5. 小双品义注
1第四 大双品
4. Mahāyamakavaggo
21. 小牛角经注
1. Cūḷagosiṅgasuttavaṇṇanā
325“如是我闻”等就是《小牛角经》。其中，“住在纳提卡”是指纳提卡是依靠一个湖泊，由小父和大父的两个儿子所建的两个村庄，住在其中一个村庄。“在砖堂”指砖造的住处。据说，有一次世尊为了摄受大众，在跋耆国游行，来到了纳提卡。纳提卡的居民对世尊供养了大布施，听了佛法开示后心生净信，商量说：“我们为导师建造住处吧。”他们就用砖建造了殿堂，展示了墙壁、阶梯、柱子、猛兽图案等，涂上灰泥，完成花鬘工艺和藤蔓工艺等，铺好地面敷具、床座等，奉献给导师。而且人们还陆续为比丘僧团建造了夜间住处、日间住处、会堂、经行道等。这样，这个住处变得很广大。因此称为“在砖堂”。
325.Evaṃme sutanti cūḷagosiṅgasuttaṃ. Tattha nātike viharatīti nātikā nāma ekaṃ taḷākaṃ nissāya dvinnaṃ cūḷapitimahāpitiputtānaṃ dve gāmā, tesu ekasmiṃ gāme. Giñjakāvasatheti iṭṭhakāmaye āvasathe. Ekasmiṃ kira samaye bhagavā mahājanasaṅgahaṃ karonto vajjiraṭṭhe cārikaṃ caramāno nātikaṃ anuppatto. Nātikavāsino manussā bhagavato mahādānaṃ datvā dhammakathaṃ sutvā pasannahadayā, ‘‘satthu vasanaṭṭhānaṃ karissāmā’’ti mantetvā iṭṭhakāheva bhittisopānatthambhe vāḷarūpādīni dassento pāsādaṃ katvā sudhāya limpitvā mālākammalatākammādīni niṭṭhāpetvā bhummattharaṇamañcapīṭhādīni paññapetvā satthu niyyātesuṃ. Aparāparaṃ panettha manussā bhikkhusaṅghassa rattiṭṭhānadivāṭṭhānamaṇḍapacaṅkamādīni kārayiṃsu. Iti so vihāro mahā ahosi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘giñjakāvasathe’’ti.
2“牛角娑罗林园”在这里：那里有一棵最大树的树干上长出了牛角形状的枝桠，因为这棵树，整片树林都叫做“牛角娑罗林”。“林园”是森林的通称。所以，“牛角娑罗林园”就是指牛角娑罗林那片森林。“住”指他们享受和合的喜悦而住。因为这些善男子在《上五十篇》里讲的是他们还是凡夫的时候，而在这里讲的是他们成为漏尽者的时候。那时他们已经尝到法味、获得稳固、证得无碍解，成了漏尽者，享受和合的喜悦住在那里。这就是这句话所指的。
Gosiṅgasālavanadāyeti tattha ekassa jeṭṭhakarukkhassa khandhato gosiṅgasaṇṭhānaṃ hutvā viṭapaṃ uṭṭhahi, taṃ rukkhaṃ upādāya sabbampi taṃ vanaṃ gosiṅgasālavananti saṅkhaṃ gataṃ. Dāyoti avisesena araññassetaṃ nāmaṃ. Tasmā gosiṅgasālavanadāyeti gosiṅgasālavanaaraññeti attho. Viharantīti sāmaggirasaṃ anubhavamānā viharanti. Imesañhi kulaputtānaṃ uparipaṇṇāsake puthujjanakālo kathito, idha khīṇāsavakālo. Tadā hi te laddhassādā laddhapatiṭṭhā adhigatapaṭisambhidā khīṇāsavā hutvā sāmaggirasaṃ anubhavamānā tattha vihariṃsu. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.
3“来到牛角娑罗林园”指世尊没有召唤法将大目犍连尊者等八十位大弟子，甚至也没有召唤持法藏者阿难尊者，自己持着钵与衣，像离群的象，像离群的黑狮，像被风吹散的雨云，独自一人去了。为什么世尊在这里要亲自去呢？有三个原因：为了鼓励这三位善男子，为了怜悯未来的众生，以及出于对法的尊重。世尊这样想：“我要鼓励、赞扬这些善男子，款待他们，并为他们说法。”所以首先是为了鼓励而去的。他又想：“未来那些善男子们知道：正自觉者亲自去到安住于和合共住的人那里，款待他们，说法，并鼓励了三位善男子。谁还不会安住于和合共住呢？他们这样想，就会迅速地终结痛苦。”这样，为了怜悯未来众生而去了。而且，诸佛是尊重法的，这种对法的尊重在《车乘经》中已说明。因此，出于对法的尊重，“我要表彰法”而去的。
Yena gosiṅgasālavanadāyo tenupasaṅkamīti dhammasenāpatimahāmoggallānattheresu vā asītimahāsāvakesu vā, antamaso dhammabhaṇḍāgārikaānandattherampi kañci anāmantetvā sayameva pattacīvaraṃ ādāya anīkā nissaṭo hatthī viya, yūthā nissaṭo kāḷasīho viya , vātacchinno valāhako viya ekakova upasaṅkami. Kasmā panettha bhagavā sayaṃ agamāsīti? Tayo kulaputtā sāmaggirasaṃ anubhavantā viharanti, tesaṃ paggaṇhanato, pacchimajanataṃ anukampanato dhammagarubhāvato ca. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ahaṃ ime kulaputte paggaṇhitvā ukkaṃsitvā paṭisanthāraṃ katvā dhammaṃ nesaṃ desessāmī’’ti. Evaṃ tāva paggaṇhanato agamāsi. Aparampissa ahosi – ‘‘anāgate kulaputtā sammāsambuddho samaggavāsaṃ vasantānaṃ santikaṃ sayaṃ gantvā paṭisanthāraṃ katvā dhammaṃ kathetvā tayo kulaputte paggaṇhi, ko nāma samaggavāsaṃ na vaseyyāti samaggavāsaṃ vasitabbaṃ maññamānā khippameva dukkhassantaṃ karissantī’’ti. Evaṃ pacchimajanataṃ anukampanatopi agamāsi. Buddhā ca nāma dhammagaruno honti, so ca nesaṃ dhammagarubhāvo rathavinīte āvikatova. Iti imasmā dhammagarubhāvatopi dhammaṃ paggaṇhissāmīti agamāsi.
4“守林人”指林园守护者。他守护、保护那片森林，为了让人们不能随意进入任何地方拿走花朵、果实、树脂或木料等，他给那围有篱笆的森林安上大门，坐在那里守护、保护，所以称为“守林人”。“自利之形”指他们以希求自身利益的状态而住。如果有人在佛陀的教法中出家，却从事医生、信使、跑腿等事情，靠二十一种邪命过活，这不叫自利者。如果有人在教法中出家后，舍弃二十一种邪命，安立在四遍净戒上，学习佛语，决意修行适当的头陀支，在三十八种所缘中选取合心意的业处，离开村庄，进入森林，成就等至，致力于观修而住，这称为自利者。那三位善男子就是这样的。因此说“以自利之形而住”。
Dāyapāloti araññapālo. So taṃ araññaṃ yathā icchiticchitappadesena manussā pavisitvā tattha pupphaṃ vā phalaṃ vā niyyāsaṃ vā dabbasambhāraṃ vā na haranti, evaṃ vatiyā parikkhittassa tassa araññassa yojite dvāre nisīditvā taṃ araññaṃ rakkhati, pāleti. Tasmā ‘‘dāyapālo’’ti vutto. Attakāmarūpāti attano hitaṃ kāmayamānasabhāvā hutvā viharanti. Yo hi imasmiṃ sāsane pabbajitvāpi vejjakammadūtakammapahiṇagamanādīnaṃ vasena ekavīsatianesanāhi jīvikaṃ kappeti, ayaṃ na attakāmarūpo nāma. Yo pana imasmiṃ sāsane pabbajitvā ekavīsatianesanaṃ pahāya catupārisuddhisīle patiṭṭhāya buddhavacanaṃ uggaṇhitvā sappāyadhutaṅgaṃ adhiṭṭhāya aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu cittaruciyaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā gāmantaṃ pahāya araññaṃ pavisitvā samāpattiyo nibbattetvā vipassanāya kammaṃ kurumāno viharati, ayaṃ attakāmo nāma. Tepi tayo kulaputtā evarūpā ahesuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘attakāmarūpā viharantī’’ti.
5“不要使他们不安”即“不要给他们带来不便”，他劝阻世尊。他这么想：“这些善男子和合而住，某些人一到某个地方就会发生争吵、口角、斗争，像尖角凶牛一样乱撞乱闯，有时两个人没法同走一条路。也许这个人也这样行事，会破坏这些善男子的和合共住。而且这个人相貌庄严，金色身，似乎贪着上妙的味，从来到这里开始，可能会赞叹殊胜施主和自己侍者的功德等等，从而破坏这些善男子的不放逸住。还有，这些善男子的住处是固定的、各有分界的，三间茅舍、三条经行道、三个日间住处、三张床座。而这位沙门身材高大，可能年纪更长，他会在不合适的时间让这些善男子从住处离开。这样，无论如何都会给他们带来不安。”他不希望这样，所以劝阻世尊：“不要使他们不安！”
Mā tesaṃ aphāsumakāsīti tesaṃ mā aphāsukaṃ akāsīti bhagavantaṃ vāresi. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ime kulaputtā samaggā viharanti, ekaccassa ca gataṭṭhāne bhaṇḍanakalahavivādā vattanti, tikhiṇasiṅgo caṇḍagoṇo viya ovijjhanto vicarati, athekamaggena dvinnaṃ gamanaṃ na hoti, kadāci ayampi evaṃ karonto imesaṃ kulaputtānaṃ samaggavāsaṃ bhindeyya. Pāsādiko ca panesa suvaṇṇavaṇṇo surasagiddho maññe, gatakālato paṭṭhāya paṇītadāyakānaṃ attano upaṭṭhākānañca vaṇṇakathanādīhi imesaṃ kulaputtānaṃ appamādavihāraṃ bhindeyya. Vasanaṭṭhānāni cāpi etesaṃ kulaputtānaṃ nibaddhāni paricchinnāni tisso ca paṇṇasālā tayo caṅkamā tīṇi divāṭṭhānāni tīṇi mañcapīṭhāni. Ayaṃ pana samaṇo mahākāyo vuḍḍhataro maññe bhavissati. So akāle ime kulaputte senāsanā vuṭṭhāpessati. Evaṃ sabbathāpi etesaṃ aphāsu bhavissatī’’ti. Taṃ anicchanto, ‘‘mā tesaṃ aphāsukamakāsī’’ti bhagavantaṃ vāresi.
6那么，他是知道而阻拦，还是不知道呢？是不知道。因为，虽然从如来入胎那一刻起，就有震动一万个世界等神变显现，但那些住在森林里的人根性羸弱，专注着自己的事，没能注意到这些。而所谓正自觉者，当他被数千比丘随行，展现一寻光、八十随形好和三十二大人相的庄严与佛陀威德而游行时，那时不用问‘这是谁’就能知道。但那时世尊把这一切佛陀威德都隐藏在衣内，就像满月被云层遮蔽一样，亲自拿着钵与衣，以无人认识的形态来了。所以，守林人不知道他是谁而阻拦了他。
Kiṃ panesa jānanto vāresi, ajānantoti? Ajānanto. Kiñcāpi hi tathāgatassa paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya dasasahassacakkavāḷakampanādīni pāṭihāriyāni pavattiṃsu, araññavāsino pana dubbalamanussā sakammappasutā tāni sallakkhetuṃ na sakkonti. Sammāsambuddho ca nāma yadā anekabhikkhusahassaparivāro byāmappabhāya asītianubyañjanehi dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasiriyā ca buddhānubhāvaṃ dassento vicarati, tadā ko esoti apucchitvāva jānitabbo hoti. Tadā pana bhagavā sabbampi taṃ buddhānubhāvaṃ cīvaragabbhena paṭicchādetvā valāhakagabbhena paṭicchanno puṇṇacando viya sayameva pattacīvaramādāya aññātakavesena agamāsi. Iti naṃ ajānantova dāyapālo nivāresi.
7「他说（etadavocā）」：据说长老听到守林人说‘喂，沙门！’的话后，心想：‘我们三人住在这里，并没有其他出家人，可这守林者却好像在跟出家人说话一般，会是谁呢？’便从日间住处起身，站在门口望着路上，看见了世尊。世尊在长老看见他的同时，便放出身上的光明，以八十随形好庄严，一寻范围的光明犹如展开的金色布匹般辉耀。长老心想：‘这守林者就像伸手去抓颈部膨起的毒蛇一样，跟世间最尊贵的人说话却浑然不知，还以为只是与某位比丘交谈。’为了阻止他，便说：‘喂，守林者，别这样！’等语。
Etadavocāti thero kira mā samaṇāti dāyapālassa kathaṃ sutvāva cintesi – ‘‘mayaṃ tayo janā idha viharāma, aññe pabbajitā nāma natthi, ayañca dāyapālo pabbajitena viya saddhiṃ katheti, ko nu kho bhavissatī’’ti divāṭṭhānato vuṭṭhāya dvāre ṭhatvā maggaṃ olokento bhagavantaṃ addasa. Bhagavāpi therassa saha dassaneneva sarīrobhāsaṃ muñci, asītianubyañjanavirājitā byāmappabhā pasāritasuvaṇṇapaṭo viya virocittha. Thero, ‘‘ayaṃ dāyapālo phaṇakataṃ āsivisaṃ gīvāya gahetuṃ hatthaṃ pasārento viya loke aggapuggalena saddhiṃ kathentova na jānāti, aññatarabhikkhunā viya saddhiṃ kathetī’’ti nivārento etaṃ, ‘‘mā, āvuso dāyapālā’’tiādivacanaṃ avoca.
8「他前往（tenupasaṅkamī）」：为什么他没有对世尊起迎就前往了？据说他这样想：‘我们三人一起过着和合的生活，如果我单独去迎接，那就不再是和合共住了。’因此他打算带着亲爱的伙伴们一同迎接。正如世尊是我所亲爱的，我的同伴们也是我所亲爱的。所以他想与他们一同起迎，没有独自起迎就前往了。不过，有些长老的茅舍门口和经行道末端正好就是世尊前来的路，因此长老走过去，等于是给他们一个提醒。‘请来（abhikkamathā）’：‘请从这里过来。’‘洗足（pāde pakkhālesī）’：他用如同绽放莲花般、有网纹相的手，取来如宝石般的水，浇在世尊金色的脚背上，搓洗双足。诸佛的身体原本不沾尘垢，为何还要洗足？为了给身体降温，也为了让那些比丘心生欢喜。‘用我们供奉的水，世尊洗了足，作了受用’，会让比丘们因强烈的喜悦而心意满足。因此他为世尊洗足。‘世尊对尊者阿那律这样说（āyasmantaṃ anuruddhaṃ bhagavā etadavocā）’：据说阿那律是他们之中较年长的。
Tenupasaṅkamīti kasmā bhagavato paccuggamanaṃ akatvā upasaṅkami? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘mayaṃ tayo janā samaggavāsaṃ vasāma, sacāhaṃ ekakova paccuggamanaṃ karissāmi, samaggavāso nāma na bhavissatī’’ti piyamitte gahetvāva paccuggamanaṃ karissāmi. Yathā ca bhagavā mayhaṃ piyo, evaṃ sahāyānampi me piyoti, tehi saddhiṃ paccuggamanaṃ kātukāmo sayaṃ akatvāva upasaṅkami. Keci pana tesaṃ therānaṃ paṇṇasāladvāre caṅkamanakoṭiyā bhagavato āgamanamaggo hoti, tasmā thero tesaṃ saññaṃ dadamānova gatoti. Abhikkamathāti ito āgacchatha. Pāde pakkhālesīti vikasitapadumasannibhehi jālahatthehi maṇivaṇṇaṃ udakaṃ gahetvā suvaṇṇavaṇṇesu piṭṭhipādesu udakamabhisiñcitvā pādena pādaṃ ghaṃsanto pakkhālesi. Buddhānaṃ kāye rajojallaṃ nāma na upalimpati, kasmā pakkhālesīti? Sarīrassa utuggahaṇatthaṃ, tesañca cittasampahaṃsanatthaṃ. Amhehi abhihaṭena udakena bhagavā pāde pakkhālesi, paribhogaṃ akāsīti tesaṃ bhikkhūnaṃ balavasomanassavasena cittaṃ pīṇitaṃ hoti, tasmā pakkhālesi. Āyasmantaṃ anuruddhaṃ bhagavā etadavocāti so kira tesaṃ vuḍḍhataro.
326当对那位（阿那律）表达了关怀时，对其他两人的关怀也就同时完成了，因此世尊向长老说：‘阿那律们！你们是否……’等语。其中，‘是否（kacci）’是一个表示询问的不变词。‘你们（vo）’是所有格。整句的意思是：‘阿那律们！你们是否堪忍？你们的威仪是否安适？生活是否还能维持？生命是否还能延续、支撑下去？你们是否不因团食而疲惫？你们的团食是否容易获得？人们看到你们来到，是否会想到应该施舍一瓢粥或一匙食？’这是在询问乞食的行仪。为什么这样问呢？因为只有在资具上不疲惫，才有可能修行沙门法；而这本身也是出家人应尽的行仪。在阿那律回答之后，世尊为了询问和合的滋味，便说：‘阿那律们！你们是王族出家者，有大福德。人们对于住在森林中的你们若不布施，还会布施给谁呢？但你们受用这些之后，到底是像小鹿一样互相顶撞而住呢，还是彼此和合无诤呢？’于是说出：‘阿那律！你们是否和合……’等语。
326. Tassa saṅgahe kate sesānaṃ katova hotīti theraññeva etaṃ kacci vo anuruddhātiādivacanaṃ avoca. Tattha kaccīti pucchanatthe nipāto. Voti sāmivacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – kacci anuruddhā tumhākaṃ khamanīyaṃ, iriyāpatho vo khamati? Kacci yāpanīyaṃ, kacci vo jīvitaṃ yāpeti ghaṭiyati? Kacci piṇḍakena na kilamatha, kacci tumhākaṃ sulabhapiṇḍaṃ, sampatte vo disvā manussā uḷuṅkayāguṃ vā kaṭacchubhikkhaṃ vā dātabbaṃ maññantīti bhikkhācāravattaṃ pucchati. Kasmā? Paccayena akilamantena hi sakkā samaṇadhammo kātuṃ, vattameva vā etaṃ pabbajitānaṃ. Atha tena paṭivacane dinne, ‘‘anuruddhā, tumhe rājapabbajitā mahāpuññā, manussā tumhākaṃ araññe vasantānaṃ adatvā kassa aññassa dātabbaṃ maññissanti, tumhe pana etaṃ bhuñjitvā kiṃ nu kho migapotakā viya aññamaññaṃ saṅghaṭṭentā viharatha, udāhu sāmaggibhāvo vo atthī’’ti sāmaggirasaṃ pucchanto, kacci pana vo, anuruddhā, samaggātiādimāha.
10在这里，‘像乳与水融合为一（khīrodakībhūtā）’意思是：如同牛奶和水互相交融，不再分离，仿佛变成一体。世尊以此询问：‘你们是否依止于和合的力量，内心一致地安住？’‘以慈爱的眼睛（piyacakkhūhi）’是指：先令慈心生起，然后用这样的眼睛去看视，便称为慈爱之眼。问的是：‘你们是否以这样的眼睛彼此对视而安住？’‘确实（tagghā）’是一个表示肯定、决然的不变词，意思是：‘尊者！我们确确实实如此。’‘你们是如何……（yathā kathaṃ panā）’中，‘如何（yathā）’只是不变化词。‘以何方式（kathaṃ）’是询问原因。整句是说：‘那么你们是如何这样安住的？依靠什么原因能做到呢？请告诉我那个原因。’‘慈身业（mettaṃ kāyakammaṃ）’是指以慈心为推动而生起的身业。‘于明处与于暗处（āvi ceva raho ca）’就是当面和背后。对语业、意业也是如此道理。
Tattha khīrodakībhūtāti yathā khīrañca udakañca aññamaññaṃ saṃsandati, visuṃ na hoti, ekattaṃ viya upeti, kacci evaṃ sāmaggivasena ekattūpagatacittuppādā viharathāti pucchati. Piyacakkhūhīti mettacittaṃ paccupaṭṭhapetvā olokanacakkhūni piyacakkhūni nāma. Kacci tathārūpehi cakkhūhi aññamaññaṃ sampassantā viharathāti pucchati. Tagghāti ekaṃsatthe nipāto. Ekaṃsena mayaṃ, bhanteti vuttaṃ hoti. Yathā kathaṃ panāti ettha yathāti nipātamattaṃ. Kathanti kāraṇapucchā. Kathaṃ pana tumhe evaṃ viharatha, kena kāraṇena viharatha, taṃ me kāraṇaṃ brūthāti vuttaṃ hoti. Mettaṃ kāyakammanti mettacittavasena pavattaṃ kāyakammaṃ. Āvi ceva raho cāti sammukhā ceva parammukhā ca. Itaresupi eseva nayo.
11其中，当面的身业和语业在共住时可得，其余的身业和语业则在分开时可得。意业则于一切处可得。当共住时，若有人见到床、椅、木器或陶器等被随意放在外面，看到后不轻视地想‘这是谁用的？’，而是当作自己放得不当那样，将其收好；或者整理应当整理之处——这样就是当面的慈身业。当有人外出时，另一人将那位比丘随意放置的坐卧具资具照样放好，或者整理应当整理之处——这样就是背后的慈身业。与共住者一起进行温和悦意的交谈、款待之语、令人忆念之语、法语、诵经、讨论、提问、解答等——像这样，就是当面的慈语业。而当长老们不在时，称扬他们的功德：‘我可爱的同伴难提长老、金毗罗长老，是这样具戒、这样具足行仪……’——这样就是背后的慈语业。而内心作意：‘愿我亲爱的朋友难提长老、金毗罗长老无怨敌、无恼害、得安乐’——这样无论是当面还是背后，都是慈意业。
Tattha sammukhā kāyavacīkammāni sahavāse labbhanti, itarāni vippavāse. Manokammaṃ sabbattha labbhati. Yañhi sahavasantesu ekena mañcapīṭhaṃ vā dārubhaṇḍaṃ vā mattikābhaṇḍaṃ vā bahi dunnikkhittaṃ hoti, taṃ disvā kenidaṃ vaḷañjitanti avaññaṃ akatvā attanā dunnikkhittaṃ viya gahetvā paṭisāmentassa paṭijaggitabbayuttaṃ vā pana ṭhānaṃ paṭijaggantassa sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma hoti. Ekasmiṃ pakkante tena dunnikkhittaṃ senāsanaparikkhāraṃ tatheva nikkhipantassa paṭijaggitabbayuttaṭṭhānaṃ vā pana paṭijaggantassa parammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma hoti. Sahavasantassa pana tehi saddhiṃ madhuraṃ sammodanīyaṃ kathaṃ paṭisanthārakathaṃ sāraṇīyakathaṃ dhammīkathaṃ sarabhaññaṃ sākacchaṃ pañhapucchanaṃ pañhavissajjananti evamādikaraṇe sammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma hoti. Theresu pana pakkantesu mayhaṃ piyasahāyo nandiyatthero kimilatthero evaṃ sīlasampanno, evaṃ ācārasampannotiādiguṇakathanaṃ parammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma hoti. Mayhaṃ piyamitto nandiyatthero kimilatthero avero hotu, abyāpajjo sukhī hotūti evaṃ samannāharato pana sammukhāpi parammukhāpi mettaṃ manokammaṃ hotiyeva.
12“尊者！我们的身体确实是各个不同的”：因为身体如同椅子或泥土，不可能把它们揉压成一个。“但是，我想我们的心却是一体的”：这是表示在利益、无间、无隔碍、和合这些意义上，心确实是同一的。那么，如何放下自己的心而随顺他人的心呢？举例说：某人的钵有了污垢，某人的衣服脏了，某人有杂务要做。其中，钵有污垢的比丘说：“贤友！我的钵沾了污垢，该烧煮了。”这时，其他人不会说“我的衣服脏了要洗”或“我有杂务要办”，而是走进森林，捡来柴火，劈开，然后用钵锅做完杂务，然后再去洗衣或干别的活儿。即使先前有人说：“贤友！我的衣服脏了该洗了”或“我的叶屋杂乱该整理了”，也同样如此。
Nānā hi kho no, bhante, kāyāti kāyañhi piṭṭhaṃ viya mattikā viya ca omadditvā ekato kātuṃ na sakkā. Ekañca pana maññe cittanti cittaṃ pana no hitaṭṭhena nirantaraṭṭhena aviggahaṭṭhena samaggaṭṭhena ekamevāti dasseti. Kathaṃ panetaṃ sakaṃ cittaṃ nikkhipitvā itaresaṃ cittavasena vattiṃsūti? Ekassa patte malaṃ uṭṭhahati, ekassa cīvaraṃ kiliṭṭhaṃ hoti, ekassa paribhaṇḍakammaṃ hoti. Tattha yassa patte malaṃ uṭṭhitaṃ, tena mamāvuso, patte malaṃ uṭṭhitaṃ pacituṃ vaṭṭatīti vutte itare mayhaṃ cīvaraṃ kiliṭṭhaṃ dhovitabbaṃ, mayhaṃ paribhaṇḍaṃ kātabbanti avatvā araññaṃ pavisitvā dārūni āharitvā chinditvā pattakaṭāhe paribhaṇḍaṃ katvā tato paraṃ cīvaraṃ vā dhovanti, paribhaṇḍaṃ vā karonti. Mamāvuso, cīvaraṃ kiliṭṭhaṃ dhovituṃ vaṭṭati, mama paṇṇasālā uklāpā paribhaṇḍaṃ kātuṃ vaṭṭatīti paṭhamataraṃ ārocitepi eseva nayo.
327“善哉！善哉！阿那律们！”：世尊对于先前他们说的“尊者！我们不因团食而疲惫”这句话，并没有给予善哉。为什么呢？因为这种名为抟食的食物，对众生来说，无论是在恶趣世间还是在人天世间，都是寻常惯常的。然而，世间的共住大多陷入诤论；在恶趣世间、人天世间，这些众生本来就彼此对立，和合的时节非常稀有难得，只是偶尔出现。正因为和合共住极其难得，所以世尊在此处才给予善哉。接着，为了询问他们不放逸的征相，世尊说道：“阿那律们！你们是否……”等语。其中，“你们（vo）”是不变词，或者表示主格，意思就是“你们”。“在我们之间（amhākaṃ）”是指“在我们三人之中”。“从乞食返回的人（piṇḍāya paṭikkamati）”就是指在村中乞食后回来的人。“残余容器（avakkārapāti）”是指为了盛放多余的团食并加以存放，而将一只带盖的容器洗净，放在那里。
327.Sādhusādhu, anuruddhāti bhagavā heṭṭhā na ca mayaṃ, bhante, piṇḍakena kilamimhāti vutte na sādhukāramadāsi. Kasmā? Ayañhi kabaḷīkāro āhāro nāma imesaṃ sattānaṃ apāyalokepi devamanussalokepi āciṇṇasamāciṇṇova. Ayaṃ pana lokasannivāso yebhuyyena vivādapakkhando, apāyaloke devamanussalokepi ime sattā paṭiviruddhā eva, etesaṃ sāmaggikālo dullabho, kadācideva hotīti samaggavāsassa dullabhattā idha bhagavā sādhukāramadāsi. Idāni tesaṃ appamādalakkhaṇaṃ pucchanto kaccipana vo, anuruddhātiādimāha. Tattha voti nipātamattaṃ paccattavacanaṃ vā, kacci tumheti attho. Amhākanti amhesu tīsu janesu. Piṇḍāya paṭikkamatīti gāme piṇḍāya caritvā paccāgacchati. Avakkārapātinti atirekapiṇḍapātaṃ apanetvā ṭhapanatthāya ekaṃ samuggapātiṃ dhovitvā ṭhapeti.
14“后至者”：据说这些长老并不一起入村乞食，因为他们喜乐于果等至。清晨，他们打理好身体，履行应尽的义务，然后进入住所，限定时间，再入果等至坐下。其中，最先入定的人，也按照自己限定的时间最先出定。他乞食回来之后，来到用餐的地方，知道：“两位比丘还在后面，我先到了。”于是盖好钵，铺好座位等。如果钵中刚好只有适量的食物，他就坐下食用；如果有多余，就放进残余容器里，盖好容器，然后再吃。用完餐，洗净钵，擦干，放进钵袋，拿了钵与衣，回到自己住的地方。第二位到达的比丘也知道：“一位先到了，一位还在后面。”如果自己钵里的食物恰好够量，就直接吃；如果少了，就从残余容器里取来补足再吃；如果有多余，就把多余的部分放进残余容器，只吃适量的部分，然后像前面那位长老一样回到住处。第三位比丘回来时也知道：“两位先到了，我在最后。”他也像第二位长老那样用食。用餐完毕，洗净钵，擦干，收入钵袋，收拾座位，整理好；把饮用水瓶或洗用水瓶中剩下的水倒掉，将瓶口朝下放置；如果残余容器中还有剩余的食物，就依前述的方式处理掉，把容器洗净收好；然后清扫用餐的厅堂，倒掉垃圾，把扫帚收起来，放在不会被白蚁弄湿的地方，拿了钵与衣，回到自己住所。这就是在寺院外的林中，他们办理食事的那处食堂中的日常行持。经文正是针对这种情况而说“后至者”等语。
Yo pacchāti te kira therā na ekatova bhikkhācāraṃ pavisanti, phalasamāpattiratā hete. Pātova sarīrappaṭijagganaṃ katvā vattappaṭipattiṃ pūretvā senāsanaṃ pavisitvā kālaparicchedaṃ katvā phalasamāpattiṃ appetvā nisīdanti. Tesu yo paṭhamataraṃ nisinno attano kālaparicchedavasena paṭhamataraṃ uṭṭhāti; so piṇḍāya caritvā paṭinivatto bhattakiccaṭṭhānaṃ āgantvā jānāti – ‘‘dve bhikkhū pacchā, ahaṃ paṭhamataraṃ āgato’’ti. Atha pattaṃ pidahitvā āsanapaññāpanādīni katvā yadi patte paṭivisamattameva hoti, nisīditvā bhuñjati. Yadi atirekaṃ hoti, avakkārapātiyaṃ pakkhipitvā pātiṃ pidhāya bhuñjati. Katabhattakicco pattaṃ dhovitvā vodakaṃ katvā thavikāya osāpetvā pattacīvaraṃ gahetvā attano vasanaṭṭhānaṃ pavisati. Dutiyopi āgantvāva jānāti – ‘‘eko paṭhamaṃ āgato, eko pacchato’’ti. So sace patte bhattaṃ pamāṇameva hoti, bhuñjati. Sace mandaṃ, avakkārapātito gahetvā bhuñjati. Sace atirekaṃ hoti, avakkārapātiyaṃ pakkhipitvā pamāṇameva bhuñjitvā purimatthero viya vasanaṭṭhānaṃ pavisati. Tatiyopi āgantvāva jānāti – ‘‘dve paṭhamaṃ āgatā, ahaṃ pacchato’’ti. Sopi dutiyatthero viya bhuñjitvā katabhattakicco pattaṃ dhovitvā vodakaṃ katvā thavikāya osāpetvā āsanāni ukkhipitvā paṭisāmeti; pānīyaghaṭe vā paribhojanīyaghaṭe vā avasesaṃ udakaṃ chaḍḍetvā ghaṭe nikujjitvā avakkārapātiyaṃ sace avasesabhattaṃ hoti, taṃ vuttanayena jahitvā pātiṃ dhovitvā paṭisāmeti; bhattaggaṃ sammajjati. Tato kacavaraṃ chaḍḍetvā sammajjaniṃ ukkhipitvā upacikāhi muttaṭṭhāne ṭhapetvā pattacīvaramādāya vasanaṭṭhānaṃ pavisati. Idaṃ therānaṃ bahivihāre araññe bhattakiccakaraṇaṭṭhāne bhojanasālāyaṃ vattaṃ. Idaṃ sandhāya, ‘‘yo pacchā’’tiādi vuttaṃ.
15而“看见者”等，应当理解为是他们在寺院内部的做法。其中，“净瓶”指冲洗用的水罐。“空”指已经空了。“无”是它的同义词。“不能独举者”指无法一个人举起来，极为沉重。“以手势”指用手势比划。据说，他们拿起饮用水瓶等其中任何一个空瓶，就去池塘，把瓶子内外洗干净，过滤水后，放在岸边，然后用手势招呼另一位比丘，既不特地指名呼唤，也不泛泛出声。为什么不指名呼唤？因为声音会打扰那位比丘。为什么不泛泛出声？因为如果泛泛出声，两个人可能会同时出来，争着说‘我先！我先！’，这样第三个人该做的事就会被中断。然而，他们会控制脚步声音，走到另一位比丘日间居处的附近，知道对方看见自己之后，就打手势，那位比丘看懂手势后过来，然后两人手拉手，把东西放在两人手上一起抬起来。正是针对这个情境才说：‘以手势招呼另一位，手拉手地一起安放。’
Yo passatītiādi pana nesaṃ antovihāre vattanti veditabbaṃ. Tattha vaccaghaṭanti ācamanakumbhiṃ. Rittanti rittakaṃ. Tucchanti tasseva vevacanaṃ. Avisayhanti ukkhipituṃ asakkuṇeyyaṃ, atibhāriyaṃ. Hatthavikārenāti hatthasaññāya. Te kira pānīyaghaṭādīsu yaṃkiñci tucchakaṃ gahetvā pokkharaṇiṃ gantvā anto ca bahi ca dhovitvā udakaṃ parissāvetvā tīre ṭhapetvā aññaṃ bhikkhuṃ hatthavikārena āmantenti, odissa vā anodissa vā saddaṃ na karonti. Kasmā odissa saddaṃ na karonti? Taṃ bhikkhuṃ saddo bādheyyāti. Kasmā anodissa saddaṃ na karonti? Anodissa sadde dinne, ‘‘ahaṃ pure, ahaṃ pure’’ti dvepi nikkhameyyuṃ, tato dvīhi kattabbakamme tatiyassa kammacchedo bhaveyya. Saṃyatapadasaddo pana hutvā aparassa bhikkhuno divāṭṭhānasantikaṃ gantvā tena diṭṭhabhāvaṃ ñatvā hatthasaññaṃ karoti, tāya saññāya itaro āgacchati, tato dve janā hatthena hatthaṃ saṃsibbantā dvīsu hatthesu ṭhapetvā upaṭṭhapenti. Taṃ sandhāyāha – ‘‘hatthavikārena dutiyaṃ āmantetvā hatthavilaṅghakena upaṭṭhapemā’’ti.
16“然每五日”等。首先，十四日、十五日、八日这些日子是常规的闻法时间。他们让这种闻法不间断之后，每到第五天，两位长老在不太晚的时候沐浴，然后就去阿那律长老的住处。在那里，三个人坐在一起，在三藏中的某一部里互相提问，互相解答，他们这样交流着，天就亮了。正是就这个情况才说了这句话。至此，被世尊询问不放逸之相的长老，恰恰就是在有放逸可能之处回答了什么是不放逸之相。为什么呢？因为其他比丘有这些事情：入村乞食的时候、出村的时候、更换下裙、披上上衣、在村里乞食、说法、回向、出村后办理饮食之事、洗钵、收纳钵袋、收拾钵与衣…等等这些容易让人散乱的事。因此，长老为了表明：‘除了这些该做的事之外，我们并没有所谓放逸的时间’，所以正好在那些可能出现放逸的地方解释了不放逸之相。
Pañcāhikaṃ kho panāti cātuddase pannarase aṭṭhamiyanti idaṃ tāva pakatidhammassavanameva, taṃ akhaṇḍaṃ katvā pañcame pañcame divase dve therā nātivikāle nhāyitvā anuruddhattherassa vasanaṭṭhānaṃ gacchanti. Tattha tayopi nisīditvā tiṇṇaṃ piṭakānaṃ aññatarasmiṃ aññamaññaṃ pañhaṃ pucchanti , aññamaññaṃ vissajjenti, tesaṃ evaṃ karontānaṃyeva aruṇaṃ uggacchati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Ettāvatā therena bhagavatā appamādalakkhaṇaṃ pucchitena pamādaṭṭhānesuyeva appamādalakkhaṇaṃ vissajjitaṃ hoti. Aññesañhi bhikkhūnaṃ bhikkhācāraṃ pavisanakālo, nikkhamanakālo, nivāsanaparivattanaṃ, cīvarapārupanaṃ, antogāme piṇḍāya caraṇaṃ dhammakathanaṃ, anumodanaṃ , gāmato nikkhamitvā bhattakiccakaraṇaṃ, pattadhovanaṃ, pattaosāpanaṃ, pattacīvarapaṭisāmananti papañcakaraṇaṭṭhānāni etāni. Tasmā thero amhākaṃ ettakaṃ ṭhānaṃ muñcitvā pamādakālo nāma natthīti dassento pamādaṭṭhānesuyeva appamādalakkhaṇaṃ vissajjesi.
328于是，世尊称赞他之后，为了询问初禅，又说：“那么，还有更殊胜的吗？”等。其中，“超出凡夫法”指超越凡夫之法。“足以成为圣的智见殊胜”是指能够成就圣者素质的智的殊胜。“尊者！我们何故不得”意思是：‘尊者！为什么不会被证得呢？正是被证得啊！’“乃至天众”意思是‘乃至如此’。
328. Athassa bhagavā sādhukāraṃ datvā paṭhamajjhānaṃ pucchanto puna atthi pana votiādimāha. Tattha uttari manussadhammāti manussadhammato uttari. Alamariyañāṇadassanavisesoti ariyabhāvakaraṇasamattho ñāṇaviseso. Kiñhi no siyā, bhanteti kasmā, bhante, nādhigato bhavissati, adhigatoyevāti. Yāva devāti yāva eva.
329这样，在阿那律记说证得初禅之后，世尊为了询问第二禅等，又说：‘那么，由这个……’等等。这里的「为超越」(samatikkamāya) 是指为了超越（初禅等）。「为止息」(paṭippassaddhiyā) 是指为了止息。其他的所有内容，都按前面所说的方式来理解。然而，在最后一个问题中，世尊为了询问依出世间智见而证得的灭尽定，才说：「足以成为圣的智见殊胜」。长老也根据所问作了回答。在这里，因为不感受任何感受的乐比有感受的乐更加寂静、更加殊胜，所以他说：‘我们不见有其他更超越或更殊胜的安住轻利了。’
329. Evaṃ paṭhamajjhānādhigame byākate dutiyajjhānādīni pucchanto etassa pana votiādimāha. Tattha samatikkamāyāti samatikkamatthāya. Paṭippassaddhiyāti paṭippassaddhatthāya. Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ. Pacchimapañhe pana lokuttarañāṇadassanavasena adhigataṃ nirodhasamāpattiṃ pucchanto alamariyañāṇadassanavisesoti āha. Theropi pucchānurūpeneva byākāsi. Tattha yasmā vedayitasukhato avedayitasukhaṃ santataraṃ paṇītataraṃ hoti, tasmā aññaṃ phāsuvihāraṃ uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vā na samanupassāmāti āha.
330“以法语”指：用关于和合利益、与法相应的言说。他们所有人在四圣谛上都已经究竟完成，所以不需要再为他们说什么以求证悟。然而，世尊只是就‘和合有这样的利益，有那样的利益’而对他们开示和合的利益。“追随世尊”即跟随而去。据说，他们接过世尊的钵与衣，走了一小段路，然后世尊到了精舍的院墙边界时，说：‘把钵和衣拿来给我，你们就留在这里。’便离开了。“从那里返回”就是从他们当时站立的地方又折了回来。‘我们这些尊者……’：他们虽然依止世尊证得了出家等功德，却一谈自己的功德就感到厌苦，出于少求证悟的心，所以那样说。“于这些与这些”：指对于初禅等世间和出世间的等至。“以心了知心后得知”：即‘今天这些尊者以世间等至度过，今天以出世间等至度过’，像这样以心分辨心而了知。“诸天也对我说”：意思是‘阿那律尊者，今天难提耶长老以此等至度过，今天金毗罗长老以此等至度过’，诸天这样来通知我。“以被提问”：这是说‘或是凭我自己了知，或是通过诸天告知’，我仅仅是以这些事打开话题，并没有在没被问的情况下主动说。然而，当世尊反过来提问我、以问题询问我之后，我才解说，这对我来说有什么不好呢？’他这样说。
330.Dhammiyā kathāyāti sāmaggirasānisaṃsappaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya. Sabbepi te catūsu saccesu pariniṭṭhitakiccā, tena tesaṃ paṭivedhatthāya kiñci kathetabbaṃ natthi. Sāmaggirasena pana ayañca ayañca ānisaṃsoti sāmaggirasānisaṃsameva nesaṃ bhagavā kathesi. Bhagavantaṃ anusaṃyāyitvāti anugantvā. Te kira bhagavato pattacīvaraṃ gahetvā thokaṃ agamaṃsu, atha bhagavā vihārassa pariveṇapariyantaṃ gatakāle, ‘‘āharatha me pattacīvaraṃ, tumhe idheva tiṭṭhathā’’ti pakkāmi. Tato paṭinivattitvāti tato ṭhitaṭṭhānato nivattitvā. Kiṃ nu kho mayaṃ āyasmatoti bhagavantaṃ nissāya pabbajjādīni adhigantvāpi attano guṇakathāya aṭṭiyamānā adhigamappicchatāya āhaṃsu. Imāsañca imāsañcāti paṭhamajjhānādīnaṃ lokiyalokuttarānaṃ. Cetasā ceto paricca viditoti ajja me āyasmanto lokiyasamāpattiyā vītināmesuṃ, ajja lokuttarāyāti evaṃ cittena cittaṃ paricchinditvā viditaṃ. Devatāpi meti, bhante anuruddha, ajja ayyo nandiyatthero, ajja ayyo kimilatthero imāya ca imāya ca samāpattiyā vītināmesīti evamārocesunti attho. Pañhābhipuṭṭhenāti tampi mayā sayaṃ viditanti vā devatāhi ārocitanti vā ettakeneva mukhaṃ me sajjanti kathaṃ samuṭṭhāpetvā apuṭṭheneva me na kathitaṃ. Bhagavatā pana pañhābhipuṭṭhena pañhaṃ abhipucchitena satā byākataṃ, tatra me kiṃ na rocathāti āha.
331「长」(Dīgha)：如‘珠宝、宝珠、长、还有舍利萨迦、同伴’（《长部》3.293）所提及的，是二十八位夜叉将军中的一位天王。「波罗阇那」(Parajana) 就是那位夜叉的名字。「他往诣世尊」(yena bhagavā tenupasaṅkami)：据说，他受多闻天王派遣前去那个地方，路上看见世尊自己拿着钵与衣从炼瓦堂出来，走进牛角沙罗树林之间，便知道世尊正自己拿着钵与衣前往牛角沙罗树林里三位善男子那里。他心想：‘今天将有一场大说法，我也应当成为这场说法的一份子。’于是，他以不可见的身体跟在导师脚后，在不远处站着听法，导师离去后他也没有离开，为了观看‘这些长老会做什么’而留在原地。接着，他看到那两位长老围绕着阿那律长老，心想：‘这些长老依止世尊证得出家等一切功德后，却对世尊吝啬，不愿和别人分享，过分隐藏遮覆。现在我不让他们再遮掩了，我要从地面直到梵天界去宣扬他们的功德。’这样想好后，他便前往世尊那里。
331.Dīghoti ‘‘maṇi māṇivaro dīgho, atho serīsako sahā’’ti (dī. ni. 3.293) evaṃ āgato aṭṭhavīsatiyā yakkhasenāpatīnaṃ abbhantaro eko devarājā. Parajanoti tasseva yakkhassa nāmaṃ. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti so kira vessavaṇena pesito etaṃ ṭhānaṃ gacchanto bhagavantaṃ sayaṃ pattacīvaraṃ gahetvā giñjakāvasathato gosiṅgasālavanassa antare disvā bhagavā attanā pattacīvaraṃ gahetvā gosiṅgasālavane tiṇṇaṃ kulaputtānaṃ santikaṃ gacchati. Ajja mahatī dhammadesanā bhavissati. Mayāpi tassā desanāya bhāginā bhavitabbanti adissamānena kāyena satthu padānupadiko gantvā avidūre ṭhatvā dhammaṃ sutvā satthari gacchantepi na gato, – ‘‘ime therā kiṃ karissantī’’ti dassanatthaṃ pana tattheva ṭhito. Atha te dve there anuruddhattheraṃ paliveṭhente disvā, – ‘‘ime therā bhagavantaṃ nissāya pabbajjādayo sabbaguṇe adhigantvāpi bhagavatova maccharāyanti, na sahanti, ativiya nilīyanti paṭicchādenti, na dāni tesaṃ paṭicchādetuṃ dassāmi, pathavito yāva brahmalokā etesaṃ guṇe pakāsessāmī’’ti cintetvā yena bhagavā tenupasaṅkami.
