有之人出现。哪一人？如来、阿拉汉、正自觉者。’（《增支部》1.171-174）

Kasmā pana apubbaṃ acarimaṃ na uppajjantīti. Anacchariyattā. Buddhā hi acchariyamanussā. Yathāha – ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso, katamo ekapuggalo, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti (a. ni. 1.171-174).

95假如有两位、四位、八位或十六位佛陀同时出现，他们就不稀有了。这就像在一个寺院中，如果有两座塔，利养与恭敬就不会丰厚；比丘也因人数众多而不稀有。多位佛陀出现也是如此。因此，他们不会同时出现。

Yadi ca dve vā cattāro vā aṭṭha vā soḷasa vā ekato uppajjeyyuṃ, na acchariyā bhaveyyuṃ. Ekasmiñhi vihāre dvinnaṃ cetiyānampi lābhasakkāro uḷāro na hoti bhikkhūpi bahutāya na acchariyā jātā, evaṃ buddhāpi bhaveyyuṃ. Tasmā na uppajjanti.

96再者，因为说法没有差别。一位佛所宣说的四念处等法，即使另有佛出现，也必须宣说同样的法。这样一来，就不会稀有；唯有当一佛在说法时，其说法才成为稀有。

Desanāya ca visesābhāvato. Yañhi satipaṭṭhānādibhedaṃ dhammaṃ eko deseti, aññena uppajjitvāpi sova desetabbo siyā. Tato na acchariyo siyā, ekasmiṃ pana dhammaṃ desente desanāpi acchariyā hoti.

97再者，因为可以避免争论。当众多佛陀出现时，就像众多导师的弟子们会争辩：‘我们的佛陀是庄严的，我们的佛陀有甘甜之声，是得利者、有福者’，如此便会生起诤论，因此佛陀们不会这样出现。此外，这个理由已由那先长老应弥兰陀王所问而详细阐述。正如（《弥兰陀问经》5.1.1）所说：

Vivādābhāvato ca. Bahūsu ca buddhesu uppajjantesu bahūnaṃ ācariyānaṃ antevāsikā viya ‘‘amhākaṃ buddho pāsādiko, amhākaṃ buddho madhurassaro lābhī puññavā’’ti vivadeyyuṃ, tasmāpi evaṃ na uppajjanti. Apicetaṃ kāraṇaṃ milindaraññā puṭṭhena nāgasenattherena vitthāritameva. Vuttañhi (mi. pa. 5.1.1) –

98‘大德那先！在此，世尊曾这样说：“诸比丘，这是不可能的，没有机会：在一个世界界中，会有两位阿拉汉、正自觉者‘非前非后’地出现。这种事是不存在的。”但是，大德那先，在开示时，一切如来都开示三十七菩提分法；在宣说时，都宣说四圣谛；在教导修学时，都教导三学；在教诫时，都教诫不放逸的修行。大德那先，如果一切如来都有相同的开示、相同的宣说、相同的修学、相同的教诫，是什么原因两位如来不会在同一刹那出现呢？仅仅一位佛陀出现，这个世界就已经充满了光明。如果有第二位佛陀，那么由两位的光明，这个世间应该会更加充满光明啊。两位如来一起教示，应可安乐地教示；一起教诫，应可安乐地教诫。请您告诉我其中的原因，让我能消除疑惑。’

‘‘Tattha, bhante nāgasena, bhāsitampetaṃ bhagavatā ‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti. Desentā ca, bhante nāgasena, sabbepi tathāgatā sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme desenti, kathayamānā ca cattāri ariyasaccāni kathenti, sikkhāpentā ca tīsu sikkhāsu sikkhāpenti, anusāsamānā ca appamādapaṭipattiyaṃ anusāsanti. Yadi, bhante nāgasena, sabbesampi tathāgatānaṃ ekā desanā ekā kathā ekā sikkhā ekā anusiṭṭhi, kena kāraṇena dve tathāgatā ekakkhaṇe nuppajjanti? Ekenapi tāva buddhuppādena ayaṃ loko obhāsajāto. Yadi dutiyo buddho bhaveyya, dvinnaṃ pabhāya ayaṃ loko bhiyyosomattāya obhāsajāto bhaveyya. Ovadamānā ca dve tathāgatā sukhaṃ ovadeyyuṃ, anusāsamānā ca sukhaṃ anusāseyyuṃ, tattha me kāraṇaṃ brūhi, yathāhaṃ nissaṃsayo bhaveyyanti.

99大王，这个十千世间界是‘单佛陀的承载者’，意思是它只承载一位如来的功德。如果有第二位佛陀出现，这个十千世间界便无法承载，它会震动、摇晃、倾斜、下倾、弯曲、散裂、散坏、崩毁，不能安住。

Ayaṃ mahārāja dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī, ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti, yadi dutiyo buddho uppajjeyya, nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya, caleyya kampeyya nameyya onameyya vinameyya vikireyya vidhameyya viddhaṃseyya, na ṭhānamupagaccheyya.

100大王，就好比一艘船只能承载一个男子。当一个男子登船时，那艘船刚好承载。随后，如果来了第二个男子，在寿命、容貌、年龄、身量、胖瘦、所有肢节方面都完全相同，他也登上那艘船。大王，那艘船还能承载两个人吗？'不能，大德，它会晃动、震动、倾斜、下倾、弯曲、散裂、散坏、崩毁，不能安住，会沉入水中。'同样地，大王，这个十千世界是'单佛陀的承载者'，只承载一位如来的功德。如果有第二位佛陀出现，这个十千世界便不能承载，会晃动……乃至……不能安住。

Yathā, mahārāja, nāvā ekapurisasandhāraṇī bhaveyya. Ekasmiṃ purise abhirūḷhe sā nāvā samupādikā bhaveyya. Atha dutiyo puriso āgaccheyya tādiso āyunā vaṇṇena vayena pamāṇena kisathūlena sabbaṅgapaccaṅgena, so taṃ nāvaṃ abhirūheyya. Apinu sā mahārāja, nāvā dvinnampi dhāreyyāti? Na hi, bhante, caleyya kampeyya nameyya onameyya vinameyya vikireyya vidhameyya viddhaṃseyya, na ṭhānamupagaccheyya, osīdeyya udaketi. Evameva kho, mahārāja, ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī, ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti, yadi dutiyo buddho uppajjeyya, nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya, caleyya…pe… na ṭhānamupagaccheyya.

101大王，又比如，有个男子吃了'足量'的食物，也就是满足其所需的食物，一直填到喉咙，他已经得到滋养、饱满、充实，毫无空隙，变得昏昏欲睡，身体僵直得像无法弯折的杖。如果再让他吃同样多的食物，大王，那个男子还会感到安乐吗？'不会，大德，仅仅吃那一次都可能死掉。'同样地，大王，这个十千世界是'单佛陀的承载者'……乃至……不能安住。

Yathā vā pana mahārāja puriso yāvadatthaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya chādentaṃ yāvakaṇṭhamabhipūrayitvā, so dhāto pīṇito paripuṇṇo nirantaro tandikato anonamitadaṇḍajāto punadeva tattakaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya, apinu kho, mahārāja, puriso sukhito bhaveyyāti? Na hi, bhante, sakiṃ bhuttova mareyyāti. Evameva kho, mahārāja, ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī …pe… na ṭhānamupagaccheyyāti.

102'大德那先，难道大地是因为法之重担过重而震动吗？'大王，譬如，有两辆车，装满了宝物，一直装到和车口齐平。如果从一辆车中取出宝物，倒进另一辆车里，大王，那辆车能承载两辆车的宝物吗？'不能，大德，它的轮毂会破裂，轮辐会折断，轮辋会脱落，轮轴也会断裂。'大王，难道车辆是因为宝物重担过重而毁坏的吗？'是的，大德。'同样地，大王，大地是因为法之重担过重而震动。

Kiṃ nu kho, bhante nāgasena, atidhammabhārena pathavī calatīti? Idha, mahārāja, dve sakaṭā ratanaparipūritā bhaveyyuṃ yāva mukhasamā. Ekasmā sakaṭato ratanaṃ gahetvā ekasmiṃ sakaṭe ākireyyuṃ, apinu kho taṃ, mahārāja, sakaṭaṃ dvinnampi sakaṭānaṃ ratanaṃ dhāreyyāti? Na hi, bhante, nābhipi tassa phaleyya, arāpi tassa bhijjeyyuṃ, nemipi tassa opateyya, akkhopi tassa bhijjeyyāti. Kiṃ nu kho, mahārāja, atiratanabhārena sakaṭaṃ bhijjatīti? Āma, bhanteti. Evameva kho, mahārāja, atidhammabhārena pathavī calatīti.

103再者，大王，这个理由是为了阐明佛陀的威力而提出的。请你再听另一个与此相应的合适理由，正是由于这个理由，两位正自觉者不会在同一刹那出现。大王，如果两位正自觉者在同一刹那出现，他们的众中就会生起争执：'你的佛陀，我的佛陀'，就会分裂成两个对立的派别。大王，就像两位有权势的大臣，他们的众中会起争执：'你的大臣，我的大臣'，于是分成两派。同样地，大王，如果两位正自觉者在同一刹那出现，他们的众中就会生起争执：'你的佛陀，我的佛陀'，就会形成对立的两个派别。大王，这是第一个理由，由于这个理由，两位正自觉者不会在同一刹那出现。

Apica mahārāja imaṃ kāraṇaṃ buddhabalaparidīpanāya osāritaṃ, aññampi tattha abhirūpaṃ kāraṇaṃ suṇohi, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti. Yadi, mahārāja, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, tesaṃ parisāya vivādo uppajjeyya – ‘‘tumhākaṃ buddho amhākaṃ buddho’’ti ubhatopakkhajātā bhaveyyuṃ. Yathā, mahārāja, dvinnaṃ balavāmaccānaṃ parisāya vivādo uppajjeyya ‘tumhākaṃ amacco amhākaṃ amacco’ti ubhatopakkhajātā honti, evameva kho, mahārāja, yadi, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, tesaṃ parisāya vivādo uppajjeyya ‘tumhākaṃ buddho amhākaṃ buddho’ti ubhatopakkhajātā bhaveyyuṃ. Idaṃ tāva, mahārāja, ekaṃ kāraṇaṃ, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti.

104还有，大王，请听另一个更深入的理由，由于这个理由，两位正自觉者不会在同一刹那出现。大王，如果两位正自觉者在同一刹那出现，那么所谓'最尊的佛陀'这句话，就成了虚妄。'最长的佛陀'这句话，就成了虚妄。'最胜的佛陀'、'最妙的佛陀'、'最上的佛陀'、'最殊的佛陀'、'无等的佛陀'、'无同等者的佛陀'、'无与伦比的佛陀'、'无比的佛陀'、'无敌者的佛陀'这些话，也都成了虚妄。大王，你应当从义理上接受这个理由，由于这个理由，两位正自觉者不会在同一刹那出现。

Aparampi, mahārāja, uttariṃ kāraṇaṃ suṇohi, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti. Yadi, mahārāja, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, aggo buddhoti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā bhaveyya. Jeṭṭho buddhoti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā bhaveyya. Seṭṭho buddhoti, visiṭṭho buddhoti, uttamo buddhoti, pavaro buddhoti, asamo buddhoti, asamasamo buddhoti, appaṭisamo buddhoti, appaṭibhāgo buddhoti, appaṭipuggalo buddhoti yaṃ vacanaṃ , taṃ micchā bhaveyya. Idampi kho tvaṃ, mahārāja , kāraṇaṃ atthato sampaṭiccha, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti.

105此外，大王，诸佛世尊的本性、法尔如是，即在世间唯有一位佛陀出现。为什么呢？因为一切智佛陀的功德极其广大。大王，世间凡是广大的事物，都是独一无二的。大王，大地是广大的，它只是独一。大海是广大的，它只是独一。须弥山王是广大的，它只是独一。虚空是广大的，它只是独一。帝释是广大的，他只是独一。魔罗是广大的，他只是独一。梵天是广大的，他只是独一。如来、阿拉汉、正自觉者是广大的，他在世间只是独一。在他们出现之处，便没有其他人的位置。因此，大王，如来、阿拉汉、正自觉者在世间唯有一人出现。'大德那先，这个问题通过譬喻和理由已善为解说了。

Apica kho mahārāja buddhānaṃ bhagavantānaṃ sabhāvapakati esā, yaṃ ekoyeva buddho loke uppajjati. Kasmā kāraṇā? Mahantatāya sabbaññubuddhaguṇānaṃ. Aññampi mahārāja yaṃ loke mahantaṃ, taṃ ekaṃyeva hoti. Pathavī, mahārāja, mahantī, sā ekāyeva. Sāgaro mahanto, so ekoyeva. Sineru girirājā mahanto, so ekoyeva. Ākāso mahanto, so ekoyeva. Sakko mahanto, so ekoyeva. Māro mahanto, so ekoyeva. Brahmā mahanto, so ekoyeva. Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho mahanto, so ekoyeva lokasmiṃ. Yattha te uppajjanti, tattha aññassa okāso na hoti. Tasmā, mahārāja, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ekoyeva lokasmiṃ uppajjatīti. Sukathito, bhante nāgasena, pañho opammehi kāraṇehī’’ti.

106'在一个世间界中'是指在一个轮围世界中。下文中以这句话涵盖了十千个轮围世界，但是也可以只用一个轮围世界来限定范围。因为诸佛出现时，只在这个轮围世界中显现；既然出现的处所已被遮止，那么在其他轮围世界中不出现，也就自然被遮止了。

Ekissā lokadhātuyāti ekasmiṃ cakkavāḷe. Heṭṭhā imināva padena dasacakkavāḷasahassāni gahitāni tānipi, ekacakkavāḷeneva paricchindituṃ vaṭṭanti. Buddhā hi uppajjamānā imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjanti, uppajjanaṭṭhāne pana vārite ito aññesu cakkavāḷesu nuppajjantīti vāritameva hoti.

107'无前无后'在这里的意思是：由于轮宝的出现是在前，所以称为'前'；由于此轮宝自身的消失是在后，所以称为'后'。其中，轮宝的消失有两种情况：因为转轮圣王命终，或者因为出家。而轮宝正在消失时，它是在转轮圣王命终或出家后的第七天消失。从此之后，转轮圣王的出现便不再有任何障碍。

Apubbaṃ acarimanti ettha cakkaratanapātubhāvato pubbe pubbaṃ, tasseva antaradhānato pacchā carimaṃ. Tattha dvidhā cakkaratanassa antaradhānaṃ hoti, cakkavattino kālaṃkiriyato vā pabbajjāya vā. Antaradhāyamānañca pana taṃ kālaṃkiriyato vā pabbajjato vā sattame divase antaradhāyati, tato paraṃ cakkavattino pātubhāvo avārito.

108为什么在一个轮围世界中，不会出现两位转轮王呢？这是为了杜绝争论，因为转轮王是稀有的，也因为轮宝具有大神力。如果出现两位，就会生起“我们的国王伟大，我们的国王伟大”这样的争论。而且如果变成“在一个洲有一位转轮王，在另一个洲也有一位转轮王”，那就算不上稀有了。再者，那个能在以二千岛为眷属的四大洲上赋予自在权威、具有大神力的轮宝，其神力就会减弱。所以，为了杜绝争论、因为稀有、因为轮宝的大神力，在一个轮围世界中不会出现两位转轮王。

Kasmā pana ekacakkavāḷe dve cakkavattino nuppajjantīti . Vivādupacchedato acchariyabhāvato cakkaratanassa mahānubhāvato ca. Dvīsu hi uppajjantesu ‘‘amhākaṃ rājā mahanto amhākaṃ rājā mahanto’’ti vivādo uppajjeyya. Ekasmiṃ dīpe cakkavattīti ca ekasmiṃ dīpe cakkavattīti ca anacchariyā bhaveyyuṃ . Yo cāyaṃ cakkaratanassa dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu issariyānuppadānasamattho mahānubhāvo, so parihāyetha. Iti vivādupacchedato acchariyabhāvato cakkaratanassa mahānubhāvato ca na ekacakkavāḷe dve uppajjanti.

130130. 关于“女性不可能成为阿拉汉、正自觉者”这句话：在此，且先不说成就了一切知智的功德、有能力度脱世间的佛陀状态，单是成佛的誓愿，女性都无法具足。

130.Yaṃ itthī assa arahaṃ sammāsambuddhoti ettha tiṭṭhatu tāva sabbaññuguṇe nibbattetvā lokuttāraṇasamattho buddhabhāvo, paṇidhānamattampi itthiyā na sampajjati.

110获得人身、具备男性相的成就、具足近因、遇见导师、

Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ;

111出家、具备德行的成就、奉行服务与强烈的意愿。

Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā;

112唯有这八种法的集合，才能使成佛的誓愿得以成就。（出自《佛种姓经》2.59）——

Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatīti. (bu. vaṃ. 2.59) –

113因为这些就是令誓愿圆满的因。对于一个连誓愿都无法成就的女性，又怎么可能成就佛果呢？因此才说：“女性成为阿拉汉、正自觉者，这是非处、没有机会的。”再者，足以成佛的一切行相圆满的福德积聚，会造就一切行相圆满的有身，因此只有男子才能成为阿拉汉、正自觉者。

Imāni hi paṇidhānasampattikāraṇāni. Iti paṇidhānampi sampādetuṃ asamatthāya itthiyā kuto buddhabhāvoti ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ itthī assa arahaṃ sammāsambuddho’’ti vuttaṃ. Sabbākāraparipūro ca puññussayo sabbākāraparipūrameva attabhāvaṃ nibbattetīti purisova arahaṃ hoti sammāsambuddho.

114关于“女性不可能成为转轮圣王”等说法：因为女性不具备马阴藏相等特征，所以转轮圣王的诸相在她身上无法圆满；因为没有女宝，所以具足七宝的成就也不能达成；而且女性的有身不会比一切男子更殊胜。因此才说：“女性成为转轮圣王，这是非处、没有机会的。”又因为帝释天等三种地位是最崇高的，而女性相是低劣的，所以对她而言，帝释天等地位也是被遮止、不可能获得的。

Yaṃ itthī rājā assa cakkavattītiādīsupi yasmā itthiyā kosohitavatthaguyhatādīnaṃ abhāvena lakkhaṇāni na paripūrenti, itthiratanābhāvena sattaratanasamaṅgitā na sampajjati, sabbamanussehi ca adhiko attabhāvo na hoti, tasmā ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ itthī rājā assa cakkavattī’’ti vuttaṃ. Yasmā ca sakkattādīni tīṇi ṭhānāni uttamāni, itthiliṅgañca hīnaṃ, tasmā tassā sakkattādīnipi paṭisiddhāni.

115难道不是这样吗？就像在梵天界里没有女性特征一样，男性特征同样也不存在。既然如此，如果还说「男子能成就大梵天，这是有可能的」，这话就不该说了吧？不是不能说。为什么呢？因为此地的男子确实能往生到那里。这里说的「梵天位」指的就是「大梵天位」。女人在这个世界修习禅那，命终之后，往生到梵众天的共住之处，而不是大梵天；但男子往生到大梵天，这话并不是不能说。而且，在那个梵天界里，虽然男女两种性别特征都不存在，但梵天们都是男子身形的样貌，而不是女子身形的样貌，因此，这句话说得非常好。

Nanu ca yathā itthiliṅgaṃ, evaṃ purisaliṅgampi brahmaloke natthi? Tasmā ‘‘yaṃ puriso brahmattaṃ kareyya, ṭhānametaṃ vijjatī’’tipi na vattabbaṃ siyāti. No na vattabbaṃ. Kasmā? Idha purisassa tattha nibbattanato. Brahmattanti hi mahābrahmattaṃ adhippetaṃ. Itthī ca idha jhānaṃ bhāvetvā kālaṃ katvā brahmapārisajjānaṃ sahabyataṃ upapajjati, na mahābrahmānaṃ, puriso pana tattha na uppajjatīti na vattabbo. Samānepi cettha ubhayaliṅgābhāve purisasaṇṭhānāva brahmāno, na itthisaṇṭhānā, tasmā suvuttamevetaṃ.

131在「身恶行」等（解释）中：就像苦楝树的种子、括楼苦瓜的种子等等，不会结出甘甜的果实，只会结出不可意、不甜美的果实；同样地，身恶行等也不会带来甘甜的果报，只会带来不甜美的果报。又像甘蔗的种子、稻谷的种子等等，只会结出甘甜、纯粹美味的果实，而不是不可意、辛辣的果实；同样地，身善行等只会带来甘甜的果报，而不是不甜美的果报。对此，也有这样的说法——

131.Kāyaduccaritassātiādīsu yathā nimbabījakosātakībījādīni madhuraphalaṃ na nibbattenti, asātaṃ amadhurameva nibbattenti, evaṃ kāyaduccaritādīni madhuravipākaṃ na nibbattenti, amadhurameva vipākaṃ nibbattenti. Yathā ca ucchubījasālibījādīni madhuraṃ sādurasameva phalaṃ nibbattenti, na asātaṃ kaṭukaṃ, evaṃ kāyasucaritādīni madhurameva vipākaṃ nibbattenti, na amadhuraṃ. Vuttampi cetaṃ –

117「播下什么样的种子，就收获什么样的果实；」

‘‘Yādisaṃ vapate bījaṃ, tādisaṃ harate phalaṃ;

118「行善者得善果，作恶者得恶果。」(《相应部》1.256)

Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpaka’’nti. (saṃ. ni. 1.256);

119因此，才说了「这是非处、无机会，即身恶行……」等等这些话。

Tasmā ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ kāyaduccaritassā’’tiādi vuttaṃ.

120在「身恶行具足者」等说法中，所谓「具足」有五种：积聚具足、思具足、业具足、果具足、显现具足。其中，在造作善或不善业的积聚那一刹那，称为积聚具足；思具足也是如此。而只要没有证得阿拉汉果，一切众生就先前所累积、能感得果报的业而言，都被称为「业具足者」，这就是业具足。果具足只有在受果的那个刹那才能了知。再者，只要众生未证得阿拉汉果，他们从这处死去、往生那处时，如果即将投生地狱，地狱就会以火焰、大铁锅等显现的方式来现前；如果即将入胎，母胎就会现前；如果即将投生天上，天界就会以如意树、天宫等显现的方式来现前。像这样，投生的相状会为他们显现出来，因为他们还没有从这种投生相状的显现中解脱，所以称为显现具足。这种显现具足是变动的，其余四种则是不动的。因为，即使地狱的影像现前了，天界也会显现；天界的影像现前了，地狱也会显现；人界的影像现前了，畜生道也会显现；畜生道的影像现前了，人界也同样会显现。

Kāyaduccaritasamaṅgītiādīsu samaṅgīti pañcavidhā samaṅgitā āyūhanasamaṅgitā cetanāsamaṅgitā kammasamaṅgitā vipākasamaṅgitā, upaṭṭhānasamaṅgitāti. Tattha kusalākusalakammāyūhanakkhaṇe āyūhanasamaṅgitāti vuccati. Tathā cetanāsamaṅgitā. Yāva pana arahattaṃ na pāpuṇanti, tāva sabbepi sattā pubbe upacitaṃ vipākārahaṃ kammaṃ sandhāya ‘‘kammasamaṅgino’’ti vuccanti, esā kammasamaṅgitā. Vipākasamaṅgitā vipākakkhaṇeyeva veditabbā. Yāva pana sattā arahattaṃ na pāpuṇanti, tāva nesaṃ tato tato cavitvā niraye tāva uppajjamānānaṃ aggijālalohakumbhiādīhi upaṭṭhānākārehi nirayo, gabbhaseyyakattaṃ āpajjamānānaṃ mātukucchi, devesu uppajjamānānaṃ kapparukkhavimānādīhi upaṭṭhānākārehi devalokoti evaṃ uppattinimittaṃ upaṭṭhāti, iti nesaṃ iminā uppattinimittaupaṭṭhānena aparimuttatā upaṭṭhānasamaṅgitā nāma. Sā calati sesā niccalā. Niraye hi upaṭṭhitepi devaloko upaṭṭhāti, devaloke upaṭṭhitepi nirayo upaṭṭhāti, manussaloke upaṭṭhitepi tiracchānayoni upaṭṭhāti, tiracchānayoniyā ca upaṭṭhitāyapi manussaloko upaṭṭhātiyeva.

121这里有一个事例：据说，在首那山麓的裸衣寺，有一位名叫首那长老的说法师，他的父亲是以猎狗为生的。长老虽然想劝阻他，却没办法让他持守戒律，只好在父亲年老时，不情愿地让他出家了，心想：‘老家伙，你可别毁了。’后来他父亲卧病在床时，地狱的影像现前了——许多大狗从首那山麓跑来，团团围住他，就好像要把他吃掉一样。他害怕极了，大声喊道：‘拦住它们，亲爱的首那！拦住它们，亲爱的首那！’有人问：‘大长老，您怎么了？’他便把情况说了出来。首那长老心想：‘像我这样的人，父亲怎么会投生到地狱呢？我必须做他的依怙。’于是，他让沙弥们取来各种各样的鲜花，在塔院和菩提树院铺花、设座做供养，然后让人把父亲连床一起抬到塔院，让父亲坐在床上，并对他说：‘这供养大长老的功德，是为了您而作的。请您这样说：“这是我献给世尊、以免堕恶趣的赠礼”，然后礼敬世尊，让心生起净信。’那位大长老见到供养后，就这样照着做，心里生起了净信。就在那一刻，天界的影像在他面前现前——欢喜园、心蔓园、杂林园、粗涩园等天宫以及天女们，仿佛都聚拢围绕着他站立着。他却喊道：‘滚开，滚开，你们这些狗！’大家问：‘大长老，这又怎么了？’他答说：‘儿啊，你的那些母亲们来了！’首那长老思惟道：‘天界已经在大长老面前现前了。’应当知道，显现具足就是这样变动的。在这些具足当中，此处的‘身恶行具足者’等，是依据积聚具足、思具足、业具足的意义而说的。

Tatridaṃ vatthu – soṇagiripāde kira acelavihāre soṇatthero nāma eko dhammakathiko, tassa pitā sunakhajīviko ahosi. Thero taṃ paṭibāhantopi saṃvare ṭhapetuṃ asakkonto ‘‘mā nassi jarako’’ti mahallakakāle akāmakaṃ pabbājesi. Tassa gilānaseyyāya nipannassa nirayo upaṭṭhāti, soṇagiripādato mahantā mahantā sunakhā āgantvā khāditukāmā viya samparivāresuṃ. So mahābhayabhīto – ‘‘vārehi, tāta soṇa, vārehi, tāta soṇā’’ti āha. Kiṃ mahātherāti. Na passasi tātāti taṃ pavattiṃ ācikkhi. Soṇatthero – ‘‘kathañhi nāma mādisassa pitā niraye nibbattissati, patiṭṭhā’ssa bhavissāmī’’ti sāmaṇerehi nānāpupphāni āharāpetvā cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇesu talasantharaṇapūjaṃ āsanapūjañca kāretvā pitaraṃ mañcena cetiyaṅgaṇaṃ āharitvā mañce nisīdāpetvā – ‘‘ayaṃ mahāthera-pūjā tumhākaṃ atthāya katā ‘ayaṃ me bhagavā duggatapaṇṇākāro’ti vatvā bhagavantaṃ vanditvā cittaṃ pasādehī’’ti āha. So mahāthero pūjaṃ disvā tathā karonto cittaṃ pasādesi, tāvadevassa devaloko upaṭṭhāsi, nandanavana-cittalatāvana-missakavana-phārusakavanavimānāni ceva nāṭakāni ca parivāretvā ṭhitāni viya ahesuṃ. So ‘‘apetha apetha soṇā’’ti āha. Kimidaṃ therāti? Etā te, tāta, mātaro āgacchantīti . Thero ‘‘saggo upaṭṭhito mahātherassā’’ti cintesi. Evaṃ upaṭṭhānasamaṅgitā calatīti veditabbā. Etāsu samaṅgitāsu idha āyūhanacetanākammasamaṅgitāvasena kāyaduccaritasamaṅgītiādi vuttaṃ.