21「他们确实有得啊，尊者！」(lābhā vata, bhante) 意思是：‘尊者，那些住在跋耆国的人们，得以见到世尊以及这三位善男子，得以礼敬，得以布施应施物，得以听法，尊者，跋耆人真有福报啊。’「听到声音」(saddaṃ sutvā)：据说，他以自己的夜叉威神力发出巨大声音，覆盖了整个跋耆国，讲出那句话。由于他的缘故，那些住在树、山等地方的地居天听到了声音。正是针对这个才说‘听到声音’。「转告」(anussāvesuṃ)：听到那么大的声音之后，他们便转告。这个道理在每个环节都适用。「乃至梵天界」(yāva brahmalokā)：一直到阿迦尼吒梵天界。「如果那个家族也」(tañcepi kulaṃ)：意思是‘这些善男子从我们的家族出离，出家后成为这样具戒、具德、具足正行、有善法的人’，如果那个家族以净信心忆念这三位善男子，一切处都应该这样理解其含义。就这样，世尊顺着话题的关联结束了说法。
Lābhā vata, bhanteti ye, bhante, vajjiraṭṭhavāsino bhagavantañca ime ca tayo kulaputte passituṃ labhanti, vandituṃ labhanti, deyyadhammaṃ dātuṃ labhanti, dhammaṃ sotuṃ labhanti, tesaṃ lābhā, bhante, vajjīnanti attho. Saddaṃ sutvāti so kira attano yakkhānubhāvena mahantaṃ saddaṃ katvā sakalaṃ vajjiraṭṭhaṃ ajjhottharanto taṃ vācaṃ nicchāresi. Tena cassa tesu rukkhapabbatādīsu adhivatthā bhummā devatā saddaṃ assosuṃ. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘saddaṃ sutvā’’ti. Anussāvesunti mahantaṃ saddaṃ sutvā sāvesuṃ. Esa nayo sabbattha. Yāva brahmalokāti yāva akaniṭṭhabrahmalokā. Tañcepi kulanti, ‘‘amhākaṃ kulato nikkhamitvā ime kulaputtā pabbajitā evaṃ sīlavanto guṇavanto ācārasampannā kalyāṇadhammā’’ti evaṃ tañcepi kulaṃ ete tayo kulaputte pasannacittaṃ anussareyyāti evaṃ sabbattha attho daṭṭhabbo. Iti bhagavā yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesīti.
24《破迷执》之中部注释书
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
25《小牛角经》的注释到此结束。
Cūḷagosiṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
262.《大牛角经》注释
2. Mahāgosiṅgasuttavaṇṇanā
332「如是我闻（evaṃme sutaṃ）」指的就是这部《大牛角经》。在这里，「牛角沙罗树林（gosiṅgasālavanadāya）」这一句，是为了说明他们当时居住的地点而说的。在其他经典中，通常会先点明世尊托钵乞食的村庄，然后再说明居住的地方，比如“住在舍卫城（sāvatthiyaṃ）的祇树给孤独（anāthapiṇḍika）园”。但在这部《大牛角经》里，世尊所在的乞食村庄并没有固定下来，想必是某一个村庄吧。因此，经文只指明了住处。这部经，就是所谓的以林野为缘起的经典。「与众多（sambahulehi）」意思就是和很多比丘一起。「声名远播（abhiññātehi abhiññātehi）」指在各个地方都很有名、很突出。「长老声闻弟子（therehi sāvakehi saddhiṃ）」：由于他们具备由巴帝摩卡律仪等坚实修习所成就的功德，所以称为“长老”；又因为他们是在听闻佛法的末期出生的，所以称为“声闻”；经文是说世尊与这些长老声闻弟子在一起。接下来，为了展现这些长老的具体身份，经文说：「与具寿舍利弗（āyasmatā ca sāriputtena）……在一起」。在这里，具寿舍利弗因为他自身戒行等功德，在佛陀的教法中声名远播。就像对于有眼睛的人们来说，高悬天空中央的太阳或月亮那样显眼；又像对于站在海岸边的人们来说，大海那样突出，他广为人知、备受瞩目。然而，不应该只根据这部经里提到的功德来了解长老的伟大；还要根据其他许多经典来了解，例如《法嗣经》《无秽经》《正见经》《狮子吼经》《车辕调伏》《大象迹喻》《大问答》《牛众经》《长爪经》《不取着经》《应亲近不应亲近经》《谛分别经》《团食清净》《快乐经》《等诵经》《十上经》《自恣经》（《相应部》1.215等）、《须尸摩经》《长老问经》《大义释》《无碍解道》《长老狮子吼经》《出离》《最上》等等。因为在《最上》中，世尊说：“诸比丘，在我的声闻比丘弟子中，大智慧第一的，就是舍利弗。”（《增支部》1.188-189）
332.Evaṃme sutanti mahāgosiṅgasuttaṃ. Tattha gosiṅgasālavanadāyeti idaṃ vasanaṭṭhānadassanatthaṃ vuttaṃ. Aññesu hi suttesu, ‘‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti evaṃ paṭhamaṃ gocaragāmaṃ dassetvā pacchā vasanaṭṭhānaṃ dasseti. Imasmiṃ pana mahāgosiṅgasutte bhagavato gocaragāmo anibandho, kocideva gocaragāmo bhavissati. Tasmā vasanaṭṭhānameva paridīpitaṃ. Araññanidānakaṃ nāmetaṃ suttanti. Sambahulehīti bahukehi. Abhiññātehi abhiññātehīti sabbattha vissutehi pākaṭehi. Therehi sāvakehi saddhinti pātimokkhasaṃvarādīhi thirakārakeheva dhammehi samannāgatattā therehi, savanante jātattā sāvakehi saddhiṃ ekato. Idāni te there sarūpato dassento, āyasmatā ca sāriputtenātiādimāha. Tatthāyasmā sāriputto attano sīlādīhi guṇehi buddhasāsane abhiññāto. Cakkhumantānaṃ gaganamajjhe ṭhito sūriyo viya cando viya, samuddatīre ṭhitānaṃ sāgaro viya ca pākaṭo paññāto. Na kevalañcassa imasmiṃ sutte āgataguṇavaseneva mahantatā veditabbā, ito aññesaṃ dhammadāyādasuttaṃ anaṅgaṇasuttaṃ sammādiṭṭhisuttaṃ sīhanādasuttaṃ rathavinītaṃ mahāhatthipadopamaṃ mahāvedallaṃ cātumasuttaṃ dīghanakhaṃ anupadasuttaṃ sevitabbāsevitabbasuttaṃ saccavibhaṅgasuttaṃ piṇḍapātapārisuddhi sampasādanīyaṃ saṅgītisuttaṃ dasuttarasuttaṃ pavāraṇāsuttaṃ (saṃ. ni. 1.215 ādayo) susimasuttaṃ therapañhasuttaṃ mahāniddeso paṭisambhidāmaggo therasīhanādasuttaṃ abhinikkhamanaṃ etadagganti imesampi suttānaṃ vasena therassa mahantatā veditabbā. Etadaggasmiñhi, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto’’ti (a. ni. 1.188-189) vuttaṃ.
23大目犍连长老也因为戒行等功德，以及这部经里提到的功德，如同大长老们一样，是广为人知、声名远播的大德。此外，还应依据《推断经》《小渴爱尽经》《魔怖经》《殿堂震动》、全部的《神足相应》《降伏难陀跋难陀》、在示现双神变时前往天界、《天宫事》《饿鬼事》《长老出离》《最上》等经典，来了解他的伟大。因为在《最上》中，世尊说：“诸比丘，在我的声闻比丘弟子中，具神通者第一的，就是大目犍连。”（《增支部》1.190）
Mahāmoggallānopi sīlādiguṇehi ceva imasmiṃ sutte āgataguṇehi ca thero viya abhiññāto pākaṭo mahā. Apicassa anumānasuttaṃ, cūḷataṇhāsaṅkhayasuttaṃ māratajjaniyasuttaṃ pāsādakampanaṃ sakalaṃ iddhipādasaṃyuttaṃ nandopanandadamanaṃ yamakapāṭihāriyakāle devalokagamanaṃ vimānavatthu petavatthu therassa abhinikkhamanaṃ etadagganti imesampi vasena mahantabhāvo veditabbo . Etadaggasmiñhi, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ iddhimantānaṃ yadidaṃ mahāmoggallāno’’ti (a. ni. 1.190) vuttaṃ.
24大迦叶长老也因戒行等功德以及本经所提及的功德，如同大长老一样，是广为人知、声名远播的大德。此外，还应依据《衣相易经》《补衲衣经》（《相应部》2.154等）、《月喻》、全部的《迦叶相应》、《大圣种经》、长老的出离事迹以及“第一”的称号等，来了解他的伟大。因为在“第一”中，世尊说：“诸比丘，在我的声闻比丘弟子中，头陀论者第一的，就是大迦叶。”（《增支部》1.191）
Mahākassapopi sīlādiguṇehi ceva imasmiṃ sutte āgataguṇehi ca thero viya abhiññāto pākaṭo mahā. Apicassa cīvaraparivattanasuttaṃ jiṇṇacīvarasuttaṃ (saṃ. ni. 2.154 ādayo) candopamaṃ sakalaṃ kassapasaṃyuttaṃ mahāariyavaṃsasuttaṃ therassa abhinikkhamanaṃ etadagganti imesampi vasena mahantabhāvo veditabbo. Etadaggasmiñhi, ‘‘etadaggaṃ , bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhutavādānaṃ yadidaṃ mahākassapo’’ti (a. ni. 1.191) vuttaṃ.
25阿那律长老也因戒行等功德以及本经所提及的功德，如同大长老一样，是广为人知、声名远播的大德。此外，还应依据《小牛角经》、《那罗伽波那经》、《无上经》、《随烦恼经》、《阿那律相应》、《大人之思惟经》、长老的出离事迹以及“第一”的称号等，来了解他的伟大。因为在“第一”中，世尊说：“诸比丘，在我的声闻比丘弟子中，天眼第一的，就是阿那律。”（《增支部》1.192）
Anuruddhattheropi sīlādiguṇehi ceva imasmiṃ sutte āgataguṇehi ca thero viya abhiññāto pākaṭo mahā. Apicassa cūḷagosiṅgasuttaṃ naḷakapānasuttaṃ anuttariyasuttaṃ upakkilesasuttaṃ anuruddhasaṃyuttaṃ mahāpurisavitakkasuttaṃ therassa abhinikkhamanaṃ etadagganti imesampi vasena mahantabhāvo veditabbo. Etadaggasmiñhi, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dibbacakkhukānaṃ yadidaṃ anuruddho’’ti (a. ni. 1.192) vuttaṃ.
26经文说“与具寿离瓦达（Revata）在一起”，这里有两个名叫离瓦达的人：一个是住卡迪拉林的离瓦达（Khadiravaniyarevato），另一个是疑结离瓦达（Kaṅkhārevato）。其中，住卡迪拉林的离瓦达是法将长老（舍利弗）的幼弟，这里指的不是他。这里指的是那位因“红糖是否不如法？绿豆是否不如法？”（《大品》272）之类问题而常常疑惑不解的离瓦达长老。这位离瓦达长老同样以其戒行等功德，以及本经提到的功德，如同其他大长老一样，广为人知、声名远播。此外，从他的出离事迹和“第一”的称号，也可了知他的伟大。世尊在开示“第一”时曾这样说过：“诸比丘，在我的声闻比丘弟子当中，最乐于修习禅那的，第一就是疑结离瓦达。”（《增支部》1.204）
Āyasmatā ca revatenāti ettha pana dve revatā khadiravaniyarevato ca kaṅkhārevato ca. Tattha khadiravaniyarevato dhammasenāpatittherassa kaniṭṭhabhātiko, na so idha adhippeto. ‘‘Akappiyo guḷo, akappiyā muggā’’ti (mahāva. 272) evaṃ kaṅkhābahulo pana thero idha revatoti adhippeto. Sopi sīlādiguṇehi ceva imasmiṃ sutte āgataguṇehi ca thero viya abhiññāto pākaṭo mahā. Apicassa abhinikkhamanenapi etadaggenapi mahantabhāvo veditabbo. Etadaggasmiñhi, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ jhāyīnaṃ yadidaṃ kaṅkhārevato’’ti (a. ni. 1.204) vuttaṃ.
27阿难长老也因其戒行等功德，以及本经提到的功德，如同其他大长老一样，广为人知、声名远播。此外，通过《有学经》、《巴希提加经》、《不动适切经》、《果巴咖摩嘎剌那经》、《多界经》、《小空经》、《大空经》、《未曾有法经》、《善一夜者经》、《大因缘经》、《大般涅槃经》、《须跋经》、《小界蕴经》，以及他的出离事迹和“第一”的称号，都能了解他的伟大。在论及“第一”时，世尊曾这样说：“诸比丘，在我的声闻比丘弟子中，多闻第一的，就是阿难。”（《增支部》1.219-223）
Ānandattheropi sīlādiguṇehi ceva imasmiṃ sutte āgataguṇehi ca thero viya abhiññāto pākaṭo mahā. Apicassa sekkhasuttaṃ bāhitikasuttaṃ āneñjasappāyaṃ gopakamoggallānaṃ bahudhātukaṃ cūḷasuññataṃ mahāsuññataṃ acchariyabbhutasuttaṃ bhaddekarattaṃ mahānidānaṃ mahāparinibbānaṃ subhasuttaṃ cūḷaniyalokadhātusuttaṃ abhinikkhamanaṃ etadagganti imesampi vasena mahantabhāvo veditabbo. Etadaggasmiñhi, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.219-223) vuttaṃ.
28“以及与其他诸多名声卓著者”这句话的意思是：不只是和这几位在一起，世尊还和众多其他因大功德而声名远播、广为人知的声闻长老比丘们一起，住在牛角娑罗林园中。要知道，当时具寿舍利弗自己是大智慧者，还带着其他许多大智慧的比丘，一起围绕着十力世尊而住。具寿大目犍连自己具足神通，具寿大迦叶自己修持头陀行，具寿阿那律自己拥有天眼，具寿离瓦达自己乐于禅那，具寿阿难自己多闻，并带着其他许多多闻的比丘，围绕着十力世尊而住。就这样，应当了知，那时这几位以及其他名声卓著的诸大长老，大约有三万比丘，围绕着十力世尊而住。
Aññehi ca abhiññātehi abhiññātehīti na kevalañca eteheva, aññehi ca mahāguṇatāya pākaṭehi abhiññātehi bahūhi therehi sāvakehi saddhiṃ bhagavā gosiṅgasālavanadāye viharatīti attho. Āyasmā hi sāriputto sayaṃ mahāpañño aññepi bahū mahāpaññe bhikkhū gahetvā tadā dasabalaṃ parivāretvā vihāsi. Āyasmā mahāmoggallāno sayaṃ iddhimā, āyasmā mahākassapo sayaṃ dhutavādo, āyasmā anuruddho sayaṃ dibbacakkhuko, āyasmā revato sayaṃ jhānābhirato, āyasmā ānando sayaṃ bahussuto aññepi bahū bahussute bhikkhū gahetvā tadā dasabalaṃ parivāretvā vihāsi, evaṃ tadā ete ca aññe ca abhiññātā mahātherā tiṃsasahassamattā bhikkhū dasabalaṃ parivāretvā vihariṃsūti veditabbā.
29“从独处禅定中出定”是指，从果等至的独处状态中出定。关于“前往具寿大迦叶之处”这句：据说，这位长老从独处禅定中出定后，观察西方世界，看见那圆满十五由旬的日轮正在沉落，样子就像一个在林中嬉戏的醉意刹帝利从耳朵上掉落的耳环，又像一床被叠好放进箱子的红毯子，也好似一个从宝象的象牙上掉下来的、价值十万的黄金钵。紧接着，他又观察东方世界，看见刚从海云色的海洋腹中升起、停留在东方铁围山山顶上、带有兔相庄严的、四十九由旬的月轮，宛如一个被人握住轮辐在旋转的银轮，好像从银色山顶涌出的一团圆圆的乳流，又像一只展开翅膀腾飞于空中的白天鹅。接着，他又观察了娑罗林。就在那时，那些娑罗树从树根一直到树梢，所有的花都尽情盛放，看上去就像披着丝帛一样，又像挂满了成串的珍珠那般光辉闪耀。大地仿佛用花毯作供养而庄严起来，又好像到处飘落的花粉正像虫胶一般倾洒着。一群群蜜蜂沉醉在花粉酿成的蜜酒中，一边飞舞在树林间，一边如同在歌唱。而且那一天，正好是布萨日。于是，长老心想：“今天要用什么方式来度过这愉快的时光呢？”要知道，圣弟子们天生就喜好听闻正法。这时他心中便想：“今天，我去我的长兄法将长老那里，以闻法的喜悦度过时光吧。”不过，他在准备前往时没有打算独自去，而是想：“我要带上我的亲密伙伴大迦叶长老一起去。”于是，他从座位上站起来，抖了抖坐具，便朝着具寿大迦叶的住处走去了。
Paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattivivekato vuṭṭhito. Yenāyasmā mahākassapo tenupasaṅkamīti thero kira paṭisallānā vuṭṭhito pacchimalokadhātuṃ olokento vanante kīḷantassa mattakhattiyassa kaṇṇato patamānaṃ kuṇḍalaṃ viya, saṃharitvā samugge pakkhipamānaṃ rattakambalaṃ viya, maṇināgadantato patamānaṃ satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ viya ca atthaṃ gacchamānaṃ paripuṇṇapaṇṇāsayojanaṃ sūriyamaṇḍalaṃ addasa. Tadanantaraṃ pācīnalokadhātuṃ olokento nemiyaṃ gahetvā parivattayamānaṃ rajatacakkaṃ viya, rajatakūṭato nikkhamantaṃ khīradhārāmaṇḍaṃ viya, sapakkhe papphoṭetvā gaganatale pakkhandamānaṃ setahaṃsaṃ viya ca meghavaṇṇāya samuddakucchito uggantvā pācīnacakkavāḷapabbatamatthake sasalakkhaṇappaṭimaṇḍitaṃ ekūnapaṇṇāsayojanaṃ candamaṇḍalaṃ addasa. Tato sālavanaṃ olokesi. Tasmiñhi samaye sālarukkhā mūlato paṭṭhāya yāva aggā sabbapāliphullā dukūlapārutā viya, muttākalāpavinaddhā viya ca virociṃsu. Bhūmitalaṃ pupphasantharapūjāya paṭimaṇḍitaṃ viya, tattha tattha nipatantena pupphareṇunā lākhārasena siñcamānaṃ viya ca ahosi. Bhamaramadhukaragaṇā kusumareṇumadamattā upagāyamānā viya vanantaresu vicaranti. Tadā ca uposathadivasova hoti. Atha thero, ‘‘kāya nu kho ajja ratiyā vītināmessāmī’’ti cintesi, ariyasāvakā ca nāma piyadhammassavanā honti. Athassa etadahosi – ‘‘ajja mayhaṃ jeṭṭhabhātikassa dhammasenāpatittherassa santikaṃ gantvā dhammaratiyā vītināmessāmī’’ti. Gacchanto pana ekakova agantvā ‘‘mayhaṃ piyasahāyaṃ mahākassapattheraṃ gahetvā gamissāmī’’ti nisinnaṭṭhānato vuṭṭhāya cammakhaṇḍaṃ papphoṭetvā yenāyasmā mahākassapo tenupasaṅkami.
30“是的，贤友。”具寿大迦叶如此说道。这位长老同样也是喜好听闻正法的圣弟子，所以，在听了他的话后，没有找任何像“去吧，贤友，我的头有点疼或者背有点疼”这类推脱的借口，而是满心欢喜地回答说：“是的，贤友”等等。答应之后，他便从座位上起身，抖了抖皮垫，跟在大目犍连身后一同前去。就在这时，这两位大长老光辉闪耀，如同两个排列成行的月轮、两个日轮、两头六牙象王、两头雄狮或两只猛虎一般。而那时，具寿阿那律正坐在自己白天的休息处，他看见两位大长老正前往舍利弗长老处，又观察西方世界，见落日仿佛正沉入林中；观察东方世界，见明月好似正从林中升起；再观察那片娑罗林，见所有娑罗树都全然盛开着。他心想：“今天是布萨日，我的这两位长兄正前往法将那里，必定会有盛大的闻法集会，我也应该成为这次闻法的一份子。”于是，他也从座位上起身，抖了抖皮垫，跟随在大长老们的足迹之后走了出来。因此，经文中这样说：“尔时，具寿大目犍连、具寿大迦叶和具寿阿那律一同前往具寿舍利弗之处。”“前往”是指，他们三人依次排成一列，如同三个月亮、太阳或雄狮般光辉闪耀地一同前去。
Evamāvusotikho āyasmā mahākassapoti theropi yasmā piyadhammassavanova ariyasāvako, tasmā tassa vacanaṃ sutvā gacchāvuso, tvaṃ, mayhaṃ sīsaṃ vā rujjati piṭṭhi vāti kiñci lesāpadesaṃ akatvā tuṭṭhahadayova, ‘‘evamāvuso’’tiādimāha. Paṭissutvā ca nisinnaṭṭhānato vuṭṭhāya cammakhaṇḍaṃ papphoṭetvā mahāmoggallānaṃ anubandhi. Tasmiṃ samaye dve mahātherā paṭipāṭiyā ṭhitāni dve candamaṇḍalāni viya, dve sūriyamaṇḍalāni viya, dve chaddantanāgarājāno viya, dve sīhā viya, dve byagghā viya ca virociṃsu. Anuruddhattheropi tasmiṃ samaye divāṭṭhāne nisinno dve mahāthere sāriputtattherassa santikaṃ gacchante disvā pacchimalokadhātuṃ olokento sūriyaṃ vanantaṃ pavisantaṃ viya, pācīnalokadhātuṃ olokento candaṃ vanantato uggacchantaṃ viya, sālavanaṃ olokento sabbapāliphullameva sālavanañca disvā ajja uposathadivaso, ime ca me jeṭṭhabhātikā dhammasenāpatissa santikaṃ gacchanti, mahantena dhammassavanena bhavitabbaṃ, ahampi dhammassavanassa bhāgī bhavissāmīti nisinnaṭṭhānato vuṭṭhāya cammakhaṇḍaṃ papphoṭetvā mahātherānaṃ padānupadiko hutvā nikkhami. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā ca mahāmoggallāno āyasmā ca mahākassapo āyasmā ca anuruddho yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkamiṃsū’’ti. Upasaṅkamiṃsūti. Paṭipāṭiyā ṭhitā tayo candā viya, sūriyā viya, sīhā viya ca virocamānā upasaṅkamiṃsu.
333333. 而当那些大长老们就这样前往时，具寿阿难也坐在自己白天的休息处，看见了这情景。他心想：“今天将会有盛大的闻法集会，我也应该参与其中。但我不能独自前去，我要带上我的亲密伙伴离瓦达长老一起去。”这一切，都应当按照前面叙述大目犍连、大迦叶、阿那律长老前往时的那种方式来详细理解。就这样，他们两人排成一列，如同两个月亮、太阳或雄狮般光辉闪耀地一同前去。因此，经中这样记载：“具寿舍利弗看见了……”等等。舍利弗看到后，对具寿阿难说了这番话：他远远看见后，等到对方逐渐走近，到了适合交谈的距离时，便说出了“来吧，贤者”等话语。“这地方真是令人愉悦啊，贤友。”在这里，“愉悦”有两种：环境的愉悦和人的愉悦。其中，所谓“环境”，指的是那些长满了铁力木、娑罗、檀香、黄兰等各种树木的地方，那里树荫浓密、花果繁盛、树种多样、水源充足，并且远离村落，这种就称为“环境的愉悦”。对此，有偈颂说：
333. Evaṃ upasaṅkamante pana te mahāthere āyasmā ānando attano divāṭṭhāne nisinnoyeva disvā, ‘‘ajja mahantaṃ dhammassavanaṃ bhavissati, mayāpi tassa bhāginā bhavitabbaṃ, na kho pana ekakova gamissāmi, mayhaṃ piyasahāyampi revatattheraṃ gahetvā gamissāmī’’ti sabbaṃ mahāmoggallānassa mahākassapassa anuruddhassa upasaṅkamane vuttanayeneva vitthārato veditabbaṃ. Iti te dve janā paṭipāṭiyā ṭhitā dve candā viya, sūriyā viya, sīhā viya ca virocamānā upasaṅkamiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘addasā kho āyasmā sāriputto’’tiādi . Disvāna āyasmantaṃ ānandaṃ etadavocāti dūratova disvā anukkamena kathāupacāraṃ sampattametaṃ, ‘‘etu kho āyasmā’’tiādivacanaṃ avoca. Ramaṇīyaṃ, āvusoti ettha duvidhaṃ rāmaṇeyyakaṃ vanarāmaṇeyyakaṃ puggalarāmaṇeyyakañca. Tattha vanaṃ nāma nāgasalaḷasālacampakādīhi sañchannaṃ hoti bahalacchāyaṃ pupphaphalūpagaṃ vividharukkhaṃ udakasampannaṃ gāmato nissaṭaṃ, idaṃ vanarāmaṇeyyakaṃ nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
32“林野十分可爱，世人却不乐于此；
‘‘Ramaṇīyāni araññāni, yattha na ramatī jano;
33唯有离贪者才会欢喜，因为他们并非追求欲乐的人。”（《法句经》99）
Vītarāgā ramissanti, na te kāmagavesino’’ti. (dha. pa. 99);
34然而，即使那是一片干旱荒芜、没有水、树荫稀疏、长满荆棘的地方，只要有佛陀等圣者们居住在那里，那么这种地方就称为“人的愉悦”。对此，有偈颂说：
Vanaṃ pana sacepi ujjaṅgale hoti nirudakaṃ viralacchāyaṃ kaṇṭakasamākiṇṇaṃ, buddhādayopettha ariyā viharanti, idaṃ puggalarāmaṇeyyakaṃ nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
35“无论是在村落还是旷野，无论是在低洼处还是在高地上；
‘‘Gāme vā yadi vāraññe, ninne vā yadi vā thale;
36阿拉汉们住的地方，那片大地就是可爱的。
Yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyaka’’nti. (dha. pa. 98);
37但在这里，这两种情况都能见到。因为那时，牛角沙罗林处处开满了花，花香芬芳；而且在这包括天界在内的世间，最上之人——正自觉者，正和大约三万位具有神通的比丘们住在一起。正是针对这一点，才说：「阿难贤友，牛角沙罗林真可爱。」
Idha pana taṃ duvidhampi labbhati. Tadā hi gosiṅgasālavanaṃ sabbapāliphullaṃ hoti kusumagandhasugandhaṃ, sadevake cettha loke aggapuggalo sammāsambuddho tiṃsasahassamattehi abhiññātabhikkhūhi saddhiṃ viharati. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘ramaṇīyaṃ, āvuso ānanda, gosiṅgasālavana’’nti.
38「纯净」：意思是离垢，也就是远离了云、雾、烟、尘、罗睺这五种杂染。「一切处盛开」：意思是处处都盛开着花，从根部一直到树梢，没有一处不开花的地方。「仿佛散发着天界的香气」：意思是，如同天界的曼陀罗花、黑檀、巴利恰答咖树以及旃檀粉末的香气一般，到处飘散；又像是忉利天、兜率天、化乐天、他化自在天、大梵天等所降临之处那样，有香气在那里流动。
Dosināti dosāpagatā, abbhaṃ mahikā dhūmo rajo rāhūti imehi pañcahi upakkilesehi virahitāti vuttaṃ hoti. Sabbapāliphullāti sabbattha pāliphullā, mūlato paṭṭhāya yāva aggā apupphitaṭṭhānaṃ nāma natthi. Dibbā maññe gandhā sampavantīti dibbā mandārapupphakoviḷārapāricchattakacandanacuṇṇagandhā viya samantā pavāyanti, sakkasuyāsantusitanimmānaratiparanimmitamahābrahmānaṃ otiṇṇaṭṭhānaṃ viya vāyantīti vuttaṃ hoti.
39「阿难贤友，是怎样的（比丘）呢？」——阿难长老在那五位长老中，就好比僧团里最下座的比丘。为什么长老首先问他呢？因为他们彼此护念。那两位长老相互护念。舍利弗长老护念阿难长老，心想：「他承担了我本应为导师做的侍奉。」阿难长老护念舍利弗长老，认为他是世尊弟子中最上首的，并让良家子弟出家之后，在舍利弗长老跟前拜他为和尚。舍利弗长老也同样这么做。就这样，他们各自拿出自己的衣和钵，度人出家并让他拜请和尚，由此有了五百位比丘。阿难尊者得到殊胜的衣服等物时，也都会送给长老。
Kathaṃrūpena, āvuso ānandāti ānandatthero tesaṃ pañcannaṃ therānaṃ saṅghanavakova. Kasmā thero taṃyeva paṭhamaṃ pucchatīti? Mamāyitattā. Te hi dve therā aññamaññaṃ mamāyiṃsu. Sāriputtatthero, ‘‘mayā kattabbaṃ satthu upaṭṭhānaṃ karotī’’ti ānandattheraṃ mamāyi. Ānandatthero bhagavato sāvakānaṃ aggoti sāriputtattheraṃ mamāyi, kuladārake pabbājetvā sāriputtattherassa santike upajjhaṃ gaṇhāpesi. Sāriputtattheropi tatheva akāsi. Evaṃ ekamekena attano pattacīvaraṃ datvā pabbājetvā upajjhaṃ gaṇhāpitāni pañca bhikkhusatāni ahesuṃ. Āyasmā ānando paṇītāni cīvarādīnipi labhitvā therasseva deti.
40据说，有一位婆罗门心里想：「对佛宝和僧宝的供养，是大家都看得见的；但怎样才算是供养了法宝呢？」他来到世尊那里，请问了这件事。世尊说：「婆罗门，如果你想供养法宝，那就去供养一位多闻者吧。」「尊者，请指示多闻者。」他向比丘僧团请问。他去到比丘僧团那里说：「尊者们，请指示多闻者。」（僧众回答：）「阿难长老就是，婆罗门。」那个婆罗门便用价值千金的衣服供养了阿难长老。长老拿了衣服，来到世尊那里。世尊问道：「阿难，从哪里得来的？」（阿难回答：）「尊者，是一位婆罗门布施的，但我想把它送给具寿舍利弗。」（世尊说：）「那就给他吧，阿难。」（阿难说：）「尊者，他外出游方去了。」（世尊说：）「等他回来时再给。」（阿难说：）「尊者，已经制定了学处。」（世尊问：）「舍利弗什么时候回来？」（阿难答：）「尊者，大概十天后。」（于是世尊说：）「阿难，我允许你最多可以把多余的衣服存放十天。」（见《波罗夷》461；《大品》347）并制定了这条学处。舍利弗长老也一样，无论得到什么合意的东西，都会送给阿难长老。就这样，那两位长老相互护念，正因为这份护念，舍利弗才首先发问。
Eko kira brāhmaṇo cintesi – ‘‘buddharatanassa ca saṅgharatanassa ca pūjā paññāyati, kathaṃ nu kho dhammaratanaṃ pūjitaṃ nāma hotī’’ti? So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ pucchi. Bhagavā āha – ‘‘sacesi, brāhmaṇa, dhammaratanaṃ pūjitukāmo, ekaṃ bahussutaṃ pūjehī’’ti bahussutaṃ, bhante, ācikkhathāti bhikkhusaṅghaṃ pucchati. So bhikkhusaṅghaṃ upasaṅkamitvā bahussutaṃ, bhante, ācikkhathāti āha. Ānandatthero brāhmaṇāti. Brāhmaṇo theraṃ sahassagghanikena cīvarena pūjesi. Thero taṃ gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Bhagavā ‘‘kuto, ānanda, laddha’’nti āha. Ekena, bhante, brāhmaṇena dinnaṃ, idaṃ panāhaṃ āyasmato sāriputtassa dātukāmoti. Dehi, ānandāti. Cārikaṃ pakkanto, bhanteti. Āgatakāle dehīti. Sikkhāpadaṃ, bhante, paññattanti. Kadā pana sāriputto āgamissatīti? Dasāhamattena, bhanteti. ‘‘Anujānāmi, ānanda, dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ nikkhipitu’’nti (pārā. 461; mahāva. 347) sikkhāpadaṃ paññapesi. Sāriputtattheropi tatheva yaṃkiñci manāpaṃ labhati, taṃ ānandattherassa deti. Evaṃ te therā aññamaññaṃ mamāyiṃsu, iti mamāyitattā paṭhamaṃ pucchi.
41而且，所谓的征询同意之问，本来应当从下座（年轻者）开始问起。因此，长老（舍利弗）这样想：「我首先问阿难，阿难会凭他的辩才作出回答。然后我再问离婆多、阿那律、大迦叶、大目犍连。大目犍连也会凭他的辩才作出回答。接着，这五位长老都会问我，我也会凭我的辩才作出回答。即便如此，这场说法也还不会达到圆满、广大的境地。到那时，我们大家再一起去亲近十力者（世尊）发问，导师会以一切知智作出回答。到了这一步，这场说法才会达到圆满、广大的境地。就好比在一个地区产生的诉讼，会提交到村长那里；如果村长决断不了，就提交到地方长官；如果地方长官决断不了，就提交到高级审判官；如果高级审判官决断不了，就提交到将军；如果将军决断不了，就提交到副王；如果副王也决断不了，就提交到国王。自从国王作出判决的时候起，这个诉讼就不再辗转传递，只凭国王的圣旨就了结了。同样地，我首先问阿难……乃至……然后我们大家再一起去亲近十力者发问，导师会以一切知智作出回答。到了这一步，这场说法才会达到圆满、广大的境地。」就这样，长老在进行征询同意之问时，首先问了阿难长老。
Apica anumatipucchā nāmesā khuddakato paṭṭhāya pucchitabbā hoti. Tasmā thero cintesi – ‘‘ahaṃ paṭhamaṃ ānandaṃ pucchissāmi, ānando attano paṭibhānaṃ byākarissati. Tato revataṃ, anuruddhaṃ, mahākassapaṃ, mahāmoggallānaṃ pucchissāmi. Mahāmoggallāno attano paṭibhānaṃ byākarissati. Tato pañcapi therā maṃ pucchissanti, ahampi attano paṭibhānaṃ byākarissāmī’’ti. Ettāvatāpi ayaṃ dhammadesanā sikhāppattā vepullappattā na bhavissati, atha mayaṃ sabbepi dasabalaṃ upasaṅkamitvā pucchissāma, satthā sabbaññutaññāṇena byākarissati. Ettāvatā ayaṃ dhammadesanā sikhāppattā vepullappattā bhavissati. Yathā hi janapadamhi uppanno aṭṭo gāmabhojakaṃ pāpuṇāti, tasmiṃ nicchituṃ asakkonte janapadabhojakaṃ pāpuṇāti, tasmiṃ asakkonte mahāvinicchayaamaccaṃ, tasmiṃ asakkonte senāpatiṃ, tasmiṃ asakkonte uparājaṃ, tasmiṃ vinicchituṃ asakkonte rājānaṃ pāpuṇāti, raññā vinicchitakālato paṭṭhāya aṭṭo aparāparaṃ na sañcarati, rājavacaneneva chijjati. Evamevaṃ ahañhi paṭhamaṃ ānandaṃ pucchissāmi…pe… atha mayaṃ sabbepi dasabalaṃ upasaṅkamitvā pucchissāma, satthā sabbaññutaññāṇena byākarissati. Ettāvatā ayaṃ dhammadesanā sikhāppattā vepullappattā bhavissati. Evaṃ anumatipucchaṃ pucchanto thero paṭhamaṃ ānandattheraṃ pucchi.
42「多闻」：意思是，他所听闻的很多，也就是依本母（巴利律）及上下文连结之力，受持了九分教的佛陀教法。「持闻者」：是所听闻之法的承载者。因为，如果某人在这边学过的内容，到那边就忘失了，就像破罐里的水存不住，在大众中既不能讲述也不能诵出一部经或一个本生故事，这就不叫持闻者。而如果某人所受持的佛语，就像刚受持时一样，即使十年、二十年不复习也不会忘失，这才叫持闻者。「集闻者」：是所听闻之法的积集者。就像所听闻的法积集在心之宝藏中，如同刻在石上的文字，又如储存在金瓶里的狮子油，长久坚住，这便称为集闻者。「已持者」：即安住、纯熟的意思。因为有些人所受持的佛语并不是安住、纯熟、不动摇的，当被人要求「请讲某部经或某个本生故事」时，他会说：「等我复习一下，对一对，仔细想一想才能知道。」而对另一些人来说，所持的法是安住、纯熟的，如同有分流（生命流）一般，当被要求讲某经或本生故事时，他能立刻阐发出来。正是针对这一点，才说「已持者」。
Bahussuto hotīti bahu assa sutaṃ hoti, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ pāḷianusandhipubbāparavasena uggahitaṃ hotīti attho. Sutadharoti sutassa ādhārabhūto. Yassa hi ito gahitaṃ ito palāyati, chiddaghaṭe udakaṃ viya na tiṭṭhati, parisamajjhe ekaṃ suttaṃ vā jātakaṃ vā kathetuṃ vā vācetuṃ vā na sakkoti, ayaṃ na sutadharo nāma. Yassa pana uggahitaṃ buddhavacanaṃ uggahitakālasadisameva hoti, dasapi vīsatipi vassāni sajjhāyaṃ akarontassa na nassati, ayaṃ sutadharo nāma. Sutasannicayoti sutassa sannicayabhūto. Yathā hi sutaṃ hadayamañjūsāya sannicitaṃ silāyaṃ lekhā viya, suvaṇṇaghaṭe pakkhittasīhavasā viya ca ajjhosāya tiṭṭhati, ayaṃ sutasannicayo nāma. Dhātāti ṭhitā paguṇā. Ekaccassa hi uggahitaṃ buddhavacanaṃ dhātaṃ paguṇaṃ niccalitaṃ na hoti, asukasuttaṃ vā jātakaṃ vā kathehīti vutte sajjhāyitvā saṃsanditvā samanuggāhitvā jānissāmīti vadati. Ekaccassa dhātaṃ paguṇaṃ bhavaṅgasotasadisaṃ hoti, asukasuttaṃ vā jātakaṃ vā kathehīti vutte uddharitvā tameva katheti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘dhātā’’ti.
43「口诵习熟」：即依十经、十品、五十经等方式，以口诵的方式加以复习。「以意善察」：即用心观察。对于口诵复习过的佛语，在心中思维时，处处都清楚地显现，就像点亮了大灯之后，所有物体的形象都看得清清楚楚一样。正是针对这一点，才说「口诵习熟，以意善察」。「以见善通达」：即从义理上和从原因上，以智慧善加通达。「以圆满的句文」：在这里，「句」本身因为是表达义理的文辞，所以称为「句文」。通过具足字母、不舍弃十种文句智而说出的，就叫「圆满」。意思是：具备这样圆满的句文。再者，如果一位比丘在大众中说法时，放下正在讲的经或本生故事，转而引出其他能引起诘难（或：能引发论难）的经，为它作譬喻，却舍弃了原来的义理，像这样拿着经文，时而跳到这里，偏于一边，看准时机就结束。那么，被放置的经就仅仅是被放置了，他的讲说便叫做「不圆满」。然而，如果一位比丘放下所讲的经或本生故事后，一步也不偏离，沿着经文，不抹杀其连结与上下文，站在师长们所教导的方式上，像用画笔细致描绘，像用深规测量水深，像良种骏马踏足而行那样，他的讲说就叫做「圆满」。正是针对这样的讲说，才说「以圆满的句文」。
Vacasā paricitāti suttadasaka-vaggadasaka-paṇṇāsadasakānaṃ vasena vācāya sajjhāyitā. Manasānupekkhitāti cittena anupekkhitā, yassa vācāya sajjhāyitaṃ buddhavacanaṃ manasā cintentassa tattha tattha pākaṭaṃ hoti. Mahādīpaṃ jāletvā ṭhitassa rūpagataṃ viya paññāyati. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘vacasā paricitā manasānupekkhitā’’ti. Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti atthato ca kāraṇato ca paññāya suppaṭividdhā. Parimaṇḍalehipadabyañjanehīti ettha padameva atthassa byañjanato padabyañjanaṃ, taṃ akkharapāripūriṃ katvā dasavidhabyañjanabuddhiyo aparihāpetvā vuttaṃ parimaṇḍalaṃ nāma hoti, evarūpehi padabyañjanehīti attho. Apica yo bhikkhu parisati dhammaṃ desento suttaṃ vā jātakaṃ vā nikkhapitvā aññaṃ upārambhakaraṃ suttaṃ āharati, tassa upamaṃ katheti, tadatthaṃ ohāreti, evamidaṃ gahetvā ettha khipanto ekapasseneva pariharanto kālaṃ ñatvā vuṭṭhahati. Nikkhittasuttaṃ pana nikkhattamattameva hoti, tassa kathā aparimaṇḍalā nāma hoti. Yo pana suttaṃ vā jātakaṃ vā nikkhipitvā bahi ekapadampi agantvā pāḷiyā anusandhiñca pubbāparañca amakkhento ācariyehi dinnanaye ṭhatvā tulikāya paricchindanto viya, gambhīramātikāya udakaṃ pesento viya, padaṃ koṭṭento sindhavājānīyo viya gacchati, tassa kathā parimaṇḍalā nāma hoti. Evarūpiṃ kathaṃ sandhāya – ‘‘parimaṇḍalehi padabyañjanehī’’ti vuttaṃ.
44「相续连贯」：在这里，有些比丘讲说佛法时，一旦开始讲某部经或某个本生故事，从开口那一刻起就急急躁躁，像钻木取火的人那样急促，又像吃滚烫食物的人那样慌张；他把经文章节前后文中已经掌握的部分还当作没掌握来处理，却把没掌握的部分当作已掌握，这就像在枯叶堆里赶蜥蜴一样，这里敲敲、那里打打，把它赶走就丢下不管了。又有些比丘说法时，语速忽快忽慢，声音忽大忽小，就像饿鬼身上燃起的火，一阵燃一阵熄；在这教法中，这就叫「饿鬼火般的说法者」，看见听众想起身离场时，他又一遍遍地重新开讲。又有些说法者，讲到某处就停顿下来唉声叹气，像边哭边讲那样说法。所有这些人的讲说，都叫作「不相续」。但是，如果有比丘开始讲一部经之后，稳稳地站在师长们所教导的方式上，讲说像河水奔流一样不间断地推进，如同从空中恒河倾泻而下的水流一般毫不停歇地推进，那么他的讲说就是「相续连贯」的。正是针对这种情况才说「相续连贯」。「为了断除随眠」：是指为了彻底断除七种随眠。「以这样的…」：以像这样一位多闻的比丘，和同样那么多闻的几百位或几千位比丘一起，僧伽帝衣角碰着僧伽帝衣角，或者结跏趺座挨着结跏趺座地坐下，牛角沙罗林才能显得庄严。按照这个道理，所有相关文句的意思都应该这样理解。
Anuppabandhehīti ettha yo bhikkhu dhammaṃ kathento suttaṃ vā jātakaṃ vā ārabhitvā āraddhakālato paṭṭhāya turitaturito araṇiṃ manthento viya, uṇhakhādanīyaṃ khādanto viya, pāḷiyā anusandhipubbāparesu gahitaṃ gahitameva aggahitaṃ aggahitameva ca katvā purāṇapaṇṇantaresu caramānaṃ godhaṃ uṭṭhapento viya tattha tattha paharanto osāpento ohāya gacchati. Yopi dhammaṃ kathento kālena sīghaṃ kālena dandhaṃ kālena mahāsaddaṃ kālena khuddakasaddaṃ karoti. Yathā petaggi kālena jalati, kālena nibbāyati, evameva idha petaggidhammakathiko nāma hoti, parisāya uṭṭhātukāmāya punappunaṃ ārabhati. Yopi kathento tattha tattha vitthāyati, nitthunanto kandanto viya katheti, imesaṃ sabbesampi kathā appabandhā nāma hoti. Yo pana suttaṃ ārabhitvā ācariyehi dinnanaye ṭhito acchinnadhāraṃ katvā nadīsotaṃ viya pavatteti, ākāsagaṅgato bhassamānaṃ udakaṃ viya nirantaraṃ kathaṃ pavatteti, tassa kathā anuppabandhā hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘anuppabandhehī’’ti. Anusayasamugghātāyāti sattannaṃ anusayānaṃ samugghātatthāya. Evarūpenāti evarūpena bahussutena bhikkhunā tathārūpeneva bhikkhusatena bhikkhusahassena vā saṅghāṭikaṇṇena vā saṅghāṭikaṇṇaṃ, pallaṅkena vā pallaṅkaṃ āhacca nisinnena gosiṅgasālavanaṃ sobheyya. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo.
334「以隐居为乐处」指他喜乐于隐居修行。「乐于隐居」指他在隐居独处的状态中感到欣喜。
334. Paṭisallānaṃ assa ārāmoti paṭisallānārāmo. Paṭisallāne ratoti paṭisallānarato.
335「千世界」指的是一千个世界界。因为这通常是长老日常系念的范围，不过只要他愿意，长老也能观见数千乃至更多的轮围世界。「登上最上妙楼」指的是登上了七层高或九层高的那座最胜妙楼的顶层。「他能观见千辐轮之轮圈」的意思是：他打开楼阁周廊里的窗户，观见那些竖立着、轮圈紧挨轮圈的千辐轮；对他而言，轮毂清晰可见，轮辐清晰可见，辐间的空隙清晰可见，外轮圈也清晰可见。贤友，正是像这样，这位具天眼的比丘以超越常人的天眼观照千世界。对他而言，在千个轮围世界里，千座须弥山就像立在楼阁中的人眼前的轮毂一样清楚地显现；各大洲就像轮辐一样显现；洲上居住的人们就像辐间空隙一样显现；轮围山就像外轮圈一样显现。
335.Sahassaṃlokānanti sahassaṃ lokadhātūnaṃ. Ettakañhi therassa dhuvasevanaṃ āvajjanapaṭibaddhaṃ, ākaṅkhamāno pana thero anekānipi cakkavāḷasahassāni voloketiyeva. Uparipāsādavaragatoti sattabhūmakassa vā navabhūmakassa vā pāsādavarassa upari gato. Sahassaṃ nemimaṇḍalānaṃ volokeyyāti pāsādapariveṇe nābhiyā patiṭṭhitānaṃ nemivaṭṭiyā nemivaṭṭiṃ āhacca ṭhitānaṃ nemimaṇḍalānaṃ sahassaṃ vātapānaṃ vivaritvā olokeyya, tassa nābhiyopi pākaṭā honti, arāpi arantarānipi nemiyopi. Evameva kho, āvusoti, āvuso, evaṃ ayampi dibbacakkhuko bhikkhu dibbena cakkhunā atikkantamānusakena sahassaṃ lokānaṃ voloketi. Tassa pāsāde ṭhitapurisassa cakkanābhiyo viya cakkavāḷasahasse sinerusahassaṃ pākaṭaṃ hoti. Arā viya dīpā pākaṭā honti. Arantarāni viya dīpaṭṭhitamanussā pākaṭā honti. Nemiyo viya cakkavāḷapabbatā pākaṭā honti.