132世尊这样说完之后，具寿阿难心想：‘在这部经被世尊如此宣说时，上座我自始至终忆持着整部经典，并且让它变得如此庄严精彩，但世尊还没有为这部宣说出来的经安立名字。现在就让我来为它取一个名字吧。’于是，他对世尊说了下面的话。

132.Evaṃ vutte āyasmā ānandoti ‘‘evaṃ bhagavatā imasmiṃ sutte vutte thero ādito paṭṭhāya sabbasuttaṃ samannāharitvā evaṃ sassirikaṃ katvā desitasuttassa nāma bhagavatā nāmaṃ na gahitaṃ. Handassa nāmaṃ gaṇhāpessāmī’’ti cintetvā bhagavantaṃ etadavoca.

123因此，在「tasmā tiha tvaṃ」（所以，你……）等词句中，义理的连贯理解是这样的：

Tasmā tiha tvantiādīsu ayaṃ atthayojanā –

124阿难，因为在这部法门中，通过‘阿难，确有这十八界，阿难，这六界’等开示，像这样把众多的界分别出来，所以你应当把这部法门记为‘多界’。又因为在这里，以界、处、缘起、处非处的角度，开示了四重转起，所以你应当把它记为‘四转’。又因为观察这部法门时，就像照镜子的人看到面容相一样，这些界等义理变得清晰明白，所以你应当把它记为‘法镜’。又因为就像要摧破敌军而赴战的勇士，举起战鼓，冲入敌军，击溃敌人而赢得自己的胜利那样，修习者依据这里所说的方法，举起观的武器，摧破烦恼而赢得阿拉汉果的胜利，所以你应当把它记为‘不死鼓’。又因为就像会遇战斗的勇士，拿起五种武器，击溃敌军而赢得胜利那样，修习者也拿起这里所说的观之武器，击溃烦恼军，赢得阿拉汉果的胜利，所以你应当把它记为‘无上的会遇胜利’。

Ānanda, yasmā imasmiṃ dhammapariyāye ‘‘aṭṭhārasa kho imā, ānanda, dhātuyo, cha imā, ānanda, dhātuyo’’ti evaṃ bahudhātuyo vibhattā, tasmā tiha tvaṃ imaṃ dhammapariyāyaṃ bahudhātukotipi naṃ dhārehi. Yasmā panettha dhātuāyatanapaṭiccasamuppādaṭṭhānāṭṭhānavasena cattāro parivaṭṭā kathitā , tasmā catuparivaṭṭotipi naṃ dhārehi. Yasmā ca ādāsaṃ olokentassa mukhanimittaṃ viya imaṃ dhammapariyāyaṃ olokentassa ete dhātuādayo atthā pākaṭā honti, tasmā dhammādāsotipi naṃ dhārehi. Yasmā ca yathā nāma parasenamaddanā yodhā saṅgāmatūriyaṃ paggahetvā parasenaṃ pavisitvā sapatte madditvā attano jayaṃ gaṇhanti, evameva kilesasenamaddanā yogino idha vuttavasena vipassanaṃ paggahetvā kilese madditvā attano arahattajayaṃ gaṇhanti, tasmā amatadundubhītipi naṃ dhārehi. Yasmā ca yathā saṅgāmayodhā pañcāvudhaṃ gahetvā parasenaṃ viddhaṃsetvā jayaṃ gaṇhanti, evaṃ yoginopi idha vuttaṃ vipassanāvudhaṃ gahetvā kilesasenaṃ viddhaṃsetvā arahattajayaṃ gaṇhanti. Tasmā anuttaro saṅgāmavijayotipi naṃ dhārehīti.

139在《中部》注释书《破斥犹豫》中。

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

140《多界经》的注释结束。

Bahudhātukasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

1416. 《仙吞山经注疏》

6. Isigilisuttavaṇṇanā

133“如是我闻”的《仙吞山经》。在这里，‘别的名称出现了’的意思是：当‘仙吞山’这个‘仙吞’的名称产生的时候，毗波罗山就不被认知为毗波罗山了，它得到了别的名称。‘别的施设’这句话，正是前一句的同义词。在其余的句子中，也是同样的道理。

133.Evaṃme sutanti isigilisuttaṃ. Tattha aññāva samaññā ahosīti isigilissa isigilīti samaññāya uppannakāle vebhāro na vebhāroti paññāyittha, aññāyevassa samaññā ahosi. Aññā paññattīti idaṃ purimapadasseva vevacanaṃ. Sesesupi eseva nayo.

126据说那时，世尊在傍晚时分，从定中出定，走出香室，来到一个地方坐下；在那里可以看见五座山。世尊由比丘僧团围绕着坐下，依次说明了这五座山。在那儿，世尊并不是对山有什么需要，但是在按顺序讲述这些山的时候，仙吞山得名‘仙吞’的由来也就不得不讲了。在讲那个的时候，莲华母的五百位儿子——也就是那些辟支佛们的名字，以及莲华母的誓愿，也就不得不讲了。世尊正是因此才说明了这五座山的顺序。

Tadā kira bhagavā sāyanhasamaye samāpattito vuṭṭhāya gandhakuṭito nikkhamitvā yasmiṃ ṭhāne nisinnānaṃ pañca pabbatā paññāyanti, tattha bhikkhusaṅghaparivuto nisīditvā ime pañca pabbate paṭipāṭiyā ācikkhi. Tattha na bhagavato pabbatehi attho atthi, iti imesu pana pabbatesu paṭipāṭiyā kathiyamānesu isigilissa isigilibhāvo kathetabbo hoti. Tasmiṃ kathiyamāne padumavatiyā puttānaṃ pañcasatānaṃ paccekabuddhānaṃ nāmāni ceva padumavatiyā ca patthanā kathetabbā bhavissatīti bhagavā imaṃ pañca pabbatapaṭipāṭiṃ ācikkhi.

127‘进入而不见’的意思是，他们进入后就不见了。他们在合适的地方托钵乞食，做完应做的饭食之事以后，回到这里来，就像打开塔庙殿的双重大门一样，把这座山分成两半，进到里面去，安排好夜间和日间的住处，就住在了那里。所以这样说。‘这些仙人’指的是这些辟支佛仙人。

Pavisantādissanti paviṭṭhā na dissantīti yathāphāsukaṭṭhāne piṇḍāya caritvā katabhattakiccā āgantvā cetiyagabbhe yamakamahādvāraṃ vivarantā viya taṃ pabbataṃ dvedhā katvā anto pavisitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni māpetvā tattha vasiṃsu, tasmā evamāha. Ime isīti ime paccekabuddhaisī.

128那么，他们是在什么时候住在那里呢？据说，在过去，如来尚未出现于世时，波罗奈城附近的一个村子里，有一位良家女子在守护田地。她用五捧炒米和一朵青莲花供养了一位辟支佛，并祈愿能有五百个儿子。就在那一刻，有五百个猎鹿人供养了甘甜的肉，他们也一同祈愿说：‘愿我们能成为她的儿子。’她享尽天年之后，投生到了天界，从天界命终，便在一个天然湖的莲花苞中重生。一位苦行者看见她，就把她带回去抚养。她无论走到哪里，每抬起脚，脚下的大地就会长出莲花。一个山林人看见了，就向波罗奈国王禀报。国王派人把她接进王宫，立她为第一王后。她随后怀孕，大莲花王子住在母胎里，其余的儿子则靠着胎垢出生。他们长大成人后，在皇家花园的莲花池里嬉戏，每个人都坐在一朵莲花上，专注观察灭与坏，从而证得了辟支菩提智。下面就是关于他们的记说偈颂——

Kadā pana te tattha vasiṃsu? Atīte kira anuppanne tathāgate bārāṇasiṃ upanissāya ekasmiṃ gāmake ekā kuladhītā khettaṃ rakkhamānā ekassa paccekabuddhassa pañcahi lājāsatehi saddhiṃ ekaṃ padumapupphaṃ datvā pañca puttasatāni patthesi. Tasmiṃyeva ca khaṇe pañcasatā migaluddakā madhuramaṃsaṃ datvā ‘‘etissā puttā bhaveyyāmā’’ti patthayiṃsu. Sā yāvatāyukaṃ ṭhatvā devaloke nibbattā, tato cutā jātassare padumagabbhe nibbatti. Tameko tāpaso disvā paṭijaggi, tassā vicarantiyāva pāduddhāre pāduddhāre bhūmito padumāni uṭṭhahanti. Eko vanacarako disvā bārāṇasirañño ārocesi. Rājā naṃ āharāpetvā aggamahesiṃ akāsi, tassā gabbho saṇṭhāsi. Mahāpadumakumāro mātukucchiyaṃ vasi, sesā gabbhamalaṃ nissā nibbattā. Vayappattā uyyāne padumassare kīḷantā ekekasmiṃ padume nisīditvā khayavayaṃ paṭṭhapetvā paccekabodhiñāṇaṃ nibbattayiṃsu. Ayaṃ tesaṃ byākaraṇagāthā ahosi –

129“生于湖中，从莲叶花瓣间生出，盛开，成群的蜜蜂围绕着它；”

‘‘Saroruhaṃ padumapalāsapattajaṃ, supupphitaṃ bhamaragaṇānuciṇṇaṃ;

130“了知这一切都归于无常之后，应当像犀牛角一样独自游走。”

Aniccatāyupagataṃ viditvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

131在那个时期，他们就住在那里，也正是在那时，这座山得到了‘仙吞山’的名称。

Tasmiṃ kāle te tattha vasiṃsu, tadā cassa pabbatassa isigilīti samaññā udapādi.

135在列举了'无毁者、至上者、多伽罗尸弃、有名声者、善见、喜见、香者、宾头卢、优波萨婆、导者、真者、多闻、已修习者'这十三位辟支佛的名字之后，接下来又用偈颂连缀的方式，宣说他们以及其他辟支佛的名字，于是诵出了'那些众生之精髓'等文句。在这里，「众生之精髓」指他们是众生的精华。「无恼者」指他们已没有苦恼。「无欲者」指他们已断除了渴爱。

135.Ye sattasārāti ariṭṭho upariṭṭho tagarasikhī yasassī sudassano piyadassī gandhāro piṇḍolo upāsabho nīto tatho sutavā bhāvitattoti terasannaṃ paccekabuddhānaṃ nāmāni vatvā idāni tesañca aññesañca gāthābandhena nāmāni ācikkhanto ye sattasārātiādimāha . Tattha sattasārāti sattānaṃ sārabhūtā. Anīghāti niddukkhā. Nirāsāti nittaṇhā.

133「两位持网者」指的是小持网和大持网这两位名叫持网的辟支佛。「寂静心者」同样仅仅是一位辟支佛的名字。对于'见者断除了依著之苦的根'这一句，「见者」是那位辟支佛的名字，而'他断除了苦的根本——依著'这句话，是对他的称赞。「未伏者」也仅仅是一位辟支佛的名字。

Dve jālinoti cūḷajāli mahājālīti dve jālināmakā. Santacittoti idampi ekassa nāmameva. Passi jahi upadhidukkhamūlanti ettha passi nāma so paccekabuddho, dukkhassa pana mūlaṃ upadhiṃ jahīti ayamassa thuti. Aparājitotipi ekassa nāmameva.

134导师、转起者、萨拉邦伽、身毛竖立者、高步者，这五位是辟支佛。阿私多、无漏者、意所成者，这三位也是。'慢断者与有亲戚者'——「有亲戚者」是一个人的名字，由于他的慢已经被断除，所以称他为「慢断者」。「志趣彼者」也仅仅是一个名字。

Satthā pavattā sarabhaṅgo lomahaṃso uccaṅgamāyoti ime pañca janā. Asito anāsavo manomayoti imepi tayo janā. Mānacchido ca bandhumāti bandhumā nāma eko, mānassa pana chinnattā mānacchidoti vutto. Tadādhimuttotipi nāmameva.