336336.「阿兰若者」指已经受持了阿兰若头陀支的比丘。其余类似的文句，道理也一样。
336.Āraññikoti samādiṇṇaaraññadhutaṅgo. Sesapadesupi eseva nayo.
337「不会使人沮丧」指不会让人感到灰心消沉。如果把一个「有因」的问题当作确实有理的问题来问，而回答者却解答不了，这就叫作「使人沮丧」。「他没有这样做」指的就是避免了这种情况。所谓「流转显现」，意思是讲说像河中的水流一样自然顺畅地推进。
337.No ca saṃsādentīti na osādenti. Sahetukañhi sakāraṇaṃ katvā pañhaṃ pucchituṃ vissajjitumpi asakkonto saṃsādeti nāma. Evaṃ na karontīti attho. Pavattinī hotīti nadīsotodakaṃ viya pavattati.
338「以任何一种住等至而住」指的是以任何一种世间住等至而住，或以任何一种出世间住等至而住。
338.Yāyavihārasamāpattiyāti yāya lokiyāya vihārasamāpattiyā, yāya lokuttarāya vihārasamāpattiyā.
339「善哉，善哉，舍利弗」：这句赞叹是对阿难尊者说的。但世尊是在与舍利弗尊者交谈。这个道理适用于所有类似之处。「正如阿难尊者会如此解答」的意思是，就如同阿难自己正确地解答时会那样回答，阿难所解答的，恰好是契合他自己身份、完全符合他内心意趣的解答——这就是其含义。阿难尊者本人就多闻，而且他内心有这样的意趣：「啊，真希望教法中的同梵行者们都能成为多闻的人。」为什么这么想？因为多闻的人能够清楚地辨别什么是如法的、什么是不如法的，什么是有过错的、什么是无过错的，什么是重的、什么是轻的，什么是有方法对治的、什么是无方法对治的。多闻的人心念一转自己学过的佛语，就能明白：「在这段讲的是戒，在那段讲的是定，在那段讲的是观，在那段讲的是道、果、涅槃。」于是，他在佛语中讲到戒的地方就圆满戒，讲到定的地方就圆满定，讲到观的地方就令观成熟，接着修习圣道，亲自证得圣果。因此，长老心中才有这样的意趣：「啊，真希望同梵行者们能掌握一部、两部、三部、四部乃至五部经藏，用心思维，在讲戒、定、观等处圆满相应的修行，依照次第亲自证得道、果与涅槃。」在其余相关的段落中，道理也是一样的。
339.Sādhu sādhu sāriputtāti ayaṃ sādhukāro ānandattherassa dinno. Sāriputtattherena pana saddhiṃ bhagavā ālapati. Esa nayo sabbattha. Yathā taṃ ānandovāti yathā ānandova sammā byākaraṇamāno byākareyya, evaṃ byākataṃ ānandena attano anucchavikameva, ajjhāsayānurūpameva byākatanti attho. Ānandatthero hi attanāpi bahussuto, ajjhāsayopissa evaṃ hoti – ‘‘aho vata sāsane sabrahmacārī bahussutā bhaveyyu’’nti. Kasmā? Bahussutassa hi kappiyākappiyaṃ sāvajjānavajjaṃ, garukalahukaṃ satekicchātekicchaṃ pākaṭaṃ hoti. Bahussuto uggahitabuddhavacanaṃ āvajjitvā imasmiṃ ṭhāne sīlaṃ kathitaṃ, imasmiṃ samādhi, imasmiṃ vipassanā, imasmiṃ maggaphalanibbānānīti sīlassa āgataṭṭhāne sīlaṃ pūretvā, samādhissa āgataṭṭhāne samādhiṃ pūretvā vipassanāya āgataṭṭhāne vipassanāgabbhaṃ gaṇhāpetvā maggaṃ bhāvetvā phalaṃ sacchikaroti. Tasmā therassa evaṃ ajjhāsayo hoti – ‘‘aho vata sabrahmacārī ekaṃ vā dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye uggahetvā āvajjantā sīlādīnaṃ āgataṭṭhānesu sīlādīni paripūretvā anukkamena maggaphalanibbānāni sacchikareyyu’’nti. Sesavāresupi eseva nayo.
340确实，具寿离婆多尊者的心意倾向禅那、乐于禅那，因此他内心有这样的意趣：「啊，真希望同梵行者们都能独自静坐，遍作遍业处的预备修行，成就八等至，接着以禅那为近因增长观，最终亲自证得出世间法。」正是因为这个缘故，他才这样解答。
340. Āyasmā hi revato jhānajjhāsayo jhānābhirato, tasmāssa evaṃ hoti – ‘‘aho vata sabrahmacārī ekikā nisīditvā kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā jhānapadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā lokuttaradhammaṃ sacchikareyyu’’nti. Tasmā evaṃ byākāsi.
341具寿阿那律尊者具有天眼，他内心有这样的意趣：「啊，真希望同梵行者们都能增长光明，以天眼看见数千世界里的众生死亡与转生，对轮回的怖畏令心生起悚惧，进而增长观，最终亲自证得出世间法。」正是因为这个缘故，他才这样解答。
341. Āyasmā anuruddho dibbacakkhuko, tassa evaṃ hoti – ‘‘aho vata sabrahmacārī ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā anekesu cakkavāḷasahassesu cavamāne ca upapajjamāne ca satte disvā vaṭṭabhayena cittaṃ saṃvejetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā lokuttaradhammaṃ sacchikareyyu’’nti. Tasmā evaṃ byākāsi.
342具寿大迦叶尊者是提倡头陀行的，他内心有这样的意趣：「啊，真希望同梵行者们都能成为头陀行者，以头陀支的威力降服对资具的渴爱，并进一步抖落种种烦恼，增长观，亲自证得出世间法。」正是因为这个缘故，他才这样解答。
342. Āyasmā mahākassapo dhutavādo, tassa evaṃ hoti – ‘‘aho vata sabrahmacārī dhutavādā hutvā dhutaṅgānubhāvena paccayataṇhaṃ milāpetvā aparepi nānappakāre kilese dhunitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā lokuttaradhammaṃ sacchikareyyu’’nti. Tasmā evaṃ byākāsi.
343具寿大目犍连尊者已经达到了禅定波罗蜜的顶峰。而微细层面的心识间隔、蕴间隔、界间隔、处间隔、进入禅那的次第、进入所缘的次第、禅支的确定、所缘的确定、禅支的转起、所缘的转起、单方面增长、两方面增长等，这些只有精通论藏的论师才能明了。不通达论藏的人说法时，分不清「这是己方宗义，这是他方宗义」。他本想阐明己方宗义，结果却阐明了他方宗义；本想阐明他方宗义，结果却阐明了己方宗义，在法的细分判别上出了差错。而通达论藏的人，就能如实按照己方宗义的逻辑阐明己方宗义，按照他方宗义的逻辑阐明他方宗义，在法的细分判别上不会出错。因此尊者心里这样期望：「啊，真希望同梵行者们都能通达论藏，能在这些微细之处深入智慧，增长观，亲自证得出世间法。」正是因为这个缘故，他才这样解答。
343. Āyasmā mahāmoggallāno samādhipāramiyā matthakaṃ patto, sukhumaṃ pana cittantaraṃ khandhantaraṃ dhātvantaraṃ āyatanantaraṃ jhānokkantikaṃ ārammaṇokkantikaṃ aṅgavavatthānaṃ ārammaṇavavatthānaṃ aṅgasaṅkanti ārammaṇasaṅkanti ekatovaḍḍhanaṃ ubhatovaḍḍhananti ābhidhammikadhammakathikasseva pākaṭaṃ. Anābhidhammiko hi dhammaṃ kathento – ‘‘ayaṃ sakavādo ayaṃ paravādo’’ti na jānāti. Sakavādaṃ dīpessāmīti paravādaṃ dīpeti, paravādaṃ dīpessāmīti sakavādaṃ dīpeti, dhammantaraṃ visaṃvādeti. Ābhidhammiko sakavādaṃ sakavādaniyāmeneva , paravādaṃ paravādaniyāmeneva dīpeti, dhammantaraṃ na visaṃvādeti. Tasmā therassa evaṃ hoti – ‘‘aho vata sabrahmacārī ābhidhammikā hutvā sukhumesu ṭhānesu ñāṇaṃ otāretvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā lokuttaradhammaṃ sacchikareyyu’’nti. Tasmā evaṃ byākāsi.
344具寿舍利弗尊者已经达到了智慧波罗蜜的顶峰，也只有具足智慧的人才能让心在自己的掌控下运作，不是缺乏智慧的人能做到的。缺乏智慧的人，反而被生起的心所掌控，左冲右突，往往仅几天就还俗，招致不幸与毁灭。因此尊者心里这样期望：「啊，真希望同梵行者们不做心的奴隶，而是让心在自己的掌控下运作，摧毁一切在心所缘境上摇摆不定、纷乱扰动的情况，不许心向外流逸一丝一毫，增长观，亲自证得出世间法。」正是因为这个缘故，他才这样解答。
344. Āyasmā sāriputto paññāpāramiyā matthakaṃ patto, paññavāyeva ca cittaṃ attano vase vattetuṃ sakkoti, na duppañño. Duppañño hi uppannassa cittassa vase vattetvā ito cito ca vipphanditvāpi katipāheneva gihibhāvaṃ patvā anayabyasanaṃ pāpuṇāti. Tasmā therassa evaṃ hoti – ‘‘aho vata sabrahmacārī acittavasikā hutvā cittaṃ attano vase vattetvā sabbānassa visevitavipphanditāni bhañjitvā īsakampi bahi nikkhamituṃ adentā vipassanaṃ vaḍḍhetvā lokuttaradhammaṃ sacchikareyyu’’nti. Tasmā evaṃ byākāsi.
345「舍利弗，你们所有人的善说都是就某种方式而言的」，舍利弗，这句话的意思是：因为一个名为僧园的地方，确实有多闻比丘能令其庄严的理由，也有乐于禅那者、具天眼者、提倡头陀行者、通晓阿毗达摩者、能掌控自心者能令其庄严的理由。因此，你们所有人的善说，都是就某种方式，依这样那样的原因而说的善说，并非不善说。另外，「也听听我的」：就是请你们也听听我所说的话。「我不将破此结跏趺座」：意思是我不将破坏这个依四支精进而盘起的结跏趺座，也就是不放松、不放腿的意思。据说，这是世尊在智慧成熟圆满时，舍弃了王权的荣耀而出家，次第登上菩提道场后，依四支精进而盘坐于不败结跏趺座，坚固决意而坐，摧破三魔之顶，在破晓时分，震响了十千世界，证得了一切知智。这句话是针对他自己的大菩提座而说的。再者，这也是出于慈悯未来的众生，为了展示以修行为核心的凡夫善士典范而说的。因为世尊清楚地预见到：「未来世，有这样志趣的善男子会这样反思：『世尊在开示《大牛角经》时，在这里说：“舍利弗，有比丘在午后……像这样的比丘，舍利弗，才能让牛角娑罗林更加庄严。”我们应当领会世尊的意趣。』他们会在午后从托钵乞食回来，依四支精进而坚固决意，心想：『未证得阿罗汉果，我绝不破此结跏趺座。』从而精进修习沙门法。他们如此修行，不久就能终结生老死。」正是出于对这一切未来众生的慈悯，为了展示以修行为核心的凡夫善士典范，世尊才这样说。「舍利弗，像这样的比丘，确实可以直接了当地说，他用这样的方式让牛角娑罗林更加庄严了。」就这样，随顺经文的脉络，世尊结束了这次开示。
345.Sabbesaṃ vo, sāriputta, subhāsitaṃ pariyāyenāti sāriputta, yasmā saṅghārāmassa nāma bahussutabhikkhūhipi sobhanakāraṇaṃ atthi, jhānābhiratehipi, dibbacakkhukehipi, dhutavādehipi, ābhidhammikehipi, acittavasikehipi sobhanakāraṇaṃ atthi. Tasmā sabbesaṃ vo subhāsitaṃ pariyāyena, tena tena kāraṇena subhāsitameva, no dubbhāsitaṃ. Apica mamapi suṇāthāti apica mamapi vacanaṃ suṇātha. Na tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmīti na tāva ahaṃ imaṃ caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya ābhujitaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi, na mocessāmīti attho. Idaṃ kira bhagavā paripākagate ñāṇe rajjasiriṃ pahāya katābhinikkhamano anupubbena bodhimaṇḍaṃ āruyha caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya aparājitapallaṅkaṃ ābhujitvā daḷhasamādāno hutvā nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ bhinditvā paccūsasamaye dasasahassilokadhātuṃ unnādento sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhi, taṃ attano mahābodhipallaṅkaṃ sandhāya evamāha. Apica pacchimaṃ janataṃ anukampamānopi paṭipattisāraṃ puthujjanakalyāṇakaṃ dassento evamāha. Passati hi bhagavā – ‘‘anāgate evaṃ ajjhāsayā kulaputtā iti paṭisañcikkhissanti, ‘bhagavā mahāgosiṅgasuttaṃ kathento idha, sāriputta, bhikkhu pacchābhattaṃ…pe… evarūpena kho, sāriputta, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyāti āha, mayaṃ bhagavato ajjhāsayaṃ gaṇhissāmā’ti pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya daḷhasamādānā hutvā ‘arahattaṃ appatvā imaṃ pallaṅkaṃ na bhindissāmā’ti samaṇadhammaṃ kātabbaṃ maññissanti, te evaṃ paṭipannā katipāheneva jātijarāmaraṇassa antaṃ karissantī’’ti, imaṃ pacchimaṃ janataṃ anukampamāno paṭipattisāraṃ puthujjanakalyāṇakaṃ dassento evamāha. Evarūpena kho, sāriputta, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyāti, sāriputta, evarūpena bhikkhunā nippariyāyeneva gosiṅgasālavanaṃ sobheyyāti yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesīti.
62在《破除疑惑·中部注疏》中
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
63《大牛角经》的注释解说，至此结束。
Mahāgosiṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
64三、《大牧牛人经》的注释解说
3. Mahāgopālakasuttavaṇṇanā
346“如是我闻”等即为《大牧牛人经》。关于这部经，有三种讲说方式：一管式、四方形式、安坐式。其中，先诵出经文，再逐一解释每个词句的意义，这种就称为「一管式」。先讲愚牧牛人，再讲愚比丘，然后智牧牛人，再智比丘，这样结成四组来讲，称为「四方形式」。先讲愚牧牛人而到达终点，先讲愚比丘而到达终点，先讲智牧牛人而到达终点，先讲智比丘而到达终点，这称为「安坐式」。这是此处所有老师都惯用的方式。
346.Evaṃme sutanti mahāgopālakasuttaṃ. Tattha tisso kathā ekanāḷikā, caturassā, nisinnavattikāti. Tattha pāḷiṃ vatvā ekekapadassa atthakathanaṃ ekanāḷikā nāma. Apaṇḍitaṃ gopālakaṃ dassetvā, apaṇḍitaṃ bhikkhuṃ dassetvā, paṇḍitaṃ gopālakaṃ dassetvā, paṇḍitaṃ bhikkhuṃ dassetvāti catukkaṃ bandhitvā kathanaṃ caturassā nāma. Apaṇḍitaṃ gopālakaṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ, apaṇḍitaṃ bhikkhuṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ, paṇḍitaṃ gopālakaṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ, paṇḍitaṃ bhikkhuṃ dassetvā pariyosānagamananti ayaṃ nisinnavattikā nāma. Ayaṃ idha sabbācariyānaṃ āciṇṇā.
58“诸比丘，以十一法”是指以十一种不善的成分。“牛群”指牛的群体。“护持”意为带着它们到处走。“令增长”意为令其达到增长。“此处”指这个世间。“不辨色”是指无论从数量还是从颜色上都不能辨识。不知数量，就是不知道自己的牛群有百头还是千头等数目。当牛被抢走或走失时，他即使点数过牛群，知道“今天少了若干头”，也不会走两三个村落或进入森林去寻找；当自己的牛群混入别人的牛中时，即使点数过，也知道“这若干头牛不是我们的”，却不用棍子把它们赶出来；这样，他那些丢失的牛就永远丢失了。当牛主人们看见他赶着别人的牛走，便会怒斥：“你这么久都抓着我们的母牛！”然后把自己的牛带走。他的牛群便会衰减，也被排除在五种牛味的受用之外。从颜色上不知，就是不知道“这些牛是白色的，这些是红色的，这些是黑色的，这些是斑驳的，这些是青色的”。当牛被抢走……（中略）……也被排除在五种牛味的受用之外。
Ekādasahi, bhikkhave, aṅgehīti ekādasahi aguṇakoṭṭhāsehi. Gogaṇanti gomaṇḍalaṃ. Pariharitunti pariggahetvā vicarituṃ. Phātiṃ kātunti vaḍḍhiṃ āpādetuṃ. Idhāti imasmiṃ loke. Na rūpaññū hotīti gaṇanato vā vaṇṇato vā rūpaṃ na jānāti. Gaṇanato na jānāti nāma attano gunnaṃ sataṃ vā sahassaṃ vāti saṅkhyaṃ na jānāti. So gāvīsu haṭāsu vā palātāsu vā gogaṇaṃ gaṇetvā, ajja ettikā na dissantīti dve tīṇi gāmantarāni vā aṭaviṃ vā vicaranto na pariyesati, aññesaṃ gāvīsu attano gogaṇaṃ paviṭṭhāsupi gogaṇaṃ gaṇetvā, ‘‘imā ettikā gāvo na amhāka’’nti yaṭṭhiyā pothetvā na nīharati, tassa naṭṭhā gāviyo naṭṭhāva honti. Paragāviyo gahetvā vicarantaṃ gosāmikā disvā, ‘‘ayaṃ ettakaṃ kālaṃ amhākaṃ dhenuṃ gaṇhātī’’ti tajjetvā attano gāviyo gahetvā gacchanti. Tassa gogaṇopi parihāyati, pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti. Vaṇṇato na jānāti nāma – ‘‘ettikā gāvo setā, ettikā rattā, ettikā kāḷā, ettikā kabarā ettikā nīlā’’ti na jānāti, so gāvīsu haṭāsu vā…pe… pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti.
59「不善于相」：不知道牛身上所刻的弓、枪、矛等印记。当牛被抢走或走失时，他会说“今天不见有某印记和某印记的牛”……（中略）……从五种牛味的受用上也被排除。
Na lakkhaṇakusalo hotīti gāvīnaṃ sarīre kataṃ dhanusattisūlādibhedaṃ lakkhaṇaṃ na jānāti , so gāvīsu haṭāsu vā palātāsu vā ajja asukalakkhaṇā ca asukalakkhaṇā ca gāvo na dissanti…pe… pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti.
60「不除蝇卵」：牛被树桩、荆棘等刺伤的地方会生疮。在那上面，青蝇产下卵，那些卵就叫「蝇卵」。应当用棍子把它们除去，再用药治疗。愚牧牛人不这样做，因此说他是“不除蝇卵的人”。他的牛的疮就会增大、变深，小虫进入腹中，牛因病所逼，既不能足量吃草，也不能饮水。于是牛乳断绝，公牛的脚力衰退，两者都有生命危险。这样，他的牛群便衰减，从五种牛味的受用上也被排除。
Na āsāṭikaṃ hāretāti gunnaṃ khāṇukaṇṭakādīhi pahaṭaṭṭhānesu vaṇo hoti. Tattha nīlamakkhikā aṇḍakāni pātenti, tesaṃ āsāṭikāti nāma. Tāni daṇḍena apanetvā bhesajjaṃ dātabbaṃ hoti. Bālo gopālako tathā na karoti, tena vuttaṃ – ‘‘na āsāṭikaṃ hāretā hotī’’ti. Tassa gunnaṃ vaṇā vaḍḍhanti, gambhīrā honti, pāṇakā kucchiṃ pavisanti, gāvo gelaññābhibhūtā neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ, na pānīyaṃ pātuṃ sakkonti. Tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati, goṇānaṃ javo hāyati, ubhayesaṃ jīvitantarāyo hoti. Evamassa gogaṇopi parihāyati, pañcagorasatopi paribāhiro hoti.
61「不包扎疮」：如前面所说的方式，牛身上生的疮，应该在给药后用树皮或布片包扎覆盖。愚牧牛人不这样做，于是那些牛的疮流出脓液，它们相互摩擦，因此其他牛也生出疮来。牛就这样因病所逼，既不能足量吃草……（中略）……被排除在外。
Na vaṇaṃ paṭicchādetā hotīti gunnaṃ vuttanayeneva sañjāto vaṇo bhesajjaṃ datvā vākena vā cīrakena vā bandhitvā paṭicchādetabbo hoti. Bālo gopālako tathā na karoti, athassa gunnaṃ vaṇehi yūsā paggharanti, tā aññamaññaṃ nighaṃsenti, tena aññesampi vaṇā jāyanti. Evaṃ gāvo gelaññābhibhūtā neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ…pe… paribāhiro hoti.
62「不作烟」：在雨季，虻蚊等猖獗的时候，当牛群进入牛栏，应该在各处生烟。愚牧牛人不做这件事。牛群整夜被虻等逼恼，得不到睡眠，第二天便在林中各处树根等地躺下睡觉，既不能足量吃草……（中略）……从五种牛味的受用上也被排除在外。
Na dhūmaṃ kattā hotīti antovasse ḍaṃsamakasādīnaṃ ussannakāle gogaṇe vajaṃ paviṭṭhe tattha tattha dhūmo kātabbo hoti, apaṇḍito gopālako taṃ na karoti. Gogaṇo sabbarattiṃ ḍaṃsādīhi upadduto niddaṃ alabhitvā punadivase araññe tattha tattha rukkhamūlādīsu nipajjitvā niddāyati, neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ…pe… pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti.
63「不知浅滩」指不知道浅滩是平坦的还是不平坦的，是有危险的还是无危险的。他把牛群赶到不合适的浅滩。那些牛在险恶不平的浅滩踩到石块等，脚会受伤；如果进入有危险的深水浅滩，鳄鱼等会抓住它们。他就不得不报告：'今天有多少头牛丢失了，今天有多少头……'这样，他的牛群就会衰减，也会被排除在五种牛味的受用之外。
Na titthaṃ jānātīti titthaṃ samanti vā visamanti vā sagāhanti vā niggāhanti vā na jānāti, so atitthena gāviyo otāreti. Tāsaṃ visamatitthe pāsāṇādīni akkamantīnaṃ pādā bhijjanti, sagāhaṃ gambhīraṃ titthaṃ otiṇṇā kumbhīlādayo gāhā gaṇhanti. Ajja ettikā gāvo naṭṭhā, ajja ettikāti vattabbataṃ āpajjati. Evamassa gogaṇopi parihāyati, pañcagorasatopi paribāhiro hoti.
64「不知饮水」指不知道哪些牛饮了水，哪些没有饮。牧牛人应当这样知道：'这头牛饮了水，这头没有饮；这头在饮水处得到了位置，这头没有得到。'可是，这个牧牛人白天在林中守护牛群之后，想着'我带它们去喝水'，便领着它们去河或湖。在那里，大公牛、小公牛和强壮的母牛用角或胁撞开弱牛和老牛，为自己腾出位置，进入齐膝深的水中尽情饮水。其余的牛得不到位置，站在岸边喝混有泥浆的水，或者根本没有喝到。然后牧牛人用棍子打它们，再把它们赶回林中。在那里，没有喝到水的牛因口渴而干渴，不能足量吃草。于是牛乳中断，牛的活力衰退……被排除在外。
Napītaṃ jānātīti pītampi apītampi na jānāti. Gopālakena hi ‘‘imāya gāviyā pītaṃ, imāya na pītaṃ, imāya pānīyatitthe okāso laddho, imāya na laddho’’ti evaṃ pītāpītaṃ jānitabbaṃ hoti. Ayaṃ pana divasabhāgaṃ araññe gogaṇaṃ rakkhitvā pānīyaṃ pāyessāmīti nadiṃ vā taḷākaṃ vā gahetvā gacchati. Tattha mahāusabhā ca anuusabhā ca balavagāviyo ca dubbalāni ceva mahallakāni ca gorūpāni siṅgehi vā phāsukāhi vā paharitvā attano okāsaṃ katvā ūruppamāṇaṃ udakaṃ pavisitvā yathākāmaṃ pivanti. Avasesā okāsaṃ alabhamānā tīre ṭhatvā kalalamissakaṃ udakaṃ pivanti, apītā eva vā honti. Atha ne gopālako piṭṭhiyaṃ paharitvā puna araññaṃ paveseti, tattha apītagāviyo pipāsāya sukkhamānā yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ na sakkonti, tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati, goṇānaṃ javo hāyati…pe… paribāhiro hoti.
65「不知道路」：就是不知道'这条路平坦且安稳，那条路崎岖、充满危险和恐怖'。他避开平坦安稳的路，反而把牛群引向另一条路。在那里，牛群被狮子、老虎等猛兽的气味，或是强盗的灾祸所侵袭，像受惊的鹿一样抬着头呆立，既不能尽情地吃草，也无法喝水。这样一来，牛的奶就断了……他也被排除在外。
Na vīthiṃ jānātīti ‘‘ayaṃ maggo samo khemo, ayaṃ visamo sāsaṅko sappaṭibhayo’’ti na jānāti. So samaṃ khemaṃ maggaṃ vajjetvā gogaṇaṃ itaraṃ maggaṃ paṭipādeti, tattha gāvo sīhabyagghādīnaṃ gandhena coraparissayena vā abhibhūtā bhantamigasappaṭibhāgā gīvaṃ ukkhipitvā tiṭṭhanti, neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādanti, na pānīyaṃ pivanti, tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati…pe… paribāhiro hoti.
66「不善于行境」：一个牧牛人本来应该熟悉放牧的区域，懂得五日或七日轮换的规律；在某个地方放过牛群之后，第二天就不该再去那里放牧了。因为被庞大的牛群反复踩踏过的地方，会光秃得像鼓面一样，寸草不生，连水也被搅得浑浊。所以，要等到第五天或第七天，才能再次在那里放牧，这样草才能重新长出来，水也才能澄清。可是这个牧牛人不懂得这个五日或七日的轮换规律，日复一日地在同一块地方守着他的牛。结果他的牛群吃不到青草，只能啃干草、喝混有泥浆的水。这样一来，牛的奶就断了……他也就被排除在外。
Na gocarakusalo hotīti gopālakena hi gocarakusalena bhavitabbaṃ, pañcāhikavāro vā sattāhikavāro vā jānitabbo, ekadisāya gogaṇaṃ cāretvā punadivase tattha na cāretabbo. Mahatā hi gogaṇena ciṇṇaṭṭhānaṃ bheritalaṃ viya suddhaṃ hoti nittiṇaṃ, udakampi āluḷīyati. Tasmā pañcame vā sattame vā divase puna tattha cāretuṃ vaṭṭati, ettakena hi tiṇampi paṭiviruhati, udakampi pasīdati. Ayaṃ pana imaṃ pañcāhikavāraṃ vā sattāhikavāraṃ vā na jānāti, divase divase rakkhitaṭṭhāneyeva rakkhati. Athassa gogaṇo haritatiṇaṃ na labhati, sukkhatiṇaṃ khādanto kalalamissakaṃ udakaṃ pivati, tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati…pe… paribāhiro hoti.
67「不留剩余地挤奶」：一个聪明的牧牛人，在小牛犊的血肉还没长结实之前，应该留出一两个乳头不挤，做到挤奶时留有余地。可是这个人却挤得一滴不剩，什么也没给小牛留。吃奶的小牛因为渴望喝到母奶而变得干瘦，站都站不稳，颤颤巍巍地在母牛面前倒下死去。母牛看到自己的孩子，心想：'我的孩子连自己母亲的奶都喝不到一口啊'，因为丧子之痛，它既无法尽情吃草，也喝不下水，乳头里的奶也就此中断了。这样一来，他的牛群就衰败了，而他本人也被排除在五种牛乳制品之外。
Anavasesadohī ca hotīti paṇḍitagopālakena yāva vacchakassa maṃsalohitaṃ saṇṭhāti, tāva ekaṃ dve thane ṭhapetvā sāvasesadohinā bhavitabbaṃ. Ayaṃ vacchakassa kiñci anavasesetvā duhati, khīrapako vaccho khīrapipāsāya sukkhati, saṇṭhātuṃ asakkonto kampamāno mātu purato patitvā kālaṅkaroti. Mātā puttakaṃ disvā, ‘‘mayhaṃ puttako attano mātukhīraṃ pātumpi na labhatī’’ti puttasokena na yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ, na pānīyaṃ pātuṃ sakkoti, thanesu khīraṃ chijjati. Evamassa gogaṇopi parihāyati, pañcagorasatopi paribāhiro hoti.
68那些为牛群提供父亲般依靠的人，称为「牛群之父」。那些随心所欲地带领牛群行走的牛，称为「牛群向导」。所谓「不加以特别恭敬」，是指一个明智的牧牛人，本应对这样的领头公牛给予特别的尊敬：供给它最上等的牛食，用香和五指印来为它装饰，给它戴上花环，在牛角上套上金银的套子，到了夜里还点亮灯火，让它睡在布幔之下。可是这个人，对公牛连一点点敬意都不表示。公牛得不到特别的恭敬，就不会用心守护牛群，也不去阻挡危险。这样一来，他的牛群就衰败了，而他本人也被排除在五种牛乳制品之外。
Gunnaṃ pituṭṭhānaṃ karontīti gopitaro. Gāvo pariṇayanti yathāruciṃ gahetvā gacchantīti gopariṇāyakā. Na atirekapūjāyāti paṇḍito hi gopālako evarūpe usabhe atirekapūjāya pūjeti, paṇītaṃ gobhattaṃ deti, gandhapañcaṅgulikehi maṇḍeti, mālaṃ pilandheti, siṅge suvaṇṇarajatakosake ca dhāreti, rattiṃ dīpaṃ jāletvā celavitānassa heṭṭhā sayāpeti. Ayaṃ pana tato ekasakkārampi na karoti, usabhā atirekapūjaṃ alabhamānā gogaṇaṃ na rakkhanti, parissayaṃ na vārenti. Evamassa gogaṇo parihāyati, pañcagorasato paribāhiro hoti.
347这里的「于此」是指在这个教法中。「不知色」是指，对于所说的色——即「四大元素及四大元素所派生之色」——他不能以两种方式了知：从计数方面或从生起方面。所谓从计数方面不了知，是指他不知道在圣典中提到的二十五个色聚，即：眼处，耳、鼻、舌、身处，色、声、香、味、触处，女性根，男性根，命根，身表，语表，虚空界，水界，色的轻快性、柔软性、适业性，积集，相续，老性，色的无常性，段食。正如那个牧牛人从计数方面不知道牛的色身，这位比丘也是如此。他因为从计数方面不了知色，所以不能把握色、不能确立非色、不能总括地把握色与非色、不能观察缘、不能安立共相，不能将业处修至圆满。正如那个牧牛人的牛群不增长，在这个教法中，这位比丘在戒、定、观、道、果、涅槃上也不增长；又正如那个牧牛人被排除在五种牛乳制品之外，这位比丘也就被排除在五种法蕴之外，即：无学戒蕴、无学定蕴、无学慧蕴、无学解脱蕴、无学解脱知见蕴。
347.Idhāti imasmiṃ sāsane. Na rūpaññū hotīti, ‘‘cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti evaṃ vuttarūpaṃ dvīhākārehi na jānāti gaṇanato vā samuṭṭhānato vā. Gaṇanato na jānāti nāma, ‘‘cakkhāyatanaṃ, sota-ghāna-jivhā-kāyāyatanaṃ, rūpa-sadda-gandha-rasa-phoṭṭhabbāyatanaṃ, itthindriyaṃ, purisindriyaṃ, jīvitindriyaṃ, kāyaviññatti, vacīviññatti, ākāsadhātu, āpodhātu, rūpassa lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santati, jaratā, rūpassa aniccatā, kabaḷīkāro āhāro’’ti evaṃ pāḷiyaṃ āgatā pañcavīsati rūpakoṭṭhāsāti na jānāti. Seyyathāpi so gopālako gaṇanato gunnaṃ rūpaṃ na jānāti, tathūpamo ayaṃ bhikkhu. So gaṇanato rūpaṃ ajānanto rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ vavatthapetvā rūpārūpaṃ pariggahetvā paccayaṃ sallakkhetvā lakkhaṇaṃ āropetvā kammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpetuṃ na sakkoti. So yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṃ imasmiṃ sāsane sīlasamādhivipassanāmaggaphalanibbānehi na vaḍḍhati, yathā ca so gopālako pañcahi gorasehi paribāhiro hoti, evaṃ asekkhena sīlakkhandhena, asekkhena samādhi, paññā, vimutti, vimuttiñāṇadassanakkhandhenāti pañcahi dhammakkhandhehi paribāhiro hoti.
70所谓从生起方面不了知，是指他不知道「这么多色是一种生起，这么多色是二种生起，这么多色是三种生起，这么多色是四种生起，这么多色不从任何处生起」。正如那个牧牛人从颜色方面不知道牛的色身，这位比丘也是如此。他因为从生起方面不了知色，所以不能把握色、不能确立非色……乃至……被排除在外。
Samuṭṭhānato na jānāti nāma, ‘‘ettakaṃ rūpaṃ ekasamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ dvisamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ tisamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ catusamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ na kutocisamuṭṭhātī’’ti na jānāti. Seyyathāpi so gopālako vaṇṇato gunnaṃ rūpaṃ na jānāti, tathūpamo ayaṃ bhikkhu. So samuṭṭhānato rūpaṃ ajānanto rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ vavatthapetvā…pe… paribāhiro hoti.
71「不善于相」是指，他不知道「愚者以业为相，贤者以业为相」这样所说的善与不善业是贤者与愚者的相。他这样不知道，所以不远离愚者、不亲近贤者；不远离愚者、不亲近贤者，他就不知道适宜与不适宜、善与不善、有过失与无过失、重与轻、可治疗与不可治疗、因与非因；不知道这些，他就不能取业处而令其增长。正如那个牧牛人的牛群不增长，在这个教法中，这位比丘在如前所述的戒等上也不增长；又正如那个牧牛人被排除在五种牛乳制品之外，这位比丘也就被排除在五种法蕴之外。
Na lakkhaṇakusalo hotīti kammalakkhaṇo bālo, kammalakkhaṇo paṇḍitoti evaṃ vuttaṃ kusalākusalaṃ kammaṃ paṇḍitabālalakkhaṇanti na jānāti. So evaṃ ajānanto bāle vajjetvā paṇḍite na sevati, bāle vajjetvā paṇḍite asevanto kappiyākappiyaṃ kusalākusalaṃ sāvajjānavajjaṃ garukalahukaṃ satekicchaatekicchaṃ kāraṇākāraṇaṃ na jānāti; taṃ ajānanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti. So yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṃ imasmiṃ sāsane yathāvuttehi sīlādīhi na vaḍḍhati, gopālako viya ca pañcahi gorasehi pañcahi dhammakkhandhehi paribāhiro hoti.
72「不驱除牛虻」是指，对于已生起的欲寻等，如所说的那样，他不驱除欲寻等不善寻。他不驱除这些不善寻这个牛虻，成为寻的奴隶而游走，不能取业处而令其增长。正如那个牧牛人……乃至……被排除在外。
Na āsāṭikaṃ hāretā hotīti uppannaṃ kāmavitakkanti evaṃ vutte kāmavitakkādike na vinodeti, so imaṃ akusalavitakkaṃ āsāṭikaṃ ahāretvā vitakkavasiko hutvā vicaranto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti, so yathā tassa gopālakassa…pe… paribāhiro hoti.
73「不隐藏伤口」是指，以眼见色后成为取相者等方式，对于一切所缘执取相。正如那个牧牛人不隐藏伤口，他不成就防护。他敞开门游走，不能取业处而令其增长……乃至……被排除在外。
Na vaṇaṃ paṭicchādetā hotīti cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hotītiādinā nayena sabbārammaṇesu nimittaṃ gaṇhanto yathā so gopālako vaṇaṃ na paṭicchādeti, evaṃ saṃvaraṃ na sampādeti. So vivaṭadvāro vicaranto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.
74「不制造烟」是指，他不像牧牛人制造烟那样制造说法之烟，即不说法语、不唱诵、不坐谈、不随喜。因此，人们不知道他是多闻、具功德者，不知道功德与过失，不以四资具摄受他。他因资具而疲惫，不能修习佛语、不能圆满行持、不能取业处而令其增长……乃至……被排除在外。
Na dhūmaṃ kattā hotīti so gopālako dhūmaṃ viya dhammadesanādhūmaṃ na karoti, dhammakathaṃ vā sarabhaññaṃ vā upanisinnakathaṃ vā anumodanaṃ vā na karoti . Tato naṃ manussā bahussuto guṇavāti na jānanti, te guṇāguṇaṃ ajānantā catūhi paccayehi saṅgahaṃ na karonti . So paccayehi kilamamāno buddhavacanaṃ sajjhāyaṃ kātuṃ vattapaṭipattiṃ pūretuṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.
75「不知渡口」是指，他不前往亲近作为渡口的多闻比丘；即使前往亲近，也不如此遍问、遍审：「大德，这些音节应如何确立？这话说的是什么意思？此处圣典说什么？此处义理指明什么？」不让他知道，就是这个意思。对于他这样不遍问的人，那些多闻比丘既不开启未开启的，也不分别开示，不把晦涩处变得明了，不让不明显的事变得清楚。而且，在种种诸多疑惑处法中，对于种种疑惑，连一个疑惑也不为他消除。因为疑惑本身就叫做疑惑处法。这里的意思是一个疑惑也不去除。他这样不亲近多闻的渡口，自己有疑惑，就不能取业处而令其增长。正如那个牧牛人不知渡口，同样地，这位比丘也不知法渡口，因为不知道而在不适当的领域发问：去亲近阿毗达摩师却问开遮，去亲近持律者却问色与非色的区分。他们在不适当的领域被问，不能讲说。他自己有疑惑，不能取业处而令其增长……乃至……被排除在外。
Na titthaṃ jānātīti titthabhūte bahussutabhikkhū na upasaṅkamati, upasaṅkamanto, ‘‘idaṃ, bhante, byañjanaṃ kathaṃ ropetabbaṃ, imassa bhāsitassa ko attho, imasmiṃ ṭhāne pāḷi kiṃ vadeti, imasmiṃ ṭhāne attho kiṃ dīpetī’’ti evaṃ na paripucchati na paripañhati, na jānāpetīti attho. Tassa te evaṃ aparipucchato avivaṭañceva na vivaranti, bhājetvā na dassenti, anuttānīkatañca na uttānīkaronti, apākaṭaṃ na pākaṭaṃ karonti. Anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesūti anekavidhāsu kaṅkhāsu ekaṃ kaṅkhampi na paṭivinodenti. Kaṅkhā eva hi kaṅkhāṭhāniyā dhammā nāma. Tattha ekaṃ kaṅkhampi na nīharantīti attho. So evaṃ bahussutatitthaṃ anupasaṅkamitvā sakaṅkho kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti. Yathā ca so gopālako titthaṃ na jānāti, evaṃ ayampi bhikkhu dhammatitthaṃ na jānāti, ajānanto avisaye pañhaṃ pucchati, abhidhammikaṃ upasaṅkamitvā kappiyākappiyaṃ pucchati, vinayadharaṃ upasaṅkamitvā rūpārūpaparicchedaṃ pucchati. Te avisaye puṭṭhā kathetuṃ na sakkonti, so attanā sakaṅkho kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.
76「不知饮水者」：正如那位牧牛人不知可饮与不可饮，他也不知、不获得与法相应的欢悦，不以闻所成福行事为依处感受利益，不去听法会，不恭敬听法；坐着时打瞌睡，说闲话，心不在焉。这样不恭敬地听法，他就不能取业处令其增长……乃至……成为匮乏者。
Na pītaṃ jānātīti yathā so gopālako pītāpītaṃ na jānāti, evaṃ dhammūpasañhitaṃ pāmojjaṃ na jānāti na labhati, savanamayaṃ puññakiriyavatthuṃ nissāya ānisaṃsaṃ na vindati, dhammassavanaggaṃ gantvā sakkaccaṃ na suṇāti, nisinno niddāyati, kathaṃ katheti, aññavihitako hoti, so sakkaccaṃ dhammaṃ asuṇanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.
77「不知道路者」：如同牧牛人不知道什么是路什么是非路，他不如实了知‘这是世间，这是出世间’的圣八支道。由于不了知，执著世间道，不能证得出世间道……乃至……成为匮乏者。
Na vīthiṃ jānātīti so gopālako maggāmaggaṃ viya, – ‘‘ayaṃ lokiyo ayaṃ lokuttaro’’ti ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ yathābhūtaṃ na pajānāti. Ajānanto lokiyamagge abhinivisitvā lokuttaraṃ nibbattetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.
78「不善于行境者」：如同牧牛人在五日轮值、七日轮值时，不如实了知四念处中‘这些是世间，这些是出世间’。由于不了知，不能让自智运行于微细处，执著世间念处，不能证得出世间……乃至……成为匮乏者。
Na gocarakusalo hotīti so gopālako pañcāhikavāre sattāhikavāre viya cattāro satipaṭṭhāne , ‘‘ime lokiyā ime lokuttarā’’ti yathābhūtaṃ na pajānāti. Ajānanto sukhumaṭṭhānesu attano ñāṇaṃ carāpetvā lokiyasatipaṭṭhāne abhinivisitvā lokuttaraṃ nibbattetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.
79「成为无残留挤乳者」，是指在接受资具时不知限量，无余留地挤取。然而在释义中说：‘人们拿来然后邀请’——拿东西来并邀请。这里有两种拿来：言语的拿来和资具的拿来。言语的拿来，就是人们到比丘面前邀请说：‘尊者，如果有需要，请说。’资具的拿来，就是拿着布匹、油、糖等来到比丘面前说：‘尊者，无论需要什么，请取用。’在此，比丘不知量，是指比丘对于那些资具不知限量，不根据《火车经》中所说的方法：‘应知施主的意愿，应知应施法的性质，应知自身的能力’，不去取与量相当的，凡是他们带来的，全部收取，这就是意思。人们因此感到后悔，不再拿来邀请。他由于资具匮乏而疲惫，不能取业处令其增长……乃至……成为匮乏者。
Anavasesadohī ca hotīti paṭiggahaṇe mattaṃ ajānanto anavasesaṃ duhati. Niddesavāre panassa abhihaṭṭhuṃ pavārentīti abhiharitvā pavārenti. Ettha dve abhihārā vācābhihāro ca paccayābhihāro ca. Vācābhihāro nāma manussā bhikkhussa santikaṃ gantvā, ‘‘vadeyyātha, bhante, yenattho’’ti pavārenti. Paccayābhihāro nāma vatthādīni vā telaphāṇitādīni vā gahetvā bhikkhussa santikaṃ gantvā, ‘‘gaṇhatha, bhante, yāvatakena attho’’ti vadanti. Tatra bhikkhu mattaṃ na jānātīti bhikkhu tesu paccayesu pamāṇaṃ na jānāti, – ‘‘dāyakassa vaso veditabbo, deyyadhammassa vaso veditabbo, attano thāmo veditabbo’’ti rathavinīte vuttanayena pamāṇayuttaṃ aggahetvā yaṃ āharanti, taṃ sabbaṃ gaṇhātīti attho. Manussā vippaṭisārino na puna abhiharitvā pavārenti. So paccayehi kilamanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.
80「不以额外供养礼敬者」：如同牧牛人不对大公牛特别恭敬，这位比丘也不以明里暗里的慈身业等额外的供养来礼敬那些长老比丘。因此，长老们想‘这些比丘对我们没有恭敬尊重’，便不以两种摄受摄受新学比丘：不以利摄受——不给予衣服、钵、钵中之物，或住处；即使他们疲惫憔悴也不看望照顾；不教他们学习巴利圣典、注释书、法说结集或密典。新学比丘从长老那里完全得不到这两种摄受，无法在此教法中安立。如同牧牛人的牛群不增加，戒等也不增长。又如同牧牛人缺少五种牛味，这些比丘也缺少五种法蕴。白分应当通过黑分中所说的颠倒方式联系起来理解。
Te na atirekapūjāya pūjetā hotīti so gopālako mahāusabhe viya te there bhikkhū imāya āvi ceva raho ca mettāya kāyakammādikāya atirekapūjāya na pūjeti. Tato therā, – ‘‘ime amhesu garucittīkāraṃ na karontī’’ti navake bhikkhū dvīhi saṅgahehi na saṅgaṇhanti, na āmisasaṅgahena cīvarena vā pattena vā pattapariyāpannena vā vasanaṭṭhānena vā. Kilamante milāyantepi nappaṭijagganti. Pāḷiṃ vā aṭṭhakathaṃ vā dhammakathābandhaṃ vā guyhaganthaṃ vā na sikkhāpenti. Navakā therānaṃ santikā sabbaso ime dve saṅgahe alabhamānā imasmiṃ sāsane patiṭṭhātuṃ na sakkonti. Yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṃ sīlādīni na vaḍḍhanti. Yathā ca so gopālako pañcahi gorasehi paribāhiro hoti, evaṃ pañcahi dhammakkhandhehi paribāhirā honti. Sukkapakkho kaṇhapakkhe vuttavipallāsavasena yojetvā veditabboti.
89在《破除迷执》中部注疏中
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
90《大牧牛人经》的注释到此结束。
Mahāgopālakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
91第四《小牧牛人经》注疏
4. Cūḷagopālakasuttavaṇṇanā
350「如是我闻」等，是《小牧牛人经》的内容。其中，「在乌迦车拉」指的是一个名叫乌迦车拉的城市。据传说，建造该城时，有一天晚上一条鱼从恒河的水流中跳上了岸。人们把布浸在油盆里做成火把，借此捕捉了那条鱼。城建成后，他们为城取名字时说：‘在我们选定城址的那天，用布火把捕到了鱼，’于是便称此城为‘乌迦车拉’。
「对比丘们说」：世尊在傍晚时分，坐在恒河岸边的一处沙丘上（从那里能清楚看见整条恒河），由大比丘僧团围绕着，望着浩浩荡荡奔流不息的恒河，心里想：‘过去有没有人依赖这条恒河而经历兴盛和衰败呢？’他观察到，过去有一位愚笨的牧牛人，带着数十万头牛，那些牛因为牧牛人而陷入了恒河的漩涡，最终掉进大海；而另一位聪明的牧牛人，则令数十万头牛平安、增长、健康。世尊看到后，便想以此因缘为比丘们说法，于是对比丘们说了以下的话。
350.Evaṃme sutanti cūḷagopālakasuttaṃ. Tattha ukkacelāyanti evaṃnāmake nagare. Tasmiṃ kira māpiyamāne rattiṃ gaṅgāsotato maccho thalaṃ patto. Manussā celāni telapātiyaṃ temetvā ukkā katvā macchaṃ gaṇhiṃsu. Nagare niṭṭhite tassa nāmaṃ karonte amhehi nagaraṭṭhānassa gahitadivase celukkāhi maccho gahitoti ukkacelā-tvevassa nāmaṃ akaṃsu. Bhikkhū āmantesīti yasmiṃ ṭhāne nisinnassa sabbā gaṅgā pākaṭā hutvā paññāyati, tādise vālikussade gaṅgātitthe sāyanhasamaye mahābhikkhusaṅghaparivuto nisīditvā mahāgaṅgaṃ paripuṇṇaṃ sandamānaṃ olokento, – ‘‘atthi nu kho imaṃ gaṅgaṃ nissāya koci pubbe vaḍḍhiparihāniṃ patto’’ti āvajjitvā, pubbe ekaṃ bālagopālakaṃ nissāya anekasatasahassā gogaṇā imissā gaṅgāya āvaṭṭe patitvā samuddameva paviṭṭhā, aparaṃ pana paṇḍitagopālakaṃ nissāya anekasatasahassagogaṇassa sotthi jātā vaḍḍhi jātā ārogyaṃ jātanti addasa. Disvā imaṃ kāraṇaṃ nissāya bhikkhūnaṃ dhammaṃ desessāmīti cintetvā bhikkhū āmantesi.
82「摩揭陀人」：指摩揭陀国的居民。「劣慧性」：指没有智慧的本性，迟钝、非常愚钝。「未观察」：指没有注意、没有审察。「试图渡」：开始让牛群渡河。「向对岸——善毗提诃人的对岸」：恒河的此岸是摩揭陀国，彼岸是毗提诃国；牧牛人想把牛从此岸的摩揭陀国带到彼岸的毗提诃国去护养，于是试图渡往对岸，因此说‘向对岸——善毗提诃人的对岸’。「形成漩涡」：指（牛群回转，使河水）形成漩涡。「遭遇不幸与毁灭」：它们遭遇了不幸与毁灭，最终掉进大海。事实上，那位牧牛人赶牛渡河时，本该先在恒河此岸观察平坦的渡口和不平的渡口，在河中央为让牛群休息而留意两三处沙洲，对岸也要留意三四处上岸口，心中思量：‘那些从这个渡口没上去的，就会抓住那个渡口；从那个渡口没上去的，就会抓住这个。’可是，这个愚笨的牧牛人既未观察此岸牛群下水的渡口是平是险，也未在河中央留心供牛群休息的两三处沙洲，更没观察对岸四五个上岸的地方，就在不该渡河之处把牛赶下了水。这时，一头大公牛因为速度飞快且体力强壮，横向冲断了恒河的水流，到达对岸后看见陡峭的河岸和荆棘丛生的密林，知道‘这里不是安稳的地方’，找不到立足转身的空间，便折返回去。牛群见大公牛折返，心想：‘我们也回去吧。’于是纷纷掉头回转。庞大牛群回转之处，河水被阻断，在恒河中央形成了大漩涡。牛群陷入漩涡，最终掉进大海，没有一头牛安然无恙。因此说‘便在那里遭遇不幸与毁灭’。
Māgadhakoti magadharaṭṭhavāsī. Duppaññajātikoti nippaññasabhāvo dandho mahājaḷo. Asamavekkhitvāti asallakkhetvā anupadhāretvā. Patāresīti tāretuṃ ārabhi. Uttaraṃ tīraṃ suvidehānanti gaṅgāya orime tīre magadharaṭṭhaṃ, pārime tīre videharaṭṭhaṃ, gāvo magadharaṭṭhato videharaṭṭhaṃ netvā rakkhissāmīti uttaraṃ tīraṃ patāresi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘uttaraṃ tīraṃ suvidehāna’’nti. Āmaṇḍalikaṃ karitvāti maṇḍalikaṃ katvā. Anayabyasanaṃ āpajjiṃsūti avaḍḍhiṃ vināsaṃ pāpuṇiṃsu, mahāsamuddameva pavisiṃsu. Tena hi gopālakena gāvo otārentena gaṅgāya orimatīre samatitthañca visamatitthañca oloketabbaṃ assa, majjhe gaṅgāya gunnaṃ vissamaṭṭhānatthaṃ dve tīṇi vālikatthalāni sallakkhetabbāni assu. Tathā pārimatīre tīṇi cattāri titthāni, imasmā titthā bhaṭṭhā imaṃ titthaṃ gaṇhissanti, imasmā bhaṭṭhā imanti. Ayaṃ pana bālagopālako orimatīre gunnaṃ otaraṇatitthaṃ samaṃ vā visamaṃ vā anoloketvāva majjhe gaṅgāya gunnaṃ vissamaṭṭhānatthaṃ dve tīṇi vālikatthalānipi asallakkhetvāva paratīre cattāri pañca uttaraṇatitthāni asamavekkhitvāva atittheneva gāvo otāresi. Athassa mahāusabho javanasampannatāya ceva thāmasampannatāya ca tiriyaṃ gaṅgāya sotaṃ chetvā pārimaṃ tīraṃ patvā chinnataṭañceva kaṇṭakagumbagahanañca disvā, ‘‘dubbiniviṭṭhameta’’nti ñatvā dhuragga-patiṭṭhānokāsampi alabhitvā paṭinivatti. Gāvo mahāusabho nivatto mayampi nivattissāmāti nivattā. Mahato gogaṇassa nivattaṭṭhāne udakaṃ chijjitvā majjhe gaṅgāya āvaṭṭaṃ uṭṭhapesi. Gogaṇo āvaṭṭaṃ pavisitvā samuddameva patto. Ekopi goṇo arogo nāma nāhosi. Tenāha – ‘‘tattheva anayabyasanaṃ āpajjiṃsū’’ti.
83「于此世间不善巧者」：是指对于这个世间的蕴、界、处不善巧、不熟练；对于他世间也是如此。「魔罗的领域」：指三地诸法；「非魔罗的领域」指九种出世间法。「死王的领域」同样是三地诸法；「非死王的领域」则是九种出世间法。对于这些，他们不善巧、不熟练。从词义上说，「魔罗的领域」就是魔罗的领域；‘领域’指处所、事物、住所、行境。「死王领域」也是同样的道理。「他们」：指如此这般的沙门、婆罗门；由此可知，这里指的是六师外道。
Akusalā imassa lokassāti idha loke khandhadhātāyatanesu akusalā achekā, paralokepi eseva nayo. Māradheyyaṃ vuccati tebhūmakadhammā. Amāradheyyaṃ nava lokuttaradhammā. Maccudheyyampi tebhūmakadhammāva. Amaccudheyyaṃ nava lokuttaradhammā. Tattha akusalā achekā. Vacanatthato pana mārassa dheyyaṃ māradheyyaṃ. Dheyyanti ṭhānaṃ vatthu nivāso gocaro. Maccudheyyepi eseva nayo. Tesanti tesaṃ evarūpānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ, iminā cha satthāro dassitāti veditabbā.
351如上说完黑暗的部分之后，为了显示光明的部分，世尊说：‘诸比丘，过去……’等等。其中，「强壮牛」指已调伏的公牛与母牛。「应调伏牛」指尚须调伏的公牛和还未产过犊的母牛。「幼牛」指已经过了牛犊阶段、长大健壮的小牛。「犊子」指尚在吃奶的幼小牛犊。「瘦弱无力者」指血肉少、体力差、力气微弱的牛。「当日初生者」即在当天刚刚出生的小牛。「被母牛的叫声冲荡」：母牛跑在前面，发出‘吽吽’的低吼，像是在显示自己的尊贵并发出信号，同时用胸膛劈开河水前进；小牛犊因为母牛这种显示尊贵的叫声，或是被母牛胸膛劈开的水流推着前进，所以称为‘被母牛的叫声冲荡’。
351. Evaṃ kaṇhapakkhaṃ niṭṭhapetvā sukkapakkhaṃ dassento bhūtapubbaṃ, bhikkhavetiādimāha. Tattha balavagāvoti dantagoṇe ceva dhenuyo ca. Dammagāvoti dametabbagoṇe ceva avijātagāvo ca. Vacchatareti vacchabhāvaṃ taritvā ṭhite balavavacche. Vacchaketi dhenupake taruṇavacchake . Kisābalaketi appamaṃsalohite mandathāme. Tāvadeva jātakoti taṃdivase jātako. Mātugoravakena vuyhamānoti mātā purato purato huṃhunti goravaṃ katvā saññaṃ dadamānā urena udakaṃ chindamānā gacchati, vacchako tāya goravasaññāya dhenuyā vā urena chinnodakena gacchamāno ‘‘mātugoravakena vuyhamāno’’ti vuccati.
352「已断魔罗之流」：以阿拉汉道切断了魔罗的渴爱之流。「已达彼岸」：如同大公牛到达河的彼岸一样，到达了轮回的彼岸——涅槃。「已至彼岸」：当大公牛们到达彼岸时，那些在恒河水流中越过了三段激流后站立的大公牛，见到彼岸已到，便沿着它们走过的路前进，到达了彼岸。「将达彼岸」：那些已灭尽四道所应断烦恼的三个部分而安住的人，如今将以阿拉汉道断除残余的渴爱之流，就像强壮牛到达河的彼岸那样，将到达轮回的彼岸——涅槃。依照这个道理，在一切语句中都应如此理解。「法随行」与「信随行」这两种人，是具足第一道的修行者。
352.Mārassasotaṃ chetvāti arahattamaggena mārassa taṇhāsotaṃ chetvā. Pāraṃ gatāti mahāusabhā nadīpāraṃ viya saṃsārapāraṃ nibbānaṃ gatā. Pāraṃ agamaṃsūti mahāusabhānaṃ pāraṅgatakkhaṇe gaṅgāya sotassa tayo koṭṭhāse atikkamma ṭhitā mahāusabhe pāraṃ patte disvā tesaṃ gatamaggaṃ paṭipajjitvā pāraṃ agamaṃsu. Pāraṃ gamissantīti catumaggavajjhānaṃ kilesānaṃ tayo koṭṭhāse khepetvā ṭhitā idāni arahattamaggena avasesaṃ taṇhāsotaṃ chetvā balavagāvo viya nadīpāraṃ saṃsārapāraṃ nibbānaṃ gamissantīti. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo. Dhammānusārino, saddhānusārinoti ime dve paṭhamamaggasamaṅgino.
86「由知者」：指那位了知一切法的佛陀。「善开示」：就是善为演说。「已开启」：已经被打开。「甘露门」：即圣道。（这是）为了证得涅槃而开启的。「已除去慢之竹」：已经去除了我慢之竹。「应希求安稳」：以想要付诸行动的愿心，去希求阿拉汉果。意思是：你们应当生起“我要去做”的决心，应当生起“我要达成”的决心。也有异读作“已得者”，意思是：得到这样的导师后，你们便可以说是已经得到了。其余各处意义都很清楚。世尊就这样顺着连贯的脉络结束了说法。
Jānatāti sabbadhamme jānantena buddhena. Suppakāsitoti sukathito. Vivaṭanti vivaritaṃ. Amatadvāranti ariyamaggo. Nibbānapattiyāti tadatthāya vivaṭaṃ. Vinaḷīkatanti vigatamānanaḷaṃ kataṃ. Khemaṃ patthethāti kattukamyatāchandena arahattaṃ patthetha, kattukāmā nibbattetukāmā hothāti attho. ‘‘Patta’tthā’’tipi pāṭho. Evarūpaṃ satthāraṃ labhitvā tumhe pattāyeva nāmāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Bhagavā pana yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesīti.
98出自《破除迷执（中部注疏）》。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
99《小牧牛人经》的注疏结束。
Cūḷagopālakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
100第五、《小萨遮迦经》的注疏
5. Cūḷasaccakasuttavaṇṇanā
353「如是我闻」，指的就是《小萨遮迦经》。这里的「大林重阁讲堂」：“大林”是指自然生长、未经栽植、有边界的大森林。不过，迦毗罗卫附近的大林，是与雪山连成一片、没有边际，一直延伸到大海的。而这里所说的“大林”可不是那样，它是有边界的大森林，所以称为大林。“重阁讲堂”呢，则是在依大林而建的寺院内，以一座重阁为主体，用雁颈瓦覆盖，具备一切庄严的、佛陀世尊的香室——应当这样来理解。
353.Evaṃme sutanti cūḷasaccakasuttaṃ. Tattha mahāvane kūṭāgārasālāyanti mahāvanaṃ nāma sayaṃjātaṃ aropimaṃ saparicchedaṃ mahantaṃ vanaṃ. Kapilavatthusāmantā pana mahāvanaṃ himavantena saha ekābaddhaṃ aparicchedaṃ hutvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitaṃ. Idaṃ tādisaṃ na hoti. Saparicchedaṃ mahantaṃ vananti mahāvanaṃ. Kūṭāgārasālā pana mahāvanaṃ nissāya kate ārāme kūṭāgāraṃ antokatvā haṃsavaṭṭakacchannena katā sabbākārasampannā buddhassa bhagavato gandhakuṭi veditabbā.
88「萨遮迦尼干陀子」：据说，从前有一位尼干陀和一位尼干陀女，各自掌握了五百个论题，心想：“我们要驳倒他人。”便在阎浮提中四处游历。当他们在毗舍离相遇时，离车族的王族们看见了他们，便问：“你是谁？”“你又是谁？”尼干陀回答：“我游历阎浮提，就是为了驳倒别人。”尼干陀女也这样回答。离车族人们便说：“那你们就在这里彼此辩论一番吧。”于是，尼干陀女拿出自己学到的五百论题提问，尼干陀一一解说；轮到尼干陀提问时，尼干陀女也一一解说。两人既没有分出胜负，谁也没有输给谁，完全势均力敌。离车族人们就说：“既然你们俩水平差不多，四处游历又有什么用呢？就住在这里吧。”于是给了他们住所，并安排了供养。两人共同生活后，生了四个女儿：一个名叫真实，一个名叫贪爱，一个名叫护衣，一个名叫具行。这几个女儿也都很聪明，把父母各自学得的五百论题都学会了。成年后，她们对父母说：“在我们家族里，女儿家从来不会收了金银财宝就被嫁到夫家去。如果有在家人能驳倒她们的论说，她们就成为他的女仆；如果有出家人能驳倒，她们就在他那里出家。你们打算怎么办？”父母说：“我们也照这个规矩办。”于是，四人就扮成女游行者的模样，折了瞻部树枝说：“人们不都说这阎浮提因瞻部树而得名嘛。”便开始了游历。每到一个村落，她们就在村口的沙堆或土堆上竖起瞻部旗，宣称：“谁有能力来辩论，就来破这面旗！”然后进村。就这样一村一村地走，她们来到了舍卫城。同样在城门口竖起瞻部旗，对围过来的人们宣告之后，便进入了城内。
Saccakonigaṇṭhaputtoti pubbe kira eko nigaṇṭho ca nigaṇṭhī ca pañca pañca vādasatāni uggahetvā, vādaṃ āropessāmāti jambudīpe vicarantā vesāliyaṃ samāgatā. Licchavirājāno disvā, – ‘‘tvaṃ ko, tvaṃ kā’’ti pucchiṃsu. Nigaṇṭho – ‘‘ahaṃ vādaṃ āropessāmīti jambudīpe vicarāmī’’ti āha. Nigaṇṭhīpi tathā āha. Licchavino, ‘‘idheva aññamaññaṃ vādaṃ āropethā’’ti āhaṃsu. Nigaṇṭhī attanā uggahitāni pañcavādasatāni pucchi, nigaṇṭho kathesi. Nigaṇṭhena pucchitepi nigaṇṭhī kathesiyeva. Ekassapi na jayo, na parājayo, ubho samasamāva ahesuṃ. Licchavino, – ‘‘tumhe ubhopi samasamā āhiṇḍitvā kiṃ karissatha, idheva vasathā’’ti gehaṃ datvā baliṃ paṭṭhapesuṃ. Tesaṃ saṃvāsamanvāya catasso dhītaro jātā, – ekā saccā nāma, ekā lolā nāma, ekā paṭācārā nāma, ekā ācāravatī nāma. Tāpi paṇḍitāva ahesuṃ, mātāpitūhi uggahitāni pañca pañca vādasatāni uggahesuṃ. Tā vayapattā mātāpitaro avocuṃ – ‘‘amhākaṃ ammā kule dārikā nāma hiraññasuvaṇṇādīni datvā kulagharaṃ pesitapubbā nāma natthi. Yo pana agāriko tāsaṃ vādaṃ maddituṃ sakkoti, tassa pādaparicārikā honti. Yo pabbajito tāsaṃ maddituṃ sakkoti, tassa santike pabbajanti. Tumhe kiṃ karissathā’’ti? Mayampi evameva karissāmāti. Catassopi paribbājikavesaṃ gahetvā, ‘‘ayaṃ jambudīpo nāma jambuyā paññāyatī’’ti jambusākhaṃ gahetvā cārikaṃ pakkamiṃsu. Yaṃ gāmaṃ pāpuṇanti, tassa dvāre paṃsupuñje vā vālikapuñje vā jambudhajaṃ ṭhapetvā, – ‘‘yo vādaṃ āropetuṃ sakkoti, so imaṃ maddatū’’ti vatvā gāmaṃ pavisanti. Evaṃ gāmena gāmaṃ vicarantiyo sāvatthiṃ pāpuṇitvā tatheva gāmadvāre jambudhajaṃ ṭhapetvā sampattamanussānaṃ ārocetvā antonagaraṃ paviṭṭhā.
89那时，世尊正依止舍卫城，住在祇园精舍。当时，舍利弗长老要探望病人，看护那些熬夜照顾病患的人，而且他自身的职责也特别繁重。因此，他比其他比丘更早进入村子去乞食。在村口，他看到了那面瞻部旗，便问小孩子：“这是什么？”小孩子们把缘由告诉了他。长老说：“那你们就把它打破吧。”小孩们说：“尊者，我们不敢，心里害怕。”长老说：“孩子们别怕，如果有人问：‘是谁打破了我们的瞻部旗？’你们就说：‘是佛陀的弟子舍利弗长老打破的。想辩论的人，请到祇园精舍长老那里去。’”小孩子们照着长老的话，打破旗帜扔掉了。长老乞食完毕后，就回寺院去了。女游行者们从村里出来，问道：“是谁打破了我们的旗？”小孩子们就把事情告诉了她们。女游行者们再次进村，沿街一条巷子一条巷子地宣布：“听说佛陀有位叫舍利弗的弟子，要和我们辩论。想听的人，都出来吧！”于是，大批民众纷纷涌出，跟着女游行者们，一同前往祇园精舍。
Tena samayena bhagavā sāvatthiṃ nissāya jetavane viharati. Athāyasmā sāriputto gilāne pucchanto ajaggitaṭṭhānaṃ jagganto attano kiccamahantatāya aññehi bhikkhūhi divātaraṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisanto gāmadvāre jambudhajaṃ disvā, – ‘‘kimida’’nti dārake pucchi. Te tamatthaṃ ārocesuṃ. Tena hi maddathāti. Na sakkoma, bhante, bhāyāmāti. ‘‘Kumārā mā bhāyatha, ‘kena amhākaṃ jambudhajo maddāpito’ti vutte, buddhasāvakena sāriputtattherena maddāpito, vādaṃ āropetukāmā jetavane therassa santikaṃ gacchathāti vadeyyāthā’’ti āha. Te therassa vacanaṃ sutvā jambudhajaṃ madditvā chaḍḍesuṃ. Thero piṇḍāya caritvā vihāraṃ gato. Paribbājikāpi gāmato nikkhamitvā, ‘‘amhākaṃ dhajo kena maddāpito’’ti pucchiṃsu. Dārakā tamatthaṃ ārocesuṃ. Paribbājikā puna gāmaṃ pavisitvā ekekaṃ vīthiṃ gahetvā, – ‘‘buddhasāvako kira sāriputto nāma amhehi saddhiṃ vādaṃ karissati, sotukāmā nikkhamathā’’ti ārocesuṃ. Mahājano nikkhami, tena saddhiṃ paribbājikā jetavanaṃ agamiṃsu.
90长老心想：“有女人前来我们的住处，这很不方便。”于是他便坐在寺院的中央。女游行者们来到后，问长老：“是您打破了我们的旗吗？”长老回答：“是的，是我打破的。”她们说：“我们要和您辩论。”长老说：“很好，来辩吧。那么，由谁提问，谁回答呢？”长老说：“提问权自然该归你们，但你们是女人，还是请你们先问吧。”于是，四姐妹分别站定在四个方向，把从父母那里学来的一千个论题全问了。长老就像用剑齐根斩断睡莲茎一样，将一个个问题剖析得清清楚楚、毫无滞碍地作了回答。说完后，长老又说：“再问吧。”她们连忙说：“尊者，我们知道的就这些了。”长老便说：“你们问我千题，我都解答了。现在，我只问一个问题，你们来解答吧。”她们见识到长老的智慧领域，不敢说“尊者请问，我们会回答”，只是重复地说：“尊者，请说吧，我们知道的，就会回答。”
Thero – ‘‘amhākaṃ vasanaṭṭhāne mātugāmassa āgamanaṃ nāma aphāsuka’’nti vihāramajjhe nisīdi. Paribbājikāyo gantvā theraṃ pucchiṃsu – ‘‘tumhehi amhākaṃ dhajo maddāpito’’ti? Āma, mayā maddāpitoti. Mayaṃ tumhehi saddhiṃ vādaṃ karissāmāti. Sādhu karotha, kassa pucchā kassa vissajjanaṃ hotūti? Pucchā nāma amhākaṃ pattā, tumhe pana mātugāmā nāma paṭhamaṃ pucchathāti āha. Tā catassopi catūsu disāsu ṭhatvā mātāpitūnaṃ santike uggahitaṃ vādasahassaṃ pucchiṃsu. Thero khaggena kumudanāḷaṃ chindanto viya pucchitaṃ pucchitaṃ nijjaṭaṃ niggaṇṭhiṃ katvā kathesi, kathetvā puna pucchathāti āha. Ettakameva, bhante, mayaṃ jānāmāti. Thero āha – ‘‘tumhehi vādasahassaṃ pucchitaṃ mayā kathitaṃ, ahaṃ pana ekaṃ yeva pañhaṃ pucchissāmi, taṃ tumhe kathethā’’ti. Tā therassa visayaṃ disvā, ‘‘pucchatha, bhante, byākarissāmā’’ti vattuṃ nāsakkhiṃsu. ‘‘Vada, bhante, jānamānā byākarissāmā’’ti puna āhaṃsu.
91长老说：“这是让善男子出家后首先应教导的问题。”于是问道：“‘一’是什么？”她们既找不到头绪，也摸不着边。长老说：“你们解说啊。”她们回答：“尊者，我们说不出来。”长老说：“你们问我千题，我都一一解说了，我只问你们一个问题，你们却无法解说。既然如此，谁胜谁负？”她们说：“尊者您胜，我们输了。”长老又问：“现在你们打算怎么办？”她们把父母先前说的话讲了一遍，然后说：“我们想在您这里出家。”长老说：“你们是女人，不能在我这里出家，但可以接受我们的教法，然后去比丘尼僧团那里出家。”她们说好，接受了长老的教法，去到比丘尼僧团那里出家。出家后，她们不放逸，精勤努力，不久便证得了阿拉汉果。
Thero ayaṃ pana kulaputte pabbājetvā paṭhamaṃ sikkhāpetabbapañhoti vatvā, – ‘‘ekaṃ nāma ki’’nti pucchi. Tā neva antaṃ, na koṭiṃ addasaṃsu. Thero kathethāti āha. Na passāma, bhanteti. Tumhehi vādasahassaṃ pucchitaṃ mayā kathitaṃ, mayhaṃ tumhe ekaṃ pañhampi kathetuṃ na sakkotha, evaṃ sante kassa jayo kassa parājayoti? Tumhākaṃ, bhante, jayo, amhākaṃ parājayoti. Idāni kiṃ karissathāti? Tā mātāpitūhi vuttavacanaṃ ārocetvā, ‘‘tumhākaṃ santike pabbajissāmā’’ti āhaṃsu. Tumhe mātugāmā nāma amhākaṃ santike pabbajituṃ na vaṭṭati, amhākaṃ pana sāsanaṃ gahetvā bhikkhuniupassayaṃ gantvā pabbajathāti. Tā sādhūti therassa sāsanaṃ gahetvā bhikkhunisaṅghassa santikaṃ gantvā pabbajiṃsu. Pabbajitā ca pana appamattā ātāpiniyo hutvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇiṃsu.
92这位萨遮迦是她们四姐妹的幼弟。他比那四姐妹更为聪明，从父母那里学了一千种论题，又从外道那里学了更多。他哪里也不去，就留在毗舍离教王子们技艺。因为智慧过于满溢，他害怕肚子会裂开，就用铁板围住肚子行走。这就是所说的“萨遮迦尼干陀子”。
Ayaṃ saccako tāsaṃ catunnampi kaniṭṭhabhātiko. Tāhi catūhipi uttaritarapañño, mātāpitūnampi santikā vādasahassaṃ, tato bahutarañca bāhirasamayaṃ uggahetvā katthaci agantvā rājadārake sippaṃ sikkhāpento tattheva vesāliyaṃ vasati, paññāya atipūritattā kucchi me bhijjeyyāti bhīto ayapaṭṭena kucchiṃ parikkhipitvā carati, imaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘saccako nigaṇṭhaputto’’ti.
93“谈论者”：“谈论”指的是言说的方法，他发表议论、进行解说，所以称为“谈论者”。“辩才者”：就是宣称“我是智者”的那种言论。“众人所敬信”：凡是他根据星宿运行所指示的，大多确实如此应验，因此大众都敬信他是个获得吉祥的善人。“以论破论”：就是通过言说之道，指出对方的过失。尊者阿说示：是舍利弗长老的老师阿说示长老。“正在经行往来”：指他为了从一家离车王族走到另一家，而这样来回经行。他到尊者阿说示那里去：为什么去？是为了了解适当的时机。
Bhassappavādakoti bhassaṃ vuccati kathāmaggo, taṃ pavadati kathetīti bhassappavādako. Paṇḍitavādoti ahaṃ paṇḍitoti evaṃ vādo. Sādhusammato bahujanassāti yaṃ yaṃ nakkhattacārena ādisati, taṃ taṃ yebhuyyena tatheva hoti, tasmā ayaṃ sādhuladdhiko bhaddakoti evaṃ sammato mahājanassa. Vādena vādaṃ samāraddhoti kathāmaggena dosaṃ āropito. Āyasmā assajīti sāriputtattherassa ācariyo assajitthero. Jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamānoti tato tato licchavirājagehato taṃ taṃ gehaṃ gamanatthāya anucaṅkamamāno. Yenāyasmā assaji tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? Samayajānanatthaṃ.
94据说他心里这样想：“我到处走动，想要驳倒沙门乔达摩的论点，但因为不了解他的时机，所以一直没能驳倒。要驳倒别人，只有在了解时机后提出反驳，才算得上善巧的驳斥。这位尊者阿说示是沙门乔达摩的弟子，应该了解他自己老师的时机；我问过他之后，先确立自己的论旨，再去驳倒沙门乔达摩。”因此他就过去了。他问的是“教导”：也就是“你教导什么、训练什么？”长老心里想：如果直接说“苦”，就会给对方留下指责的把柄；道与果在某种角度也可以假名为苦；而这人如果听到“苦”，就会质问长老：“阿说示尊者，你们为什么出家？”如果回答说“为了道果”，他就可以指责说：“阿说示尊者，你们这个教法可不是什么好教法，简直是个大屠场，是地狱之流，你们根本没有快乐的指望，只是不断地折磨自己，让苦成熟，到处游荡罢了。”因此，对于外来的辩论者，不应该用间接委婉的说法。应当用直接了当的说法，让对方找不到立足之处。这样思惟之后，就只按“色是无常的”等方式，纯粹从无常、无我的角度来开示。“恶闻”：意思是这不适合听闻。
Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ahaṃ ‘samaṇassa gotamassa vādaṃ āropessāmī’ti āhiṇḍāmi, ‘samayaṃ panassa na jānāmī’ti na āropesiṃ. Parassa hi samayaṃ ñatvā āropito vādo svāropito nāma hoti. Ayaṃ pana samaṇassa gotamassa sāvako paññāyati assajitthero ; so attano satthu samaye kovido, etāhaṃ pucchitvā kathaṃ patiṭṭhāpetvā samaṇassa gotamassa vādaṃ āropessāmī’’ti. Tasmā upasaṅkami. Vinetīti kathaṃ vineti, kathaṃ sikkhāpetīti pucchati. Thero pana yasmā dukkhanti vutte upārambhassa okāso hoti, maggaphalānipi pariyāyena dukkhanti āgatāni, ayañca dukkhanti vutte theraṃ puccheyya – ‘‘bho assaji, kimatthaṃ tumhe pabbajitā’’ti. Tato ‘‘maggaphalatthāyā’’ti vutte, – ‘‘nayidaṃ, bho assaji, tumhākaṃ sāsanaṃ nāma, mahāāghātanaṃ nāmetaṃ, nirayussado nāmesa, natthi tumhākaṃ sukhāsā, uṭṭhāyuṭṭhāya dukkhameva jirāpentā āhiṇḍathā’’ti dosaṃ āropeyya, tasmā paravādissa pariyāyakathaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Yathā esa appatiṭṭho hoti, evamassa nippariyāyakathaṃ kathessāmīti cintetvā, ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, anicca’’nti imaṃ aniccānattavaseneva kathaṃ katheti. Dussutanti sotuṃ ayuttaṃ.
354“集会堂”：指王族用来宣布教令的集会大堂。他到那些离车族人那里去：他心里这样想：“我先前因为不了解时机，没能驳倒沙门乔达摩。现在从他大弟子的话里知道了时机，而且我的五百个离车族学童也聚集在一起了。正好和他们一起去驳倒沙门乔达摩。”因此他就过去了。“以某著名者”：指在那些有名望、为人所知的五群比丘长老中，随取某一位。“安立”：按照他所安立的那样。假如就这样安立，而他又说出别的什么来，那时我又能怎样？这么一想，他现在就转身背向而说。“拉过来”：指向自己的方向拉过来。“拖过来”：指向前推开。“来回拖拽”：指时而拉过来，时而推过去。“酒肆的草席”：指酒馆里的草垫。“酒馆恶人”：就是酒徒。“抓住袋耳的毛”：指为了清洗滤酒袋、去掉渣滓，就抓住两边袋耳。“向下甩”：是面朝下甩。“向上甩”：是面朝上甩。“反复拍打”：是一再地拍打。“麻洗游戏”：这地方的人们为了做麻布衣，取来麻皮，扎成一把一把，放入水中。到第三天，麻把充分泡透了。人们就带上酸粥、酒之类的东西来到那里，抓起麻把，在三块板——右边一块、左边一块、正前方一块——上拍打，一下打在右板上，一下打在左板上，一下打在前板上，同时吃着酸粥、喝着酒、嚼着东西。场面非常热闹，像大游戏一样。国王的大象看到这场面，也走进深水，用鼻子吸水，一下喷在额头上，一下喷在背上，一下喷在两侧，一下喷在腹间，这样玩了起来。从此这种游戏方式就叫做“麻洗游戏”。针对这个，才说“玩那称为麻洗的游戏”。“他成个什么，萨遮迦尼干陀子，竟想驳倒世尊？”意思是：那个萨遮迦尼干陀子想去驳倒世尊，他以为自己成个什么？成了夜叉？成了帝释？还是成了梵天？一个凡夫怎么可能驳倒世尊呢！这就是此处要表达的意思。
354.Santhāgāreti rājakulānaṃ atthānusāsanasanthāgārasālāyaṃ. Yena te licchavī tenupasaṅkamīti evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ahaṃ pubbe samayaṃ ajānanabhāvena samaṇassa gotamassa vādaṃ na āropesiṃ, idāni panassa mahāsāvakena kathitaṃ samayaṃ jānāmi, ime ca mama antevāsikā pañcasatā licchavī sannipatitā. Etehi saddhiṃ gantvā samaṇassa gotamassa vādaṃ āropessāmī’’ti tasmā upasaṅkami. Ñātaññatarenāti ñātesu abhiññātesu pañcavaggiyattheresu aññatarena. Patiṭṭhitanti yathā tena patiṭṭhitaṃ. Sace evaṃ patiṭṭhissati, atha pana aññadeva vakkhati, tatra mayā kiṃ sakkā kātunti idāneva piṭṭhiṃ parivattento āha. Ākaḍḍheyyāti attano abhimukhaṃ kaḍḍheyya. Parikaḍḍheyyāti purato paṭipaṇāmeyya. Samparikaḍḍheyyāti kālena ākaḍḍheyya, kālena parikaḍḍheyya. Soṇḍikākilañjanti surāghare piṭṭhakilañjaṃ. Soṇḍikādhuttoti surādhutto. Vālaṃ kaṇṇe gahetvāti surāparissāvanatthavikaṃ dhovitukāmo kasaṭanidhunanatthaṃ ubhosu kaṇṇesu gahetvā. Odhuneyyāti adhomukhaṃ katvā dhuneyya. Niddhuneyyāti uddhaṃmukhaṃ katvā dhuneyya. Nipphoṭeyyāti punappunaṃ papphoṭeyya. Sāṇadhovikaṃ nāmāti ettha manussā sāṇasāṭakakaraṇatthaṃ sāṇavāke gahetvā muṭṭhiṃ muṭṭhiṃ bandhitvā udake pakkhipanti. Te tatiyadivase suṭṭhu kilinnā honti. Atha manussā ambilayāgusurādīni ādāya tattha gantvā sāṇamuṭṭhiṃ gahetvā, dakkhiṇato vāmato sammukhā cāti tīsu phalakesu sakiṃ dakkhiṇaphalake, sakiṃ vāmaphalake, sakiṃ sammukhaphalake paharantā ambilayāgusurādīni bhuñjantā pivantā khādantā dhovanti. Mahantā kīḷā hoti. Rañño nāgo taṃ kīḷaṃ disvā gambhīraṃ udakaṃ anupavisitvā soṇḍāya udakaṃ gahetvā sakiṃ kumbhe sakiṃ piṭṭhiyaṃ sakiṃ ubhosu passesu sakiṃ antarasatthiyaṃ pakkhipanto kīḷittha. Tadupādāya taṃ kīḷitajātaṃ sāṇadhovikaṃ nāma vuccati , taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sāṇadhovikaṃ nāma kīḷitajātaṃ kīḷatī’’ti. Kiṃ so bhavamāno saccako nigaṇṭhaputto, yo bhagavato vādaṃ āropessatīti yo saccako nigaṇṭhaputto bhagavato vādaṃ āropessati, so kiṃ bhavamāno kiṃ yakkho bhavamāno udāhu indo, udāhu brahmā bhavamāno bhagavato vādaṃ āropessati? Na hi sakkā pakatimanussena bhagavato vādaṃ āropetunti ayamettha adhippāyo.
355「尔时」：指萨遮迦进入僧园的那个时候。他什么时候进入的呢？正午时分。为什么世尊在那个时候经行？为了消除因吃了精美食物的缘而起的惛沉睡眠。又或者他们本来就是日间精勤修行的人。对于这样的人来说，午后经行、沐浴、让身体适应时节后，再坐下来修行沙门法，心就能变得专注一境。「到那些比丘处」：据说他到处问“沙门乔达摩在哪里？”从一个院落找到另一个院落，想进去找。他看见那些穿着粪扫衣的比丘，像森林里的大象一样在经行处经行，于是就朝他们走去。因此说“到那些比丘处”等。“在哪里，尊者？”意思是“在哪间住所或哪个厅堂？”「阿耆毗舍那，那位世尊。」那时候，世尊在清晨入大悲定，将一切知智之网遍满一万个世界，观察应得度的众生，便看到：“明天萨遮迦尼干陀子会带着一大群离车族人来，想要驳倒我。”因此他一大早就整理好身体，由比丘僧团围绕，进入毗舍离城乞食。用完斋饭后，心想：“我应该到一个方便大众就坐的舒适地方坐下。”于是就没有进香室，而是来到大森林里，在某棵树下作昼日安坐。那些比丘对世尊尽了义务后回来，被萨遮迦问起，就指着远处坐着的世尊说：“阿耆毗舍那，那就是世尊。”
355.Tena kho pana samayenāti yasmiṃ samaye saccako ārāmaṃ pāvisi, tasmiṃ. Kismiṃ pana samaye pāvisīti? Mahāmajjhanhikasamaye. Kasmā pana tasmiṃ samaye caṅkamantīti? Paṇītabhojanapaccayassa thinamiddhassa vinodanatthaṃ. Divāpadhānikā vā te. Tādisānañhi pacchābhattaṃ caṅkamitvā nhatvā sarīraṃ utuṃ gaṇhāpetvā nisajja samaṇadhammaṃ karontānaṃ cittaṃ ekaggaṃ hoti. Yena te bhikkhūti so kira kuhiṃ samaṇo gotamoti pariveṇato pariveṇaṃ gantvā pucchitvā pavisissāmīti vilokento araññe hatthī viya caṅkame caṅkamamāne paṃsukūlikabhikkhū disvā tesaṃ santikaṃ agamāsi. Taṃ sandhāya, ‘‘yena te bhikkhū’’tiādi vuttaṃ. Kahaṃnu kho, bhoti katarasmiṃ āvāse vā maṇḍape vāti attho. Esa, aggivessana, bhagavāti tadā kira bhagavā paccūsakāle mahākaruṇā samāpattiṃ samāpajjitvā dasasahassacakkavāḷe sabbaññutaññāṇajālaṃ pattharitvā bodhaneyyasattaṃ olokento addasa – ‘‘sve saccako nigaṇṭhaputto mahatiṃ licchaviparisaṃ gahetvā mama vādaṃ āropetukāmo āgamissatī’’ti. Tasmā pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā bhikkhusaṅghaparivāro vesāliyaṃ piṇḍāya caritvā piṇḍapātapaṭikkanto mahāparisāya nisīdituṃ sukhaṭṭhāne nisīdissāmīti gandhakuṭiṃ apavisitvā mahāvane aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Te bhikkhū bhagavato vattaṃ dassetvā āgatā, saccakena puṭṭhā dūre nisinnaṃ bhagavantaṃ dassentā, ‘‘esa aggivessana bhagavā’’ti āhaṃsu.
97「与庞大的离车族大众一起」：这就是指后面说的“被大约五百个离车族青年围绕着”。这些人正是他的学童。据说萨遮迦在毗舍离城内带了大约五百位离车王族，人们听说“他是为了辩论去见世尊的”，纷纷想着“我们要去听两位智者的对话”，便都出来了，因此那人群极其庞大，数量不可计数。所说的“庞大的离车族大众”就是指这个。「合掌后」：这些人合掌致敬后，心里两边都想讨好。他们这样想：“如果邪见者指责说：‘你们为什么礼敬沙门乔达摩？’我们就回答：‘只是合掌一下，怎么算得上是礼敬？’如果正见者指责说：‘你们为什么不礼敬世尊？’我们就回答：‘难道非要用头触地才算礼敬吗？合掌之礼不也是一种礼敬？’”「名与姓」：有人来的时候通报名字说：“乔达摩尊者，我是某人的儿子，名叫达陀，名叫密陀。”也有人通报姓氏说：“乔达摩尊者，我是瓦悉塔种姓，是迦旃延种姓。”据说这些都是些家道中落的破落子弟，想在众人中间借着名姓来显扬自己，才这样做的。至于那些沉默坐着的人，则是两类：狡诈者和愚痴者。其中的狡诈者心想：“要是跟人说上一两句话，就变成熟人了；一旦成了熟人，以后乞食的时候不给他一次两次就不合适了。”于是为了摆脱这种关系，他们就一言不发地坐着。而愚痴者纯粹是因为无知，如同被随处丢下的泥团一样，在任何地方都沉默地坐着。
Mahatiyā licchaviparisāya saddhinti heṭṭhā pañcamattehi licchavisatehi parivutoti vuttaṃ. Te etassa antevāsikāyeva, antovesāliyaṃ pana saccako pañcamattāni licchavirājasatāni gahetvā, ‘‘vādatthiko bhagavantaṃ upasaṅkamanto’’ti sutvā dvinnaṃ paṇḍitānaṃ kathāsallāpaṃ sossāmāti yebhuyyena manussā nikkhantā, evaṃ sā parisā mahatī aparicchinnagaṇanā ahosi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Añjaliṃ paṇāmetvāti ete ubhatopakkhikā, te evaṃ cintesuṃ – ‘‘sace no micchādiṭṭhikā codessanti, ‘kasmā tumhe samaṇaṃ gotamaṃ vanditthā’ti, tesaṃ, ‘kiṃ añjalimattakaraṇenapi vanditaṃ hotī’ti vakkhāma. Sace no sammādiṭṭhikā codessanti, ‘kasmā bhagavantaṃ na vanditthā’ti, ‘kiṃ sīsena bhūmiṃ paharanteneva vanditaṃ hoti, nanu añjalikammampi vandanā evā’ti vakkhāmā’’ti. Nāma gottanti, bho gotama, ahaṃ asukassa putto datto nāma mitto nāma idha āgatoti vadantā nāmaṃ sāventi nāma. Bho gotama, ahaṃ vāsiṭṭho nāma kaccāno nāma idha āgatoti vadantā gottaṃ sāventi nāma. Ete kira daliddā jiṇṇakulaputtā parisamajjhe nāmagottavasena pākaṭā bhavissāmāti evaṃ akaṃsu. Ye pana tuṇhībhūtā nisīdiṃsu, te kerāṭikā ceva andhabālā ca. Tattha kerāṭikā, ‘‘ekaṃ dve kathāsallāpe karonto vissāsiko hoti, atha vissāse sati ekaṃ dve bhikkhā adātuṃ na yutta’’nti tato attānaṃ mocentā tuṇhī nisīdanti. Andhabālā aññāṇatāyeva avakkhittamattikāpiṇḍo viya yattha katthaci tuṇhībhūtā nisīdanti.