135欲得凯敦婆者、摩登伽、圣者，这三位是辟支佛。接着，「阿陀阿库多」也就是阿库多；'阿库多村之标者'，这是两位。乐安稳者与柔和者，也是两位。

Ketumbharāgo ca mātaṅgo ariyoti ime tayo janā. Athaccutoti atha accuto. Accutagāmabyāmaṅkoti ime dve janā. Khemābhirato ca soratoti ime dveyeva.

136「萨耶、无上精进」：这位佛陀名叫萨耶，因为他拥有非凡的精进，所以被称为'无上精进'。「四阿难、四难陀、四优波难陀，如此十二人」：意思是，有四位名叫阿难的，四位名叫难陀的，四位名叫优波难陀的，这样一共十二位。「婆罗堕阇持最后身」：这位佛陀名叫婆罗堕阇，'持最后身'是对他的赞叹。

Sayho anomanikkamoti sayho nāma so buddho, anomavīriyattā pana anomanikkamoti vutto. Ānando nando upanando dvādasāti cattāro ānandā, cattāro nandā cattāro upanandāti evaṃ dvādasa. Bhāradvājoantimadehadhārīti bhāradvājo nāma so buddho. Antimadehadhārīti thuti.

137「渴爱断者」是对尸弃佛的赞叹。「离贪者」是对吉祥佛的赞叹。「乌萨跋斩断作为苦根之爱网」：意思是，这位名叫乌萨跋的佛陀，斩断了那作为苦之根本的爱网。「乌帕尼多达到寂静之境」：这位名叫乌帕尼多的佛陀，证得了寂静的境界。「离贪者」也是一位佛陀的名号。「善解脱心」是对迦那佛的赞叹。

Taṇhacchidoti sikharissāyaṃ thuti. Vītarāgoti maṅgalassa thuti. Usabhacchidā jāliniṃ dukkhamūlanti usabho nāma so buddho dukkhamūlabhūtaṃ jāliniṃ acchidāti attho. Santaṃ padaṃ ajjhagamopanītoti upanīto nāma so buddho santaṃ padaṃ ajjhagamā. Vītarāgotipi ekassa nāmameva. Suvimuttacittoti ayaṃ kaṇhassa thuti.

138「这些以及其他的」：在圣典中出现的这些名字，以及没有在圣典中出现的其他名字，都属于与其同名的辟支佛。因为在这五百位辟支佛当中，有的名字两个人共用，有的三人，有的十人，有的十二人，就像阿难等那样有同名的情况。因此，只用圣典中出现的名字来统称这一切辟支佛的名字，所以此后不再一一列举，而说‘这些以及其他的’。其余各处都清楚明了。

Ete ca aññe cāti ete pāḷiyaṃ āgatā ca pāḷiyaṃ anāgatā aññe ca etesaṃ ekanāmakāyeva. Imesu hi pañcasu paccekabuddhasatesu dvepi tayopi dasapi dvādasapi ānandādayo viya ekanāmakā ahesuṃ. Iti pāḷiyaṃ āgatanāmeheva sabbesaṃ nāmāni vuttāni hontīti ito paraṃ visuṃ visuṃ avatvā ‘‘ete ca aññe cā’’ti āha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

156《破迷障》，也就是《中部》的义注。

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

157《仙吞山经》的注释到此结束。

Isigilisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

158《大四十经》的注释。

7. Mahācattārīsakasuttavaṇṇanā

136‘如是我闻’等经文是《大四十经》。这里面，「圣」指没有过失、出世间的；因为无过失，所以称为圣。「正定」指道所成的定。「有助力」指有因缘。「有资具」指有眷属。

136.Evaṃme sutanti mahācattārīsakasuttaṃ. Tattha ariyanti niddosaṃ lokuttaraṃ, niddosañhi ‘‘ariya’’nti vuccati. Sammāsamādhinti maggasamādhiṃ. Saupanisanti sapaccayaṃ. Saparikkhāranti saparivāraṃ.

140「用具足」是指被围绕（有眷属围绕）。「正见为先导」：正见以两种方式作为先导和前导，也就是观正见和道正见。观正见以无常等角度观察三地诸行；而道正见，则是在观照的最后，将已经获得基础的轮转断除，使其寂止生起，就像把千壶冷水浇在头顶上那样。好比农夫开垦田地，先砍伐森林里的树木，然后放火，火会把之前砍倒的树木烧得一干二净。同样，观正见先用无常等观照诸行，道正见则在观照之后，为了令诸行不再生起而把它们断除，并由此生起。这两种正见都是此处所要说的。

Parikkhatāti parivāritā. Sammādiṭṭhipubbaṅgamā hotīti dvidhā sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti purecārikā vipassanāsammādiṭṭhi ca maggasammādiṭṭhi ca. Vipassanāsammādiṭṭhi tebhūmakasaṅkhāre aniccādivasena parivīmaṃsati; maggasammādiṭṭhi pana parivīmaṃsanapariyosāne bhūmiladdhaṃ vaṭṭaṃ samugghāṭayamānā vūpasamayamānā sītudakaghaṭasahassaṃ matthake āsiñcamānā viya uppajjati. Yathā hi khettaṃ kurumāno kassako paṭhamaṃ araññe rukkhe chindati, pacchā aggiṃ deti, so aggi paṭhamaṃ chinne rukkhe anavasese jhāpeti, evameva vipassanāsammādiṭṭhi paṭhamaṃ aniccādivasena saṅkhāre vīmaṃsati, maggasammādiṭṭhi tāya vīmaṃsanatthaṃ saṅkhāre puna appavattivasena samugghāṭayamānā uppajjati, sā duvidhāpi idha adhippetā.

141「了知邪见」：通过洞察其相（无常、苦、无我）而从所缘上了知邪见是无常、苦、无我；从作用上、从不迷乱上来了解正见。「这成为他的正见」：这样的了知，在他那里就称为正见。

Micchādiṭṭhīti pajānātīti micchādiṭṭhiṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattāti lakkhaṇapaṭivedhena ārammaṇato pajānāti, sammādiṭṭhiṃ kiccato asammohato pajānāti. Sāssa hoti sammādiṭṭhīti sā evaṃ pajānanā assa sammādiṭṭhi nāma hoti.

142「dvāyaṃ vadāmīti」：我说两种，即我说分为两类、两部分的意思。「puññabhāgiyāti」：属于福德部分的。「upadhivepakkāti」：能带来称为‘依着’(upadhi)的果报的。

Dvāyaṃ vadāmīti dvayaṃ vadāmi, duvidhakoṭṭhāsaṃ vadāmīti attho. Puññabhāgiyāti puññakoṭṭhāsabhūtā. Upadhivepakkāti upadhisaṅkhātassa vipākassa dāyikā.

143「慧」(paññā)：在「慧根」(paññindriya)等词中，因为能够分别、分析而开示、显示甘露门(amatadvāra)，所以称为慧。在同一意义上，能起到主宰的作用，所以称为「慧根」。因为不被无明(avijjā)所动摇，所以称为「慧力」(paññābala)。达到觉支(bhojjhaṅga)成就的状态之后，能够简择四谛诸法，所以称为「择法觉支」(dhammavicayasambojjhaṅgo)。因为依圣道(ariyamagga)成就而显耀、美妙之见，所以称为「正见」(sammādiṭṭhi)。因为是圣道的一个支分，所以称为「道支」(maggaṅgaṃ)。「so」：指那位比丘(bhikkhu)。「pahānāyāti」：为了断除。「upasampadāyāti」：为了获得。「sammāvāyāmoti」：指出离的善精进。「satoti」：成为具有正念者之后。「anuparidhāvanti」：俱生者和前生者都围绕着转起。在这里，出世间的正见被同时生起的正精进(sammāvāyāmo)和正念(sammāsati)所围绕，就像国王坐在一辆车上，被持剑者和持伞者围绕着一样。而观(vipassanā)的正见则作为前生者而围绕，如同车前面的步兵等。从第二品开始，应当知道正思惟等三者也只是作为俱生的围绕者。

Paññā paññindriyantiādīsu vibhajitvā vibhajitvā amatadvāraṃ paññapeti dassetīti paññā. Tasmiṃ atthe indattaṃ karotīti paññindriyaṃ. Avijjāya na kampatīti paññābalaṃ. Bojjhaṅgappattā hutvā catusaccadhamme vicinātīti dhammavicayasambojjhaṅgo. Maggasampattiyā pasaṭṭhā sobhanā diṭṭhīti sammādiṭṭhi. Ariyamaggassa aṅganti maggaṅgaṃ. Soti so bhikkhu. Pahānāyāti pajahanatthāya. Upasampadāyāti paṭilābhatthāya. Sammāvāyāmoti niyyāniko kusalavāyāmo. Satoti satiyā samannāgato hutvā. Anuparidhāvanti anuparivattantīti sahajātā ca purejātā ca hutvā parivārenti. Ettha hi sammāvāyāmo ca sammāsati ca lokuttarasammādiṭṭhiṃ sahajātā parivārenti rājānaṃ viya ekarathe ṭhitā asiggāhachattaggāhā. Vipassanāsammādiṭṭhi pana purejātā hutvā parivāreti rathassa purato pattikādayo viya. Dutiyapabbato paṭṭhāya pana sammāsaṅkappādīnaṃ tayopi sahajātaparivārāva hontīti veditabbā.

137「邪思惟」(micchāsaṅkappoti)：通过洞察其相(无常、苦、无我)而从所缘上了知邪思惟是‘无常、苦、无我’；从作用上、从不迷乱上来了解正思惟(sammāsaṅkappaṃ)。在此之后的正语(sammāvācā)等也应当这样理解。欲思惟等已经在《二种寻经》(dvedhāvitakkasutte)中说过了。

137.Micchāsaṅkappoti pajānātīti micchāsaṅkappaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattāti lakkhaṇapaṭivedhena ārammaṇato pajānāti sammāsaṅkappaṃ kiccato asammohato pajānāti. Ito aparesu sammāvācādīsupi evameva yojanā veditabbā. Kāmasaṅkappādayo dvedhāvitakkasutte (ma. ni. 1.206) vuttāyeva.

145在「寻」(takko)等词中：因为以推度为性，所以称为‘寻’(takka)。同一个词加上前缀扩展后，称为‘寻’(vitakko)；因为意图(saṅkappa)的缘故，所以称为‘思惟’(saṅkappo)。使心统一之后安止于所缘(ārammaṇa)，所以称为「安止」(appanā)。加上前缀扩展后，称为「遍行」(byappanā)。「cetaso abhiniropanāti」：令心投入所缘。当有寻的时候，寻把心投入到所缘上；当没有寻的时候，心就自己自然地跃入所缘，就像出身高贵、人所共知的人进入王宫一样。对于不为人知的人来说，需要引导者或守门人；而已为人知、出身高贵的人，国王和大臣们都认识他，他自己就能自在地进出。这里的成就，也应当这样来理解。「vācaṃ saṅkharotīti」：能造作言语，所以是「语行」(vacīsaṅkhāro)。在这里，世间的寻能造作言语，出世间的寻则不能。虽然不能造作，但它还是被称为「语行」。「sammāsaṅkappaṃ anuparidhāvantīti」：它们围绕着出世间的正思惟。在这里，出离思惟等三种，在加行阶段存在于不同的心中；但是在道心生起的刹那，只有一个正思惟生起，它作为道支而圆满，同时切断并根除欲思惟等三者的微细部分，由此而获得出离思惟等三种名称。在此之后，关于正语等的道理也是一样的。

Takkotiādīsu takkanavasena takko. Sveva ca upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā vitakkoti vutto, sveva saṅkappanavasena saṅkappo. Ekaggo hutvā ārammaṇe appetīti appanā. Upasaggena pana padaṃ vaḍḍhetvā byappanāti vuttaṃ. Cetaso abhiniropanāti cittassa abhiniropanā. Vitakkasmiñhi sati vitakko ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti vitakke pana asati attanoyeva dhammatāya cittaṃ ārammaṇaṃ abhiruhati jātisampanno abhiññātapuriso viya rājagehaṃ. Anabhiññātassa hi paṭihārena vā dovārikena vā attho hoti, abhiññātaṃ jātisampannaṃ sabbe rājarājamahāmattā jānantīti attanova dhammatāya nikkhamati ceva pavisati ca, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Vācaṃ saṅkharotīti vacīsaṅkhāro. Ettha ca lokiyavitakko vācaṃ saṅkharoti, na lokuttaro. Kiñcāpi na saṅkharoti, vacīsaṅkhārotveva ca panassa nāmaṃ hoti. Sammāsaṅkappaṃ anuparidhāvantīti lokuttarasammāsaṅkappaṃ parivārenti. Ettha ca tayopi nekkhammasaṅkappādayo pubbabhāge nānācittesu labbhanti, maggakkhaṇe pana tiṇṇampi kāmasaṅkappādīnañca padacchedaṃ samugghātaṃ karonto maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova sammāsaṅkappo uppajjitvā nekkhammasaṅkappādivasena tīṇi nāmāni labhati. Parato sammāvācādīsupi eseva nayo.

138在「离妄语」(musāvādāveramaṇī)等词中，既可以理解为‘远离’(virati)，也可以理解为‘思’(cetanā)。在「喜远离」(āratī)等词中：因为远离语的恶行而感到喜乐，所以称为‘喜远离’(ārati)。因为没有那些恶行而喜乐，所以称为‘远离’(virati)。从各处回转，远离那些恶行而喜乐，所以称为‘转离’(paṭivirati)。或者，这些是通过前缀扩展的词语，它们的含义都无非是‘停止’(anabhāva)。「veramaṇī」：因为能够制止、破除怨敌，所以称为‘离’(veramaṇī)。这也是‘停止’的同义词。

138.Musāvādāveramaṇītiādīsu viratipi cetanāpi vaṭṭati. Āratītiādīsu vacīduccaritehi ārakā ramatīti ārati. Vinā tehi ramatīti virati. Tato tato paṭinivattāva hutvā tehi vinā ramatīti paṭivirati. Upasaggavasena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ, sabbamidaṃ oramanabhāvasseva adhivacanaṃ. Veraṃ maṇati vināsetīti veramaṇi. Idampi oramanasseva vevacanaṃ.

139在「离杀生」(pāṇātipātā veramaṇī)等词中，‘思’(cetanā)和‘远离’(virati)这两者也都是适用的。

139.Pāṇātipātā veramaṇītiādīsupi cetanā viratīti ubhayampi vaṭṭatiyeva.

140在「诈欺」(kuhanā)等词中：因为用三种诈欺的事来欺骗、迷惑世人，所以称为「诈欺」。为了利养和恭敬，用这种方式来谈说，所以称为「谄说」(lapanā)。「nemittikā」：以相(nimitta)作为其生活的人，也就是占相者(nemittika)，这种人的状态就是「占相者的状态」(nemittikatā)。「nippesikā」：以压榨为生活的人，也就是压榨者(nippesika)，这种人的状态就是「压榨者的状态」(nippesikatā)。「lābhena lābhaṃ nijigīsanā」：用利去求利，也就是追求的状态，就是「以利求利的状态」(lābhena lābhaṃ nijigīsanatā)。这里是简要的说明；详细的解释，已经在《清净道论》〈戒的解释〉中，引用本母和义疏而说明了。在「为断邪命」(micchāājīvassa pahānāya)这一句中，不单是圣典里所说的邪命，为了谋生而引发的杀生等七种业道的思，也都属于邪命。当那七种思的微细部分被止息、根除，作为道支圆满而生起的远离，就叫作「正命」(sammāājīvo)。

140.Kuhanātiādīsu tividhena kuhanavatthunā lokaṃ etāya kuhayanti vimhāpayantīti kuhanā. Lābhasakkāratthikā hutvā etāya lapantīti lapanā. Nimittaṃ sīlametesanti nemittikā, tesaṃ bhāvo nemittikatā. Nippeso sīlametesanti nippesikā, tesaṃ bhāvo nippesikatā. Lābhena lābhaṃ nijigīsanti magganti pariyesantīti lābhena lābhaṃ nijigīsanā, tesaṃ bhāvo lābhena lābhaṃ nijigīsanatā. Ayamettha saṅkhepo, vitthārena panetā kuhanādikā visuddhimagge sīlaniddeseyeva pāḷiñca aṭṭhakathañca āharitvā pakāsitā. Micchāājīvassa pahānāyāti ettha na kevalaṃ pāḷiyaṃ āgatova micchāājīvo, ājīvahetu pana pavattitā pāṇātipātādayo sattakammapathacetanāpi micchāājīvova. Tāsaṃyeva sattannaṃ cetanānaṃ padapacchedaṃ samugghātaṃ kurumānaṃ maggaṅgaṃ pūrayamānā uppannā virati sammāājīvo nāma.

141「正见者」(sammādiṭṭhissāti)：指安住于道正见的补特伽罗。「正思惟生起」(sammāsaṅkappo pahotīti)：指道正思惟得以生起；对于安住于果正见的人来说，果正思惟也会生起。以此类推，所有经句中出现的义理都应当这样理解。至于「正智、正解脱」(sammāñāṇassa sammāvimuttīti)这一处：当一个人安住于道正定时，便能生起用来省察道的正智；当安住于果正定时，则能生起来省察果的正智。而安住于省察道的正智时，道正解脱便会生起；安住于省察果的正智时，果正解脱便会生起。这就是它的含义。此处还说明：通过省察的正智，除了八种果支之外，还能够成就作为果的正解脱。

141.Sammādiṭṭhissāti maggasammādiṭṭhiyaṃ ṭhitassa puggalassa. Sammāsaṅkappo pahotīti maggasammāsaṅkappo pahoti, phalasammādiṭṭhissapi phalasammāsaṅkappo pahotīti evaṃ sabbapadesu attho veditabbo. Sammāñāṇassasammāvimuttīti ettha pana maggasammāsamādhimhi ṭhitassa maggapaccavekkhaṇaṃ sammāñāṇaṃ pahoti, phalasammāsamādhimhi ṭhitassa phalapaccavekkhaṇaṃ sammāñāṇaṃ pahoti. Maggapaccavekkhaṇasammāñāṇe ca ṭhitassa maggasammāvimutti pahoti, phalapaccavekkhaṇasammāñāṇe ṭhitassa phalasammāvimutti pahotīti attho. Ettha ca ṭhapetvā aṭṭha phalaṅgāni sammāñāṇaṃ paccavekkhaṇaṃ katvā sammāvimuttiṃ phalaṃ kātuṃ vaṭṭatīti vuttaṃ.

142「诸比丘，正见者的邪见已被灭尽」这一类经文中，其他学派的诵者认为这是在开示果；而中部诵者则认为，在提到十种灭尽处的地方，是在开示道。在这里，应当以「见」的意义来理解正见(sammādiṭṭhi)，以「令知」的意义来理解正智(sammāñāṇa)，以「已倾向其」(tadadhimutta)的意义来理解正解脱(sammāvimutti)。

142.Sammādiṭṭhissa, bhikkhave, micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotītiādīsu avasesanikāyabhāṇakā phalaṃ kathitanti vadanti, majjhimabhāṇakā pana dasannaṃ nijjaravatthūnaṃ āgataṭṭhāne maggo kathitoti vadanti. Tattha dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi veditabbā, viditakaraṇaṭṭhena sammāñāṇaṃ, tadadhimuttaṭṭhena sammāvimutti.

151二十善品，指的就是正见等十项，以及按照“以正见为缘，而有许多善法”这类方式所说的另外十项，这样合起来就成为二十善品。二十不善品，则指按照“邪见已被灭尽”这类方式所说的邪见等十项，再加上“以邪见为缘，而有许多恶法”等所说的另外十项，应当这样来认识这二十不善品。之所以称为「大四十」，是因为这部经开示了能带来大果报的、广大的二十种善品与二十种不善品，总共四十种法，所以叫作“大四十经”。

Vīsati kusalapakkhāti sammādiṭṭhiādayo dasa, ‘‘sammādiṭṭhipaccayā ca aneke kusalā dhammā’’tiādinā nayena vuttā dasāti evaṃ vīsati kusalapakkhā honti. Vīsati akusalapakkhāti ‘‘micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotī’’tiādinā nayena vuttā micchādiṭṭhiādayo dasa, ‘‘ye ca micchādiṭṭhipaccayā aneke pāpakā’’tiādinā vuttā dasa cāti evaṃ vīsati akusalapakkhā veditabbā. Mahācattārīsakoti mahāvipākadānena mahantānaṃ kusalapakkhikānañceva akusalapakkhikānañca cattārīsāya dhammānaṃ pakāsitattā mahācattārīsakoti.

152在这部经中，一共宣说了五种正见：观正见、业自性正见、道正见、果正见和省察正见。其中，根据“了知邪见为邪见”等方式所说的，称为观正见。根据“有布施”等方式所说的，称为业自性正见。在“诸比丘，正见者生起正思惟”这一句里，则同时涵盖了道正见与果正见两者。至于“正智生起”这一句，应当知道所说的是省察正见。

Imasmiñca pana sutte pañca sammādiṭṭhiyo kathitā vipassanāsammādiṭṭhi kammassakatāsammādiṭṭhi maggasammādiṭṭhi phalasammādiṭṭhi paccavekkhaṇāsammādiṭṭhīti. Tattha ‘‘micchādiṭṭhiṃ micchādiṭṭhīti pajānātī’’tiādinā nayena vuttā vipassanāsammādiṭṭhi nāma. ‘‘Atthi dinna’’ntiādinā nayena vuttā kammassakatāsammādiṭṭhi nāma. ‘‘Sammādiṭṭhissa, bhikkhave, sammāsaṅkappo pahotī’’ti ettha pana maggasammādiṭṭhi phalasammādiṭṭhīti dvepi kathitā. ‘‘Sammāñāṇaṃ pahotī’’ti. Ettha pana paccavekkhaṇāsammādiṭṭhi kathitāti veditabbā.

143143. 若有人指责正见，例如说“这邪见是善美的”，或者说“这正见是不善美的”，这都叫做指责正见。「Okkalā」是指欧卡拉那个地方的人们。「Vassabhaññā」是指瓦沙与班雅这两位。「无因论者」是那些主张“众生的清净既没有因，也没有缘”等说法的人。「无作论者」是那些主张“即使造了恶，也不算造了恶”等、否定业的作用的人。「虚无论者」是那些主张“没有布施”等说法的人。他们在这三种邪见里都成了决定性的邪见者。那么，他们是怎样变成决定性邪见者的呢？一个人接受了这样的邪见后，无论是白天还是夜晚坐下来时，他都反复诵习、思索，将心投向“没有因、没有缘，造恶并不算造恶，没有布施，身体坏灭就断灭”这样的所缘，从而生起邪念住，心得一境性，速行心便随之生起。在第一速行心生起时，这人还有可能被纠正；第二、第三速行心等也是如此。但当第七速行心生起时，就连诸佛也无法使他回头了，他成了不能退转的人，就像被阿利咤树桩般的毒箭射中一样。

143.Sammādiṭṭhiṃce bhavaṃ garahatīti micchādiṭṭhi nāmāyaṃ sobhanāti vadantopi sammādiṭṭhi nāmāyaṃ na sobhanāti vadantopi sammādiṭṭhiṃ garahati nāma. Okkalāti okkalajanapadavāsino. Vassabhaññāti vasso ca bhañño cāti dve janā. Ahetuvādāti natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ visuddhiyāti evamādivādino. Akiriyavādāti karoto na karīyati pāpanti evaṃ kiriyapaṭikkhepavādino. Natthikavādāti natthi dinnantiādivādino. Te imesu tīsupi dassanesu okkantaniyāmā ahesuṃ. Kathaṃ panetesu niyāmo hotīti. Yo hi evarūpaṃ laddhiṃ gahetvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinno sajjhāyati vīmaṃsati, tassa ‘‘natthi hetu natthi paccayo karoto na karīyati pāpaṃ, natthi dinnaṃ, kāyassa bhedā ucchijjatī’’ti tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti. Paṭhamajavane satekiccho hoti, tathā dutiyādīsu. Sattame buddhānampi atekiccho anivattī ariṭṭhakaṇḍakasadiso hoti.

154在这些邪见者中，有的只执取一种邪见，有的执取两种，有的三种全部接受，他们都成为决定性的邪见者，并因此获得了投生天界的障碍和解脱道的障碍。这样的人在此生结束之后，连天道都无法投生，更不用说解脱了。这样的众生被称为“轮回中的树桩”，就像大地的守护者一样，这类有情绝大多数没有出离的可能。瓦沙和班雅就是这样的例子。由于害怕被指责、害怕被打击、害怕被非难——也就是因为害怕自己受到指责、害怕被攻击、害怕被诽谤，他们才这样顽固坚持。其余的文义，各处都很明显。

Tattha koci ekaṃ dassanaṃ okkamati, koci dve, koci tīṇipi, niyatamicchādiṭṭhikova hoti, patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca. Abhabbo tassa attabhāvassa anantaraṃ saggampi gantuṃ, pageva mokkhaṃ, vaṭṭakhāṇu nāmesa satto pathavīgopako, yebhuyyena evarūpassa bhavato vuṭṭhānaṃ natthi. Vassabhaññāpi edisā ahesuṃ. Nindābyārosaupārambhabhayāti attano nindābhayena ghaṭṭanabhayena upavādabhayena cāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

175《破除迷执·中部注》（Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya）

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

176大四十经注释结束。

Mahācattārīsakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

177《入出息念经》的注释。

8. Ānāpānassatisuttavaṇṇanā

144144.「如是我闻」这部经是《入出息念经》。在这里，「与其他」指除了在本经正文中提到的十位长老之外，还与其他众多以神通闻名的大弟子们在一起。据说那时有一个大比丘僧团，人数多得无法计算。

144.Evaṃme sutanti ānāpānassatisuttaṃ. Tattha aññehi cāti ṭhapetvā pāḷiyaṃ āgate dasa there aññehipi abhiññātehi bahūhi sāvakehi saddhiṃ. Tadā kira mahā bhikkhusaṅgho ahosi aparicchinnagaṇano.

156「教诫、教导」：指以物质利益的摄受和正法义的摄受这两种方式来摄受之后，再通过指示禅修业处的方式进行教诫和教导。「而彼等」中的「而」字只是一个连接词。「知道殊胜的前后差别」：意思是，从持戒圆满等先前的功德殊胜中，知道了之后更为殊胜的遍作准备等阶段的差别。

Ovadanti anusāsantīti āmisasaṅgahena dhammasaṅgahena cāti dvīhi saṅgahehi saṅgaṇhitvā kammaṭṭhānovādānusāsanīhi ovadanti ca anusāsanti ca. Te cāti cakāro āgamasandhimattaṃ. Uḷāraṃ pubbenāparaṃ visesaṃ jānantīti sīlaparipūraṇādito pubbavisesato uḷārataraṃ aparaṃ kasiṇaparikammādivisesaṃ jānantīti attho.