356他（萨遮迦）只是稍微让出了一点空间，给出了一点理由；于是世尊为了激发他提问的勇气，便说：“阿耆毗舍那，你想问什么就问吧。”这句话的含义是：“如果你想问就问，我解答问题没有任何负担。”或者是：“你想问什么就问，我会为你解答一切。”世尊这样作了唯有佛陀才具备的“一切知者之开许”，这是辟支佛、上首弟子和大弟子们所没有的。因为他们不会说“你想问什么”，而是说“我们听过之后就会明白”。然而诸佛则会说：“贤友，你想问什么就问吧。”或者说：“大王，你想问什么就问吧。”
356.Kiñcideva desanti kañci okāsaṃ kiñci kāraṇaṃ, athassa bhagavā pañhapucchane ussāhaṃ janento āha – puccha, aggivessana, yadākaṅkhasīti. Tassattho – ‘‘puccha yadi ākaṅkhasi, na me pañhavissajjane bhāro atthi’’. Atha vā ‘‘puccha yaṃ ākaṅkhasi, sabbaṃ te vissajjessāmī’’ti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi asādhāraṇaṃ paccekabuddhaaggasāvamahāsāvakehi. Te hi yadākaṅkhasīti na vadanti, sutvā vedissāmāti vadanti. Buddhā pana ‘‘pucchāvuso, yadākaṅkhasī’’ti (saṃ. ni. 1.237) vā, ‘‘puccha, mahārāja, yadākaṅkhasī’’ti (dī. ni. 1.162) vā,
99“天神王，你心里有任何想问的问题，就尽管问我吧。”
‘‘Puccha vāsava maṃ pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi;
100“无论你问什么问题，我都会为你作出彻底解答。”
Tassa tasseva pañhassa, ahaṃ antaṃ karomi te’’ iti. (dī. ni. 2.356) vā,
101“那么，比丘，你就坐在自己的座位上，想问什么就问吧。”
‘‘Tena hi tvaṃ, bhikkhu, sake āsane nisīditvā puccha yadākaṅkhasī’’ti (ma. ni. 3.85) vā,
102“无论是婆和利还是你，对于所有的一切疑惑，”
‘‘Bāvarissa ca tuyhaṃ vā, sabbesaṃ sabbasaṃsayaṃ;
103“已经给予了机会，你们心里有什么疑惑，就问出来吧。”
Katāvakāsā pucchavho, yaṃ kiñci manasicchathā’’ti. (su. ni. 1036) vā,
104“萨毗耶，你心里有任何想问的问题，就尽管问我吧。”
‘‘Puccha maṃ sabhiya pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi;
105“无论你问什么问题，我都会为你作出彻底解答。”
Tassa tasseva pañhassa, ahaṃ antaṃ karomi te’’ iti. (su. ni. 517) vā –
106对于所有的夜叉、人王、天神、沙门、婆罗门、游方者，佛陀们发出一切知者的邀请。世尊证到佛陀的境地而作这样的邀请，这并非寻常之事。即使在菩萨境地，仅具部分智而安住者……
Tesaṃ tesaṃ yakkhanarindadevasamaṇabrāhmaṇaparibbājakānaṃ sabbaññupavāraṇaṃ pavārenti. Anacchariyañcetaṃ, yaṃ bhagavā buddhabhūmiṃ patvā etaṃ pavāraṇaṃ pavāreyya. Yo bodhisattabhūmiyaṃ padesañāṇepi ṭhito
107憍陈如佛啊，请您解答这些问题，
‘‘Koṇḍañña pañhāni viyākarohi,
108善良的仙人们恳求您。
Yācanti taṃ isayo sādhurūpā;
109憍陈如佛啊，这就是人间的法：
Koṇḍañña eso manujesu dhammo,
110对于年长者，这个重担就落在他身上。” (jā. 2.17.60) –
Yaṃ vuddhamāgacchati esa bhāro’’ti. (jā. 2.17.60) –
111就这样，仙人们为了帝释天等的利益而请求他说：
Evaṃ sakkādīnaṃ atthāya isīhi yācito
112“现在时机已到，尊敬的各位，请问吧，
‘‘Katāvakāsā pucchantu bhonto,
113任何内心想要问的任何问题；
Yaṃ kiñci pañhaṃ manasābhipatthitaṃ;
114因为我一定会为你们一一解答那些问题。”
Ahañhi taṃ taṃ vo viyākarissaṃ,
115“自己了知这世间与彼岸。”
Ñatvā sayaṃ lokamimaṃ parañcā’’ti. (jā. 2.17.61);
116同样，在萨罗邦伽时代和桑巴瓦本生中，他游遍了整个阎浮提三次，都没有见到能究竟解答问题的人。后来，过了很久，一位婆罗门向他提问，在获得许可之后，这位年仅七岁的孩子正在街道上玩着泥土，便盘腿结跏趺坐，就那样坐在了路中间——
Evaṃ sarabhaṅgakāle, sambhavajātake ca sakalajambudīpaṃ tikkhattuṃ vicaritvā pañhānaṃ antakaraṃ adisvā suciratena brāhmaṇena pañhaṃ puṭṭho okāse kārite, jātiyā sattavasso rathikāyaṃ paṃsuṃ kīḷanto pallaṅkaṃ ābhujitvā antaravīthiyaṃ nisinnova –
117“我一定会为你解说，就像善巧的人那样；
‘‘Taggha te ahamakkhissaṃ, yathāpi kusalo tathā;
118而国王也知道他，不管他做得到还是做不到。”
Rājā ca kho taṃ jānāti, yadi kāhati vā na vā’’ti. (jā. 1.16.172) –
119他发出了作为一切知者的邀请。
Sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi.
120当世尊这样以一切知者的身份发出邀请时，他满心欢喜地提问，说道：“那么，乔达摩尊者，如何……”等等。
Evaṃ bhagavatā sabbaññupavāraṇāya pavāritāya attamano pañhaṃ pucchanto, ‘‘kathaṃ pana, bho gotamā’’tiādimāha.
121于是，世尊为了不给那尼干陀插话的机会，就按之前阿说示长老所讲的方式说道：“阿耆毗舍那，我是这样……”等等。（他心里说：）“你们看，各位贤者！声闻弟子所说的是一回事，导师所说的又是另一回事。我先前不是说过：‘如果他像他的弟子所确立的那样来确立，我就会把论辩的矛头指向他’吗？而现在他说的完全是另一回事，对此我又能做什么呢？”（那尼干陀说：）“乔达摩尊者，有一个譬喻在我心中浮现。”意思是：“乔达摩尊者，我有一个譬喻现前，让我来提出那个譬喻。”世尊说：“阿耆毗舍那，让那譬喻现前吧！阿耆毗舍那，让它现前吧！放心地提出你的譬喻。”在这里，「需要依靠力量才能做的」指要靠臂力来做的农耕、经商等工作。「以物质身为我的人」指执取“物质身（色）就是我”的人。「立足于物质身」指立足于那个被执为“我”的物质身。「产生福德或非福德」即获得善或不善。对于感受等（受、想、行、识）的解释，也是同样的道理。这说明了什么呢？这五蕴就像大地，是这些众生的立足处；他们依靠这五蕴，造作善与不善的业行。而你们在明明有“我”存在的情况下却予以否定，来说明五蕴都不是“我”——他就这样极有根据地举出了譬喻。这个由尼干陀所举出的譬喻，确确实实是决定性的，除非是一切知者、一切觉者，其他人根本没有能力切断他的说法，在论辩中找出过失。因为众生有两类：应当由佛陀度化的人，和应当由声闻弟子度化的人。应当由声闻度化的人，声闻弟子们也能度化，佛陀也能度化；而应当由佛陀度化的人，声闻弟子们就无法度化了，只有佛陀能够度化他们。这个尼干陀就属于应当由佛陀度化的一类，所以除了佛陀，没有任何人能切断他的论说、指出其过失。因此，世尊为了亲自指出他论说中的漏洞，便说道：‘阿耆毗舍那，难道你……’等等。
Athassa bhagavā, ‘‘passatha, bho, aññaṃ sāvakena kathitaṃ, aññaṃ satthā katheti, nanu mayā paṭikacceva vuttaṃ, ‘sace tathā patiṭṭhissati, yathāssa sāvakena patiṭṭhitaṃ, evāhaṃ vādaṃ āropessāmī’ti. Ayaṃ pana aññameva katheti, tattha kiṃ mayā sakkā kātu’’nti evaṃ nigaṇṭhassa vacanokāso mā hotūti heṭṭhā assajittherena kathitaniyāmeneva kathento, evaṃ kho ahaṃ, aggivessanātiādimāha. Upamā maṃ, bho gotama, paṭibhātīti, bho gotama, mayhaṃ ekā upamā upaṭṭhāti, āharāmi taṃ upamanti vadati. Paṭibhātu taṃ, aggivessanāti upaṭṭhātu te, aggivessana, āhara taṃ upamaṃ visatthoti bhagavā avoca. Balakaraṇīyāti bāhubalena kattabbā kasivāṇijjādikā kammantā. Rūpattāyaṃ purisapuggaloti rūpaṃ attā assāti rūpattā, rūpaṃ attāti gahetvā ṭhitapuggalaṃ dīpeti. Rūpe patiṭṭhāyāti tasmiṃ attāti gahitarūpe patiṭṭhahitvā. Puññaṃ vā apuññaṃ vā pasavatīti kusalaṃ vā akusalaṃ vā paṭilabhati. Vedanattādīsupi eseva nayo. Iminā kiṃ dīpeti? Ime pañcakkhandhā imesaṃ sattānaṃ pathavī viya patiṭṭhā, te imesu pañcasu khandhesu patiṭṭhāya kusalākusalakammaṃ nāma āyūhanti. Tumhe evarūpaṃ vijjamānameva attānaṃ paṭisedhento pañcakkhandhā anattāti dīpethāti ativiya sakāraṇaṃ katvā upamaṃ āhari. Iminā ca nigaṇṭhena āhaṭaopammaṃ niyatameva , sabbaññubuddhato añño tassa kathaṃ chinditvā vāde dosaṃ dātuṃ samattho nāma natthi. Duvidhā hi puggalā buddhaveneyyā ca sāvakaveneyyā ca. Sāvakaveneyye sāvakāpi vinenti buddhāpi. Buddhaveneyye pana sāvakā vinetuṃ na sakkonti, buddhāva vinenti. Ayampi nigaṇṭho buddhaveneyyo, tasmā etassa vādaṃ chinditvā añño dosaṃ dātuṃ samattho nāma natthi. Tenassa bhagavā sayameva vāde dosadassanatthaṃ nanu tvaṃ, aggivessanātiādimāha.
122这时，尼干陀心想：“沙门乔达摩极度支持我的观点，万一往后出现什么漏洞，他一定会单单呵斥我一人。好吧，我就把这个观点推到大众头上。”因此他这样说：“乔达摩尊者，我也这样说：物质身是我……识是我，而且这大群人也（都这么认为）。”然而，世尊比尼干陀要殊胜百倍、千倍乃至十万倍，是论师中最顶尖的，于是他心想：“这个尼干陀想自己脱身，把观点扣到大众头上。我不会让他脱身，我要从大众那里把矛头转回来，单单呵斥他一个人。”接着，世尊便对他说：“阿耆毗舍那，那有什么用呢？”等等。这句话的意思是：“这群人来这里并不是为了来问责于我，只有你一个人专程跑来质疑我，所以你自己承担自己的观点，不要推到大众头上。”尼干陀便承认说：“乔达摩尊者，确实是我……”等等。
Atha nigaṇṭho cintesi – ‘‘ativiya samaṇo gotamo mama vādaṃ patiṭṭhapeti, sace upari koci doso bhavissati, mamaṃ ekakaṃyeva niggaṇhissati. Handāhaṃ imaṃ vādaṃ mahājanassāpi matthake pakkhipāmī’’ti, tasmā evamāha – ahampi, bho gotama, evaṃ vadāmi rūpaṃ me attā…pe… viññāṇaṃ me attāti, ayañca mahatī janatāti. Bhagavā pana nigaṇṭhato sataguṇenapi sahassaguṇenapi satasahassaguṇenapi vādīvarataro, tasmā cintesi – ‘‘ayaṃ nigaṇṭho attānaṃ mocetvā mahājanassa matthake vādaṃ pakkhipati, nāssa attānaṃ mocetuṃ dassāmi, mahājanato nivattetvā ekakaṃyeva naṃ niggaṇhissāmī’’ti. Atha naṃ kiñhi te, aggivessanātiādimāha. Tassattho – nāyaṃ janatā mama vādaṃ āropetuṃ āgatā, tvaṃyeva sakalaṃ vesāliṃ saṃvaṭṭitvā mama vādaṃ āropetuṃ āgato, tasmā tvaṃ sakameva vādaṃ niveṭhehi, mā mahājanassa matthake pakkhipasīti. So paṭijānanto ahañhi, bho gotamātiādimāha.
357就这样，世尊先确立了尼干陀的主张，然后问道：「那么，阿耆毗舍那……」以此开始了提问。这里，「那么」(tena hi)是表示原因的虚词，意思是：因为你承认五蕴就是我，所以（我才这么问）。「在自己的领土内」(sakasmiṃ vijite)：就是指在自己统辖的国境之内。「该杀的就杀或叫人杀」(ghātetāyaṃ vā ghātetuṃ)：指对于应受死刑、罪有应得的人，可以杀他或叫人杀他。「该罚没财产的就罚没或叫人罚没」(jāpetāyaṃ vā jāpetuṃ)：指对于应被剥夺财产、罪有应得的人，可以罚没他的财产，叫他破产。「该驱逐的就驱逐或叫人驱逐」(pabbājetāyaṃ vā pabbājetuṃ)：指对于应从本国赶出去、应该被流放的人，就驱逐他，把他撵走。「他也有权这样做」(vattituñca arahati)：指他事实上正在这样做，而且也有权力这样做。这是在表明他有这么做的权力。就这样，尼干陀如同一个愚人，为了毁掉自己的主张，反而把对方拿来的论据大加发挥，就好像为了杀死自己，却把武器磨得更加锋利一样。他详细解释说：「愿我的色身成为这样」(evaṃ me rūpaṃ hotu)：就是愿我的色身是这般模样——端庄、俊美、打扮得漂漂亮亮，像一扇金碧辉煌的拱门，又像一幅精心绘制的画布那样令人赏心悦目。「愿我的色身不要成为这样」(evaṃ me rūpaṃ mā ahosi)：就是愿我的色身不要是这般模样——丑陋、形态猥琐、布满皱纹、头发花白、浑身斑点。
357. Iti bhagavā nigaṇṭhassa vādaṃ patiṭṭhapetvā, tena hi, aggivessanāti pucchaṃ ārabhi. Tattha tena hīti kāraṇatthe nipāto. Yasmā tvaṃ pañcakkhandhe attato paṭijānāsi, tasmāti attho. Sakasmiṃ vijiteti attano raṭṭhe. Ghātetāyaṃ vā ghātetunti ghātārahaṃ ghātetabbayuttakaṃ ghātetuṃ . Jāpetāyaṃ vā jāpetunti dhanajānirahaṃ jāpetabbayuttaṃ jāpetuṃ jiṇṇadhanaṃ kātuṃ. Pabbājetāyaṃ vā pabbājetunti sakaraṭṭhato pabbājanārahaṃ pabbājetuṃ, nīharituṃ. Vattituñca arahatīti vattati ceva vattituñca arahati. Vattituṃ yuttoti dīpeti. Iti nigaṇṭho attano vādabhedanatthaṃ āhaṭakāraṇameva attano māraṇatthāya āvudhaṃ tikhiṇaṃ karonto viya visesetvā dīpeti, yathā taṃ bālo. Evaṃ me rūpaṃ hotūti mama rūpaṃ evaṃvidhaṃ hotu, pāsādikaṃ abhirūpaṃ alaṅkatappaṭiyattaṃ suvaṇṇatoraṇaṃ viya susajjitacittapaṭo viya ca manāpadassananti. Evaṃ me rūpaṃmā ahosīti mama rūpaṃ evaṃvidhaṃ mā hotu, dubbaṇṇaṃ dussaṇṭhitaṃ valitapalitaṃ tilakasamākiṇṇanti.
124「他沉默了」：尼干陀在这个节骨眼上知道自己已经失策了，心想：「沙门乔达摩为了攻破我的主张，拿出了一个理由。我呢，由于自己愚蠢，反而把它特别地发挥了一番。现在我真是输了。我要是说『有权主宰』，在场的这些国王就会站起来说：『阿耆毗舍那，你说你对你的色身有权主宰。如果你真对色身有权主宰，为什么你不能像这些离车族的王族一样，拥有如三十三天神那样光彩照人、端严俊美的身体呢？』我要是说『无权主宰』，沙门乔达摩就会站起来说：『阿耆毗舍那，你先前说你对色身有权主宰，现在又改口否定。』他这样就会把论辩的矛头指向我。所以说，承认『有权』也有过失，承认『无权』也有过失。」于是他只好沉默不语。世尊第二次发问，他还是沉默。然而，要是世尊问到第三次，他还是拒不回答的话，他的脑袋就会裂成七瓣。不过，诸佛因为历经四不可数劫又十万大劫，修满了种种波罗蜜，都是为了利益众生，他们对众生怀有极为强大的悲悯心。所以世尊没有问到第三次，接着就对萨遮迦尼干陀子说了下面这番话——也就是说了「现在你回答吧！」等等的话。
Tuṇhī ahosīti nigaṇṭho imasmiṃ ṭhāne viraddhabhāvaṃ ñatvā, ‘‘samaṇo gotamo mama vādaṃ bhindanatthāya kāraṇaṃ āhari, ahaṃ bālatāya tameva visesetvā dīpesiṃ, idāni naṭṭhomhi, sace vattatīti vakkhāmi, ime rājāno uṭṭhahitvā, ‘aggivessana, tvaṃ mama rūpe vaso vattatīti vadasi, yadi te rūpe vaso vattati, kasmā tvaṃ yathā ime licchavirājāno tāvatiṃsadevasadisehi attabhāvehi virocanti abhirūpā pāsādikā, evaṃ na virocasī’ti. Sace na vattatīti vakkhāmi, samaṇo gotamo uṭṭhahitvā, ‘aggivessana, tvaṃ pubbe vattati me rūpasmiṃ vasoti vatvā idāni paṭikkhipasī’ti vādaṃ āropessati. Iti vattatīti vuttepi eko doso, na vattatīti vuttepi eko doso’’ti tuṇhī ahosi. Dutiyampi bhagavā pucchi, dutiyampi tuṇhī ahosi. Yasmā pana yāvatatiyaṃ bhagavatā pucchite abyākarontassa sattadhā muddhā phalati, buddhā ca nāma sattānaṃyeva atthāya kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramīnaṃ pūritattā sattesu balavaanuddayā honti. Tasmā yāvatatiyaṃ apucchitvā atha kho bhagavā saccakaṃ nigaṇṭhaputtaṃ etadavoca – etaṃ ‘‘byākarohī dānī’’tiādivacanaṃ avoca.
125在这里，「有理由的」(sahadhammikaṃ)：就是有原因、有根据的。「手中持金刚杵者」(vajirapāṇi)：就是手里面拿着金刚杵。「夜叉」：这里不是指随便什么夜叉，而要知道他就是帝释天。「炽燃的」(ādittaṃ)：就是火焰般的颜色。「猛烈燃烧的」(sampajjalitaṃ)：就是烧得非常旺盛。「成为一团火聚」(sajotibhūtaṃ)：就是浑身上下都发着光，变成了一整团火焰。「站立着」(ṭhito hoti)：是指他化现出硕大的头颅、宛如芭蕉花蕾般的獠牙，以及恐怖的眼鼻等种种怪异吓人的形象，就那样站着。那么，他为什么特地来到这里呢？是为了逼迫萨遮迦回答问题。还有一层原因：当世尊心中生起「如果我演说正法，而他人却理解不了」这样的想法，对说法感到有些意兴阑珊时，帝释天曾与大梵天一同前来，作出承诺说：「世尊，请您说法吧！对于不遵从您的教令的人，我们会让他们遵从。转动法轮的事归您，而转动教令轮的事就交给我们吧。」正是因为有这个承诺，他今天才特意来恐吓萨遮迦，好让他回答问题。
Tattha sahadhammikanti sahetukaṃ sakāraṇaṃ. Vajiraṃ pāṇimhi assāti vajirapāṇi. Yakkhoti na yo vā so vā yakkho, sakko devarājāti veditabbo. Ādittanti aggivaṇṇaṃ. Sampajjalitanti suṭṭhu pajjalitaṃ. Sajotibhūtanti samantato jotibhūtaṃ, ekaggijālabhūtanti attho. Ṭhito hotīti mahantaṃ sīsaṃ, kandalamakulasadisā dāṭhā, bhayānakāni akkhināsādīnīti evaṃ virūparūpaṃ māpetvā ṭhito. Kasmā panesa āgatoti? Diṭṭhivissajjāpanatthaṃ. Apica, ‘‘ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyu’’nti evaṃ dhammadesanāya appossukkabhāvaṃ āpanne bhagavati sakko mahābrahmunā saddhiṃ āgantvā, ‘‘bhagavā dhammaṃ desetha, tumhākaṃ āṇāya avattamāne mayaṃ vattāpessāma, tumhākaṃ dhammacakkaṃ hotu, amhākaṃ āṇācakka’’nti paṭiññamakāsi. Tasmā ‘‘ajja saccakaṃ tāsetvā pañhaṃ vissajjāpessāmī’’ti āgato.
126「世尊看得见，萨遮迦尼干陀子也看得见」：这是指如果当时其他人也能看见那个夜叉，那倒不要紧，但那样的话，他们可能就会说闲话了：「沙门乔达摩知道萨遮迦掉不进自己的圈套，就招来一个夜叉显灵。萨遮迦是因为害怕才开口的。」为了避免这种非议，所以只有世尊和萨遮迦两个人看见了。萨遮迦一看见那景象，立刻吓得浑身汗水直流，肚子里像翻江倒海一样，发出巨大的响声。他环顾四周，想看看别人是不是也看见了，却发现别人连一丝一毫的毛发竖立都没有。于是他心想：「这种恐怖只降临在我一个人身上！我要是说有个夜叉，他们肯定会嘲笑我：『难道就你长了眼睛？就你一个人看得见夜叉？你之前没看见夜叉的时候，不就已经被沙门乔达摩在辩论中套住了吗？怎么现在倒看见夜叉了？』」想到这里，他心中暗道：「这下我在这里，除了沙门乔达摩，再也没有别的依靠了。」于是，萨遮迦尼干陀子就对世尊说了那番话。「寻求救护」(tāṇaṃ gavesī)：就是寻找保护；「救护」是保护的意思。「寻求庇护」(leṇaṃ gavesī)：就是寻找藏身之所；「庇护」就是人们躲藏的地方。「寻求归依」(saraṇaṃ gavesī)：就是寻找依靠；「归依」是忆念依靠的意思，也就是能破坏、消除恐惧的意思。
Bhagavāceva passati, saccako ca nigaṇṭhaputtoti yadi hi taṃ aññepi passeyyuṃ. Taṃ kāraṇaṃ agaru assa, ‘‘samaṇo gotamo saccakaṃ attano vāde anotarantaṃ ñatvā yakkhaṃ āvāhetvā dassesi, tato saccako bhayena kathesī’’ti vadeyyuṃ. Tasmā bhagavā ceva passati saccako ca. Tassa taṃ disvāva sakalasarīrato sedā mucciṃsu, antokucchi viparivattamānā mahāravaṃ ravi. So ‘‘aññepi nu kho passantī’’ti olokento kassaci lomahaṃsamattampi na addasa. Tato – ‘‘idaṃ bhayaṃ mameva uppannaṃ. Sacāhaṃ yakkhoti vakkhāmi, ‘kiṃ tuyhameva akkhīni atthi, tvameva yakkhaṃ passasi, paṭhamaṃ yakkhaṃ adisvā samaṇena gotamena vādasaṅghāṭe khittova yakkhaṃ passasī’ti vadeyyu’’nti cintetvā – ‘‘na dāni me idha aññaṃ paṭisaraṇaṃ atthi, aññatra samaṇā gotamā’’ti maññamāno, atha kho saccako nigaṇṭhaputto…pe… bhagavantaṃ etadavoca. Tāṇaṃ gavesīti tāṇanti gavesamāno. Leṇaṃ gavesīti leṇanti gavesamāno. Saraṇaṃ gavesīti saraṇanti gavesamāno. Ettha ca tāyati rakkhatīti tāṇaṃ. Nilīyanti etthāti leṇaṃ. Saratīti saraṇaṃ, bhayaṃ hiṃsati viddhaṃsetīti attho.
358「如理作意后」(manasi karitvā)：是指把事情放在心上，仔细地省察、思考、确定之后。「愿我的感受是这样」(evaṃ me vedanā hotu)：就是愿它成为善的、乐的。「愿我的想是这样」(evaṃ me saññā hotu)：就是愿它成为善的、乐的，愿它与喜悦相伴。而对于「行」和「识」，也是同样的道理。而「愿不要成为这样」(mā ahosi)这一句，在这里要反过来理解，取相反的意思。「是否妥当呢」(kallaṃ nu)：就是问「是不是合理呢」。「能被视为」(samanupassituṃ)：是以「这是我的、我就是这个、这是我的我」这样的贪爱、我慢和邪见来看待。「不，乔达摩尊上，并非如此！」(no hidaṃ, bho gotamā)：意思是「这不合道理，乔达摩尊上」。就这样，世尊就像一位高明的捕蛇人，用同一条蛇，让那个被蛇咬过、中了毒的人再次被咬，从而把他制服。同样地，世尊就在那个大会众中，让萨遮迦尼干陀子用自己的嘴，说出了「五取蕴是无常的、是苦的、是无我的」这番话来。「依附于苦」(dukkhaṃ allīno)：是指这个由五取蕴构成的苦，被贪爱和邪见紧紧地黏附着。「亲近、执著」(upagato ajjhosito)：同样要知道，这也是指依凭贪爱和邪见而去亲近和执著。「这是我的苦」(dukkhaṃ etaṃ mama)等话，意思是以贪爱、我慢和邪见的方式，来看待五取蕴这个苦。「彻底遍知」(parijāneyya)：是指通过审察的遍知，全面地了知它为「无常、苦、无我」。「彻底洞察后」(parikkhepetvā)：是指把它导向灭尽、坏灭、不再生起。
358.Manasi karitvāti manamhi katvā paccavekkhitvā upadhāretvā. Evaṃ me vedanā hotūti kusalāva hotu, sukhāva hotu. Evaṃ me saññā hotūti kusalāva hotu, sukhāva hotu, somanassasampayuttāva hotūti. Saṅkhāraviññāṇesupi eseva nayo. Mā ahosīti ettha pana vuttavipariyāyena attho veditabbo. Kallaṃ nūti yuttaṃ nu. Samanupassitunti ‘‘etaṃ mama esohamasmi eso me attā’’ti evaṃ taṇhāmānadiṭṭhivasena passituṃ. No hidaṃ, bho gotamāti na yuttametaṃ, bho gotama. Iti bhagavā yathā nāma cheko ahituṇḍiko sappadaṭṭhavisaṃ teneva sappena puna ḍaṃsāpetvā ubbāheyya, evaṃ tassaṃyeva parisati saccakaṃ nigaṇṭhaputtaṃ teneva mukhena pañcakkhandhā aniccā dukkhā anattāti vadāpesi. Dukkhaṃ allīnoti imaṃ pañcakkhandhadukkhaṃ taṇhādiṭṭhīhi allīno. Upagato ajjhositotipi taṇhādiṭṭhivaseneva veditabbo. Dukkhaṃ etaṃ mamātiādīsu pañcakkhandhadukkhaṃ taṇhāmānadiṭṭhivasena samanupassatīti attho. Parijāneyyāti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti tīraṇapariññāya parito jāneyya. Parikkhepetvāti khayaṃ vayaṃ anuppādaṃ upanetvā.
359「嫩」(nava)：就是幼嫩的。「没有虫瘿结成的」(akukkukajāta)：是指在应该开花的时候，里面会长出一根拇指大小的硬茎，而它是没有这种硬茎的，也就是没有那个硬茎的意思。「空心的」(ritta)：指内部空虚无有坚实。「因为空心，所以是空的」(tuccha)：正是因为空心的缘故，所以被称为「虚的」。「失败了」(aparaddho)：就是被打败了。「可是你刚才已经说过……了呀」(bhāsitā kho pana te)：这是世尊为了揭露他多嘴的毛病，以折服他而说的。据说，这个人以前曾经去拜访富楼那等六位外道师，向他们提问。那些人都答不上来。于是，他就在那些人的会众当中，大大羞辱了他们一番，然后起身，宣称自己获得了胜利，扬长而去。他也抱着同样的想法：「我也要像那样去刁难正自觉者。」于是就前来，说了那些话。这就好比一只习惯了啄击不坚实树木的软嘴鸟，这次去啄击质地坚硬的儿茶树，结果把嘴给啄裂了一样。同样地，他碰上了一切知智的坚实，结果撞得智慧之嘴破裂，这才明白了一切知智的坚固程度。因此，他在这会众中，把这事暴露了出来，说了「可是你刚才已经说过……了呀」等等的话。「现在没了」(natthi etarahi)：并不是说他的执受之身上从来不出汗，而是单单指「现在这个时候」没有汗。「显露金色身」(suvaṇṇavaṇṇaṃ kāyaṃ vivarīti)：并不是把整个身体都露出来。诸佛通常是系好衣纽，覆盖身体在会众中说法。那一次，世尊是在喉颈的正对面，把衣服稍微提起来，只垂下大约四指宽的一小部分。就在那垂下的一瞬间，金色的光芒一团团地从那里放射出来，就像从金瓶中流出的红金色液体，又像从红色云层中射出的闪电一样，环绕着大肩膀、环绕着最尊贵的头向右旋转，然后跃入虚空。世尊为什么要这样做呢？为了消除大众的疑惑。因为大众会想：「沙门乔达摩说自己没有汗，可尼干陀子萨遮迦的汗却像被榨油机压出来一样流淌。沙门乔达摩穿着两层厚密的衣服坐在那里，里面到底有汗没汗，我们又怎能知道呢？」世尊就是为了消除他们的这种疑惑，才这样做的。「丧气」(maṅkubhūto)：就是垂头丧气，没了气势。「垂肩」(pattakkhandho)：就是耷拉着肩膀。「无言以对」(appaṭibhāno)：就是再也说不出话来。「坐下」(nisīdi)：就是灰溜溜地用脚趾在地上划拉着，坐了下来。
359.Navanti taruṇaṃ. Akukkukajātanti pupphaggahaṇakāle anto aṅguṭṭhappamāṇo eko ghanadaṇḍako nibbattati, tena virahitanti attho. Rittoti suñño antosāravirahito. Rittattāva tuccho. Aparaddhoti parājito. Bhāsitā kho pana teti idaṃ bhagavā tassa mukharabhāvaṃ pakāsetvā niggaṇhanto āha. So kira pubbe pūraṇādayo cha satthāro upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchati. Te vissajjetuṃ na sakkonti. Atha nesaṃ parisamajjhe mahantaṃ vippakāraṃ āropetvā uṭṭhāya jayaṃ pavedento gacchati. So sammāsambuddhampi tatheva viheṭhessāmīti saññāya upasaṅkamitvā –
129「杜姆卡」(dummukha)这个名字，意思并不是他脸长得丑；实际上，他长得蛮端正、挺好看的。这只是他的名字而已。「他再也不能进入那个池塘了」(abhabbo taṃ pokkharaṇiṃ puna otarituṃ)：指它的翅膀和羽毛全折断了，前面的路已经断了，没法再进去，于是就在那儿成了乌鸦、老鹰的食物。「见解上的歪曲路径」(visūkāyikāni)：就是各种邪见的歪曲之路。「所游历过的地方」(visevitāni)：就是以邪见为依止而游走之处。「种种的挣扎纷扰」(vipphanditāni)：就是在邪见上的种种冲动与纷争。「之所以会说这些论诤的想法」(yadidaṃ vādādhippāyo)：在这里，「yadidaṃ」只是个语气虚词。整句话的意思是：满怀着辩论的念头，抱着「我要发起一场论战」这种心态而来，他是做不到的；但如果是抱着来听法的心态，那他就可以来。「他对离车族的杜姆卡这样说」——为什么他会这么说呢？因为当杜姆卡引用譬喻的时候，其余那些离车族的年轻人都在想：「我们学艺的地方，长久以来一直被这个尼干陀轻视。这下好了，可算能出这口恶气，看到对头落魄的样子了。我们也各自准备一个譬喻，给他来个火上浇油。就像用杵槌打一个已经倒在地上的人一样，好好地整治他一番，让他这辈子都别想在会众中抬起头来。」他们就准备好了各自的譬喻，只等杜姆卡说完，就准备开始。萨遮迦知道了他们的意图，心里想：「这些家伙全都伸着脖子，嘴巴一动一动地站在那儿。要是让他们一个个都说出譬喻来，我这辈子就真的抬不起头了。好，我得拦住杜姆卡，不让别人有机会说话，就这么截断话头，转过去向沙门乔达摩提问。」于是他说了那番话。其中，「等一下」(āgamehi)的意思是「停下来，别再说了」。
‘‘Ambho ko nāma yaṃ rukkho, sinnapatto sakaṇṭako;
130「停下这种说法吧，乔达摩尊上！(tiṭṭhatesā, bho gotamā)」意思是：乔达摩尊上，你们这种以及我们和其他众多沙门、婆罗门所持的说法，都请停一停吧。「我觉得这全是在说胡话(vilāpaṃ vilapitaṃ maññe)」：就是说，这些话就如同胡言乱语一般，跟说虚妄不实的废语没什么两样。又或者，在「且止」这里应该补充出「谈论」(kathā)这个词。而后面那句「我觉得这全是在说胡话」，意思就是指这样的发言纯粹是妄说。
Yattha ekappahārena, uttamaṅgaṃ vibhijjita’’nti.
131这就好比一只习惯了啄击不坚实树木的软嘴鸟，这次去啄击质地坚硬的儿茶树，结果把嘴给啄裂了一样。同样地，他碰上了一切知智的坚实，结果撞得智慧之嘴破裂，这才明白了一切知智的坚固程度。因此，他在这会众中，把这事暴露了出来，说了「可是你刚才已经说过……了呀」等等的话。「现在没了」(natthi etarahi)：并不是说他的执受之身上从来不出汗，而是单单指「现在这个时候」没有汗。「显露金色身」(suvaṇṇavaṇṇaṃ kāyaṃ vivarīti)：并不是把整个身体都露出来。诸佛通常是系好衣纽，覆盖身体在会众中说法。那一次，世尊是在喉颈的正对面，把衣服稍微提起来，只垂下大约四指宽的一小部分。就在那垂下的一瞬间，金色的光芒一团团地从那里放射出来，就像从金瓶中流出的红金色液体，又像从红色云层中射出的闪电一样，环绕着如同金鼓般的大肩膀、环绕着最尊贵的头向右旋转，然后跃入虚空。世尊为什么要这样做呢？为了消除大众的疑惑。因为大众会想：「沙门乔达摩说自己没有汗，可尼干陀子萨遮迦的汗却像被榨油机压出来一样流淌。沙门乔达摩穿着两层厚密的衣服坐在那里，里面到底有汗没汗，我们又怎能知道呢？」世尊就是为了消除他们的这种疑惑，才这样做的。「丧气」(maṅkubhūto)：就是垂头丧气，没了气势。「垂肩」(pattakkhandho)：就是耷拉着肩膀。「无言以对」(appaṭibhāno)：就是再也说不出话来。「坐下」(nisīdi)：就是灰溜溜地用脚趾在地上划拉着，坐了下来。
Ayaṃ khadiraṃ āhacca asārakarukkhaparicito mudutuṇḍasakuṇo viya sabbaññutaññāṇasāraṃ āhacca ñāṇatuṇḍabhedaṃ patto sabbaññutaññāṇassa thaddhabhāvaṃ aññāsi. Tadassa parisamajjhe pakāsento bhāsitā kho pana tetiādimāha. Natthi etarahīti upādinnakasarīre sedo nāma natthīti na vattabbaṃ, etarahi pana natthīti vadati. Suvaṇṇavaṇṇaṃ kāyaṃ vivarīti na sabbaṃ kāyaṃ vivari. Buddhā nāma gaṇṭhikaṃ paṭimuñcitvā paṭicchannasarīrā parisati dhammaṃ desenti. Atha bhagavā galavāṭakasammukhaṭṭhāne cīvaraṃ gahetvā caturaṅgulamattaṃ otāresi. Otāritamatte pana tasmiṃ suvaṇṇavaṇṇā rasmiyo puñjapuñjā hutvā suvaṇṇaghaṭato rattasuvaṇṇarasadhārā viya, rattavaṇṇavalāhakato vijjulatā viya ca nikkhamitvā suvaṇṇamurajasadisaṃ mahākhandhaṃ uttamasiraṃ padakkhiṇaṃ kurumānā ākāse pakkhandiṃsu. Kasmā pana bhagavā evamakāsīti? Mahājanassa kaṅkhāvinodanatthaṃ. Mahājano hi samaṇo gotamo mayhaṃ sedo natthīti vadati, saccakassa tāva nigaṇṭhaputtassa yantāruḷhassa viya sedā paggharanti. Samaṇo pana gotamo ghanadupaṭṭacīvaraṃ pārupitvā nisinno, anto sedassa atthitā vā natthitā vā kathaṃ sakkā ñātunti kaṅkhaṃ kareyya, tassa kaṅkhāvinodanatthaṃ evamakāsi. Maṅkubhūtoti nittejabhūto. Pattakkhandhoti patitakkhandho. Appaṭibhānoti uttari appassanto. Nisīdīti pādaṅguṭṭhakena bhūmiṃ kasamāno nisīdi.
360「丑面」并非面容丑陋，他其实是相貌端正、令人愉悦的。这只是他的名字。「不能再进入那池塘」意思是，因为所有莲藕的茎都折断了，去路已断，无法再进入，他就只能留在那里，成为乌鸦、鹰等的食物，以此表示。「邪曲」是指见解上的歪曲。「妄动」是指见解上的游走。「挣扎」是指见解上的挣扎。「也就是以论诤为目的」这里的「也就是（yadidaṃ）」只是个语助词；这句话的意思是，他不可能怀着“我要把论诤强加于你”的意图去接近世尊；表示他只是为了听闻正法才会去。「对丑面离车族之子这么说」为什么要这样说呢？据说，当丑面在举譬喻的时候，其余的离车族青年们心里也在想：“这个尼干陀在我们学技艺的地方，长久以来都轻视我们，现在正是看这个仇敌吃瘪的好时机。我们也要每个人各自举出一个譬喻，就像用杵在臼里捣打跌落的谷物一样，这样对付他，让他再也没办法在众人面前抬起头来。”于是他们想好了各种譬喻，坐着等待丑面谈话结束。萨遮迦知道了他们的心思，心想：“这些家伙全都伸长脖子、嘴唇颤抖地站着；要是让他们有机会各自去说譬喻，那我就再也别想在这群人面前抬起头了。好吧，让我先贬低丑面，让他闭嘴，让别人没有机会插话，这样来截断谈话的环节，然后我亲自去问沙门乔达摩问题。”因此他才那样说。在这段话里，「且等着吧」就是「站住，别再说了」的意思。
360.Dummukhoti na virūpamukho, abhirūpo hi so pāsādiko. Nāmaṃ panassa etaṃ. Abhabbo taṃ pokkharaṇiṃ puna otaritunti sabbesaṃ aḷānaṃ bhaggattā pacchinnagamano otarituṃ abhabbo, tattheva kākakulalādīnaṃ bhattaṃ hotīti dasseti. Visūkāyikānīti diṭṭhivisūkāni. Visevitānīti diṭṭhisañcaritāni. Vipphanditānīti diṭṭhivipphanditāni. Yadidaṃ vādādhippāyoti ettha yadidanti nipātamattaṃ; vādādhippāyo hutvā vādaṃ āropessāmīti ajjhāsayena upasaṅkamituṃ abhabbo; dhammassavanāya pana upasaṅkameyyāti dasseti. Dummukhaṃ licchaviputtaṃ etadavocāti kasmā avoca ? Dummukhassa kirassa upamāharaṇakāle sesa licchavikumārāpi cintesuṃ – ‘‘iminā nigaṇṭhena amhākaṃ sippuggahaṇaṭṭhāne ciraṃ avamāno kato, ayaṃ dāni amittassa piṭṭhiṃ passituṃ kālo. Mayampi ekekaṃ upamaṃ āharitvā pāṇippahārena patitaṃ muggarena pothento viya tathā naṃ karissāma, yathā na puna parisamajjhe sīsaṃ ukkhipituṃ sakkhissatī’’ti, te opammāni karitvā dummukhassa kathāpariyosānaṃ āgamayamānā nisīdiṃsu. Saccako tesaṃ adhippāyaṃ ñatvā, ime sabbeva gīvaṃ ukkhipitvā oṭṭhehi calamānehi ṭhitā; sace paccekā upamā harituṃ labhissanti, puna mayā parisamajjhe sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkā bhavissati, handāhaṃ dummukhaṃ apasādetvā yathā aññassa okāso na hoti, evaṃ kathāvāraṃ pacchinditvā samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ pucchissāmīti tasmā etadavoca. Tattha āgamehīti tiṭṭha, mā puna bhaṇāhīti attho.
361「且让它停在那里吧，乔达摩贤者」的意思是说，乔达摩贤者啊，让这句我们以及其他许多沙门婆罗门说的话就停在那里吧。「把它当作是哀号妄语」是因为这句话就像哀号一样，意思只是胡乱说说的罢了。或者，在理解「且让它停在那里吧」这句话时，应该把「谈论」这个词补充进去来说。「把言语的哀号当作妄语」的意思是，我认为这种言语的发出，就只是哀号而已。
361.Tiṭṭhatesā, bho gotamāti, bho gotama, esā amhākañceva aññesañca puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ vācā tiṭṭhatu. Vilāpaṃ vilapitaṃ maññeti etañhi vacanaṃ vilapitaṃ viya hoti, vippalapitamattaṃ hotīti attho. Atha vā tiṭṭhatesāti ettha kathāti āharitvā vattabbā. Vācāvilāpaṃ vilapitaṃ maññeti ettha panidaṃ vācānicchāraṇaṃ vilapitamattaṃ maññe hotīti attho.
134现在，提问时，开始说「kittāvatā」等。这里，「达到自信者」(vesārajjapatto)意思是已证得智慧。「不依他者」(Aparappaccayo)指不依赖其他教说的人。接着，世尊回答问题时，说了「在此，火种居士(idha, aggivessanā)」等开头的话，意思很明白。然而，因为这里用了「他看见」(passatī)这样的措辞，所以显示的是有学地。因此，为了进一步询问无学地，他又问了第二个问题，世尊也为他作了解答。在这里，「见无上」(dassanānuttariyenā)等说法中，「见无上」是指世间和出世间的智慧。「行道无上」(Paṭipadānuttariyanti)是指世间和出世间的行道。「解脱无上」(Vimuttānuttariyanti)是指世间和出世间的解脱。或者，只取纯粹的出世间来理解：「见无上」即是阿拉汉道的正见。「行道无上」即是其余的道支。「解脱无上」即是最高的果证解脱。或者，应知诸漏尽者对涅槃的观见称为「见无上」；道支是「行道无上」；最高的果证是「解脱无上」。「他是正自觉者，那位世尊」(Buddho so bhagavā)意思是：那位世尊自己觉悟了四圣谛。「为了觉悟」(Bodhāya)意思是：也为了使他人觉悟四圣谛而说法。在「已调伏」(danto)等词中，「已调伏」指已没有烦恼的维系作用。「为了调伏」(Damathāya)是为了达到没有烦恼的维系。「寂静」(santo)指因一切烦恼的止息而寂静。「为了止息」(Samathāya)是为了烦恼的止息。「已渡」(tiṇṇo)指已渡过四瀑流。「为了渡」(Taraṇāya)是为了渡过四瀑流。「般涅槃」(parinibbuto)指以烦恼的般涅槃而般涅槃。「为了般涅槃」(Parinibbānāya)是为了实现烦恼的般涅槃。
Idāni pañhaṃ pucchanto kittāvatātiādimāha. Tattha vesārajjapattoti ñāṇapatto. Aparappaccayoti aparappattiyo. Athassa bhagavā pañhaṃ vissajjento idha, aggivessanātiādimāha, taṃ uttānatthameva. Yasmā panettha passatīti vuttattā sekkhabhūmi dassitā. Tasmā uttari asekkhabhūmiṃ pucchanto dutiyaṃ pañhaṃ pucchi, tampissa bhagavā byākāsi . Tattha dassanānuttariyenātiādīsu dassanānuttariyanti lokiyalokuttarā paññā. Paṭipadānuttariyanti lokiyalokuttarā paṭipadā. Vimuttānuttariyanti lokiyalokuttarā vimutti. Suddhalokuttarameva vā gahetvā dassanānuttariyanti arahattamaggasammādiṭṭhi. Paṭipadānuttariyanti sesāni maggaṅgāni. Vimuttānuttariyanti aggaphalavimutti. Khīṇāsavassa vā nibbānadassanaṃ dassanānuttariyaṃ nāma. Maggaṅgāni paṭipadānuttariyaṃ. Aggaphalaṃ vimuttānuttariyanti veditabbaṃ. Buddho so bhagavāti so bhagavā sayampi cattāri saccāni buddho. Bodhāyāti paresampi catusaccabodhāya dhammaṃ deseti. Dantotiādīsu dantoti nibbisevano. Damathāyāti nibbisevanatthāya. Santoti sabbakilesavūpasamena santo. Samathāyāti kilesavūpasamāya. Tiṇṇoti caturoghatiṇṇo. Taraṇāyāti caturoghataraṇāya. Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto. Parinibbānāyāti kilesaparinibbānatthāya.
362「毁坏者」(Dhaṃsī)：指毁坏功德的人。「鲁莽者」(Pagabbā)：指具有言语鲁莽的人。「应被触恼的」(Āsādetabbaṃ)：意为应被触恼的。「触恼后」(Āsajjā)：指触恼之后。「绝对不能够(Natveva bhavantaṃ gotamanti)」：这表明触恼乔达摩尊者后，没有人能带着自己未被驳斥的完整言论脱身。因为世尊并不像大象等那样会伤害任何人的生命。然而，这位尼干陀举出这三个譬喻，并不是为了赞颂世尊，而是为了赞颂他自己。正如一位国王处死某个敌人后，称赞那个敌人说‘这样勇敢、这样有力量的人，必定是英雄吧’，表面是称赞敌人，实际是在称赞自己。同样地，他也是这样：虽然他通过‘乔达摩尊者啊，可能会有……’等话语，好像是在赞颂世尊说：‘如同发情的大象、如同燃烧的火堆、如同竖起颈部的毒蛇一般，我们这些勇敢、智慧、多闻的人，就这样为了辩论而来亲近正自觉者。’但实际上他正是在称赞自己。就这样称赞完自己后，他邀请世尊时，说了「adhivāsetu me」等话。其中，「请接受」(adhivāsetu)意为‘请您同意接受’。‘为了明日’(svātanāya)的意思是：‘为了我供养您之后，您明天将获得的福德和喜悦的缘故’。世尊以沉默的方式接受了(Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena)：世尊没有动任何身体或语言上的行为，只在内心安忍，以沉默的方式默许了。这就是说，为了摄受萨遮迦，世尊在心里答应了。
362.Dhaṃsīti guṇadhaṃsakā. Pagabbāti vācāpāgabbiyena samannāgatā. Āsādetabbanti ghaṭṭetabbaṃ. Āsajjāti ghaṭṭetvā. Natveva bhavantaṃ gotamanti bhavantaṃ gotamaṃ āsajja kassaci attano vādaṃ anupahataṃ sakalaṃ ādāya pakkamituṃ thāmo natthīti dasseti. Na hi bhagavā hatthiādayo viya kassaci jīvitantarāyaṃ karoti. Ayaṃ pana nigaṇṭho imā tisso upamā na bhagavato ukkaṃsanatthaṃ āhari, attukkaṃsanatthameva āhari. Yathā hi rājā kañci paccatthikaṃ ghātetvā evaṃ nāma sūro evaṃ thāmasampanno puriso bhavissatīti paccatthikaṃ thomentopi attānameva thometi. Evameva sopi siyā hi, bho gotama, hatthiṃ pabhinnantiādīhi bhagavantaṃ ukkaṃsentopi mayameva sūrā mayaṃ paṇḍitā mayaṃ bahussutāyeva evaṃ pabhinnahatthiṃ viya, jalitaaggikkhandhaṃ viya, phaṇakataāsīvisaṃ viya ca vādatthikā sammāsambuddhaṃ upasaṅkamimhāti attānaṃyeva ukkaṃseti. Evaṃ attānaṃ ukkaṃsetvā bhagavantaṃ nimantayamāno adhivāsetu metiādimāha. Tattha adhivāsetūti sampaṭicchatu. Svātanāyāti yaṃ me tumhesu kāraṃ karoto sve bhavissati puññañca pītipāmojjañca, tadatthāya. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvenāti bhagavā kāyaṅgaṃ vā vācaṅgaṃ vā acopetvā abbhantareyeva khantiṃ dhārento tuṇhībhāvena adhivāsesi. Saccakassa anuggahakaraṇatthaṃ manasāva sampaṭicchīti vuttaṃ hoti.