145「已发勤」指已欢喜。「为未得的获得」：为了证得尚未获得的阿罗汉果。其余两句也是同一个意思。「月光」指后迦提月四个月的满月日。因为那时有睡莲存在，所以称为「月光」；因为是雨季四个月的结束，所以称为「四月满月」。「我将等待」：意思是我将期盼着，今天不自恣，直到那个日子到来，哪里都不去，就住在这里。世尊为了准许比丘们的自恣摄，这样说道。

145.Āraddhoti tuṭṭho. Appattassa pattiyāti appattassa arahattassa pāpuṇanatthaṃ. Sesapadadvayepi ayameva attho. Komudiṃ cātumāsininti pacchimakattikacātumāsapuṇṇamaṃ. Sā hi kumudānaṃ atthitāya komudī, catunnaṃ vassikānaṃ māsānaṃ pariyosānattā cātumāsinīti vuccati. Āgamessāmīti udikkhissāmi, ajja apavāretvā yāva sā āgacchati, tāva katthaci agantvā idheva vasissāmīti attho. Iti bhikkhūnaṃ pavāraṇasaṅgahaṃ anujānanto evamāha.

158所谓「自恣摄」，是以白二羯磨来授予的。可是，这究竟授予谁，又不授予谁呢？首先，对于无戒行的愚痴凡夫，是不授予的；同样，对于已发勤修观的人以及圣弟子，也不授予。而对于止的修习还薄弱，或者观的修习还薄弱的人，就授予。那时，世尊观察比丘们内心的状况，知道他们的止观还很薄弱，心里想：『如果我在今天自恣，那些在各地结束雨安居的比丘就会聚集到这里。到时，这些比丘会因为坐卧具被上座比丘占去，而无法证得殊胜功德。就算我外出游行，他们也会很难找到住处。但是，如果我不自恣，比丘们就不会聚集到舍卫城，我自己也不会外出游行。这样一来，这些比丘的住处就没有障碍了。他们各自在自己的住处安乐地安住，使止观变得坚固有力，就能够证得殊胜功德。』于是，他在那一天没有自恣，而准许了比丘们的自恣摄，说：『我将在迦提月的满月日自恣』。因为，如果获得了自恣摄，即使一位依止亲教师和和尚修学的比丘，在师长离去时，他也可以这样想：『如果有合适的、能给依止的师长前来，我就在他那里接受依止』，这样他就可以一直住留到热季的最后一个月。就算有戒腊六十年的比丘们到来，也不能占取他的坐卧具。而且，这个自恣摄即使只给了一个人，也等于给了所有人。

Pavāraṇasaṅgaho nāma ñattidutiyena kammena diyyati kassa panesa diyyati, kassa na diyyatīti. Akārakassa tāva bālaputhujjanassa na diyyati, tathā āraddhavipassakassa ceva ariyasāvakassa ca. Yassa pana samatho vā taruṇo hoti vipassanā vā, tassa diyyati. Bhagavāpi tadā bhikkhūnaṃ cittācāraṃ parivīmaṃsanto samathavipassanānaṃ taruṇabhāvaṃ ñatvā – ‘‘mayi ajja pavārente disāsu vassaṃvuṭṭhā bhikkhū idha osarissanti. Tato ime bhikkhū vuḍḍhatarehi bhikkhūhi senāsane gahite visesaṃ nibbattetuṃ na sakkhissanti. Sacepi cārikaṃ pakkamissāmi, imesaṃ vasanaṭṭhānaṃ dullabhameva bhavissati. Mayi pana apavārente bhikkhūpi imaṃ sāvatthiṃ na osarissanti, ahampi cārikaṃ na pakkamissāmi, evaṃ imesaṃ bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ apalibuddhaṃ bhavissati. Te attano attano vasanaṭṭhāne phāsu viharantā samathavipassanā thāmajātā katvā visesaṃ nibbattetuṃ sakkhissantī’’ti so taṃdivasaṃ apavāretvā kattikapuṇṇamāyaṃ pavāressāmīti bhikkhūnaṃ pavāraṇasaṅgahaṃ anujāni. Pavāraṇasaṅgahasmiñhi laddhe yassa nissayapaṭipannassa ācariyupajjhāyā pakkamanti, sopi ‘‘sace patirūpo nissayadāyako āgamissati, tassa santike nissayaṃ gaṇhissāmī’’ti yāva gimhānaṃ pacchimamāsā vasituṃ labhati. Sacepi saṭṭhivassā bhikkhū āgacchanti, tassa senāsanaṃ gahetuṃ na labhanti. Ayañca pana pavāraṇasaṅgaho ekassa dinnopi sabbesaṃ dinnoyeva hoti.

159「聚集到舍卫城」：这是指世尊已经授予了自恣摄，有些比丘在听闻之处如法地住了一个月后，于迦提月的满月日举行了布萨，然后聚集过来。这句话是针对他们说的。所谓「前后」，在这里是指之前在他们还在薄弱的止观里用功，使止观变得坚固有力，这叫作「前殊胜」。然后，他们用安定的心对诸行进行简择，有些人证得了入流果……乃至有些人证得了阿罗汉果。这叫作后来的、更广大的殊胜。

Sāvatthiṃ osarantīti bhagavatā pavāraṇasaṅgaho dinnoti sutasutaṭṭhāneyeva yathāsabhāvena ekaṃ māsaṃ vasitvā kattikapuṇṇamāya uposathaṃ katvā osarante sandhāya idaṃ vuttaṃ. Pubbenāparanti idha taruṇasamathavipassanāsu kammaṃ katvā samathavipassanā thāmajātā akaṃsu, ayaṃ pubbe viseso nāma. Tato samāhitena cittena saṅkhāre sammasitvā keci sotāpattiphalaṃ…pe… keci arahattaṃ sacchikariṃsu. Ayaṃ aparo uḷāro viseso nāma.

146「足够」：意思是合适、可以。「由旬计数」：一由旬本身就叫作「由旬」，十由旬也叫作「由旬」，超过这个数，就称为「由旬计数」。而在这里，则指上百由旬、上千由旬。「即使背着行囊」：「puṭosa」是指旅途粮食。意思是即使带着旅途粮食，也适宜前去。也有读作「puṭaṃsenā」的，其含义是：有行囊在肩者，即「以肩背负着粮袋」，也就是「即使以肩背负着粮袋」的意思。

146.Alanti yuttaṃ. Yojanagaṇanānīti ekaṃ yojanaṃ yojanameva, dasapi yojanāni yojanāneva, tato uddhaṃ yojanagaṇanānīti vuccanti. Idha pana yojanasatampi yojanasahassampi adhippetaṃ. Puṭosenāpīti puṭosaṃ vuccati pātheyyaṃ. taṃ pātheyyaṃ gahetvāpi upasaṅkamituṃ yuttamevāti attho. ‘‘Puṭaṃsenā’’tipi pāṭho, tassattho – puṭo aṃse assāti puṭaṃso, tena puṭaṃsena, aṃse pātheyyapuṭaṃ vahantenāpīti vuttaṃ hoti.

147现在，为了说明这里确实有具足这类行持的比丘，世尊便说：「诸比丘，有……」等等。其中，「四念住」等，是为了点出那些比丘们专修的业处。这里讲述了包括世间和出世间在内的三十七菩提分法。在那一刻正在修道的比丘，他们的是出世间的；而对于已发勤修观的人，其菩提分还是世间的。「修习无常想」：这是以「想」的名义来说观。然而，因为此处的比丘多数是专修入出息念这个业处的，所以在简要地说了其他业处之后，就详细说明入出息念这一业处，而说：「诸比丘，入出息念……」等等。这个入出息念业处，在《清净道论》中已经做了各方面的详细说明，所以，它的文段内容和修习方法，就应该按照那里所说的方式来理解。

147. Idāni evarūpehi caraṇehi samannāgatā ettha bhikkhū atthīti dassetuṃ santi, bhikkhavetiādimāha. Tattha catunnaṃ satipaṭṭhānānantiādīni tesaṃ bhikkhūnaṃ abhiniviṭṭhakammaṭṭhānadassanatthaṃ vuttāni. Tattha sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā lokiyalokuttarā kathitā. Tatra hi ye bhikkhū tasmiṃ khaṇe maggaṃ bhāventi, tesaṃ lokuttarā honti. Āraddhavipassakānaṃ lokiyā. Aniccasaññābhāvanānuyoganti ettha saññāsīsena vipassanā kathitā . Yasmā panettha ānāpānakammaṭṭhānavasena abhiniviṭṭhāva bahū bhikkhū, tasmā sesakammaṭṭhānāni saṅkhepena kathetvā ānāpānakammaṭṭhānaṃ vitthārena kathento ānāpānassati, bhikkhavetiādimāha. Idaṃ pana ānāpānakammaṭṭhānaṃ sabbākārena visuddhimagge vitthāritaṃ, tasmā tattha vuttanayenevassa pāḷittho ca bhāvanānayo ca veditabbo.

149“身中一种”（kāyaññataraṁ）：意思是，在地界（pathavīkāya）等四类身中，我宣说其中一种，也就是“我宣说风身”。或者，色处……乃至抟食，这二十五种色聚合称为色身。在其中，入出息被归在触处里，所以它也属于身中一种，因此这样说。“是故……即”（Tasmātihāti）：正因为他在四类身当中，随观其中一种——风身，或者在二十五种色身当中，随观其中一种——入出息，所以称为“于身随观身”（kāye kāyānupassī）。所有类似的地方，都应该这样来理解其含义。“受中一种”（Vedanāññataraṁ）：指在三受当中的某一种，这里说的是乐受。“善作意”（Sādhukaṁ manasikāraṁ）：这是指以觉知喜（pītipaṭisaṁveditā）等方式生起的善妙的作意（manasikāra）。那么，作意本身是不是乐受呢？不是的，这里只是一种说法上的指引。正如在“修习无常想者”（aniccasaññābhāvanānuyogamanuyuttā）那里，以“想”的名称来表述智慧一样，这里也应该理解成以“作意”的名称来表述受。在这组四法中，第一句以“喜”为名说受，第二句直接以“乐”的本身特性说受。在两个说“心行”（cittasaṅkhāra）的句子里，依据“想与受是心所法（cetasika），这些法系属于心，称为心行”（《无碍解》1.174），以及“除开寻（vitakka）与伺（vicāra），其余所有与心俱行的法都摄在心行里”这样的说法，因而以“心行”的名称来表述受。把这一切总括到“作意”的名称下，所以在此处说“善作意”。

149.Kāyaññataranti pathavīkāyādīsu catūsu kāyesu aññataraṃ vadāmi, vāyo kāyaṃ vadāmīti attho. Atha vā rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāroti pañcavīsati rūpakoṭṭhāsā rūpakāyo nāma. Tesu ānāpānaṃ phoṭṭhabbāyatane saṅgahitattā kāyaññataraṃ hoti, tasmāpi evamāha. Tasmātihāti yasmā catūsu kāyesu aññataraṃ vāyokāyaṃ, pañcavīsatirūpakoṭṭhāse vā rūpakāye aññataraṃ ānāpānaṃ anupassati, tasmā kāye kāyānupassīti attho. Evaṃ sabbattha attho veditabbo. Vedanāññataranti tīsu vedanāsu aññataraṃ, sukhavedanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sādhukaṃ manasikāranti pītipaṭisaṃveditādivasena uppannaṃ sundaramanasikāraṃ. Kiṃ pana manasikāro sukhavedanā hotīti. Na hoti, desanāsīsaṃ panetaṃ. Yatheva hi ‘‘aniccasaññābhāvanānuyogamanuyuttā’’ti ettha saññānāmena paññā vuttā, evamidhāpi manasikāranāmena vedanā vuttāti veditabbā. Etasmiṃ catukke paṭhamapade pītisīsena vedanā vuttā, dutiyapade sukhanti sarūpeneva vuttā. Cittasaṅkhārapadadvaye ‘‘saññā ca vedanā ca cetasikā, ete dhammā cittapaṭibaddhā cittasaṅkhārā’’ti (paṭi. ma. 1.174) vacanato ‘‘vitakkavicāre ṭhapetvā sabbepi cittasampayuttakā dhammā cittasaṅkhāre saṅgahitā’’ti vacanato cittasaṅkhāranāmena vedanā vuttā. Taṃ sabbaṃ manasikāranāmena saṅgahetvā idha ‘‘sādhukaṃ manasikāra’’nti āha.

163虽然如此，但有人会想：‘既然这个受不是所缘（ārammaṇa），那么受随观就不合理了。’其实并非不合理。因为在《念处》的注释中也说过：‘以那些乐等的基础作为所缘，受才得以感受，而那个受的生起过程，只是一种“我感受”的假名施设而已。’而且，在对“觉知喜者”（pītipaṭisaṁvedī）等语句的义释中，已经给出了这个问题的解答。正如《清净道论》中所说：

Evaṃ santepi yasmā esā vedanā ārammaṇaṃ na hoti, tasmā vedanānupassanā na yujjatīti. No na yujjati, satipaṭṭhānavaṇṇanāyampi hi ‘‘taṃtaṃsukhādīnaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayati, taṃ pana vedanāpavattiṃ upādāya ‘ahaṃ vedayāmī’ti vohāramattaṃ hotī’’ti vuttaṃ . Apica pītipaṭisaṃvedītiādīnaṃ atthavaṇṇanāyametassa parihāro vuttoyeva. Vuttañhetaṃ visuddhimagge –

164“喜以两种方式被觉知：从所缘来觉知，以及从不迷乱来觉知。怎样从所缘来觉知喜呢？当进入有喜的两种禅那（jhāna），在入定那一刻，由于获得了禅那，喜就从所缘被觉知了，这是因为所缘被觉知的缘故。怎样从不迷乱来觉知喜呢？进入有喜的两种禅那之后，从定中出来，用坏灭、衰灭的角度去随观与禅那相应的喜，在观（vipassanā）的当下，由于通达了相（lakkhaṇa），喜就从不迷乱被觉知。在《无碍解》（paṭisambhidā）中也这样说：‘对于那个由于长入息而了知心一境性、不散乱的人，念（sati）会现前；靠着这个念、这个智，那个喜就被觉知了。’其余的各句，依照这个道理，也应该在含义上像这样来理解。”

‘‘Dvīhākārehi pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇato ca asammohato ca. Kathaṃ ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti? Sappītike dve jhāne samāpajjati, tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhena ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā. Kathaṃ asammohato (pīti paṭisaṃviditā hoti)? Sappītike dve jhāne samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttaṃ pītiṃ khayato vayato sammasati, tassa vipassanākkhaṇe lakkhaṇapaṭivedhā asammohato pīti paṭisaṃviditā hoti. Vuttampi cetaṃ paṭisambhidāyaṃ ‘dīghaṃ assāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hoti, tāya satiyā, tena ñāṇena sā pīti paṭisaṃviditā hotī’ti. Eteneva nayena avasesapadānipi atthato veditabbānī’’ti.

165因此，正如通过获得禅那时，喜、乐、心行这三者从所缘被觉知，同理，透过获得这种与禅那相应、被称为受的作意（manasikāra），受也就从所缘被觉知了。所以说：“就在那时，那位比丘安住于在诸受中随观诸受”，这句话是善说。

Iti yatheva jhānapaṭilābhena ārammaṇato pītisukhacittasaṅkhārā paṭisaṃviditā honti, evaṃ imināpi jhānasampayuttena vedanāsaṅkhātamanasikārapaṭilābhena ārammaṇato vedanā paṭisaṃviditā hoti. Tasmā suvuttametaṃ hoti ‘‘vedanāsu vedanānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharatī’’ti.

166“诸比丘，我不说失念、不正知者……”这句话，此处的内在含义是：因为依循着“我觉知心而吸气……”这种方式修行的比丘，虽然也会把入出息之相作为所缘，但他是先让心在所缘上安立起念与正知后再去运转，所以他其实就是“于心上随观心而住的人”。因为失去正念、没有正知的人，是不可能修习入出息念的。因此，从所缘上觉知心等角度来说，那位比丘在那个时刻是“于心上随观心而住”。“他在以慧见了那贪忧的断除之后，成了善加行舍的人……”在这句话里，「贪」指的是欲欲盖，「忧」指的是嗔恨盖。之所以这样说，是因为这个四句分组是纯粹依凭观来说的；而法随观又分成以盖的分科等六种方式，其中盖分是开头，而在这（盖分的）开头中，这两类盖又是最先的。因此，为了指出法随观的开端，便说“贪忧”。所说的「断除」，指的是像“以无常观就能断除常想”这样，能够断除的智慧。「他以慧见了」是说：以更进一步的观慧，见到了那被称作无常、离欲、灭与弃舍之慧的断除之智；然后再以更进一步的观慧见到了它，如此，这就显示出观的层层递进。「成了善加行舍的人」是说：所谓的“行舍”有两种，即“对于修止的行者来说的行舍”和“对于统一现起一事来说的行舍”。这其中，既有对同时生起的心所法的行舍，也有对所缘的行舍。此处指的是对所缘的行舍。因此，诸比丘，正是由于依循着“我随观无常而吸气……”这种方式修行的比丘，并不仅仅是以慧见了对盖等法、以及以贪忧为开头而说的那些法的断除之智，从而成为善加行舍的人，这才是那段话的意思，所以应该知道：那位比丘在那个时刻是“于诸法上随观法而住”。

Nāhaṃ, bhikkhave, muṭṭhassatissa asampajānassāti ettha ayamadhippāyo – yasmā cittapaṭisaṃvedī assasissāmītiādinā nayena pavatto bhikkhu kiñcāpi assāsapassāsanimittaṃ ārammaṇaṃ karoti, tassa pana cittassa ārammaṇe satiñca sampajaññañca upaṭṭhapetvā pavattanato citte cittānupassīyeva nāmesa hoti. Na hi muṭṭhassatissa asampajānassa ānāpānassatibhāvanā atthi. Tasmā ārammaṇato cittapaṭisaṃviditādivasena citte cittānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharatīti. So yaṃ taṃ abhijjhādomanassānaṃ pahānaṃ, taṃ paññāya disvā sādhukaṃ ajjhupekkhitā hotīti ettha abhijjhāya kāmacchandanīvaraṇaṃ, domanassavasena byāpādanīvaraṇaṃ dassitaṃ. Idañhi catukkaṃ vipassanāvaseneva vuttaṃ, dhammānupassanā ca nīvaraṇapabbādivasena chabbidhā hoti, tassā nīvaraṇapabbaṃ ādi, tassapi idaṃ nīvaraṇadvayaṃ ādi, iti dhammānupassanāya ādiṃ dassetuṃ ‘‘abhijjhādomanassāna’’nti āha. Pahānanti aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatīti evaṃ pahānakarañāṇaṃ adhippetaṃ. Taṃ paññāya disvāti taṃ aniccavirāganirodhapaṭinissaggāñāṇasaṅkhātaṃ pahānañāṇaṃ aparāya vipassanāpaññāya, tampi aparāyāti evaṃ vipassanāparamparaṃ dasseti. Ajjhupekkhitā hotīti yañca samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, yañca ekato upaṭṭhānaṃ ajjhupekkhatīti dvidhā ajjhupekkhati nāma. Tattha sahajātānampi ajjhupekkhanā hoti ārammaṇassapi ajjhupekkhanā, idha ārammaṇaajjhupekkhanā adhippetā. Tasmātiha, bhikkhaveti yasmā aniccānupassī assasissāmītiādinā nayena pavatto na kevalaṃ nīvaraṇādidhamme, abhijjhādomanassasīsena pana vuttānaṃ dhammānaṃ pahānañāṇampi paññāya disvā ajjhupekkhitā hoti, tasmā ‘‘dhammesu dhammānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharatī’’ti veditabbo.

150「择取」的意思，就是以无常等角度去择取。另外两个词只是它的同义词。「无杂染的」，是指没有烦恼杂染的。「平息」是指透过身心上的不安躁动被止息，身体和心都因而平息下来。「入定」是指心被正确地安置好，就像已经达到了安止定一样。「成为行舍者」是说透过对同时生起的心所法的那种行舍，而成为了行舍者。

150.Pavicinatīti aniccādivasena pavicinati. Itaraṃ padadvayaṃ etasseva vevacanaṃ. Nirāmisāti nikkilesā. Passambhatīti kāyikacetasikadarathapaṭippassaddhiyā kāyopi cittampi passambhati. Samādhiyatīti sammā ṭhapiyati, appanāpattaṃ viya hoti. Ajjhupekkhitā hotīti sahajātaajjhupekkhanāya ajjhupekkhitā hoti.

168就这样，对于以十四种方式把握身体的比丘，在那个身体上，念就是念觉支；与念相应的智慧就是择法觉支；与那个智慧相应的身体和精神上的精进就是精进觉支；喜、轻安、心一境性就是定觉支；对这六个觉支既不退缩也不过激，这种被称为中舍的状态，就是舍觉支。正如一位车夫，在马匹平稳地奔跑时，他既不会因为有匹马慢下来就刺它，也不会因为有匹马跑太快就勒住它。他纯粹只是保持着观察的状态。同样，对这六个觉支既不退缩也不过激，这种被称为中舍的状态，就叫做舍觉支。到此为止，说明了什么？说明了在一个心识刹那中具有多种不同特相的「观觉支」。

Evaṃ cuddasavidhena kāyapariggāhakassa bhikkhuno tasmiṃ kāye sati satisambojjhaṅgo, satiyā sampayuttaṃ ñāṇaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo, taṃsampayuttameva kāyikacetasikavīriyaṃ vīriyasambojjhaṅgo, pīti, passaddhi, cittekaggatā samādhisambojjhaṅgo, imesaṃ channaṃ sambojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanasaṅkhāto majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo. Yatheva hi samappavattesu assesu sārathino ‘‘ayaṃ olīyatī’’ti tudanaṃ vā, ‘‘ayaṃ atidhāvatī’’ti ākaḍḍhanaṃ vā natthi, kevalaṃ evaṃ passamānassa ṭhitākārova hoti, evameva imesaṃ channaṃ sambojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanasaṅkhāto majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo nāma hoti. Ettāvatā kiṃ kathitaṃ? Ekacittakkhaṇikā nānārasalakkhaṇā vipassanāsambojjhaṅgā nāma kathitā.

152「依远离」等词的意义就像前面说过的一样。然而在这里，执取入出息之念是世间的；由世间的入出息，圆满世间的念住；由世间的念住，圆满出世间的觉支；由出世间的觉支，圆满明与解脱的果——涅槃。所以，在论及世间法的地方，所说的就是世间的；在论及出世间法的地方，所说的就是出世间的。但有一位长老说：「在其他地方是这样的，但在这部经中，接下来要讲的是出世间法。实际上，是世间的入出息圆满世间的念住，世间的念住圆满世间的觉支，世间的觉支圆满出世间的明解脱果涅槃。因为在这里，『明解脱』这个词正是要指明与解脱的果——涅槃。」

152.Vivekanissitantiādīni vuttatthāneva. Ettha pana ānāpānapariggāhikā sati lokiyā hoti, lokiyā ānāpānā lokiyasatipaṭṭhānaṃ paripūrenti, lokiyā satipaṭṭhānā lokuttarabojjhaṅge paripūrenti, lokuttarā bojjhaṅgā vijjāvimuttiphalanibbānaṃ paripūrenti. Iti lokiyassa āgataṭṭhāne lokiyaṃ kathitaṃ, lokuttarassa āgataṭṭhāne lokuttaraṃ kathitanti. Thero panāha ‘‘aññattha evaṃ hoti, imasmiṃ pana sutte lokuttaraṃ upari āgataṃ, lokiyā ānāpānā lokiyasatipaṭṭhāne paripūrenti, lokiyā satipaṭṭhānā lokiye bojjhaṅge paripūrenti, lokiyā bojjhaṅgā lokuttaraṃ vijjāvimuttiphalanibbānaṃ paripūrenti, vijjāvimuttipadena hi idha vijjāvimuttiphalanibbānaṃ adhippeta’’nti.

193《除迷障》（《中部》注疏）

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

194《入出息念经》注释终。

Ānāpānassatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

195第九《身至念经》注释

9. Kāyagatāsatisuttavaṇṇanā

153-4“如是我闻”等为《身至念经》。其中，「依家者」：指依着五欲。「诸驰念」：奔驰的意图。因为“sarā”是“奔流”的意思，就是奔跑的意思。「内」：只在行境之中。「身至念」：指执受身之念，也指以身作为所缘的念。如果说“执受身”，就是指止；如果说“以身作为所缘”，就是指观。通过这两者，止和观都被说出来了。

153-4.Evaṃme sutanti kāyagatāsatisuttaṃ. Tattha gehasitāti pañcakāmaguṇanissitā. Sarasaṅkappāti dhāvanasaṅkappā. Sarantīti hi sarā, dhāvantīti attho. Ajjhattamevāti gocarajjhattasmiṃyeva. Kāyagatāsatinti kāyapariggāhikampi kāyārammaṇampi satiṃ. Kāyapariggāhikanti vutte samatho kathito hoti, kāyārammaṇanti vutte vipassanā. Ubhayena samathavipassanā kathitā honti.

171“再者……诸比丘，比丘这样修习身至念”等，是在念处中，以十四种方式开示身随观。

Puna caparaṃ…pe… evampi, bhikkhave, bhikkhu kāyagatāsatiṃ bhāvetīti satipaṭṭhāne cuddasavidhena kāyānupassanā kathitā.