363「你们可以供养他认为合适的」(Yamassa patirūpaṃ maññeyyāthā)：据说，那些离车族人每天固定供养萨遮迦五百锅饭。针对这个，他说：‘明天，你们把你们认为适合沙门乔达摩、并为他所许可的食物供养给他。因为你们是沙门乔达摩的侍者，知道什么合适、什么不合适，什么适宜、什么不适宜。’他们进行了饮食供养(Bhattābhihāraṃ abhihariṃsū)：意为他们供养了应当被供养的食物。「用了精美的」(paṇītena)：用了上等的饮食。「亲手」(Sahatthā)：用自己的手供养。「令饱足」(Santappetvā)：让他充分吃饱，完全满足，满足他的需要。「请他不再接受」(Sampavāretvā)：请他明确表示足够之后，也就是用手势表示‘已经足够，不用了’而请他拒绝。「已食毕」(Bhuttāvin)：已经吃完了。「钵已从手中移开」(Onītapattapāṇi)：手已从钵上拿开，即手已移开了。另有一种读法是‘Onittapattapāṇi’，其含义是：洗净了钵，钵已变得洁净，手里拿着洁净的钵，所以称为onittapattapāṇī。对此的理解是：将手和钵洗净后，把钵放在一边，坐下的状态。「坐在一边」(Ekamantaṃ nisīdī)：知道世尊处于这样的状态后，他在一个角落坐下。「而这福德」(puññañca)：指这次布施中所生的福德，即未来将产生的果报之蕴。「广大的福德」(puññamahī)：正是那些果报之蕴的伴随者。「愿它成为施主们的快乐」(Taṃ dāyakānaṃ sukhāya hotu)：愿这些功德成为这些离车族人的快乐之因。据说萨遮迦心想：‘我是出家人，出家人不应该为自己回向布施。’因此，当他要为离车族人回向时，就说了这样的话。接着，世尊因为那食物本是离车族人供养给萨遮迦的，不是供养给世尊的；而萨遮迦又将它转供给了世尊，所以为了说明这个含义，世尊便说了‘yaṃ kho, aggivessanā’等话。就这样，世尊不顾尼干陀的看法，将施给自己的布施品回向给了尼干陀，而这将成为他未来的善根习气。
363.Yamassa patirūpaṃ maññeyyāthāti te kira licchavī tassa pañcathālipākasatāni niccabhattaṃ āharanti . Tadeva sandhāya esa sve tumhe yaṃ assa samaṇassa gotamassa patirūpaṃ kappiyanti maññeyyātha, taṃ āhareyyātha; samaṇassa hi gotamassa tumhe paricārakā kappiyākappiyaṃ yuttāyuttaṃ jānāthāti vadati. Bhattābhihāraṃ abhihariṃsūti abhiharitabbaṃ bhattaṃ abhihariṃsu. Paṇītenāti uttamena. Sahatthāti sahatthena. Santappetvāti suṭṭhu tappetvā, paripuṇṇaṃ suhitaṃ yāvadatthaṃ katvā. Sampavāretvāti suṭṭhu pavāretvā, alaṃ alanti hatthasaññāya paṭikkhipāpetvā. Bhuttāvinti bhuttavantaṃ. Onītapattapāṇinti pattato onītapāṇiṃ, apanītahatthanti vuttaṃ hoti. ‘‘Onittapattapāṇi’’ntipi pāṭho, tassattho, onittaṃ nānābhūtaṃ pattaṃ pāṇito assāti onittapattapāṇī. Taṃ onittapattapāṇiṃ, hatthe ca pattañca dhovitvā ekamante pattaṃ nikkhipitvā nisinnanti attho. Ekamantaṃ nisīdīti bhagavantaṃ evaṃbhūtaṃ ñatvā ekasmiṃ okāse nisīdīti attho. Puññañcāti yaṃ imasmiṃ dāne puññaṃ, āyatiṃ vipākakkhandhāti attho. Puññamahīti vipākakkhandhānaṃyeva parivāro. Taṃ dāyakānaṃ sukhāya hotūti taṃ imesaṃ licchavīnaṃ sukhatthāya hotu. Idaṃ kira so ahaṃ pabbajito nāma, pabbajitena ca na yuttaṃ attano dānaṃ niyyātetunti tesaṃ niyyātento evamāha. Atha bhagavā yasmā licchavīhi saccakassa dinnaṃ, na bhagavato. Saccakena pana bhagavato dinnaṃ, tasmā tamatthaṃ dīpento yaṃ kho, aggivessanātiādimāha. Iti bhagavā nigaṇṭhassa matena vināyeva attano dinnaṃ dakkhiṇaṃ nigaṇṭhassa niyyātesi, sā cassa anāgate vāsanā bhavissatīti.
151《破除戏论》（中部注疏）
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
152《小萨遮迦经》注释结束。
Cūḷasaccakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
153第六、《大萨遮迦经》注释
6. Mahāsaccakasuttavaṇṇanā
364「如是我闻」（evaṃ me sutaṃ）等，就是《大萨遮迦经》。其中，「一时」（ekaṃ samayaṃ）、「尔时」（tena kho pana samayena）和「午前时分」（pubbaṇhasamayaṃ）这三句，讲的其实是同一个时间。比丘们完成应尽的义务后，洗脸，取钵与衣，礼敬塔庙，站在思虑处，心里正想“我们要进哪个村子呢？”——那就是这里所说的那个时间。世尊就在这样的时分，穿上双层下衣，系好腰带，把粪扫衣偏袒右肩披好，从香室出来，由比丘僧团围绕，站在香室前。正是因为这样的背景，才说“一时”、“尔时”、“午前时分”。「欲入」（pavisitukāmo）指已经下了决定：“我要进村乞食”。「往诣」（tenupasaṅkamī）——他为什么要去？因为他怀着挑起辩论的意图。据说他心里这么想：“过去我因为愚蠢，带着整个毘舍离的会众去沙门乔达摩那里，结果在大众面前丢脸。现在我不再那么干了，我要单独去找他，发起辩论。如果我能打败沙门乔达摩，就可以阐扬自己的主张，取得胜利；如果沙门乔达摩赢了，那也就像在黑暗里跳舞，没人会知道。”就这样，他带着一个名叫“睡眠问”的问题，以这样的论诤意图前往。
364.Evaṃme sutanti mahāsaccakasuttaṃ. Tattha ekaṃ samayanti ca tena kho pana samayenāti ca pubbaṇhasamayanti ca tīhi padehi ekova samayo vutto. Bhikkhūnañhi vattapaṭipattiṃ katvā mukhaṃ dhovitvā pattacīvaramādāya cetiyaṃ vanditvā kataraṃ gāmaṃ pavisissāmāti vitakkamāḷake ṭhitakālo nāma hoti. Bhagavā evarūpe samaye rattadupaṭṭaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā paṃsukūlacīvaraṃ ekaṃsaṃ pārupitvā gandhakuṭito nikkhamma bhikkhusaṅghaparivuto gandhakuṭipamukhe aṭṭhāsi. Taṃ sandhāya, – ‘‘ekaṃ samayanti ca tena kho pana samayenāti ca pubbaṇhasamaya’’nti ca vuttaṃ. Pavisitukāmoti piṇḍāya pavisissāmīti evaṃ katasanniṭṭhāno. Tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkamīti? Vādāropanajjhāsayena. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘pubbepāhaṃ apaṇḍitatāya sakalaṃ vesāliparisaṃ gahetvā samaṇassa gotamassa santikaṃ gantvā parisamajjhe maṅku jāto. Idāni tathā akatvā ekakova gantvā vādaṃ āropessāmi. Yadi samaṇaṃ gotamaṃ parājetuṃ sakkhissāmi, attano laddhiṃ dīpetvā jayaṃ karissāmi. Yadi samaṇassa gotamassa jayo bhavissati, andhakāre naccaṃ viya na koci jānissatī’’ti niddāpañhaṃ nāma gahetvā iminā vādajjhāsayena upasaṅkami.
138“出于悲愍”（anukampaṃ upādāya）是指出于对尼干陀子萨遮迦的悲愍。据说阿难长老当时这样想：“只要世尊稍坐片刻，他就能得到见佛、闻法的机会，这会给他带来长远的利益与安乐。”因此，他请求世尊之后，把粪扫衣四折叠好铺开，说：“请世尊坐。”世尊观察到“阿难这么说是有原因的”，便在铺好的座位上坐下。“他对世尊这样说”——他把那个问题当作压轴利器带来，却先把它搁在一边，暂且回避，说了“沙门乔达摩，有这样一种寂静，……”那番话。
Anukampaṃ upādāyāti saccakassa nigaṇṭhaputtassa anukampaṃ paṭicca. Therassa kirassa evaṃ ahosi – ‘‘bhagavati muhuttaṃ nisinne buddhadassanaṃ dhammassavanañca labhissati. Tadassa dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattissatī’’ti. Tasmā bhagavantaṃ yācitvā paṃsukūlacīvaraṃ catugguṇaṃ paññapetvā nisīdatu bhagavāti āha. ‘‘Kāraṇaṃ ānando vadatī’’ti sallakkhetvā nisīdi bhagavā paññatte āsane. Bhagavantaṃ etadavocāti yaṃ pana pañhaṃ ovaṭṭikasāraṃ katvā ādāya āgato taṃ ṭhapetvā passena tāva pariharanto etaṃ santi, bho gotamātiādivacanaṃ avoca.
365“沙门乔达摩，他们确实感受”（phusanti hi te, bho gotama）是指那些沙门、婆罗门感受、经历、体验身体里生起的身受苦受。“双腿僵直”（ūrukkhambho）是指两条腿变得像柱子一样，也就是大腿僵硬。这里是因为感叹的缘故，才用未来式的说法“将会发生”（bhavissatī）来表达。“随逐于身”（kāyanvayaṃ hoti）指跟随身体、被身体所支配。然而，这里所说的“身修习”（kāyabhāvanā）其实是指观（vipassanā），修观根本不可能导致心散乱。可见尼干陀是在说不存在的、虚假的、根本没有的事。所谓“心修习”（cittabhāvanā）指的是止（samatha），而一个心住于定的人根本不可能有腿僵直这类现象。所以尼干陀又说了不实的事。在注疏中还提到：“就像他先说了‘过去发生过’，接着又说‘乃至双腿僵硬也会发生’之类的话，前后根本不符合未来事理，这里的意思也根本讲不通，完全是在说不存在的、虚假的、根本没有的事。”
365.Phusanti hi te, bho gotamāti te samaṇabrāhmaṇā sarīre uppannaṃ sārīrikaṃ dukkhaṃ vedanaṃ phusanti labhanti, anubhavantīti attho. Ūrukkhambhoti khambhakataūrubhāvo, ūruthaddhatāti attho. Vimhayatthavasena panettha bhavissatīti anāgatavacanaṃ kataṃ. Kāyanvayaṃ hotīti kāyānugataṃ hoti kāyassa vasavatti. Kāyabhāvanāti pana vipassanā vuccati, tāya cittavikkhepaṃ pāpuṇanto nāma natthi, iti nigaṇṭho asantaṃ abhūtaṃ yaṃ natthi, tadevāha. Cittabhāvanātipi samatho vuccati, samādhiyuttassa ca puggalassa ūrukkhambhādayo nāma natthi, iti nigaṇṭho idaṃ abhūtameva āha. Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttaṃ – ‘‘yatheva ‘bhūtapubbanti vatvā ūrukkhambhopi nāma bhavissatī’tiādīni vadato anāgatarūpaṃ na sameti, tathā atthopi na sameti, asantaṃ abhūtaṃ yaṃ natthi, taṃ kathetī’’ti.
140“没有身修习”（no kāyabhāvanā）是针对五火炙身那一类自我折磨的苦行而说的，因为在那群人看来，那才叫“身修习”。那他究竟是看到了什么，才这样讲呢？据说他在日间来到僧园，而那时比丘们正好收起钵和衣，各自回到自己夜间或白昼的住处，进入独处禅修。他看到比丘们独处禅修的状况，便以为“这些人只在修心修习，他们根本没有身修习”，于是才这么说。
No kāyabhāvananti pañcātapatappanādiṃ attakilamathānuyogaṃ sandhāyāha. Ayañhi tesaṃ kāyabhāvanā nāma. Kiṃ pana so disvā evamāha? So kira divādivassa vihāraṃ āgacchati, tasmiṃ kho pana samaye bhikkhū pattacīvaraṃ paṭisāmetvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu paṭisallānaṃ upagacchanti. So te paṭisallīne disvā cittabhāvanāmattaṃ ete anuyuñjanti, kāyabhāvanā panetesaṃ natthīti maññamāno evamāha.
366于是，世尊追问他：“阿耆毗舍那，你所听说的身修习又是怎样的呢？”他展开说明，说：“比如难陀婆阇……”等等。其中，“难陀”（nando）是他的名字，“婆阇”（vaccho）是姓；“基娑”（kiso）是名字，“僧柯阇”（saṃkicco）是姓；末迦梨·瞿舍罗（makkhaligosālo）在前面已经提过。“这些”（ete）就是指这三个人，据说他们是在染污苦行中达到极点的人物。“粗大、粗大”（uḷārāni uḷārāni）就是非常胜妙、非常殊胜的意思。“他们令人执取”（gāhenti nāma）就是让人获得力量。“令增长”（brūhenti）就是使之增广。“令生脂肪”（medenti）就是使人长胖。“舍弃前一种”（purimaṃ pahāya）是指放弃先前的苦行。“然后积累”（pacchā upacinanti）是指后来用精美食物等来滋养、增补。“有积集与损减”（ācayāpacayo hoti）就是指有增长和减少。他就这样指出：这个身体只是一时增长，一时减损，显现出来的不过就是增减的变化，真正的身修习根本看不出。说清楚这一点后，接着为了询问心修习，世尊便说：“阿耆毗舍那，那么你所听闻的心修习又是怎样的呢？”他“不能圆满回答”（na sampāyāsī），就是说他没有能力详尽地解释，正是一个愚痴凡夫的样子。
366. Atha naṃ bhagavā anuyuñjanto kinti pana te, aggivessana, kāyabhāvanā sutāti āha. So taṃ vitthārento seyyathidaṃ, nando vacchotiādimāha. Tattha nandoti tassa nāmaṃ. Vacchoti gottaṃ. Kisoti nāmaṃ. Saṃkiccoti gottaṃ. Makkhaligosālo heṭṭhā āgatova. Eteti ete tayo janā, te kira kiliṭṭhatapānaṃ matthakapattā ahesuṃ. Uḷārāni uḷārānīti paṇītāni paṇītāni. Gāhenti nāmāti balaṃ gaṇhāpenti nāma. Brūhentīti vaḍḍhenti. Medentīti jātamedaṃ karonti. Purimaṃ pahāyāti purimaṃ dukkarakāraṃ pahāya. Pacchā upacinantīti pacchā uḷārakhādanīyādīhi santappenti, vaḍḍhenti. Ācayāpacayo hotīti vaḍḍhi ca avaḍḍhi ca hoti, iti imassa kāyassa kālena vaḍḍhi, kālena parihānīti vaḍḍhiparihānimattameva paññāyati, kāyabhāvanā pana na paññāyatīti dīpetvā cittabhāvanaṃ pucchanto, ‘‘kinti pana te, aggivessana, cittabhāvanā sutā’’ti āha. Na sampāyāsīti sampādetvā kathetuṃ nāsakkhi, yathā taṃ bālaputhujjano.
367“你又怎能……”（kutopana tvaṃ）意思是：你连这么粗重、衰弱的身修习都搞不清楚，又怎么能懂得微细、深奥的心修习呢？在这点上，执责长老开口说：“这句话根本不像佛语。”便放下扇子，准备起身离去。这时，大尸婆长老对他说：“比丘们，可以见到这个由四大种构成的身体，有积集、有损减、有执取、有舍弃。”（《相应部》2.62）他听了这句话后，便肯定地想：“当一个人把握的是粗重的身体时，把由此生起的观称为‘粗’，是说得通的。”
367.Kutopana tvanti yo tvaṃ evaṃ oḷārikaṃ dubbalaṃ kāyabhāvanaṃ na jānāsi? So tvaṃ kuto saṇhaṃ sukhumaṃ cittabhāvanaṃ jānissasīti. Imasmiṃ pana ṭhāne codanālayatthero, ‘‘abuddhavacanaṃ nāmetaṃ pada’’nti bījaniṃ ṭhapetvā pakkamituṃ ārabhi. Atha naṃ mahāsīvatthero āha – ‘‘dissati, bhikkhave, imassa cātumahābhūtikassa kāyassa ācayopi apacayopi ādānampi nikkhepanampī’’ti (saṃ. ni. 2.62). Taṃ sutvā sallakkhesi – ‘‘oḷārikaṃ kāyaṃ pariggaṇhantassa uppannavipassanā oḷārikāti vattuṃ vaṭṭatī’’ti.
368“贪着乐”（sukhasārāgī）是指充满着对乐的贪染。“从乐受的灭，生起苦受”（sukhāya vedanāya nirodhā uppajjati dukkhā vedanā）——这并不是说乐受消失后，苦受立即无间地生起，因为在《发趣论》（Patth.1.2.45-46）里，乐与苦之间不存在无间缘的关系。不过，由于乐受还没有灭时，苦受是生不起来的，所以在这里才这么表述。“遍取而住立”（pariyādāya tiṭṭhati）是指把乐耗尽、抓住之后，就那么保持着。“两方的”（ubhatopakkhaṃ）是说，乐算一方，苦算另一方，如此成了相对的两方。
368.Sukhasārāgīti sukhasārāgena samannāgato. Sukhāya vedanāya nirodhā uppajjati dukkhā vedanāti na anantarāva uppajjati, sukhadukkhānañhi anantarapaccayatā paṭṭhāne (paṭṭhā. 1.2.45-46) paṭisiddhā. Yasmā pana sukhe aniruddhe dukkhaṃ nuppajjati, tasmā idha evaṃ vuttaṃ. Pariyādāya tiṭṭhatīti khepetvā gaṇhitvā tiṭṭhati. Ubhatopakkhanti sukhaṃ ekaṃ pakkhaṃ dukkhaṃ ekaṃ pakkhanti evaṃ ubhatopakkhaṃ hutvā.
369即使已生起的乐受也不能控制心而持续存在，因为身已修习；即使已生起的苦受也不能控制心而持续存在，因为心已修习。在这里，身修习指观，心修习指定。观是乐的对治，却亲近苦；定是苦的对治，却亲近乐。为什么呢？因为安立观之后坐着的人，在长时间持续进行时，身体各处就像着火一样，腋下出汗，头顶仿佛冒出热气，心被打击、被折磨、动荡不安。这样，观确实是乐的对治，亲近苦。然而，当身体或心理的苦生起时，进入等至而镇伏了那苦，在等至的那一刹那，苦就远远离开了，无量的乐渗入。这样，定确实是苦的对治，亲近乐。正如观是乐的对治、亲近苦，定并非如此；正如定是苦的对治、亲近乐，观也并非如此。因此说：‘即使已生起的乐受也不能控制心而持续存在，因为身已修习；即使已生起的苦受也不能控制心而持续存在，因为心已修习。’
369.Uppannāpi sukhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, bhāvitattā kāyassa. Uppannāpi dukkhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, bhāvitattā cittassāti ettha kāyabhāvanā vipassanā, cittabhāvanā samādhi. Vipassanā ca sukhassa paccanīkā, dukkhassa āsannā. Samādhi dukkhassa paccanīko, sukhassa āsanno. Kathaṃ? Vipassanaṃ paṭṭhapetvā nisinnassa hi addhāne gacchante gacchante tattha tattha aggiuṭṭhānaṃ viya hoti, kacchehi sedā muccanti, matthakato usumavaṭṭiuṭṭhānaṃ viya hotīti cittaṃ haññati vihaññati vipphandati. Evaṃ tāva vipassanā sukhassa paccanīkā, dukkhassa āsannā. Uppanne pana kāyike vā cetasike vā dukkhe taṃ dukkhaṃ vikkhambhetvā samāpattiṃ samāpannassa samāpattikkhaṇe dukkhaṃ dūrāpagataṃ hoti, anappakaṃ sukhaṃ okkamati. Evaṃ samādhi dukkhassa paccanīko, sukhassa āsanno. Yathā vipassanā sukhassa paccanīkā, dukkhassa āsannā, na tathā samādhi. Yathā samādhi dukkhassa paccanīko, sukhassa āsanno, na ca tathā vipassanāti. Tena vuttaṃ – ‘‘uppannāpi sukhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, bhāvitattā kāyassa. Uppannāpi dukkhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, bhāvitattā cittassā’’ti.
370「Āsajjaupanīyā」的意思是：撞击功德之后，又把它引导过来。「Taṃ vata me」是说：那个确实就是我的心。
370.Āsajjaupanīyāti guṇe ghaṭṭetvā ceva upanetvā ca. Taṃ vata meti taṃ vata mama cittaṃ.
371「Kiñhi no siyā, aggivessana」：阿耆毗舍那！哪会没有呢？一定会有。你不要那样想，我确实生起了乐受和苦受，但对于已生起的受，我不让心被它控制而持续存在。现在，为了阐明这个道理，世尊想要宣说能令人增长净信的法教，于是便从头开始讲述大出离。其中的‘阿耆毗舍那！在我未成正觉之前……就在那里坐下了，这足以精勤了’这一段，完全可以根据下面《帕萨拉西经》中所说的方式来理解。不过，这里有一个差别：那里是坐在菩提座下，而这里说的是修苦行。
371.Kiñhi no siyā, aggivessanāti, aggivessana, kiṃ na bhavissati, bhavissateva, mā evaṃ saññī hohi, uppajjiyeva me sukhāpi dukkhāpi vedanā, uppannāya panassā ahaṃ cittaṃ pariyādāya ṭhātuṃ na demi. Idānissa tamatthaṃ pakāsetuṃ upari pasādāvahaṃ dhammadesanaṃ desetukāmo mūlato paṭṭhāya mahābhinikkhamanaṃ ārabhi. Tattha idha me, aggivessana, pubbeva sambodhā…pe… tattheva nisīdiṃ, alamidaṃ padhānāyāti idaṃ sabbaṃ heṭṭhā pāsarāsisutte vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso, tattha bodhipallaṅke nisajjā, idha dukkarakārikā.
374「Allakaṭṭha」指湿的乌敦跋罗树木。「Sasneha」指有树脂的。「Kāmehi」指事欲。「Avūpakaṭṭhā」指没有远离的。在「欲贪」等这些词中，因为欲求的作用而称为欲，因为润泽的作用而称为爱，因为迷醉的作用而称为痴，因为焦渴的作用而称为渴，因为持续燃烧的作用而称为热恼。「Opakkamikā」指由精勤所产生的。「Ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya」：这一切都是出世间道的同义词。
374.Allakaṭṭhanti allaṃ udumbarakaṭṭhaṃ. Sasnehanti sakhīraṃ. Kāmehīti vatthukāmehi. Avūpakaṭṭhāti anapagatā. Kāmacchandotiādīsu kilesakāmova chandakaraṇavasena chando. Sinehakaraṇavasena sneho. Mucchākaraṇavasena mucchā. Pipāsākaraṇavasena pipāsā. Anudahanavasena pariḷāhoti veditabbo. Opakkamikāti upakkamanibbattā. Ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāyāti sabbaṃ lokuttaramaggavevacanameva.
148此处的譬喻衔接是这样的：那湿而带着树脂的乌敦跋罗树木，就像那些以烦恼欲未从事欲中出离的人。被扔进水里，就像被烦恼欲浸透；即使搅磨也生不起火，就像未从事欲中出离的人，即使靠精勤所产生的种种感受，也无法证得出世间道；同样，连搅磨都不做自然更生不起火，这些人就算没有精勤产生的那些感受，也一样不能证得出世间道。第二个譬喻也应按照这个道理来理解。不过有一个差别：前一个譬喻是关于带着妻儿一同出家的情形；后一个譬喻是关于在婆罗门法家中出家的情形。
Idaṃ panettha opammasaṃsandanaṃ – allaṃ sakhīraṃ udumbarakaṭṭhaṃ viya hi kilesakāmena vatthukāmato anissaṭapuggalā. Udake pakkhittabhāvo viya kilesakāmena tintatā; manthanenāpi aggino anabhinibbattanaṃ viya kilesakāmena vatthukāmato anissaṭānaṃ opakkamikāhi vedanāhi lokuttaramaggassa anadhigamo. Amanthanenāpi aggino anabhinibbattanaṃ viya tesaṃ puggalānaṃ vināpi opakkamikāhi vedanāhi lokuttaramaggassa anadhigamo. Dutiyaupamāpi imināva nayena veditabbā. Ayaṃ pana viseso, purimā saputtabhariyapabbajjāya upamā; pacchimā brāhmaṇadhammikapabbajjāya.
376第三个譬喻中，「Koḷāpa」指已经断绝树脂、没有湿润的木头。「Thale nikkhitta」指放在高地或平地上。这里的譬喻衔接是这样的：那干枯无湿润的木头，就好比以烦恼欲从事欲中出离的人；放在远离水的高地上，就好比没有被烦恼欲润湿；即使搅磨也能生火，就好比已经出离欲的人，通过露地住、常坐不卧等方式，即使有精勤产生的那些感受，也能够证得出世间道；而只用另一棵树的干枝摩擦就能生火，则好比即使没有精勤产生的那些感受，单靠乐行道便能够证得出世间道。这个譬喻是世尊为了说明自己的情况而举的。
376. Tatiyaupamāya koḷāpanti chinnasinehaṃ nirāpaṃ. Thale nikkhittanti pabbatathale vā bhūmithale vā nikkhittaṃ. Etthāpi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – sukkhakoḷāpakaṭṭhaṃ viya hi kilesakāmena vatthukāmato nissaṭapuggalā, ārakā udakā thale nikkhittabhāvo viya kilesakāmena atintatā. Manthanenāpi aggino abhinibbattanaṃ viya kilesakāmena vatthukāmato nissaṭānaṃ abbhokāsikanesajjikādivasena opakkamikāhipi vedanāhi lokuttaramaggassa adhigamo. Aññassa rukkhassa sukkhasākhāya saddhiṃ ghaṃsanamatteneva aggino abhinibbattanaṃ viya vināpi opakkamikāhi vedanāhi sukhāyeva paṭipadāya lokuttaramaggassa adhigamoti. Ayaṃ upamā bhagavatā attano atthāya āhaṭā.
377现在，为了显示自己的苦行，世尊说：「Tassa mayha」等等。那么，世尊不修苦行就不能成佛吗？修不修苦行，他都能成佛。那他为什么还要修呢？世尊说：‘我将向包含天神在内的世界展示自己的精进力，而这精进力会让我感到极大的喜悦。’就像一位刹帝利虽然在宫殿中按照传统继承了王位，却并不会像那样欢喜，远不如他亲自率领大军上阵，经过两三次交锋击溃敌人而夺得王位时那般欢喜。因为他会在享受王权富贵、环顾眷属时，回忆起自己的努力奋斗，心想：‘我在那个地方做了那些事，如此射穿、如此打击了某个敌人，才获得这王位荣华。’这样想时，心里就会生起强烈的喜悦。同样地，世尊想：‘我要向包含天神在内的世界展示精进力，这精进力会让我极为欢喜，使喜悦生起。’于是他修了苦行。
377. Idāni attano dukkarakārikaṃ dassento, tassa mayhantiādimāha. Kiṃ pana bhagavā dukkaraṃ akatvā buddho bhavituṃ na samatthoti? Katvāpi akatvāpi samatthova. Atha kasmā akāsīti? Sadevakassa lokassa attano parakkamaṃ dassessāmi. So ca maṃ vīriyanimmathanaguṇo hāsessatīti. Pāsāde nisinnoyeva hi paveṇiāgataṃ rajjaṃ labhitvāpi khattiyo na tathāpamudito hoti, yathā balakāyaṃ gahetvā saṅgāme dve tayo sampahāre datvā amittamathanaṃ katvā pattarajjo. Evaṃ pattarajjassa hi rajjasiriṃ anubhavantassa parisaṃ oloketvā attano parakkamaṃ anussaritvā, ‘‘asukaṭṭhāne asukakammaṃ katvā asukañca asukañca amittaṃ evaṃ vijjhitvā evaṃ paharitvā imaṃ rajjasiriṃ pattosmī’’ti cintayato balavasomanassaṃ uppajjati. Evamevaṃ bhagavāpi sadevakassa lokassa parakkamaṃ dassessāmi, so hi maṃ parakkamo ativiya hāsessati, somanassaṃ uppādessatīti dukkaramakāsi.
151再者，他这么做也是出于对后世众生的悲悯。因为后世的众生会这样想：‘正自觉者圆满了一百千劫又四个阿僧祇的波罗蜜，还要靠修习精进才证得了一切知智，何况是我们呢？’由此，他们便会认为应当勤修精进，这样就能迅速结束生老死。正是出于对后世众生的悲悯，他才修了苦行。
Apica pacchimaṃ janataṃ anukampamānopi akāsiyeva, pacchimā hi janatā sammāsambuddho kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvāpi padhānaṃ padahitvāva sabbaññutaññāṇaṃ patto, kimaṅgaṃ pana mayanti padhānavīriyaṃ kattabbaṃ maññissati; evaṃ sante khippameva jātijarāmaraṇassa antaṃ karissatīti pacchimaṃ janataṃ anukampamāno akāsiyeva.
152「齿与齿相合」是指把上排牙齿放在下排牙齿上面。「以心（制）心」是指用善心去制伏不善心。「应制御」就是应该去控制、调伏。「应压制」就是应该去压伏、抑制。「应令其热恼」是指应该让它（不善心）感到热恼、痛苦，也就是要做精进的磨练、锤炼。「有热恼的」是指带有不安、烦热的状态。「被精进所逼的」是指被精勤的力量所逼迫、所贯穿的心的意思。
Dantebhidantamādhāyāti heṭṭhādante uparidantaṃ ṭhapetvā. Cetasā cittanti kusalacittena akusalacittaṃ. Abhiniggaṇheyyanti niggaṇheyyaṃ. Abhinippīḷeyyanti nippīḷeyyaṃ. Abhisantāpeyyanti tāpetvā vīriyanimmathanaṃ kareyyaṃ. Sāraddhoti sadaratho. Padhānābhitunnassāti padhānena abhitunnassa, viddhassa satoti attho.
378「无息气的」就是指没有呼吸的。「铁匠风箱」是比喻铁匠用来鼓风的风箱管子。这里说「头痛生起」，是指由于体内的风大无法从任何地方排出，因而激起的剧烈头痛。「应给予头部的包扎」是指应该用布把头包扎起来。「天神」是指住在菩萨经行道尽头以及叶屋附近的那些天神。
378.Appāṇakanti nirassāsakaṃ. Kammāragaggariyāti kammārassa gaggaranāḷiyā. Sīsavedanā hontīti kutoci nikkhamituṃ alabhamānehi vātehi samuṭṭhāpitā balavatiyo sīsavedanā honti. Sīsaveṭhaṃ dadeyyāti sīsaveṭhanaṃ dadeyya. Devatāti bodhisattassa caṅkamanakoṭiyaṃ paṇṇasālapariveṇasāmantā ca adhivatthā devatā.
154据说在那个时候，菩萨身上生起了极为强烈的灼热感，接着就昏厥了过去。他就在经行道上坐着倒下了。看到这一幕，有些天神这样说：“这必定只是阿拉汉的住立威仪罢了”，他们是抱着“所谓的阿拉汉，就是像这样像死人一样”的观点而说的。其中，那些说“他死了”的天神，就跑去向净饭大王报告说：“您的儿子死了。”国王问：“我的儿子是成佛之后死的，还是没有成佛就死了？”“他没能成佛，就在精进修行的地方倒下死了。”“我不信，我的儿子如果不证得菩提就死去，这是绝不可能的事。”
Tadā kira bodhisattassa adhimatte kāyadāhe uppanne mucchā udapādi. So caṅkameva nisinno hutvā papati. Taṃ disvā devatā evamāhaṃsu – ‘‘vihārotveva so arahato’’ti, ‘‘arahanto nāma evarūpā honti matakasadisā’’ti laddhiyā vadanti. Tattha yā devatā ‘‘kālaṅkato’’ti āhaṃsu, tā gantvā suddhodanamahārājassa ārocesuṃ – ‘‘tumhākaṃ putto kālaṅkato’’ti. Mama putto buddho hutvā kālaṅkato, no ahutvāti? Buddho bhavituṃ nāsakkhi, padhānabhūmiyaṃyeva patitvā kālaṅkatoti. Nāhaṃ saddahāmi, mama puttassa bodhiṃ apatvā kālaṅkiriyā nāma natthīti.
155后来，当正自觉者转动了法轮，渐次前往王舍城，最后回到迦毗罗卫时，净饭大王接过世尊的钵，请到宫殿里，供养了粥和硬食。在用斋之间的休息时间里，大王向世尊提起了这件事：“世尊，当年您精勤修行时，有天神跑来对我说：‘大王，您的儿子死了。’”世尊问：“大王，您相信吗？”“世尊，我不信。”世尊说：“如今，大王，您从接纳梦兆开始，就一路见证各种稀有之事，那时又怎么会信呢？我也成了佛陀，您也成了佛陀的父亲。然而，往昔在我智慧还未成熟、正在行菩萨道的时候，也就是我做为法护王子的那一世，我外出学习技艺，有人拿来了山羊的骨头对您说：‘您的儿子法护王子死了，这是他的骨骸。’那时您也说过：‘我的儿子绝没有中途夭折的道理，我不信。’大王啊。”以此事为缘起，世尊讲述了《大法护本生》的故事。
Aparabhāge sammāsambuddhassa dhammacakkaṃ pavattetvā anupubbena rājagahaṃ gantvā kapilavatthuṃ anuppattassa suddhodanamahārājā pattaṃ gahetvā pāsādaṃ āropetvā yāgukhajjakaṃ datvā antarābhattasamaye etamatthaṃ ārocesi – tumhākaṃ bhagavā padhānakaraṇakāle devatā āgantvā, ‘‘putto te, mahārāja, kālaṅkato’’ti āhaṃsūti. Kiṃ saddahasi mahārājāti? Na bhagavā saddahinti. Idāni, mahārāja, supinappaṭiggahaṇato paṭṭhāya acchariyāni passanto kiṃ saddahissasi? Ahampi buddho jāto, tvampi buddhapitā jāto, pubbe pana mayhaṃ aparipakke ñāṇe bodhicariyaṃ carantassa dhammapālakumārakālepi sippaṃ uggahetuṃ gatassa, ‘‘tumhākaṃ putto dhammapālakumāro kālaṅkato, idamassa aṭṭhī’’ti eḷakaṭṭhiṃ āharitvā dassesuṃ, tadāpi tumhe, ‘‘mama puttassa antarāmaraṇaṃ nāma natthi, nāhaṃ saddahāmī’’ti avocuttha, mahārājāti imissā aṭṭhuppattiyā bhagavā mahādhammapālajātakaṃ kathesi.
379“亲爱的，你可别这样”这句话，是他们出于深切的爱护而说的。据说这是天神之间表达亲切、喜爱的一个通用称呼，也就是“亲爱的”（mārisā）这个称呼。「不可吃的」是指不能当作食物的东西，也就是非食物。「我说‘够了’」，这里的“够了”（hala）就是“停止吧”（ala）的意思，完整的意思是：“够了，别再这样做了，我会养活你们的”，这是在表达制止、拒绝的意思。
379.Mākho tvaṃ mārisāti sampiyāyamānā āhaṃsu. Devatānaṃ kirāyaṃ piyamanāpavohāro, yadidaṃ mārisāti. Ajajjitanti abhojanaṃ. Halanti vadāmīti alanti vadāmi, alaṃ iminā evaṃ mā karittha, yāpessāmahanti evaṃ paṭisedhemīti attho.
380-1「暗淡如鲶鱼的肤色」是指皮肤的颜色像鲶鱼一样暗淡无光。「这已到了极限」是说对于这些苦受来说，这就是极点、是最高、最极限的限度了。「在父亲净饭王的耕作处……乃至……进入初禅而住」：据说，那天是国王的“播种吉祥日”，在那种日子里，人们会准备各种各样的嚼食和食物。清扫城里的街道，放置装满水的吉祥罐，竖起幢幡旗帜等，把整座城市装饰得像天宫一样。所有的奴隶、仆人、工人等，都穿着新衣服，用香、花鬘等装饰好，聚集到王宫来。国王的耕作处，通常会套上一千二百五十张犁来耕种。但在那一天，他们只套了少一张的八百张犁。所有的犁，连同牛轭和缰绳，都像生闻婆罗门的马车那样用白银镶边装饰。国王亲自掌控的那张领头的犁，则是用红金镶边。牛的角以及缰绳、刺棒也都用黄金装饰。国王在大批随从的簇拥下出城，也带上了他的儿子一起去。
380-1.Maṅguracchavīti maṅguramacchacchavi. Etāva paramanti tāsampi vedanānametaṃyeva paramaṃ, uttamaṃ pamāṇaṃ. Pitu sakkassa kammante…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharitāti rañño kira vappamaṅgaladivaso nāma hoti, tadā anekappakāraṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādenti. Nagaravīthiyo sodhāpetvā puṇṇaghaṭe ṭhapāpetvā dhajapaṭākādayo ussāpetvā sakalanagaraṃ devavimānaṃ viya alaṅkaronti. Sabbe dāsakammakarādayo ahatavatthanivatthā gandhamālādipaṭimaṇḍitā rājakule sannipatanti. Rañño kammante naṅgalasatasahassaṃ yojīyati. Tasmiṃ pana divase ekena ūnaṃ aṭṭhasataṃ yojenti. Sabbanaṅgalāni saddhiṃ balibaddarasmiyottehi jāṇussoṇissa ratho viya rajataparikkhittāni honti. Rañño ālambananaṅgalaṃ rattasuvaṇṇaparikkhittaṃ hoti. Balibaddānaṃ siṅgānipi rasmipatodāpi suvaṇṇaparikkhittā honti. Rājā mahāparivārena nikkhamanto puttaṃ gahetvā agamāsi.
158在耕作的地方，有一棵枝叶茂密、树荫浓密的阎浮树。人们在树下为童子铺好卧床，上方悬挂着绣有金星的华盖，再围起布幔作为屏障，并安排了守卫。国王佩戴上全套的庄严饰品，在大臣们的围绕下，前往犁田的地方。到了那里，国王拿起金犁，大臣们则拿起少一张的一百零八具宝犁，在四处犁地。而国王则从田的这头犁到那头，或者从那头犁回这头。就在这个地方，场面非常盛大。原本围着菩萨坐的保姆们心想：“我们也去看看国王那边的盛况吧”，于是就从布幔里走了出去。菩萨四处看了看，发现一个人也没有，就迅速地起身，结跏趺座，摄持入出息，证入了初禅。那些保姆们流连于各种饮食之间，耽误了一小会儿。这时，其他树的树影都移走了，唯独这棵阎浮树的树影，却保持着完整的圆形，静止不动。保姆们这才想起“少主独自一人呢”，赶忙掀起布幔进去，看到菩萨在床上结跏趺坐着，又看到这树影不动的神变，就赶紧跑去报告国王：“王上，王子这样坐着，其他树的树影都移走了，只有阎浮树的树影还呈圆形停在那里。”国王急忙赶来，亲眼见到这神变后，便向儿子礼敬说：“孩子，这是对你的第二次礼敬了。”经文里说的「在父亲净饭王的耕作处……乃至……进入初禅而住」，指的就是这件事。“这或许就是导向菩提的道吧？”这句话的意思是：这入出息念的初禅，会不会就是通往觉悟的道路呢？「随念而生起的识」是指，在菩萨思惟“这不会成为菩提之道吧？不，入出息念的初禅会成为菩提之道”时，这样生起一两次正念之后，紧接着生起的心识，就称为随念识。而「那种乐」，就是指那入出息念初禅的快乐。
Kammantaṭṭhāne eko jamburukkho bahalapattapalāso sandacchāyo ahosi. Tassa heṭṭhā kumārassa sayanaṃ paññapetvā upari suvaṇṇatārakakhacitaṃ vitānaṃ bandhāpetvā sāṇipākārena parikkhipāpetvā ārakkhaṃ ṭhapetvā rājā sabbālaṅkāraṃ alaṅkaritvā amaccagaṇaparivuto naṅgalakaraṇaṭṭhānaṃ agamāsi. Tattha rājā suvaṇṇanaṅgalaṃ gaṇhāti. Amaccā ekenūnaaṭṭhasatarajatanaṅgalāni gahetvā ito cito ca kasanti. Rājā pana orato pāraṃ gacchati, pārato vā oraṃ gacchati. Etasmiṃ ṭhāne mahāsampatti hoti, bodhisattaṃ parivāretvā nisinnā dhātiyo rañño sampattiṃ passissāmāti antosāṇito bahi nikkhantā. Bodhisatto ito cito ca olokento kañci adisvā vegena uṭṭhāya pallaṅkaṃ ābhujitvā ānāpāne pariggahetvā paṭhamajjhānaṃ nibbattesi. Dhātiyo khajjabhojjantare vicaramānā thokaṃ cirāyiṃsu, sesarukkhānaṃ chāyā nivattā, tassa pana rukkhassa parimaṇḍalā hutvā aṭṭhāsi. Dhātiyo ayyaputto ekakoti vegena sāṇiṃ ukkhipitvā anto pavisamānā bodhisattaṃ sayane pallaṅkena nisinnaṃ tañca pāṭihāriyaṃ disvā gantvā rañño ārocayiṃsu – ‘‘kumāro deva, evaṃ nisinno aññesaṃ rukkhānaṃ chāyā nivattā, jamburukkhassa parimaṇḍalā ṭhitā’’ti. Rājā vegenāgantvā pāṭihāriyaṃ disvā, ‘‘idaṃ te, tāta, dutiyaṃ vandana’’nti puttaṃ vandi. Idametaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘pitu sakkassa kammante…pe… paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharitā’’ti. Siyā nu kho eso maggo bodhāyāti bhaveyya nu kho etaṃ ānāpānassatipaṭhamajjhānaṃ bujjhanatthāya maggoti. Satānusāriviññāṇanti nayidaṃ bodhāya maggo bhavissati, ānāpānassatipaṭhamajjhānaṃ pana bhavissatīti evaṃ ekaṃ dve vāre uppannasatiyā anantaraṃ uppannaviññāṇaṃ satānusāriviññāṇaṃ nāma. Yaṃ taṃ sukhanti yaṃ taṃ ānāpānassatipaṭhamajjhānasukhaṃ.
382「现前侍奉」是指通过打扫叶屋、清扫周边等日常义务的履行，来侍奉。「多事」是指在资具方面过于忙碌。「回转于多事」是指他们变成了贪着美味的人，为了得到精致的团食等供养，而退转回忙碌杂事中。「厌离而离去」是指他们感到厌烦、不乐意，便按照法的必然性离开了。这是为了在菩萨证得正觉时，给予他身远离的机缘，他们依随法性而离去。当他们离开时，并没有去别的地方，而是直接去了波罗奈。菩萨在他们离去后，获得了半个月的身远离，得以在菩提座那不可战胜的金刚座上坐下，证悟了一切知智。
382.Paccupaṭṭhitā hontīti paṇṇasālapariveṇasammajjanādivattakaraṇena upaṭṭhitā honti. Bāhullikoti paccayabāhulliko. Āvatto bāhullāyāti rasagiddho hutvā paṇītapiṇḍapātādīnaṃ atthāya āvatto. Nibbijja pakkamiṃsūti ukkaṇṭhitvā dhammaniyāmeneva pakkantā bodhisattassa sambodhiṃ pattakāle kāyavivekassa okāsadānatthaṃ dhammatāya gatā. Gacchantā ca aññaṭṭhānaṃ agantvā bārāṇasimeva agamaṃsu. Bodhisatto tesu gatesu addhamāsaṃ kāyavivekaṃ labhitvā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisīditvā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhi.
383关于「已离诸欲……」等语句，应该按照《怖畏经》中所说的方法来理解。
383.Vivicceva kāmehītiādi bhayabherave vuttanayeneva veditabbaṃ.