156「归入其中」：即那些比丘所修的，都包含在其中。「明之分」：这里，由于与明相应而亲近明，故称‘明之分’；或者在明的部分、明的分类中运作，也称为‘明之分’。其中，观智、意所成神通和六通，合为八种明。按照前一种含义，与这些相应的法也都是‘明之分’；按照后一种含义，其中的任何一个明是‘明’，其余的是‘明之分’。因此，无论是明本身，还是与明相应的法，都应理解为‘明之分’。「以心所触」：这里有两种触：水遍触和天眼触。其中，进入水遍定之后以水来触达，称为水遍触。这样触达时，所有流向大海的河流都归入其中；再则，增强光明后，用天眼看见整个大海，称为天眼触。这样触达时，所有流向大海的河流也都归入其中。

156.Antogadhāvāssāti tassa bhikkhuno bhāvanāya abbhantaragatāva honti. Vijjābhāgiyāti ettha sampayogavasena vijjaṃ bhajantīti vijjābhāgiyā. Vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattantītipi vijjābhāgiyā. Tattha vipassanāñāṇaṃ, manomayiddhi, cha abhiññāti aṭṭha vijjā. Purimena atthena tāhi sampayuttadhammāpi vijjābhāgiyā. Pacchimena atthena tāsu yā kāci ekā vijjā vijjā, sesā vijjābhāgiyāti evaṃ vijjāpi vijjāya sampayuttā dhammāpi vijjābhāgiyāteva veditabbā. Cetasā phuṭoti ettha duvidhaṃ pharaṇaṃ āpopharaṇañca, dibbacakkhupharaṇañca, tattha āpokasiṇaṃ samāpajjitvā āpena pharaṇaṃ āpopharaṇaṃ nāma. Evaṃ phuṭepi mahāsamudde sabbā samuddaṅgamā kunnadiyo antogadhāva honti, ālokaṃ pana vaḍḍhetvā dibbacakkhunā sakalasamuddassa dassanaṃ dibbacakkhupharaṇaṃ nāma. Evaṃ pharaṇepi mahāsamudde sabbā samuddaṅgamā kunnadiyo antogadhāva honti.

173「入口」：指缝隙、孔洞。「所缘」：指导致烦恼生起的缘。「得入口」：指能够进入，即是穿透进去，直到尽头。「放置处」：指安放的地方。

Otāranti vivaraṃ chiddaṃ. Ārammaṇanti kilesuppattipaccayaṃ. Labhetha otāranti labheyya pavesanaṃ, vinivijjhitvā yāva pariyosānā gaccheyyāti attho. Nikkhepananti nikkhipanaṭṭhānaṃ.

157前面用湿泥堆等来比喻未修身至念的人，现在为了用坚实门板等来比喻已修身至念的人，于是说：“就像……”。这里，「门闩板」：指的是门扇。

157. Evaṃ abhāvitakāyagatāsatiṃ puggalaṃ allamattikapuñjādīhi upametvā idāni bhāvitakāyagatāsatiṃ sāraphalakādīhi upametuṃ seyyathāpītiādimāha. Tattha aggaḷaphalakanti kavāṭaṃ.

158「乌鸦可饮」：乌鸦停在碗沿上，不用弯下脖子就能喝到。「应被证悟」：应该以证智亲自证得的。「达到能作证」：达到现前亲自体验的境界。「在因缘具足时」：当因缘存在的时候。“什么是这里的因呢？”证智本身就是因。「堤塘所缚」：被界限所束缚。

158.Kākapeyyoti mukhavaṭṭiyaṃ nisīditvā kākena gīvaṃ anāmetvāva pātabbo. Abhiññāsacchikaraṇīyassāti abhiññāya sacchikātabbassa. Sakkhibhabbataṃpāpuṇātīti paccakkhabhāvaṃ pāpuṇāti. Sati sati āyataneti satisati kāraṇe. Kiṃ panettha kāraṇanti? Abhiññāva kāraṇaṃ. Āḷibandhāti mariyādabaddhā.

176「如已套乘」：就像已经套好的车乘那样准备妥当。「立为基础」：被建立为稳固的依止。「随转」：被持续地推动流转。「熟习」：被反复熟悉练习。「善精勤」：善加精勤，善加把握。其余各处都是浅显易懂的。

Yānīkatāyāti yuttayānaṃ viya katāya. Vatthukatāyāti patiṭṭhākatāya. Anuṭṭhitāyāti anuppavattitāya. Paricitāyāti paricayakatāya. Susamāraddhāyāti suṭṭhu samāraddhāya susampaggahitāya. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

203《破除迷执》之中部注疏

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

204身至念经的注释结束。

Kāyagatāsatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

205第十行再生经注释

10. Saṅkhārupapattisuttavaṇṇanā

160「如是我闻」等是行再生经。在这里，「行再生」就是指诸行的再生，而不是有情或人的再生；或者是指由于福行而往生诸蕴的再生。

160.Evaṃme sutanti saṅkhārupapattisuttaṃ. Tattha saṅkhārupapattinti saṅkhārānaṃyeva upapattiṃ, na sattassa, na posassa, puññābhisaṅkhārena vā bhavūpagakkhandhānaṃ upapattiṃ.

161「具足信」：信等五法是世间法。「置」：安立。「决意」：确立。「诸行与诸住」：指连同愿求在内的信等五法。「于彼处再生」：为了在那个地方出生。这就是道，这就是行道，也就是连同愿求的五法而已。因为如果只有五法而没有愿求，他的趣向就不确定；如果有愿求而没有五法，他的趣向也不确定；如果这两样都具备，他们的趣向就是决定的。就像把一根木棍抛向空中，它究竟会以顶端、中间还是根部落地，并没有确定的法则一样，众生的结生也是不确定的。因此，造了善业之后，应当在一个地方发愿。

161.Saddhāya samannāgatoti saddhādayo pañca dhammā lokikā vaṭṭanti. Dahatīti ṭhapeti. Adhiṭṭhātīti patiṭṭhāpeti. Saṅkhārā ca vihārā cāti saha patthanāya saddhādayova pañca dhammā. Tatrupapattiyāti tasmiṃ ṭhāne nibbattanatthāya. Ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadāti saha patthanāya pañca dhammāva. Yassa hi pañca dhammā atthi, na patthanā, tassa gati anibaddhā. Yassa patthanā atthi, na pañca dhammā, tassapi anibaddhā. Yesaṃ ubhayaṃ atthi, tesaṃ gati nibaddhā. Yathā hi ākāse khittadaṇḍo aggena vā majjhena vā mūlena vā nipatissatīti niyamo natthi, evaṃ sattānaṃ paṭisandhiggahaṇaṃ aniyataṃ. Tasmā kusalaṃ kammaṃ katvā ekasmiṃ ṭhāne patthanaṃ kātuṃ vaṭṭati.

165「余甘子」：就是阿摩勒果。如同对于一个眼睛清净的男士来说，那一整颗余甘子完全清晰地显现一样，对于那位梵天以及在那里出生的众生来说，千世界也是这样。这方法适用于一切处。

165.Āmaṇḍanti āmalakaṃ. Yathā taṃ parisuddhacakkhussa purisassa sabbasova pākaṭaṃ hoti, evaṃ tassa brahmuno saddhiṃ tattha nibbattasattehi sahassī lokadhātu. Esa nayo sabbattha.

167「美妙」：指美好的。「有矿源」：是说天生具备矿源般的材料。「善磨治」：通过清洗等方法进行了很好地打磨修治。「置于红毯上」：被放在红色毯子上。

167.Subhoti sundaro. Jātimāti ākarasampanno. Suparikammakatoti dhovanādīhi suṭṭhukataparikammo. Paṇḍukambale nikkhittoti rattakambale ṭhapito.

168「十万」：指在十万个世界放大光明的梵天。「金币」：用金币制成的装饰品，金币就是五钱金。如果金不足一金币，做出的装饰品就经不起磨擦和擦亮；如果金过量，虽然能经住磨擦擦亮，却会缺乏色泽，显得粗糙。而用一金币的金做成的，既能经得住磨擦擦亮，又具备美丽的色泽。「阎浮河金」：产在阎浮河。大阎浮树的每根枝条都长到五十由旬，那里有大河流动。在河的两岸，阎浮果掉落的地方，会长出金芽。这些金芽被河水冲带着，次第流入大海，因此叫作‘阎浮河金’。「由善巧的铁匠之子在炉口善加锻打」：是指凭着善巧的铁匠之子，在炉口熔炼之后，善加锻打。「炉口」：就是熔炉。「锻打」：洗涤、锤打、擦净。在《衣喻经》和《界分别经》里讲的是团食净，而在这部经中讲的是成品净。

168.Satasahassoti lokadhātusatasahassamhi ālokapharaṇabrahmā. Nikkhanti nikkhena kataṃ piḷandhanaṃ, nikkhaṃ nāma pañcasuvaṇṇaṃ, ūnakanikkhena kataṃ pasādhanañhi ghaṭṭanamajjanakkhamaṃ na hoti, atirekena kataṃ ghaṭṭanamajjanaṃ khamati, vaṇṇavantaṃ pana na hoti, pharusadhātukaṃ khāyati. Nikkhena kataṃ ghaṭṭanamajjanañceva khamati, vaṇṇavantañca hoti. Jambonadanti jambunadiyaṃ nibbattaṃ. Mahājamburukkhassa hi ekekā sākhā paṇṇāsa paṇṇāsa yojanāni vaḍḍhitā, tāsu mahantā nadiyo sandanti, tāsaṃ nadīnaṃ ubhayatīresu jambupakkānaṃ patitaṭṭhāne suvaṇṇaṅkurā uṭṭhahanti, te nadījalena vuyhamānā anupubbena mahāsamuddaṃ pavisanti. Taṃ sandhāya jambonadanti vuttaṃ. Dakkhakammāraputtaukkāmukhasukusalasampahaṭṭhanti dakkhena sukusalena kammāraputtena ukkāmukhe pacitvā sampahaṭṭhaṃ. Ukkāmukheti uddhane. Sampahaṭṭhanti dhotaghaṭṭitamajjitaṃ. Vatthopame (ma. ni. 1.75-76) ca dhātuvibhaṅge (ma. ni. 3.357-360) ca piṇḍasodhanaṃ vuttaṃ. Imasmiṃ sutte katabhaṇḍasodhanaṃ vuttaṃ.

182再者，一切处所说的「遍满已，胜解已」中，此处「遍满」有五种：心遍满、遍处遍满、天眼遍满、光遍满、身遍满。其中，心遍满是指在千世界中对有情的心的了知。遍处遍满是指在千世界中遍处（遍业处）的扩展。天眼遍满是指增长光明后，以天眼看见千世界。光遍满也就是这个（天眼遍满）。身遍满是指以身体的光明遍照千世界。在任何地方，都应不破坏这五种遍满而讲说。

Yaṃ pana sabbavāresu pharitvā adhimuccitvāti vuttaṃ, tattha pañcavidhaṃ pharaṇaṃ cetopharaṇaṃ kasiṇapharaṇaṃ dibbacakkhupharaṇaṃ ālokapharaṇaṃ sarīrapharaṇanti. Tattha cetopharaṇaṃ nāma lokadhātusahasse sattānaṃ cittajānanaṃ. Kasiṇapharaṇaṃ nāma lokadhātusahasse kasiṇapattharaṇaṃ. Dibbacakkhupharaṇaṃ nāma ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā sahassalokadhātudassanaṃ. Ālokapharaṇampi etadeva. Sarīrapharaṇaṃ nāma lokadhātusahasse sarīrapabhāya pattharaṇaṃ. Sabbattha imāni pañca pharaṇāni avināsentena kathetabbanti.

183然而，三藏小无畏长老却说：‘就像在宝珠譬喻中（看似）有遍处遍满，在放下譬喻中（看似）有身遍满那样。’由于没有像他那种说法的注释书，因此驳斥了（他的说法），并说：身遍满并非一切时都有，只应不破坏这四种遍满而讲说。而「胜解」一词，就是「遍满」一词的同义语；或者，也可以说「遍满」是扩展，「胜解」是了知。

Tipiṭakacūḷābhayatthero panāha – ‘‘maṇiopamme kasiṇapharaṇaṃ viya nikkhopamme sarīrapharaṇaṃ viya dissatī’’ti. Tassa vādaṃ viya aṭṭhakathā nāma natthīti paṭikkhitvā sarīrapharaṇaṃ na sabbakālikaṃ, cattārimāni pharaṇāni avināsetvāva kathetabbanti vuttaṃ. Adhimuccatīti padaṃ pharaṇapadasseva vevacanaṃ, atha vā pharatīti pattharati. Adhimuccatīti jānāti.

169在「光」等（词）中，并没有单独名为‘光’的天众。少光天等三类天称为‘光’，少净天等三类天称为‘净’。遍净天等也称为‘净’。至于广果天等诸天，那都是很明显的。

169.Ābhātiādīsu ābhādayo nāma pāṭiyekkā devā natthi, tayo parittābhādayo devā ābhā nāma, parittāsubhādayo ca. Subhakiṇhādayo ca subhā nāma. Vehapphalādivārā pākaṭāyeva.

185暂且先这样说：通过修习这五种法，让他在欲界中再生。那么，如果在梵天界再生，又怎么能证得漏尽呢？这五种法就是戒。他立足于这戒，作遍处的预备行，然后修习种种等至。之后，他再生到有色梵天界；如果修习无色禅那，则会再生到无色梵天界。接着，以等至为依止，修习观，增长观智之后，证得不来果，再生到五净居天。最后，修习更上的道，证得漏尽。

Ime tāva pañca dhamme bhāvetvā kāmāvacaresu nibbattatu. Brahmaloke nibbattaṃ pana āsavakkhayañca kathaṃ pāpuṇātīti? Ime pañca dhammā sīlaṃ, so imasmiṃ sīle patiṭṭhāya kasiṇaparikammaṃ katvā tā tā samāpattiyo bhāvetvā rūpībrahmaloke nibbattati, arūpajjhānāni nibbattetvā arūpībrahmaloke, samāpattipadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā anāgāmiphalaṃ sacchikatvā pañcasu suddhāvāsesu nibbattati. Uparimaggaṃ bhāvetvā āsavakkhayaṃ pāpuṇātīti.

215《破除迷执》之《中部》注

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

216《行再生经》的注释完毕。

Saṅkhārupapattisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

217第二品的注释结束。

Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.