387「我还能记别……」这是一个独立的连结。据说尼干陀当时这样想：“我问了沙门乔达摩一个问题，沙门乔达摩却只说‘阿耆毗舍那，还有别的吗？阿耆毗舍那，还有别的吗？’一直不给出结论，只是不停地说。他是不是生气了？”于是，世尊为了显示：“阿耆毗舍那，当如来对数百千的大众说法时，没有一个人会说‘沙门乔达摩生气了’。如来说法，纯粹是为了让他人觉悟、让他人证悟。”从而开始了这段法谈。这里的「以此开始」，就是指这个连结。「只为此」，是指对目的、功用、范围的限定与确定。换句话说就是：使他人了知，正是如来宣说佛法的目的。因此如来不单单为一个人说法，只要是有能力了知的人，就为所有人说法。那么「于彼先者」要说明什么呢？据说萨遮迦心里曾这样想：“沙门乔达摩相貌端正、庄严，牙齿排列齐密，舌头柔软，音声甜美，大概是为了博取大众的欢喜而游化的吧，其实内心应该没有真正的专注统一。”于是，世尊为了显示：“阿耆毗舍那，如来并不是为了博取大众欢喜而游化的；即使面对遍满整个轮围世界的众多大众，如来在说法时也一样毫不退缩、毫无染着；他正是像这样独处而住，恒常实践着空果等至。”从而说了这番话。
387.Abhijānāmi kho panāhanti ayaṃ pāṭiyekko anusandhi. Nigaṇṭho kira cintesi – ‘‘ahaṃ samaṇaṃ gotamaṃ ekaṃ pañhaṃ pucchiṃ. Samaṇo gotamo ‘aparāpi maṃ, aggivessana, aparāpi maṃ, aggivessanā’ti pariyosānaṃ adassento kathetiyeva. Kupito nu kho’’ti? Atha bhagavā, aggivessana , tathāgate anekasatāya parisāya dhammaṃ desente kupito samaṇo gotamoti ekopi vattā natthi, paresaṃ bodhanatthāya paṭivijjhanatthāya eva tathāgato dhammaṃ desetīti dassento imaṃ dhammadesanaṃ ārabhi. Tattha ārabbhāti sandhāya. Yāvadevāti payojanavidhi paricchedaniyamanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – paresaṃ viññāpanameva tathāgatassa dhammadesanāya payojanaṃ, tasmā na ekasseva deseti, yattakā viññātāro atthi, sabbesaṃ desetīti. Tasmiṃyeva purimasminti iminā kiṃ dassetīti? Saccako kira cintesi – ‘‘samaṇo gotamo abhirūpo pāsādiko suphusitaṃ dantāvaraṇaṃ, jivhā mudukā, madhuraṃ vākkaraṇaṃ, parisaṃ rañjento maññe vicarati, anto panassa cittekaggatā natthī’’ti. Atha bhagavā, aggivessana, na tathāgato parisaṃ rañjento vicarati, cakkavāḷapariyantāyapi parisāya tathāgato dhammaṃ deseti, asallīno anupalitto ettakaṃ ekavihārī, suññataphalasamāpattiṃ anuyuttoti dassetuṃ evamāha.
162「内」是指所缘的内在。「我令止息」就是让它们平静下来、使它们平息。实际上，当大众发出善哉的喝彩时，如来在那一刻就会运用事先的决意截断外缘，进入果等至；然后在喝彩声还未间断之际，他便已从等至中出定，并从原本站立之处接着说法。要知道，诸佛在有分的转换上是非常轻快的，因此即便在入息与出息的间隙里，他们也能够进入等至。而「以此而恒常住」则是要显示：借着那种空果定的力量，我得以恒常地安住；我将心安置于那个定所缘的相上，令它稳固地入定。
Ajjhattamevāti gocarajjhattameva. Sannisādemīti sannisīdāpemi, tathāgato hi yasmiṃ khaṇe parisā sādhukāraṃ deti, tasmiṃ khaṇe pubbābhogena paricchinditvā phalasamāpattiṃ samāpajjati, sādhukārasaddassa nigghose avicchinneyeva samāpattito vuṭṭhāya ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya dhammaṃ deseti, buddhānañhi bhavaṅgaparivāso lahuko hotīti assāsavāre passāsavāre samāpattiṃ samāpajjanti. Yena sudaṃ niccakappanti yena suññena phalasamādhinā niccakālaṃ viharāmi, tasmiṃ samādhinimitte cittaṃ saṇṭhapemi samādahāmīti dasseti.
163“可净信”即指这是值得相信的。如此接受了世尊心一境性之后，现在把自己固执己见当作核心而带来的问题提出，他问道：“尊者乔达摩，您记得白天睡觉吗？”正如一只狗，即使给它喂饱了用不掺水的牛乳粥加上酥油调制的食物，撑满了肚子，它只要一看见粪便，就没法不吃而走开；它一边吃一边走，就算闻了也走，倘若真的闻都不闻就走，据说它的头就会疼起来。同样地，这位外道导师也宣说了如同不掺水牛乳粥般、从出家起直至漏尽之间令人净信的法说。可是他听闻了这样殊胜的法说之后，对导师竟连一丝一毫的净信也没有生起过。因此他放不下那固执己见所带来的问题，无法不问就走开，于是便这样说了。在这里，因为昏眠对于所有漏尽者来说，确实是由阿罗汉道所断除的；然而身体的疲劳，不论在有执受者还是无执受者身上都会存在。正如莲花等，在某个时候绽放，在另一个时候含苞；傍晚时分，有些树的叶子会闭合起来，到了清晨则又舒展开来。同样地，这个有执受的身体的疲劳，以疲劳为因，有分流中断在这里被称为“睡眠”，这种情况即使在漏尽者身上也会出现。正是针对这点，世尊才说了“我记别”等话语。而“他们说处于迷乱住”，就是指称其为迷乱住。
Okappaniyametanti saddahaniyametaṃ. Evaṃ bhagavato ekaggacittataṃ sampaṭicchitvā idāni attano ovaṭṭikasāraṃ katvā ānītapañhaṃ pucchanto abhijānāti kho pana bhavaṃ gotamo divā supitāti āha. Yathā hi sunakho nāma asambhinnakhīrapakkapāyasaṃ sappinā yojetvā udarapūraṃ bhojitopi gūthaṃ disvā akhāditvā gantuṃ na sakkā, akhādamāno ghāyitvāpi gacchati, aghāyitvāva gatassa kirassa sīsaṃ rujjati; evamevaṃ imassapi satthā asambhinnakhīrapakkapāyasasadisaṃ abhinikkhamanato paṭṭhāya yāva āsavakkhayā pasādanīyaṃ dhammadesanaṃ deseti. Etassa pana evarūpaṃ dhammadesanaṃ sutvā satthari pasādamattampi na uppannaṃ, tasmā ovaṭṭikasāraṃ katvā ānītapañhaṃ apucchitvā gantuṃ asakkonto evamāha. Tattha yasmā thinamiddhaṃ sabbakhīṇāsavānaṃ arahattamaggeneva pahīyati, kāyadaratho pana upādinnakepi hoti anupādinnakepi. Tathā hi kamaluppalādīni ekasmiṃ kāle vikasanti, ekasmiṃ makulāni honti, sāyaṃ kesañci rukkhānampi pattāni patilīyanti, pāto vipphārikāni honti. Evaṃ upādinnakassa kāyassa darathoyeva darathavasena bhavaṅgasotañca idha niddāti adhippetaṃ, taṃ khīṇāsavānampi hoti. Taṃ sandhāya, ‘‘abhijānāmaha’’ntiādimāha. Sammohavihārasmiṃ vadantīti sammohavihāroti vadanti.
389“再三接触、撞击”就是反复地碰触、撞击。“带着所说”就是拿着那些话去说。“以言语”就是指用各种言辞。“欢喜之后又随喜”：在心里以“这足够了”的想法欣然接受，这就是欢喜；又在口头上加以称赞，这就是随喜。世尊为这个尼干陀讲说了两部经。前一部经有一个诵分，这一部经则是一个半诵分。就这样，他听完了整整两个半诵分，而这个尼干陀既没有证得现观，也没有出家，更没有归依三宝。那么世尊为什么还要为他说法呢？是为了种下未来的潜在熏习。因为世尊预见：“此人现在虽然没有证悟的助缘，但是在我般涅槃后两百多年之后，在铜掌岛，教法将会建立。那时，他会出生于一个良善的家庭，在合适的时机出家，学通全部三藏佛语，增长观智，最终证得与无碍解俱的阿罗汉果，成为一位名叫黑佛护的大漏尽者。”正是看到了这点，为了未来的潜在熏习，世尊才为他说法。
389.Āsajja āsajjāti ghaṭṭetvā ghaṭṭetvā. Upanītehīti upanetvā kathitehi. Vacanappathehīti vacanehi. Abhinanditvā anumoditvāti alanti cittena sampaṭicchanto abhinanditvā vācāyapi pasaṃsanto anumoditvā. Bhagavatā imassa nigaṇṭhassa dve suttāni kathitāni. Purimasuttaṃ eko bhāṇavāro, idaṃ diyaḍḍho, iti aḍḍhatiye bhāṇavāre sutvāpi ayaṃ nigaṇṭho neva abhisamayaṃ patto, na pabbajito, na saraṇesu patiṭṭhito. Kasmā etassa bhagavā dhammaṃ desesīti? Anāgate vāsanatthāya. Passati hi bhagavā, ‘‘imassa idāni upanissayo natthi, mayhaṃ pana parinibbānato samadhikānaṃ dvinnaṃ vassasatānaṃ accayena tambapaṇṇidīpe sāsanaṃ patiṭṭhahissati. Tatrāyaṃ kulaghare nibbattitvā sampatte kāle pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā kāḷabuddharakkhito nāma mahākhīṇāsavo bhavissatī’’ti. Idaṃ disvā anāgate vāsanatthāya dhammaṃ desesi.
165他后来也确实如此：就在铜掌岛那里，当教法建立之后，他从天界去世，投生在南山寺的乞食村落中一个大臣家中。在适合出家的青年时期，他出家为比丘，学通了三藏佛语，并开始带领徒众，被大比丘僧团所围绕。有一次，他去拜见自己的亲教师。那时，他的亲教师为了要警策他这位共住弟子，面对他那学通了三藏佛语而来的弟子，竟连一句话也不说。他于是在破晓时分起来，到长老跟前问道：“尊者，我完成了那些学习著作的任务后前来拜见您，您却面对我连一句话也不说，我有什么过失吗？”长老回答说：“贤友佛护，你就凭着这点程度，就以为‘我出家的义务已经达到顶峰’了吗？”“尊者，那我该怎么做呢？”“你要遣散你的徒众，斩断那些世间戏论，到支提山寺去，专心修习沙门的正法。”他听从亲教师的教诫，最终证得了与无碍解俱的阿罗汉果，成了一位有福德的人，受到国王的恭敬供养，并被大比丘僧团围绕着，安住在支提山寺。
Sopi tattheva tambapaṇṇidīpamhi sāsane patiṭṭhite devalokato cavitvā dakkhiṇagirivihārassa bhikkhācāragāme ekasmiṃ amaccakule nibbatto pabbajjāsamatthayobbane pabbajitvā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā gaṇaṃ pariharanto mahābhikkhusaṅghaparivuto upajjhāyaṃ passituṃ agamāsi. Athassa upajjhāyo saddhivihārikaṃ codessāmīti tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā āgatena tena saddhiṃ mukhaṃ datvā kathāmattampi na akāsi. So paccūsasamaye vuṭṭhāya therassa santikaṃ gantvā, – ‘‘tumhe, bhante, mayi ganthakammaṃ katvā tumhākaṃ santikaṃ āgate mukhaṃ datvā kathāmattampi na karittha, ko mayhaṃ doso’’ti pucchi. Thero āha – ‘‘tvaṃ, āvuso, buddharakkhita ettakeneva ‘pabbajjākiccaṃ me matthakaṃ patta’nti saññaṃ karosī’’ti. Kiṃ karomi, bhanteti? Gaṇaṃ vinodetvā tvaṃ papañcaṃ chinditvā cetiyapabbatavihāraṃ gantvā samaṇadhammaṃ karohīti. So upajjhāyassa ovāde ṭhatvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā puññavā rājapūjito hutvā mahābhikkhusaṅghaparivāro cetiyapabbatavihāre vasi.
166那个时候，提萨大王正在行布萨羯磨，住在支提山的王洞中。他事先向那位长老的侍者比丘示意说：“当尊者为我解答问题，或开示佛法的时候，你就给我一个信号。”在一个闻法日，那位长老被比丘僧团围绕着，登上迦塔卡支提的平台，礼敬支提之后，站在一棵黑昙布鲁树下。这时，一位常行乞食的长老比丘就《黑园经》中的一个问题请教他。长老说：“贤友，今天不是闻法日吗？”“是的，尊者，是闻法日。”“既然如此，就取凳子来，我们干脆就在这里坐下闻法吧。”于是，他们就在那棵树下为他铺设了座位。长老诵完了起始的偈颂，便开始开示《黑园经》。他的一位年少的侍者就去通报了国王。国王在起始偈颂都还没诵完时就赶到了。到了以后，他穿着不引人注目的便服站在人群的外围，就这样站着听法，整整站了三更（即通宵），当长老说到“这是世尊所说”这句话时，他发出了随喜的善哉声。长老察觉后便问道：“大王，您是什么时候来的？”“就在您开始诵起始偈颂的时候，尊者。”“大王，这真是一件难能可贵的事。”“尊者，这不算什么难事。而且我在此发一个誓：如果从尊者开始说法的那一刻起，我的心中哪怕有一刹那、一个字的分心，那么就让我在这铜掌岛上，连一块小小如锥杖尖端所能刺到之处的统治权也不要得到！”他立下了这样的誓言。
Tasmiñhi kāle tissamahārājā uposathakammaṃ karonto cetiyapabbate rājaleṇe vasati. So therassa upaṭṭhākabhikkhuno saññaṃ adāsi – ‘‘yadā mayhaṃ ayyo pañhaṃ vissajjeti, dhammaṃ vā katheti, tadā me saññaṃ dadeyyāthā’’ti. Theropi ekasmiṃ dhammassavanadivase bhikkhusaṅghaparivāro kaṇṭakacetiyaṅgaṇaṃ āruyha cetiyaṃ vanditvā kāḷatimbarurukkhamūle aṭṭhāsi. Atha naṃ eko piṇḍapātikatthero kāḷakārāmasuttante pañhaṃ pucchi. Thero nanu, āvuso, ajja dhammassavanadivasoti āha. Āma, bhante, dhammassavanadivasoti. Tena hi pīṭhakaṃ ānetha, idheva nisinnā dhammassavanaṃ karissāmāti. Athassa rukkhamūle āsanaṃ paññapetvā adaṃsu. Thero pubbagāthā vatvā kāḷakārāmasuttaṃ ārabhi. Sopissa upaṭṭhākadaharo rañño saññaṃ dāpesi. Rājā pubbagāthāsu aniṭṭhitāsuyeva pāpuṇi. Patvā ca aññātakaveseneva parisante ṭhatvā tiyāmarattiṃ ṭhitakova dhammaṃ sutvā therassa, idamavoca bhagavāti vacanakāle sādhukāraṃ adāsi. Thero ñatvā, kadā āgatosi, mahārājāti pucchi. Pubbagāthā osāraṇakāleyeva, bhanteti. Dukkaraṃ te mahārāja, katanti. Nayidaṃ, bhante, dukkaraṃ, yadi pana me ayyassa dhammakathaṃ āraddhakālato paṭṭhāya ekapadepi aññavihitabhāvo ahosi, tambapaṇṇidīpassa patodayaṭṭhinitudanamattepi ṭhāne sāmibhāvo nāma me mā hotūti sapathamakāsi.
167而在这部经中，由于阐明了佛陀的功德，国王便问道：“尊者，佛陀的功德就只有这么多吗，还是另还有其他？”长老回答：“大王，我所讲说的跟没讲说的比起来，只是很少的部分，没讲说的却是无量无数。”“尊者，请作一个譬喻吧。”“大王，比如在一千迦梨沙那么大的一片稻田里，比起单单一个稻穗上的谷粒，其余所有稻穗上的谷子要多得多；同样地，我所讲说的功德很少，其余没说的却非常多。”“尊者，请再作一个譬喻。”“大王，又比如在恒河暴涨、水流充盈的时候，如果有人拿针孔对着水流，那么能从针孔里穿过的水极少，其余所有的水却极多；同样的道理，我所讲说的功德仅仅是一小部分，其余没说的极其广大。”“尊者，请再作一个譬喻。”“大王，这世上有一种名叫遮陀迦的鸟，它们常常在天空中游戏飞翔。这种鸟体型非常小巧，那么请问，那只鸟在虚空中展开双翅所占据的空间大，还是剩下的所有虚空大？”“尊者，您这说的什么话呢？它展开翅膀的空间当然极小，剩下的虚空要多得多了。”“正是如此，大王，我所讲述的佛陀功德就是这么一点点，其余没说的功德无量无边、不可测量。”“说得好啊，尊者！无量的佛陀功德，正应该用无量的虚空来譬喻。我们对尊者生起了净信，只是苦于无法做出相称的供养。这是我这个薄福之人的微薄供养：我愿将在这铜掌岛上这方圆三百由旬的国土，供奉给尊者。”“大王，您已经做了您表达净信的供养；而我们呢，也把您供奉给我们的国土再还施给您，请大王以正法、以公平之道去治理这个国家吧。”
Tasmiṃ pana sutte buddhaguṇā paridīpitā, tasmā rājā pucchi – ‘‘ettakāva, bhante, buddhaguṇā, udāhu aññepi atthī’’ti. Mayā kathitato, mahārāja, akathitameva bahu appamāṇanti. Upamaṃ, bhante, karothāti. Yathā, mahārāja , karīsasahassamatte sālikkhette ekasālisīsato avasesasālīyeva bahū, evaṃ mayā kathitaguṇā appā, avasesā bahūti. Aparampi, bhante, upamaṃ karothāti. Yathā, mahārāja, mahāgaṅgāya oghapuṇṇāya sūcipāsaṃ sammukhaṃ kareyya, sūcipāsena gataudakaṃ appaṃ, sesaṃ bahu, evameva mayā kathitaguṇā appā, avasesā bahūti. Aparampi, bhante, upamaṃ karothāti. Idha, mahārāja, cātakasakuṇā nāma ākāse kīḷantā vicaranti. Khuddakā sā sakuṇajāti, kiṃ nu kho tassa sakuṇassa ākāse pakkhapasāraṇaṭṭhānaṃ bahu, avaseso ākāso appoti? Kiṃ, bhante, vadatha, appo tassa pakkhapasāraṇokāso, avasesova bahūti. Evameva, mahārāja, appakā mayā buddhaguṇā kathitā, avasesā bahū anantā appameyyāti. Sukathitaṃ, bhante, anantā buddhaguṇā ananteneva ākāsena upamitā. Pasannā mayaṃ ayyassa, anucchavikaṃ pana kātuṃ na sakkoma. Ayaṃ me duggatapaṇṇākāro imasmiṃ tambapaṇṇidīpe imaṃ tiyojanasatikaṃ rajjaṃ ayyassa demāti. Tumhehi, mahārāja, attano pasannākāro kato, mayaṃ pana amhākaṃ dinnaṃ rajjaṃ tumhākaṃyeva dema, dhammena samena rajjaṃ kārehi mahārājāti.
185《破除执著·中部注》
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
186《大萨遮迦经注》终。
Mahāsaccakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
187《小渴爱灭尽经注》
7. Cūḷataṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā
390“如是我闻”，这是《小渴爱灭尽经》。其中，「在东园鹿母讲堂」是指在称为东园的寺院里，弥嘎喇之母的殿宇（鹿母讲堂）中。这里有一个次第缘起的故事：过去十万劫之顶，有一位优婆夷邀请莲花上佛，向以佛为首的比丘僧团供养了十万供施，然后卧在佛足下，祈愿：‘愿我未来成为像您一样的佛陀的最上侍者。’她于十万劫中轮转于天界与人界之间，在我们的世尊时代，出生于跋地亚城，在美达卡大财主之子、大财主檀越阇耶的家里，在善慧夫人胎中结生。出生时，她被命名为毗舍佉。当世尊前往跋地亚城时，她与五百童女一起出迎世尊，在初次见面时就成为入流者。后来，她嫁到舍卫城弥嘎喇大财主之子圆满增长王子的家，在那里，弥嘎喇大财主把她放在了母亲的位置上，因此被称为弥嘎喇之母。
390.Evaṃme sutanti cūḷataṇhāsaṅkhayasuttaṃ. Tattha pubbārāme migāramātupāsādeti pubbārāmasaṅkhāte vihāre migāramātuyā pāsāde. Tatrāyaṃ anupubbīkathāatīte satasahassakappamatthake ekā upāsikā padumuttaraṃ bhagavantaṃ nimantetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa satasahassaṃ dānaṃ datvā bhagavato pādamūle nipajjitvā, ‘‘anāgate tumhādisassa buddhassa aggupaṭṭhāyikā homī’’ti patthanamakāsi. Sā kappasatasahassaṃ devesu ceva manussesu ca saṃsaritvā amhākaṃ bhagavato kāle bhaddiyanagare meṇḍakaseṭṭhiputtassa dhanañjayassa seṭṭhino gahe sumanadeviyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Jātakāle cassā visākhāti nāmaṃ akaṃsu. Sā yadā bhagavā bhaddiyanagaraṃ agamāsi, tadā pañcahi dārikāsatehi saddhiṃ bhagavato paccuggamanaṃ katvā paṭhamadassanamhiyeva sotāpannā ahosi. Aparabhāge sāvatthiyaṃ migāraseṭṭhiputtassa puṇṇavaḍḍhanakumārassa gehaṃ gatā, tattha naṃ migāraseṭṭhi mātiṭṭhāne ṭhapesi, tasmā migāramātāti vuccati.
169她嫁往夫家时，父亲为她制作了名为大藤蔓的装饰物。在那装饰物中，用上了四管金刚石、十一管珍珠、二十二管珊瑚、三十三管宝石；如此以这些及其他七种宝物做成。它戴在头上，垂挂至脚背；需要五头大象的力量才能承载，而这位女子却能戴持它。后来她成为十力佛陀的最上侍者，舍弃那件装饰，以九亿资金为世尊建造寺院，在仅仅一迦梨沙量的地基上建造了殿宇。殿宇上层有五百个房间，下层有五百个房间，共有一千个房间。她觉得‘单纯的殿宇不够庄严’，便围绕着它建造了五百座双顶屋、五百座小殿宇和五百座长房。寺院落成典礼历时四个月才圆满完成。
Patikulaṃ gacchantiyā cassā pitā mahālatāpiḷandhanaṃ nāma kārāpesi. Tasmiṃ piḷandhane catasso vajiranāḷiyo upayogaṃ agamaṃsu, muttānaṃ ekādasa nāḷiyo, pavāḷānaṃ dvāvīsati nāḷiyo, maṇīnaṃ tettiṃsa nāḷiyo, iti etehi ca aññehi ca sattavaṇṇehi ratanehi niṭṭhānaṃ agamāsi. Taṃ sīse paṭimukkaṃ yāva pādapiṭṭhiyā bhassati, pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhārayamānāva naṃ itthī dhāretuṃ sakkoti. Sā aparabhāge dasabalassa aggupaṭṭhāyikā hutvā taṃ pasādhanaṃ vissajjetvā navahi koṭīhi bhagavato vihāraṃ kārayamānā karīsamatte bhūmibhāge pāsādaṃ kāresi. Tassa uparibhūmiyaṃ pañca gabbhasatāni honti, heṭṭhābhūmiyaṃ pañcāti gabbhasahassappaṭimaṇḍito ahosi. Sā ‘‘suddhapāsādova na sobhatī’’ti taṃ parivāretvā pañca dvikūṭagehasatāni, pañca cūḷapāsādasatāni, pañca dīghasālasatāni ca kārāpesi. Vihāramaho catūhi māsehi niṭṭhānaṃ agamāsi.
170在女性身中的毗舍佉，于佛陀教法中如此舍弃财产，没有其他女人能比得上；在男性身中的给孤独长者，于教法中如此舍弃财产，也没有其他男人能比得上。给孤独长者舍弃了五十四亿，在舍卫城南方，一处与阿努罗陀城大寺相似的地点，建造了名为祇园的大寺。毗舍佉则在舍卫城东方，一处与最胜天妃寺相似的地点，建造了名为东园的寺院。世尊为了慈悯这两个家族，依止舍卫城而住，在这两座寺院里轮流常居：一个结夏安居住在祇园，另一个结夏安居住在东园。而那时，世尊正住在东园。因此经文说‘在东园鹿母讲堂’。
Mātugāmattabhāve ṭhitāya visākhāya viya aññissā buddhasāsane dhanapariccāgo nāma natthi, purisattabhāve ṭhitassa ca anāthapiṇḍikassa viya aññassa buddhasāsane dhanapariccāgo nāma natthi. So hi catupaññāsakoṭiyo vissajjetvā sāvatthiyā dakkhiṇabhāge anurādhapurassa mahāvihārasadise ṭhāne jetavanamahāvihāraṃ nāma kāresi. Visākhā, sāvatthiyā pācīnabhāge uttamadevīvihārasadise ṭhāne pubbārāmaṃ nāma kāresi. Bhagavā imesaṃ dvinnaṃ kulānaṃ anukampāya sāvatthiṃ nissāya viharanto imesu dvīsu vihāresu nibaddhavāsaṃ vasi. Ekaṃ antovassaṃ jetavane vasati, ekaṃ pubbārāme, etasmiṃ pana samaye bhagavā pubbārāme viharati. Tena vuttaṃ – ‘‘pubbārāme migāramātupāsāde’’ti.
171‘Kittāvatā nu kho, bhante’的意思是：‘以怎样的量、怎样的方式呢，尊师？’‘saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimutto hoti’指：在渴爱灭尽——也就是涅槃中，以那个涅槃为所缘，由于心解脱的状态，而被称为渴爱灭尽而解脱者。简略来说，他以怎样的方式如此称说呢？这是请问：即由哪种行道而成为渴爱灭尽而解脱者，请您为我简短地说明那位诸漏尽的比丘的前行道。‘accantaniṭṭho’（究竟终点）：超越了被称为坏灭、消逝之终点的，因此是‘究竟’的；拥有究竟终点，所以称为‘accantaniṭṭho’，意思是绝对终点、恒常的终点。‘accantaṃ yogakkhemī’即‘究竟离轭安稳’，意思是一直都离轭安稳。‘accantaṃ brahmacārī’即‘究竟梵行’，意思是恒常的梵行者。‘accantapariyosāno’：按照前面的解释方式，就是拥有究竟终极。‘seṭṭho devamanussānaṃ’：是天神与人类中的最胜者、最上者。这样的比丘如何存在呢？请您迅速、简要地为他讲说行道。帝释如此恳请世尊。那么，他为何如此急切呢？因为他想去享乐。
Kittāvatānu kho, bhanteti kittakena nu kho, bhante. Saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimutto hotīti taṇhāsaṅkhaye nibbāne taṃ ārammaṇaṃ katvā vimuttacittatāya taṇhāsaṅkhayavimutto nāma saṃkhittena kittāvatā hoti? Yāya paṭipattiyā taṇhāsaṅkhayavimutto hoti, taṃ me khīṇāsavassa bhikkhuno pubbabhāgappaṭipadaṃ saṃkhittena desethāti pucchati. Accantaniṭṭhoti khayavayasaṅkhātaṃ antaṃ atītāti accantā. Accantā niṭṭhā assāti accantaniṭṭho, ekantaniṭṭho satataniṭṭhoti attho. Accantaṃ yogakkhemīti accantayogakkhemī, niccayogakkhemīti attho. Accantaṃ brahmacārīti accantabrahmacārī, niccabrahmacārīti attho. Accantaṃ pariyosānamassāti purimanayeneva accantapariyosāno. Seṭṭho devamanussānanti devānañca manussānañca seṭṭho uttamo. Evarūpo bhikkhu kittāvatā hoti, khippametassa saṅkhepeneva paṭipattiṃ kathethāti bhagavantaṃ yācati. Kasmā panesa evaṃ vegāyatīti? Kīḷaṃ anubhavitukāmatāya.
172据说，这位帝释天王命令准备好游园娱乐之后，让四大天王在四个方向布置了守卫，在两层天界中由天众围绕，与两亿五千万天女歌舞团一起，乘上伊罗婆那白象王，站立在游园门口时，他仔细审察了这个问题：‘那位渴爱灭尽而解脱的诸漏尽者，其简略的、可作为趣入之因的前行道，到底是怎样的呢？’那时，他这样想：‘这个问题极其光辉殊胜，如果我未掌握这个问题就进入游园，被六门的所缘所搅扰，就不会再审查这个问题了。且让游园娱乐先等一等，我要前往大师的跟前，问清这个问题，掌握了问题后，再到游园中娱乐。’这样想了之后，他便在象肩处消失，出现在世尊的近前。而那四位天王仍守在原先布置守卫的地方，侍女天众、歌舞团，乃至龙王伊罗婆那也仍站在游园门口。就这样，他由于想去享乐而急切，才这样说了这番话。
Ayaṃ kira uyyānakīḷaṃ āṇāpetvā catūhi mahārājūhi catūsu disāsu ārakkhaṃ gāhāpetvā dvīsu devalokesu devasaṅghena parivuto aḍḍhatiyāhi nāṭakakoṭīhi saddhiṃ erāvaṇaṃ āruyha uyyānadvāre ṭhito imaṃ pañhaṃ sallakkhesi – ‘‘kittakena nu kho taṇhāsaṅkhayavimuttassa khīṇāsavassa saṅkhepato āgamaniyapubbabhāgapaṭipadā hotī’’ti. Athassa etadahosi – ‘‘ayaṃ pañho ativiya sassiriko, sacāhaṃ imaṃ pañhaṃ anuggaṇhitvāva uyyānaṃ pavisissāmi, chadvārikehi ārammaṇehi nimmathito na puna imaṃ pañhaṃ sallakkhessāmi , tiṭṭhatu tāva uyyānakīḷā, satthu santikaṃ gantvā imaṃ pañhaṃ pucchitvā uggahitapañho uyyāne kīḷissāmī’’ti hatthikkhandhe antarahito bhagavato santike pāturahosi. Tepi cattāro mahārājāno ārakkhaṃ gahetvā ṭhitaṭṭhāneyeva ṭhitā, paricārikadevasaṅghāpi nāṭakānipi erāvaṇopi nāgarājā tattheva uyyānadvāre aṭṭhāsi, evamesa kīḷaṃ anubhavitukāmatāya vegāyanto evamāha.
173“Sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāya”（一切法不足以执取）：这里的“一切法”是指五蕴、十二处、十八界。这一切，无论以渴爱还是邪见的方式去执取，都不足以、不适宜、不相应。为什么呢？因为它们不会按照所执取的样子存续。即使被执取为常，它们也终究是无常的；即使被执取为乐，也终究是苦的；即使被执取为我，也终究是无我的。因此，它们不足以执取。“Abhijānāti”（遍知）：通过“知遍知”（ñātapariññā）了知“无常、苦、无我”。“Parijānāti”（遍了知）：同样地，通过“度遍知”（tīraṇapariññā）遍知。“Yaṃ kiñci vedanaṃ”（任何受）：凡是所感受的，哪怕是与五种识相应的、极微细的感受。世尊以此为由受而生的非色法之执取，为帝释做了开示。不过，如果受的业处在下文没有解说，那就应当在此处解说。但因为别处已经解说了，所以应当依照《念处经》中的方式来了解。“Aniccānupassī”（观无常者）：在这里，应当了解无常，应当了解无常观，应当了解观无常者。其中，“无常”是指五蕴，因为五蕴以生灭为义故为无常。“无常观”是指观见五蕴坏灭、消逝的智慧。“观无常者”是指具备这种智慧的人。因此，“aniccānupassī viharati”（安住于观无常）的意思是：以无常随观而安住。这就是此处所说的意思。
Sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyāti ettha sabbe dhammā nāma pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo. Te sabbepi taṇhādiṭṭhivasena abhinivesāya nālaṃ na pariyattā na samatthā na yuttā, kasmā? Gahitākārena atiṭṭhanato. Te hi niccāti gahitāpi aniccāva sampajjanti, sukhāti gahitāpi dukkhāva sampajjanti, attāti gahitāpi anattāva sampajjanti, tasmā nālaṃ abhinivesāya. Abhijānātīti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti ñātapariññāya abhijānāti. Parijānātīti tatheva tīraṇapariññāya parijānāti. Yaṃkiñci vedananti antamaso pañcaviññāṇasampayuttampi yaṃkiñci appamattakampi vedanaṃ anubhavati. Iminā bhagavā sakkassa devānamindassa vedanāvasena nibbattetvā arūpapariggahaṃ dasseti. Sace pana vedanākammaṭṭhānaṃ heṭṭhā na kathitaṃ bhaveyya, imasmiṃ ṭhāne kathetabbaṃ siyā. Heṭṭhā pana kathitaṃ, tasmā satipaṭṭhāne vuttanayeneva veditabbaṃ. Aniccānupassīti ettha aniccaṃ veditabbaṃ, aniccānupassanā veditabbā, aniccānupassī veditabbo. Tattha aniccanti pañcakkhandhā, te hi uppādavayaṭṭhena aniccā. Aniccānupassanāti pañcakkhandhānaṃ khayato vayato dassanañāṇaṃ. Aniccānupassīti tena ñāṇena samannāgato puggalo . Tasmā ‘‘aniccānupassī viharatī’’ti aniccato anupassanto viharatīti ayamettha attho.
174“Virāgānupassī”（观离欲者）：这里有两种离欲：灭尽离欲与究竟离欲。其中，从诸行的坏灭、消逝而作观，以及将究竟离欲的涅槃作为离欲来观见的道智，都是观离欲。具足这两者的人，称为“观离欲者”。这就是针对此人而说的“virāgānupassī”，意思是：以离欲而随观。“Nirodhānupassī”（观灭者）也是同样的道理。因为灭也有两种：灭尽灭与究竟灭。“Paṭinissaggānupassī”（观遣弃者）：这里的“遣弃”意为“舍遣”。舍遣有两种：遍舍舍遣与趣入舍遣。其中，“遍舍舍遣”是观（vipassanā），它通过彼分断的方式舍弃烦恼与蕴。“趣入舍遣”是道（magga），它将涅槃作为所缘而趣入。或者，以两种原因都可以称为舍遣：因为通过正断而舍弃诸蕴及烦恼，以及因为趣入涅槃。所以，由于舍弃烦恼与蕴，故为“遍舍舍遣”；由于心在灭界——即涅槃界中趣入，故为“趣入舍遣”。这两者在道中是共存的。具足这两者的人，因为具备这种遣弃观，所以称为“观遣弃者”。这就是针对此人而说的“paṭinissaggānupassī”。“Na kiñci loke upādiyati”（于世间无所执取）：不以渴爱的方式对任何行所摄的事物执取、抓取、执著，哪怕一个。“Anupādiyaṃ na paritassati”（无所执取而不战栗）：不执取时，就不因渴爱而战栗恐惧。“Paccattaññeva parinibbāyatī”（即于当下般涅槃）：他自己以烦恼的般涅槃而般涅槃。而“khīṇā jāti”（生已尽）等语句，显示的是他的省察智。就这样，世尊被帝释简略地问及漏尽者的前行道时，便以轻松的方式，简略迅速地做了开示。
Virāgānupassīti ettha dve virāgā khayavirāgo ca accantavirāgo ca. Tattha saṅkhārānaṃ khayavayato anupassanāpi, accantavirāgaṃ nibbānaṃ virāgato dassanamaggañāṇampi virāgānupassanā. Tadubhayasamāṅgīpuggalo virāgānupassī nāma, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘virāgānupassī’’ti, virāgato anupassantoti attho. Nirodhānupassimhipi eseva nayo, nirodhopi hi khayanirodho ca accantanirodho cāti duvidhoyeva. Paṭinissaggānupassīti ettha paṭinissaggo vuccati vossaggo, so ca pariccāgavossaggo pakkhandanavossaggoti duvidho hoti . Tattha pariccāgavossaggoti vipassanā, sā hi tadaṅgavasena kilese ca khandhe ca vossajjati. Pakkhandanavossaggoti maggo, so hi nibbānaṃ ārammaṇaṃ ārammaṇato pakkhandati. Dvīhipi vā kāraṇehi vossaggoyeva, samucchedavasena khandhānaṃ kilesānañca vossajjanato, nibbānañca pakkhandanato. Tasmā kilese ca khandhe ca pariccajatīti pariccāgavossaggo, nirodhe nibbānadhātuyā cittaṃ pakkhandatīti pakkhandanavossaggoti ubhayampetaṃ magge sameti. Tadubhayasamaṅgīpuggalo imāya paṭinissaggānupassanāya samannāgatattā paṭinissaggānupassī nāma hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘paṭinissaggānupassī’’ti. Na kiñci loke upādiyatīti kiñci ekampi saṅkhāragataṃ taṇhāvasena na upādiyati na gaṇhāti na parāmasati. Anupādiyaṃ na paritassatīti aggaṇhanto taṇhāparitassanāya na paritassati. Paccattaññeva parinibbāyatīti sayameva kilesaparinibbānena parinibbāyati. Khīṇā jātītiādinā panassa paccavekkhaṇāva dassitā. Iti bhagavā sakkassa devānamindassa saṃkhittena khīṇāsavassa pubbabhāgappaṭipadaṃ pucchito sallahukaṃ katvā saṃkhitteneva khippaṃ kathesi.
391391.“Avidūre nisinno hoti”（坐于不远处）：指坐在紧邻的尖顶屋中。“Abhisamecca”（已通达）：以智慧全面了解，意思是了知之后。这是说：他到底是因为了知而随喜，还是因为不了知而随喜呢？那么，长老为什么会有这样的想法呢？据说，长老没有听到世尊解答问题的声音，却听到了帝释的随喜之声：“诚然如是，世尊！诚然如是，善逝！”据说帝释是大声随喜的。那么，为什么没有听到世尊的声音呢？因为佛陀说法是随应大众而使他们解了的。当佛陀们说法时，声音不仅遍传整个乃至以轮围为边际的大众，而且绝不会超出这个范围哪怕一指头尖。为什么呢？为了让这样甜美的法语不至于白白流失。那时，世尊坐在鹿母讲堂的七宝尖顶屋中的宝室内，舍利弗长老居住的尖顶屋在世尊的右边，大目犍连的尖顶屋在左边，彼此之间没有缝隙或开口，所以长老没有听到世尊的声音，只听到了帝释的声音。
391.Avidūre nisinno hotīti anantare kūṭāgāre nisinno hoti. Abhisameccāti ñāṇena abhisamāgantvā, jānitvāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – kiṃ nu kho esa jānitvā anumodi, udāhu ajānitvā vāti. Kasmā panassa evamahosīti? Thero kira na bhagavato pañhavissajjanasaddaṃ assosi, sakkassa pana devarañño, ‘‘evametaṃ bhagavā evametaṃ sugatā’’ti anumodanasaddaṃ assosi. Sakko kira devarājā mahatā saddena anumodi. Atha kasmā na bhagavato saddaṃ assosīti? Yathāparisaviññāpakattā. Buddhānañhi dhammaṃ kathentānaṃ ekābaddhāya cakkavāḷapariyantāyapi parisāya saddo suyyati, pariyantaṃ pana muñcitvā aṅgulimattampi bahiddhā na niccharati. Kasmā? Evarūpā madhurakathā mā niratthakā agamāsīti. Tadā bhagavā migāramātupāsāde sattaratanamaye kūṭāgāre sirigabbhamhi nisinno hoti, tassa dakkhiṇapasse sāriputtattherassa vasanakūṭāgāraṃ, vāmapasse mahāmoggallānassa, antare chiddavivarokāso natthi, tasmā thero na bhagavato saddaṃ assosi, sakkasseva assosīti.
176“Pañcahitūriyasatehi”（以五百乐器）：指五种乐器的五百件。所谓“五种乐器”是：单面鼓（ātata）、双面鼓（vitata）、弦鸣乐器（ātatavitata）、吹管乐器（susira）、打击乐器（ghana）这五种。其中，“单面鼓”是蒙有一张皮革的鼓类等单面乐器；“双面鼓”是两面都有皮的；“弦鸣乐器”是有弦的帕纳瓦鼓（paṇava）等；“吹管乐器”是竹笛等；“打击乐器”是铜钹等。“Samappito”（具足，近就）：拥有，靠近。“Samaṅgībhūto”（成为具足者）：是它的同义词。“Paricāreti”（游赏，享受）：享受那种成就，在种种对境中驰骋感官。这是在说：被这五百件乐器围绕演奏时，他具足它们，享受天界的成就。“Paṭipaṇāmetvā”（令遣退）：意思是撤去，让它们安静下来。就像现在有净信的国王们见到应受尊重的比丘时，会制止歌舞伎乐说：“某位尊者来了，孩子们，别唱了，别奏乐了，别跳舞了。”帝释看见长老，也这样做了。“Cirassaṃ kho, mārisa moggallāna, imaṃ pariyāyamakāsi”（大目犍连贤友，您真是久违了，才做此行来）：这是世间在见到喜爱者时常用的套语。世间人在见到久别重逢或从未来过却让人心生欢喜的人时，会说：“您从哪里来？您真是久违了！您怎么知道来这里的路？您没迷路吧？”等等。但帝释这样说，纯粹是因为长老以前来过。长老确实常去天界游化。在这里，“pariyāyamakāsi”指做了此行，即做了这次转。“Yadidaṃ idhāgamanāya”（也就是指来此）：这句是说：“尊者，您为了来此而做的这次转，真是久违了。”“Idamāsanaṃ paññattaṃ”（此座已敷）：帝释让人铺设了一个一由旬大的宝结跏趺座后，这样说道。
Pañcahitūriyasatehīti pañcaṅgikānaṃ tūriyānaṃ pañcahi satehi. Pañcaṅgikaṃ tūriyaṃ nāma ātataṃ vitataṃ ātatavitataṃ susiraṃ ghananti imehi pañcahi aṅgehi samannāgataṃ. Tattha ātataṃ nāma cammapariyonaddhesu bheriādīsu ekatalatūriyaṃ. Vitataṃ nāma ubhayatalaṃ. Ātatavitataṃ nāma tantibaddhapaṇavādi. Susiraṃ vaṃsādi. Ghanaṃ sammādi. Samappitoti upagato. Samaṅgībhūtoti tasseva vevacanaṃ. Paricāretīti taṃ sampattiṃ anubhavanto tato tato indriyāni cāreti. Idaṃ vuttaṃ hoti – parivāretvā vajjamānehi pañcahi tūriyasatehi samannāgato hutvā dibbasampattiṃ anubhavatī. Paṭipaṇāmetvāti apanetvā, nissaddāni kārāpetvāti attho. Yatheva hi idāni saddhā rājāno garubhāvaniyaṃ bhikkhuṃ disvā – ‘‘asuko nāma ayyo āgacchati, mā, tātā, gāyatha, mā vādetha, mā naccathā’’ti nāṭakāni paṭivinenti, sakkopi theraṃ disvā evamakāsi. Cirassaṃ kho, mārisa moggallāna, imaṃ pariyāyamakāsīti evarūpaṃ loke pakatiyā piyasamudāhāravacanaṃ hoti, lokiyā hi cirassaṃ āgatampi anāgatapubbampi manāpajātiyaṃ āgataṃ disvā, – ‘‘kuto bhavaṃ āgato, cirassaṃ bhavaṃ āgato, kathaṃ te idhāgamanamaggo ñāto maggamūḷhosī’’tiādīni vadanti. Ayaṃ pana āgatapubbattāyeva evamāha. Thero hi kālena kālaṃ devacārikaṃ gacchatiyeva. Tattha pariyāyamakāsīti vāramakāsi. Yadidaṃ idhāgamanāyāti yo ayaṃ idhāgamanāya vāro, taṃ, bhante, cirassamakāsīti vuttaṃ hoti. Idamāsanaṃ paññattanti yojanikaṃ maṇipallaṅkaṃ paññapāpetvā evamāha.
392392.“Bahukiccā bahukaraṇīyā”（多事多务）：这里，如果谁有很多事，就被称为“多事者”。“多务者”是它的同义词。“Appeva sakena karaṇīyena”（若以自己所应作）：自己应做的事其实很少、很小，并不多。但天神的事务却很多。从地面开始，关于如意树、女子等的事务，诉讼一直会呈到帝释跟前。因此，他限定说：“尤其是，光是三十三天神的事务就已很多了。”因为天神的女儿和儿子是生于膝上的，而做足部服侍的女子是生于床上的，为她们作装饰打扮的天女们则是环绕着床榻而生的，做仆役服务的则生于宫殿之内。对于这些，没有诉讼发生。然而，那些生于边界地区的天神，因为无法分辨“这是属于我的，还是属于你的”而发生诉讼，去请问帝释。帝释就会判决：“谁的宫殿更靠近，就属于谁。”如果两者位置同等，他会判决：“谁出生时是站着看见宫殿的，就属于谁。”如果连一个站着的也没有，他便为了平息两者的争端，将其收归己有。正是针对此事，他说：“尤其是，光是三十三天神的事务就已很多了。”而且，像这样的娱乐活动也是他的事务。
392.Bahukiccā bahukaraṇīyāti ettha yesaṃ bahūni kiccāni, te bahukiccā. Bahukaraṇīyāti tasseva vevacanaṃ. Appeva sakena karaṇīyenāti sakaraṇīyameva appaṃ mandaṃ, na bahu, devānaṃ karaṇīyaṃ pana bahu, pathavito paṭṭhāya hi kapparukkhamātugāmādīnaṃ atthāya aṭṭā sakkassa santike chijjanti, tasmā niyamento āha – apica devānaṃyeva tāvatiṃsānaṃ karaṇīyenāti. Devānañhi dhītā ca puttā ca aṅke nibbattanti, pādaparicārikā itthiyo sayane nibbattanti, tāsaṃ maṇḍanapasādhanakārikā devadhītā sayanaṃ parivāretvā nibbattanti, veyyāvaccakarā antovimāne nibbattanti, etesaṃ atthāya aṭṭakaraṇaṃ natthi. Ye pana sīmantare nibbattanti, te ‘‘mama santakā tava santakā’’ti nicchetuṃ asakkontā aṭṭaṃ karonti, sakkaṃ devarājānaṃ pucchanti, so yassa vimānaṃ āsannataraṃ, tassa santakoti vadati. Sace dvepi samaṭṭhāne honti, yassa vimānaṃ olokento ṭhito, tassa santakoti vadati. Sace ekampi na oloketi, taṃ ubhinnaṃ kalahupacchedanatthaṃ attano santakaṃ karoti. Taṃ sandhāya, ‘‘devānaṃyeva tāvatiṃsānaṃ karaṇīyenā’’ti āha. Apicassa evarūpaṃ kīḷākiccampi karaṇīyameva.
178“Yaṃ no khippameva antaradhāyati”（为我们迅速消失）：那些解答对我们而言，就像黑暗中的事物一样，转眼就变得看不见了。这句话表明：“尊者，我没有记住那个问题的解答。”长老观察到后心想：“为什么这个夜叉（指帝释）显示出没搞懂的样子？他是在回避吗？”然后了知：“天神们确实极为愚痴。当他们被六门的所缘搅扰时，连自己吃过没吃过、喝过没喝过都不清楚，那么在这里学过的内容忘记又有什么奇怪呢？”然而，有些论师说：“长老对他来说是令人尊敬、畏惧的，所以他是因为害怕长老责备：‘你刚刚从世间最顶尖的人那里学得问题，现在又进入了歌舞伎乐之中’，才这样说的。”但这叫做欺诳，而圣弟子是不会有这种欺诳的。因此，应知他纯粹是因为愚痴而没有记住。那为什么后来又记起来了呢？因为长老让他对喜悦产生了震动，为他除去了黑暗，所以他记起来了。
Yaṃno khippameva antaradhāyatīti yaṃ amhākaṃ sīghameva andhakāre rūpagataṃ viya na dissati. Iminā – ‘‘ahaṃ, bhante, taṃ pañhavissajjanaṃ na sallakkhemī’’ti dīpeti. Thero – ‘‘kasmā nu kho ayaṃ yakkho asallakkhaṇabhāvaṃ dīpeti, passena pariharatī’’ti āvajjanto – ‘‘devā nāma mahāmūḷhā honti. Chadvārikehi ārammaṇehi nimmathīyamānā attano bhuttābhuttabhāvampi pītāpītabhāvampi na jānanti, idha katamettha pamussantī’’ti aññāsi. Keci panāhu – ‘‘thero etassa garu bhāvaniyo, tasmā ‘idāneva loke aggapuggalassa santike pañhaṃ uggahetvā āgato, idāneva nāṭakānaṃ antaraṃ paviṭṭhoti evaṃ maṃ thero tajjeyyā’ti bhayena evamāhā’’ti. Etaṃ pana kohaññaṃ nāma hoti, na ariyasāvakassa evarūpaṃ kohaññaṃ nāma hoti, tasmā mūḷhabhāveneva na sallakkhesīti veditabbaṃ. Upari kasmā sallakkhesīti? Thero tassa somanassasaṃvegaṃ janayitvā tamaṃ nīhari, tasmā sallakkhesīti.
179现在，帝释为了向长老宣说自己从前真实发生过的因缘，便说道：“bhūtapubbaṃ”（过去曾有）等等。这里的“Samupabyūḷho”是集合、聚集成为一大群的意思。“Asurā parājiniṃsu”是阿修罗遭受了败北。那么，他们是在什么时候战败的呢？在帝释出生的时候。据说，帝释在紧接的前一世，投生于摩揭陀国的玛加拉村，是一位名叫摩伽（Magha）的青年。他贤明、能干，他的行事如同菩萨的生涯。他带领着三十三位男子行善。某一天，他运用自己的智慧审察后，清除了村子中心、众人聚集之处的垃圾，使那块地方变得极其宜人。接着，又在那里建造了凉亭。后来，随着时日推移，又建造了大堂。他带着那些同伴走出村庄，遍行一牛呼、半由旬、三牛呼乃至一由旬之地，将不平整处弄平。他们全都同心协力，在该建桥的地方建桥，该建凉亭、大堂、莲池、花环与植树等处所便建凉亭等，做了大量的功德。摩伽在圆满持守七种誓戒行后，于身坏命终时，与同伴们一起投生到了三十三天。
Idāni sakko pubbe attano evaṃ bhūtakāraṇaṃ therassa ārocetuṃ bhūtapubbantiādimāha. Tattha samupabyūḷhoti sannipatito rāsibhūto. Asurā parājiniṃsūti asurā parājayaṃ pāpuṇiṃsu. Kadā panete parājitāti? Sakkassa nibbattakāle. Sakko kira anantare attabhāve magadharaṭṭhe macalagāme magho nāma māṇavo ahosi, paṇḍito byatto, bodhisattacariyā viyassa cariyā ahosi. So tettiṃsa purise gahetvā kalyāṇamakāsi. Ekadivasaṃ attanova paññāya upaparikkhitvā gāmamajjhe mahājanassa sannipatitaṭṭhāne kacavaraṃ ubhayato apabbahitvā taṃ ṭhānaṃ atiramaṇīyamakāsi, puna tattheva maṇḍapaṃ kāresi, puna gacchante kāle sālaṃ kāresi. Gāmato ca nikkhamitvā gāvutampi aḍḍhayojanampi tigāvutampi yojanampi vicaritvā tehi sahāyehi saddhiṃ visamaṃ samaṃ akāsi. Te sabbepi ekacchandā tattha tattha setuyuttaṭṭhānesu setuṃ, maṇḍapasālāpokkharaṇīmālāgaccharopanādīnaṃ yuttaṭṭhānesu maṇḍapādīni karontā bahuṃ puññamakaṃsu . Magho satta vatapadāni pūretvā kāyassa bhedā saddhiṃ sahāyehi tāvatiṃsabhavane nibbatti.
180那时，阿修罗众住在三十三天界。他们所有人，与天人们的寿命、容貌都相同。他们见到帝释及其随从后，以为：“这些是新投生来的年轻天子们。”便准备了盛大的酒宴。帝释对天子们做了指示：“我们在行善时，并没有与他人共同分享。你们不要喝这沉香酒，只做沾唇的样子即可。”他们照做了。愚痴的阿修罗们饮了沉香酒，醉倒后陷入沉睡。帝释指示天人们后，让他们抓住那些醉倒阿修罗的脚，把他们扔到须弥山脚下。在须弥山的下层，有一处叫做阿修罗宫的住所，大小与三十三天界相等。阿修罗们就住在那里。他们那里也有一棵名为心帕吒梨（cittapāṭali）的树。当这棵树开花时，他们便会知道：“这里不是三十三天，我们被帝释欺骗了。”于是他们高喊：“抓住他们！”并环绕须弥山，从山脚下爬上去，就像蚁冢被破坏时从蚁冢脚涌出的蚂蚁一样。在那儿，天人和阿修罗时有胜负。当天人得胜时，他们会把阿修罗一直追到海面；当阿修罗得胜时，他们会把天人一直追到栏楯脚下。然而，在那场战斗中，天人们获得了胜利，他们把阿修罗一直追到海面。帝释在击退阿修罗后，在五个地方设置了守卫。设置守卫之后，他又在栏楯脚下安立了手持金刚杵的因陀罗模像。阿修罗众不时地崛起，见到那些模像，便认为：“帝释并未放逸，仍然警醒驻守着。”于是便从那里退回了。“Tato paṭinivattitvā”是“从得胜之处退回后”的意思。“Paricārikāyo”是指那些执行花鬘、涂香等事务的女仆们。
Tasmiṃ kāle asuragaṇā tāvatiṃsadevaloke paṭivasanti. Sabbe te devānaṃ samānāyukā samānavaṇṇā ca honti, te sakkaṃ saparisaṃ disvā adhunā nibbattā navakadevaputtā āgatāti mahāpānaṃ sajjayiṃsu. Sakko devaputtānaṃ saññaṃ adāsi – ‘‘amhehi kusalaṃ karontehi na parehi saddhiṃ sādhāraṇaṃ kataṃ, tumhe gaṇḍapānaṃ mā pivittha pītamattameva karothā’’ti. Te tathā akaṃsu. Bālaasurā gaṇḍapānaṃ pivitvā mattā niddaṃ okkamiṃsu. Sakko devānaṃ saññaṃ datvā te pādesu gāhāpetvā sinerupāde khipāpesi, sinerussa heṭṭhimatale asurabhavanaṃ nāma atthi, tāvatiṃsadevalokappamāṇameva. Tattha asurā vasanti. Tesampi cittapāṭali nāma rukkho atthi. Te tassa pupphanakāle jānanti – ‘‘nāyaṃ tāvatiṃsā, sakkena vañcitā maya’’nti. Te gaṇhatha nanti vatvā sineruṃ pariharamānā deve vuṭṭhe vammikapādato vammikamakkhikā viya abhiruhiṃsu. Tattha kālena devā jinanti, kālena asurā. Yadā devānaṃ jayo hoti, asure yāva samuddapiṭṭhā anubandhanti. Yadā asurānaṃ jayo hoti, deve yāva vedikapādā anubandhanti. Tasmiṃ pana saṅgāme devānaṃ jayo ahosi, devā asure yāva samuddapiṭṭhā anubandhiṃsu. Sakko asure palāpetvā pañcasu ṭhānesu ārakkhaṃ ṭhapesi. Evaṃ ārakkhaṃ datvā vedikapāde vajirahatthā indapaṭimāyo ṭhapesi. Asurā kālena kālaṃ uṭṭhahitvā tā paṭimāyo disvā, ‘‘sakko appamatto tiṭṭhatī’’ti tatova nivattanti. Tato paṭinivattitvāti vijitaṭṭhānato nivattitvā. Paricārikāyoti mālāgandhādikammakārikāyo.
393“韦沙瓦纳大王”（Vessavaṇo ca mahārājā）：据说他是沙咖天帝（sakkassa）的亲信，深受信赖，所以与沙咖天帝一同前往。“令前导”（purakkhatvā）：就是让他走在最前面。“进入后”（pavisiṃsūti）：他们进去之后，把门半掩着，一边环视四周一边站在那儿。而‘目犍连贤友（mārisa moggallāna），请看韦迦亚塔（vejayanta）宫殿的美丽悦目之处；目犍连贤友，请看韦迦亚塔宫殿的这一美景，请看金柱、银柱、宝珠柱、珊瑚柱、赤肉色宝石柱、摩沙罗伽罗宝石柱、珍珠柱、七宝（sattaratana）柱，以及那些以金等材质制成的瓶状装饰和狮形雕刻等’，天帝就这样从柱列等开始，向他展示宫殿的美妙之处，并说出了这番话。“如彼过去所造福业”（yathā taṃ pubbekatapuññassa）：意思是，就如同过去造过福业的人，其受用之处理应如此庄严，它确实也如此庄严。“这个夜叉极度沉醉”（atibāḷhaṃkho ayaṃ yakkho pamatto viharati）：他沉醉于自己宫殿中的歌舞眷属，借着这些成就而极度骄慢、放逸而住。
393.Vessavaṇo ca mahārājāti so kira sakkassa vallabho, balavavissāsiko, tasmā sakkena saddhiṃ agamāsi. Purakkhatvāti purato katvā. Pavisiṃsūti pavisitvā pana upaḍḍhapihitāni dvārāni katvā olokayamānā aṭṭhaṃsu. Idampi, mārisa moggallāna, passa vejayantassa pāsādassa rāmaṇeyyakanti, mārisa moggallāna, idampi vejayantassa pāsādassa rāmaṇeyyakaṃ passa, suvaṇṇatthambhe passa, rajatatthambhe maṇitthambhe pavāḷatthambhe lohitaṅgatthambhe masāragallatthambhe muttatthambhe sattaratanatthambhe, tesaṃyeva suvaṇṇādimaye ghaṭake vāḷarūpakāni ca passāti evaṃ thambhapantiyo ādiṃ katvā rāmaṇeyyakaṃ dassento evamāha. Yathā taṃ pubbekatapuññassāti yathā pubbe katapuññassa upabhogaṭṭhānena sobhitabbaṃ, evamevaṃ sobhatīti attho. Atibāḷhaṃkho ayaṃ yakkho pamatto viharatīti attano pāsāde nāṭakaparivārena sampattiyā vasena ativiya matto.
182「作神通行」（iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsīti）：就是造作了神通。他进入水遍（āpokasiṇaṃ）之后，决意以神通力让宫殿所在之处变成水，然后用大脚趾弹击了宫殿的檐角。那座宫殿，就像放在水面上的一个钵，被人用手指弹击其口沿一样，前后摇晃、震动不停，无法静止。同样地，它震动、大震动、大摇晃，柱础、榫接合板、檐角、椽条等都发出‘嘎嘎’的声响，好像马上就要倒塌一样。因此经文说：‘使震动、大震动、大摇晃’。「生稀有未曾有心」（acchariyabbhutacittajātāti）：就是‘啊，真稀有！啊，真奇特！’这样生起了稀有感与未曾有感，并且生起了欢喜，产生了强烈的喜悦（somanassa）。「悚惧」（saṃvigganti）：就是惊悚畏惧。「生毛发竖立」（lomahaṭṭhajātanti）：就是生起了毛发竖立（lomahaṃsa）的感觉，意思是身体遍布了竖起的毛发，就像金墙上镶嵌的象牙钉一样。「毛发竖立」这个现象，既能因喜悦（somanassa）而生，也能因忧恼（domanassa）而生，但在这里是因为喜悦而生的。长老为了借由沙咖天帝的喜悦之力来让他感到悚惧，所以施展了这个神变。因此，这意思是，借着喜悦的力量，让他体验到了悚惧和毛发竖立。
Iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsīti iddhimakāsi. Āpokasiṇaṃ samāpajjitvā pāsādapatiṭṭhitokāsaṃ udakaṃ hotūti iddhiṃ adhiṭṭhāya pāsādakaṇṇike pādaṅguṭṭhakena pahari. So pāsādo yathā nāma udakapiṭṭhe ṭhapitapattaṃ mukhavaṭṭiyaṃ aṅguliyā pahaṭaṃ aparāparaṃ kampati calati na santiṭṭhati. Evamevaṃ saṃkampi sampakampi sampavedhi, thambhapiṭṭhasaṅghāṭakaṇṇikagopānasiādīni karakarāti saddaṃ muñcantāni patituṃ viya āraddhāni. Tena vuttaṃ – ‘‘saṅkampesi sampakampesi sampavedhesī’’ti. Acchariyabbhutacittajātāti aho acchariyaṃ, aho abbhutanti evaṃ sañjātaacchariyaabbhutā ceva sañjātatuṭṭhino ca ahesuṃ uppannabalavasomanassā. Saṃvigganti ubbiggaṃ. Lomahaṭṭhajātanti jātalomahaṃsaṃ, kañcanabhittiyaṃ ṭhapitamaṇināgadantehi viya uddhaggehi lomehi ākiṇṇasarīranti attho. Lomahaṃso ca nāmesa somanassenapi hoti domanassenapi, idha pana somanassena jāto. Thero hi sakkassa somanassavegena saṃvejetuṃ taṃ pāṭihāriyamakāsi. Tasmā somanassavegena saṃviggalomahaṭṭhaṃ viditvāti attho.
394「贤友，今我」（idhāhaṃ, mārisāti）：现在，因为长老已经让他生起了由喜悦引发的悚惧，使他折服，所以他留心观察后，说出了以下的话。「贤友，那位世尊导师就是你这样说的吗？」（eso nu te, mārisa, so bhagavā satthāti）：贤友，你之前被问到‘你去了哪里？’时，回答说‘我去了导师面前’，你现在在这天界，就像只有单脚站立一样（根基不稳），你竟这么说，贤友，那位导师就是这样的吗？他们如此问道。「他是我的同梵行者」（sabrahmacārī me esoti）：这里，虽然长老是出家人（anagāriya）、发愿圆满的上首弟子（aggasāvaka），而沙咖是在家人，但从所修之道梵行（brahmacariya）的角度来说，他们是同梵行者（sabrahmacārī），所以长老这样称呼他。「想必你的那位导师世尊有大神通吧！」（ahonūna te so bhagavā satthāti）：你的同梵行者都已经有如此大神力（mahiddhika）了，那你的导师世尊（bhagavant）本人，噢！想必更是有大神通吧！他们在见识到（导师弟子的）神变（iddhipāṭihāriya）之后，生起了如此渴望，而说出了这番话。
394.Idhāhaṃ, mārisāti idānissa yasmā therena somanassasaṃvegaṃ janayitvā tamaṃ vinoditaṃ, tasmā sallakkhetvā evamāha. Eso nu te, mārisa, so bhagavā satthāti, mārisa, tvaṃ kuhiṃ gatosīti vutte mayhaṃ satthu santikanti vadesi, imasmiṃ devaloke ekapādakena viya tiṭṭhasi, yaṃ tvaṃ evaṃ vadesi, eso nu te, mārisa, so bhagavā satthāti pucchiṃsu. Sabrahmacārī me esoti ettha kiñcāpi thero anagāriyo abhinīhārasampanno aggasāvako, sakko agāriyo, maggabrahmacariyavasena panete sabrahmacārino honti, tasmā evamāha. Ahonūna te so bhagavā satthāti sabrahmacārī tāva te evaṃmahiddhiko, so pana te bhagavā satthā aho nūna mahiddhikoti satthu iddhipāṭihāriyadassane jātābhilāpā hutvā evamāhaṃsu.
395「了知者之一」（ñātaññatarassāti）：意思是对于知名者的其中之一，因为沙咖是众所周知的知名者中的一位。其余部分在各地都是显而易知的，而世尊则是按照事态的连续发展来结束了这场开示。
395.Ñātaññatarassāti paññātaññatarassa, sakko hi paññātānaṃ aññataro. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva, desanaṃ pana bhagavā yathānusandhināva niṭṭhāpesīti.
205《破迷障显扬之中部注疏》（Papañcasūdaniyā Majjhimanikāyaṭṭhakathāya）
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
206《小渴爱灭尽经》的注释结束（Cūḷataṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā）。
Cūḷataṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
207第八、《大渴爱灭尽经》的注释（8. Mahātaṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā）
8. Mahātaṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā
396「如是我闻」（evaṃme sutanti）等是《大渴爱灭尽经》的开头。在这里，「恶见」（diṭṭhigatanti）：在《蛇喻经》中，错误的执取见解被称为‘恶见’，而在此处特指‘常见’。而且，前一个比丘是多闻的，而这个比丘则是寡闻（appassuta）：他是一个本生经颂者，听到世尊讲完本生故事后总结道：‘诸比丘，我在那个时候，曾是韦桑答拉（vessantara）、大善慧（mahosadha）、毗度罗贤者、施那卡贤者、大阇那迦王’。于是，他心里就这么想：‘这些色、受、想、行都在各自的地方就灭去了，但是识（viññāṇa）却是从此世跑到他世，再从他世跑到此世，不断地流转、轮回。’由此就生起了常见。因此，他说：‘就是这同一个识在流转、轮回，并非别的什么（tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anaññaṃ）’。”
396.Evaṃme sutanti mahātaṇhāsaṅkhayasuttaṃ. Tattha diṭṭhigatanti alagaddūpamasutte laddhimattaṃ diṭṭhigatanti vuttaṃ, idha sassatadiṭṭhi. So ca bhikkhu bahussuto, ayaṃ appassuto, jātakabhāṇako bhagavantaṃ jātakaṃ kathetvā, ‘‘ahaṃ, bhikkhave, tena samayena vessantaro ahosiṃ, mahosadho, vidhurapaṇḍito, senakapaṇḍito, mahājanako rājā ahosi’’nti samodhānentaṃ suṇāti. Athassa etadahosi – ‘‘ime rūpavedanāsaññāsaṅkhārā tattha tattheva nirujjhanti, viññāṇaṃ pana idhalokato paralokaṃ, paralokato imaṃ lokaṃ sandhāvati saṃsaratī’’ti sassatadassanaṃ uppannaṃ. Tenāha – ‘‘tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anañña’’nti.
186然而，正自觉者曾说：「识依缘而生，有缘时便生起，没有缘，识就不可能生起。」因此，这位比丘说的是佛没有说过的法，攻击胜利的法轮，妨碍如来的自信智，欺骗那些想听法的人，横身偏离圣道，走上了给大众带来不利和痛苦的路。就好比在一个国王的国土上，出了一个大盗，是为了给大众带来不利和痛苦而生起的；同样地，应该知道：他在胜者的教法里当了贼，是为了给大众带来不利和痛苦而生起的。「众多比丘」：指的是当地常行乞食的比丘们。「他们前往」：意思是，这个人获得了徒众，甚至可能使教法隐没；为了趁他还没拉到同伙之前，就让他远离恶见，这些比丘只是站在他们曾经听闻过法的地方，没有坐下，就这样走近前来。
Sammāsambuddhena pana, ‘‘viññāṇaṃ paccayasambhavaṃ, sati paccaye uppajjati, vinā paccayaṃ natthi viññāṇassa sambhavo’’ti vuttaṃ. Tasmā ayaṃ bhikkhu buddhena akathitaṃ katheti, jinacakke pahāraṃ deti, vesārajjañāṇaṃ paṭibāhati, sotukāmaṃ janaṃ visaṃvādeti, ariyapathe tiriyaṃ nipatitvā mahājanassa ahitāya dukkhāya paṭipanno. Yathā nāma rañño rajje mahācoro uppajjamāno mahājanassa ahitāya dukkhāya uppajjati, evaṃ jinasāsane coro hutvā mahājanassa ahitāya dukkhāya uppannoti veditabbo. Sambahulā bhikkhūti janapadavāsino piṇḍapātikabhikkhū. Tenupasaṅkamiṃsūti ayaṃ parisaṃ labhitvā sāsanampi antaradhāpeyya, yāva pakkhaṃ na labhati, tāvadeva naṃ diṭṭhigatā vivecemāti sutasutaṭṭhānatoyeva aṭṭhatvā anisīditvā upasaṅkamiṃsu.
398「哪个是那个识」：你所说的那个「识」是指什么，哪个才是你说的那个识？「大德！那个能说、能感受，在每一处、每一地领受善与不善业果报的」：大德！这个能说、能感受，这个在处处领受善与不善业果报的。大德！这就是识，这就是我所说的那个。「这究竟是谁的」：是刹帝利、婆罗门，还是吠舍、首陀罗、在家者、出家者、天人或人中的哪一位所有呢？
398.Katamaṃ taṃ sāti viññāṇanti sāti yaṃ tvaṃ viññāṇaṃ sandhāya vadesi, katamaṃ taṃ viññāṇanti? Yvāyaṃ, bhante, vado vedeyyo tatra tatra kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ paṭisaṃvedetīti, bhante, yo ayaṃ vadati vedayati, yo cāyaṃ tahiṃ tahiṃ kusalākusalakammānaṃ vipākaṃ paccanubhoti. Idaṃ, bhante, viññāṇaṃ, yamahaṃ sandhāya vademīti . Kassa nu kho nāmāti kassa khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessasuddagahaṭṭhapabbajitadevamanussānaṃ vā aññatarassa.
399「那时，世尊告诉比丘们」——为什么要告诉比丘们？据说，沙帝当时心里这样想：「导师称我为‘愚人’，但仅仅被叫做愚人，并不会因此就没有证得道果的资粮。因为世尊也曾用‘愚人’这个词训诫过瓦甘答子优波塞那：‘愚人，你太容易偏向放逸了’，那位长老后来精进努力，最后证得了六神通。我也要发起那样的精进，证得道果。」于是，世尊为了显示他在这个教法里已经断了因缘、法未成长，才告诉比丘们。「让他发热」等，用意跟前面讲过的一样。「那时，世尊」这也是一个特别的连结。据说，沙帝当时又这样想：「世尊说我没有证得道果的资粮，如果没有资粮，还能做什么呢？因为如来并非只对具足资粮的人说法，而是对任何人都说法。我就要在佛陀座下听闻善逝的教诫，修习能导向天界福报的善法。」于是，世尊为了打消他得到善逝教诫的念头，便对他说道：「愚人，我不是在给你教诫或教导。」就这样开始了这段开示。其含义应按前面所说的方式来理解。现在，为了澄清大众的错误见解，他说：「在这里，我要反问比丘们」等。这一切也都应按前文所述的方式来理解。
399.Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesīti kasmā āmantesi? Sātissa kira evaṃ ahosi – ‘‘satthā maṃ ‘moghapuriso’ti vadati, na ca moghapurisoti vuttamatteneva maggaphalānaṃ upanissayo na hoti. Upasenampi hi vaṅgantaputtaṃ, ‘atilahuṃ kho tvaṃ moghapurisa bāhullāya āvatto’ti (mahāva. 75) bhagavā moghapurisavādena ovadi. Thero aparabhāge ghaṭento vāyamanto cha abhiññā sacchākāsi. Ahampi tathārūpaṃ vīriyaṃ paggaṇhitvā maggaphalāni nibbattessāmī’’ti. Athassa bhagavā chinnapaccayo ayaṃ sāsane aviruḷhadhammoti dassento bhikkhū āmantesi. Usmīkatotiādi heṭṭhā vuttādhippāyameva. Atha kho bhagavāti ayampi pāṭiyekko anusandhi. Sātissa kira etadahosi – ‘‘bhagavā mayhaṃ maggaphalānaṃ upanissayo natthīti vadati, kiṃ sakkā upanissaye asati kātuṃ? Na hi tathāgatā saupanissayasseva dhammaṃ desenti, yassa kassaci desentiyeva. Ahaṃ buddhassa santikā sugatovādaṃ labhitvā saggasampattūpagaṃ kusalaṃ karissāmī’’ti. Athassa bhagavā, ‘‘nāhaṃ, moghapurisa, tuyhaṃ ovādaṃ vā anusāsaniṃ vā demī’’ti sugatovādaṃ paṭippassambhento imaṃ desanaṃ ārabhi. Tassattho heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo. Idāni parisāya laddhiṃ sodhento, ‘‘idhāhaṃ bhikkhū paṭipucchissāmī’’tiādimāha. Taṃ sabbampi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.
400现在，为了显示识是「有因有缘」而生起的，他说：「诸比丘，无论任何……」等等。其中，「缘意和法」：是指连同转向一起，缘取作为有分的心意和三界内的种种法。「缘木柴」等，是为了举例说明。他用这个譬喻说明什么？说明识并没有「门径转移」这回事。正如依靠木柴燃烧的火，只有在导致它执取的燃料，这个缘具足时，它才燃烧；如果那个缘不在了，因为缺了缘，火就在那里熄灭，不会转移到碎石子等上面，然后被叫做「碎石火」等。同样地，依靠眼根和色尘生起的眼识，只有在被称为「眼根、色尘、光明、作意」这些缘具足时，它才生起；这些缘不具足时，因为缺了缘，它就在那里灭去，不会转移到耳根等，然后被叫做「耳识」等。这道理适用于一切根门。就这样，世尊责备沙提说：「我连识的转起中存在门径转移这么一点点说法都不承认，而这个愚人沙提竟然说存在生命的转移。」
400. Idāni viññāṇassa sappaccayabhāvaṃ dassetuṃ yaṃ yadeva, bhikkhavetiādimāha. Tattha manañca paṭicca dhamme cāti sahāvajjanena bhavaṅgamanañca tebhūmakadhamme ca paṭicca. Kaṭṭhañca paṭiccātiādi opammanidassanatthaṃ vuttaṃ. Tena kiṃ dīpeti? Dvārasaṅkantiyā abhāvaṃ. Yathā hi kaṭṭhaṃ paṭicca jalamāno aggi upādānapaccaye satiyeva jalati, tasmiṃ asati paccayavekallena tattheva vūpasammati, na sakalikādīni saṅkamitvā sakalikaggītiādisaṅkhyaṃ gacchati, evameva cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppannaṃ viññāṇaṃ tasmiṃ dvāre cakkhurūpaālokamanasikārasaṅkhāte paccayamhi satiyeva uppajjati, tasmiṃ asati paccayavekallena tattheva nirujjhati, na sotādīni saṅkamitvā sotaviññāṇantiādisaṅkhyaṃ gacchati . Esa nayo sabbavāresu. Iti bhagavā nāhaṃ viññāṇappavatte dvārasaṅkantimattampi vadāmi, ayaṃ pana sāti moghapuriso bhavasaṅkantiṃ vadatīti sātiṃ niggahesi.
401如此显示了识的「有因有缘」性之后，现在为了显示五蕴也都是「有因有缘」的，他说：「诸比丘，这是已存在的东西」等等。其中，「这是已存在的东西」：意指这五蕴是已生的、已经有了的、已经产生的，诸比丘，你们也要把它看作是已存在的东西啊。「它是依靠食而生起的」：而这五蕴是依靠食而生起的，是依靠缘而生起的，有了缘它就会生起——他问：你们是否也这样看呢？「由于那个食的灭」：指那个所依之缘的灭尽。「这是已存在的东西，是不是？」：这到底是已存在的呢，还是并非已存在的呢？「它是依靠食而生起的，是不是？」：这个已存在的五蕴，到底是依靠缘而生起的，还是并非依靠缘而生起的呢？「由于那个食的灭」：因为那个所依之缘的灭尽。「具有灭尽的法，是不是？」：这个法是具有灭尽性质的，还是并非具有灭尽性质的呢？「以正慧观察」：指以观慧，从真实的自相、共相上去正确地观察：这五蕴是已生的、是已经有了的、是已经产生的。「被慧善见」：依照前面道理，被观慧清楚地见到。如此，他一一询问而接受他们的回答，以此显示五蕴的「有因有缘」性。
401. Evaṃ viññāṇassa sappaccayabhāvaṃ dassetvā idāni pana pañcannampi khandhānaṃ sappaccayabhāvaṃ dassento, bhūtamidantiādimāha. Tattha bhūtamidanti idaṃ khandhapañcakaṃ jātaṃ bhūtaṃ nibbattaṃ, tumhepi taṃ bhūtamidanti, bhikkhave, passathāti. Tadāhārasambhavanti taṃ panetaṃ khandhapañcakaṃ āhārasambhavaṃ paccayasambhavaṃ, sati paccaye uppajjati evaṃ passathāti pucchati. Tadāhāranirodhāti tassa paccayassa nirodhā. Bhūtamidaṃ nossūti bhūtaṃ nu kho idaṃ, na nu kho bhūtanti. Tadāhārasambhavaṃ nossūti taṃ bhūtaṃ khandhapañcakaṃ paccayasambhavaṃ nu kho, na nu khoti. Tadāhāranirodhāti tassa paccayassa nirodhā. Nirodhadhammaṃ nossūti taṃ dhammaṃ nirodhadhammaṃ nu kho, na nu khoti. Sammappaññāya passatoti idaṃ khandhapañcakaṃ jātaṃ bhūtaṃ nibbattanti yāthāvasarasalakkhaṇato vipassanāpaññāya sammā passantassa. Paññāya sudiṭṭhanti vuttanayeneva vipassanāpaññāya suṭṭhu diṭṭhaṃ. Evaṃ ye ye taṃ pucchaṃ sallakkhesuṃ, tesaṃ tesaṃ paṭiññaṃ gaṇhanto pañcannaṃ khandhānaṃ sappaccayabhāvaṃ dasseti.
191现在，对于那些以那种慧，清楚地见到五蕴是有缘的、有坏灭的之后，为了询问他们对于五蕴的离贪状态，他便说：「你们对这个……」等等。其中，「见」：指观的正见。通过见到自相而变得「清净」，通过见到缘相而变得「洁白」。「你们会黏着吗」：你们会被爱和见黏着而过活吗？「你们会玩弄吗」：你们会被爱和见玩弄而过活吗？「你们会把它当财宝吗」：像渴望财宝那样，对它生起贪求吗？「你们会执为我有吗」：会以爱和见，生起「这是我的」这样的执取吗？「是为了度脱，而不是为了执取」：我所教导的那个像筏子一样的法，是为了让你们度脱四种瀑流，而不是为了因喜爱而执取它。「你们能理解这个道理吗？」相反的部分，应当知道是属于善净的一面。
Idāni yāya paññāya tehi taṃ sappaccayaṃ sanirodhaṃ khandhapañcakaṃ sudiṭṭhaṃ, tattha nittaṇhabhāvaṃ pucchanto imaṃ ce tumhetiādimāha. Tattha diṭṭhinti vipassanāsammādiṭṭhiṃ . Sabhāvadassanena parisuddhaṃ. Paccayadassanena pariyodātaṃ. Allīyethāti taṇhādiṭṭhīhi allīyitvā vihareyyātha. Kelāyethāti taṇhādiṭṭhīhi kīḷamānā vihareyyātha . Dhanāyethāti dhanaṃ viya icchantā gedhaṃ āpajjeyyātha. Mamāyethāti taṇhādiṭṭhīhi mamattaṃ uppādeyyātha. Nittharaṇatthāya no gahaṇatthāyāti yo so mayā caturoghanittharaṇatthāya kullūpamo dhammo desito, no nikantivasena gahaṇatthāya. Api nu taṃ tumhe ājāneyyāthāti. Vipariyāyena sukkapakkho veditabbo.
402现在，为了显示那些蕴的缘，他说：「诸比丘，有这四种食」等等，这意思也已经说过了。但是，就好比一个人被问：「你认识这个人吗？」然后他回答：「我不仅认识这个人，我还认识他母亲，甚至认识他母亲的母亲。」像这样顺着传承而了解的，才算得上是善知。同样地，世尊不仅知道诸蕴本身，他还知道诸蕴的缘，乃至那些缘的缘；像这样，他知道整个缘的系列。现在，为了展露佛陀的智力，显示缘的系列，他便说：「诸比丘，这四种食」等，这意思也已经说过了。「如是，诸比丘，以无明为缘而有行……乃至……整个苦蕴的集起」，在这里，如果要详细展开缘起的论述，它已经在《清净道论》里详细说过了。
402. Idāni tesaṃ khandhānaṃ paccayaṃ dassento, cattārome, bhikkhave, āhārātiādimāha, tampi vuttatthameva. Yathā pana eko imaṃ jānāsīti vutto, ‘‘na kevalaṃ imaṃ, mātarampissa jānāmi, mātu mātarampī’’ti evaṃ paveṇivasena jānanto suṭṭhu jānāti nāma. Evamevaṃ bhagavā na kevalaṃ khandhamattameva jānāti, khandhānaṃ paccayampi tesampi paccayānaṃ paccayanti evaṃ sabbapaccayaparamparaṃ jānāti. So taṃ, buddhabalaṃ dīpento idāni paccayaparamparaṃ dassetuṃ, ime ca, bhikkhave, cattāro āhārātiādimāha. Taṃ vuttatthameva. Iti kho, bhikkhave, avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… dukkhakkhandhassa samudayo hotīti ettha pana paṭiccasamuppādakathā vitthāretabbā bhaveyya, sā visuddhimagge vitthāritāva.
404「当这个存在时，那个就存在」：当「无明」等缘存在时，「行」等果报就存在。「由于这个的生起，那个就生起」：由于「无明」等缘的生起，「行」等果报就生起，因此他说：「即以无明为缘而有行……乃至……集起。」如此显示了流转的轮回之后，现在为了显示还灭的涅槃，他说：「但是，仅是由于无明的完全离贪、灭尽」等等。其中，「但是，仅是由于无明」：仅仅是因为「无明」这一样。「完全离贪灭尽」：通过被称为「离贪」的道，达到毫无剩余的灭尽、不再生起的灭尽。「行灭」：行的不再生起之灭。当行如此灭尽后，为了显示「由于行的灭尽，就有识的灭尽；由于识等的灭尽，名色等也就随之灭尽。」，他便在说了「由于行灭而识灭」等之后，总结道：「整个苦蕴就这样灭尽了。」其中，「整个」：全部的、纯粹的、或者脱离有情的。「苦蕴」：苦的集合体。「灭尽」：指不再生起。
404.Imasmiṃ sati idaṃ hotīti imasmiṃ avijjādike paccaye sati idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ hoti. Imassuppādā idaṃ uppajjatīti imassa avijjādikassa paccayassa uppādā idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ uppajjati, tenevāha – ‘‘yadidaṃ avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… samudayo hotī’’ti. Evaṃ vaṭṭaṃ dassetvā idāni vivaṭṭaṃ dassento, avijjāya tveva asesavirāganirodhātiādimāha. Tattha avijjāya tvevāti avijjāya eva tu. Asesavirāganirodhāti virāgasaṅkhātena maggena asesanirodhā anuppādanirodhā. Saṅkhāranirodhoti saṅkhārānaṃ anuppādanirodho hoti, evaṃ niruddhānaṃ pana saṅkhārānaṃ nirodhā viññāṇanirodho hoti, viññāṇādīnañca nirodhā nāmarūpādīni niruddhāniyeva hontīti dassetuṃ saṅkhāranirodhā viññāṇanirodhotiādiṃ vatvā evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodhohotīti vuttaṃ. Tattha kevalassāti sakalassa, suddhassa vā, sattavirahitassāti attho. Dukkhakkhandhassāti dukkharāsissa. Nirodho hotīti anuppādo hoti.
406关于“此无故彼无”等词句，应该理解为与前面相反的叙述方式。
406.Imasmiṃ asatītiādi vuttapaṭipakkhanayena veditabbaṃ.
407像这样讲完了流转与还灭之后，现在为了询问：当以配合观的圣道来了知这十二支缘起的流转时，那种“追驰”会被舍断，那它如何不存在？于是世尊说：“诸比丘，你们……”等。其中，「如此知」即是指以配合观的圣道如此了知。「如此见」是它的同义词。「前际」指过去的部分，也就是过去的蕴、界、处。「你们会追驰吗？」意思是：你们会以爱、见的方式去追驰吗？其余的意义在《一切漏经》中有详细说明。
407. Evaṃ vaṭṭavivaṭṭaṃ kathetvā idāni imaṃ dvādasaṅgapaccayavaṭṭaṃ saha vipassanāya maggena jānantassa yā paṭidhāvanā pahīyati, tassā abhāvaṃ pucchanto api nu tumhe, bhikkhavetiādimāha. Tattha evaṃ jānantāti evaṃ sahavipassanāya maggena jānantā. Evaṃ passantāti tasseva vevacanaṃ. Pubbantanti purimakoṭṭhāsaṃ, atītakhandhadhātuāyatanānīti attho. Paṭidhāveyyāthāti taṇhādiṭṭhivasena paṭidhāveyyātha. Sesaṃ sabbāsavasutte vitthāritameva.
196现在为了询问他们在那里不动摇的情况，世尊说：“诸比丘，你们如此知、如此见，会这样说：‘我们不以大师为重’等吗？”其中，「为重」指有负担，不可不随顺。「沙门」指佛陀沙门。「会指出其他大师吗？」意思是：如果心想“这位大师不能完成我们的事”，生起这样的想法，你们会指出其他外道的大师吗？「众多沙门婆罗门」：生起这样的想法，而指向诸多外道沙门以及婆罗门。「禁戒、异兽与吉祥」：指受持的禁戒、各种异见兽，以及所见、所闻、所觉的吉祥。「那些会成为你们的本质而归信吗？」意思是：如果心想“这些是本质”，生起这样的想法而再去归信它们，也就是舍弃之后又执取之义。「自己证知的」：以自己之智证知。「自己看见的」：以自己慧眼看见。「自己了悟的」：自己显了、弄清楚的。「诸比丘，我已将你们引至」：世尊说：“诸比丘，我以此法等自见等体性，将你们引至涅槃，令你们到达。”“自见”等义在《清净道论》中有详述。「此乃缘此而说」：这句话是依于你们自己证知等事实而说的。
Idāni nesaṃ tattha niccalabhāvaṃ pucchanto, api nu tumhe, bhikkhave, evaṃ jānantā evaṃ passantā evaṃ vadeyyātha, satthā no garūtiādimāha. Tattha garūti bhāriko akāmā anuvattitabbo . Samaṇoti buddhasamaṇo. Aññaṃ satthāraṃ uddiseyyāthāti ayaṃ satthā amhākaṃ kiccaṃ sādhetuṃ na sakkotīti api nu evaṃsaññino hutvā aññaṃ bāhirakaṃ satthāraṃ uddiseyyātha. Puthusamaṇabrāhmaṇānanti evaṃsaññino hutvā puthūnaṃ titthiyasamaṇānaṃ ceva brāhmaṇānañca. Vatakotūhalamaṅgalānīti vatasamādānāni ca diṭṭhikutūhalāni ca diṭṭhasutamutamaṅgalāni ca. Tāni sārato paccāgaccheyyāthāti etāni sāranti evaṃsaññino hutvā paṭiāgaccheyyātha. Evaṃ nissaṭṭhāni ca puna gaṇheyyāthāti attho. Sāmaṃ ñātanti sayaṃ ñāṇena ñātaṃ. Sāmaṃ diṭṭhanti sayaṃ paññācakkhunā diṭṭhaṃ. Sāmaṃ viditanti sayaṃ vibhāvitaṃ pākaṭaṃ kataṃ. Upanītā kho me tumheti mayā, bhikkhave, tumhe iminā sandiṭṭhikādisabhāvena dhammena nibbānaṃ upanītā, pāpitāti attho. Sandiṭṭhikotiādīnamattho visuddhimagge vitthārito. Idametaṃ paṭicca vuttanti etaṃ vacanamidaṃ tumhehi sāmaṃ ñātādibhāvaṃ paṭicca vuttaṃ.
408“诸比丘，三事和合”这一段是为了什么而开始的呢？难道前面不是已经依流转与还灭的方式把教说推到了顶点吗？是的，已经推到了顶点。然而，这是另一层连结：因为“世间有情的结生是迷乱的，我将破除他们的迷乱之处，令其明显”，所以开始这段教说。再者，流转的根本是无明，还灭的根本是佛陀出世，像这样展示了流转的根本——无明以及还灭的根本——佛陀出世之后，又为了“再一度以流转与还灭将教说推至顶点”而开始这段教说。其中，「和合」指会聚而生、成为总聚。「入胎」是指于母胎中生起的有情入胎。「发生」就是产生。在有些地方说“胎”是指母胎，例如：
408.Tiṇṇaṃ kho pana, bhikkhaveti kasmā ārabhi? Nanu heṭṭhā vaṭṭavivaṭṭavasena desanā matthakaṃ pāpitāti? Āma pāpitā. Ayaṃ pana pāṭiekko anusandhi , ‘‘ayañhi lokasannivāso paṭisandhisammūḷho, tassa sammohaṭṭhānaṃ viddhaṃsetvā pākaṭaṃ karissāmī’’ti imaṃ desanaṃ ārabhi. Apica vaṭṭamūlaṃ avijjā, vivaṭṭamūlaṃ buddhuppādo, iti vaṭṭamūlaṃ avijjaṃ vivaṭṭamūlañca buddhuppādaṃ dassetvāpi, ‘‘puna ekavāraṃ vaṭṭavivaṭṭavasena desanaṃ matthakaṃ pāpessāmī’’ti imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha sannipātāti samodhānena piṇḍabhāvena. Gabbhassāti gabbhe nibbattanakasattassa. Avakkanti hotīti nibbatti hoti. Katthaci hi gabbhoti mātukucchi vutto. Yathāha –
198“那最初的一夜，年轻者住于母胎中；
‘‘Yamekarattiṃ paṭhamaṃ, gabbhe vasati māṇavo;
199他现身即离去，离去后不再返回。”（本生经1.15.363）
Abbhuṭṭhitova so yāti, sa gacchaṃ na nivattatī’’ti. (jā. 1.15.363);
200在有些地方，“胎”是指在其中投生的有情。例如：“阿难，正如有些妇女怀孕九个月或十个月后便生产。”（中部3.205）这里所指的是有情，针对此而说“入胎”。
Katthaci gabbhe nibbattanasatto. Yathāha – ‘‘yathā kho, panānanda, aññā itthikā nava vā dasa vā māse gabbhaṃ kucchinā pariharitvā vijāyantī’’ti (ma. ni. 3.205). Idha satto adhippeto, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘gabbhassa avakkanti hotī’’ti.
201「在此」（idha）是指在这个有情世间。「母正值经期」（mātā ca utunī hotī）是针对经期之时而说的。据说，在女人体内胎儿投生之处，会形成一个大血疱，破裂后流出，基处变得清净；基处清净时，在父母一次集会之后，那整整七天都保持如同田地的状态。在那时，即使只是以握手、捉臂等肢体碰触，胎儿也会产生。「乾闼婆」（gandhabba）是指将来到该处投生的有情。「现前」（paccupaṭṭhito hotī）并不是说那个有情站在近旁看着父母的集会，而是指：由业机器所驱动，会有一个有情在那个处所投生，这是此处要表达的意思。「以疑虑」（saṃsayena）是指：“我会健康吗？我的孩子会健康吗？”这样极大的生命安危之疑虑。“诸比丘，那血”那时母血到达该处，由于爱子之情而变得洁白，因此这样说。「弯犁」（vaṅkaka）指村童玩耍的小犁。「打板」（ghaṭikā）指用长杖击打短杖的游戏。「倒翻戏」（mokkhacika）指翻身游戏，也就是在空中握住棍子，或者头顶地上下翻转的游戏。「转轮」（ciṅgulaka）指用棕叶等做成、借风力旋转的轮子。「叶量」（pattāḷhaka）指叶管，用来量沙土等玩耍。「车」（rathaka）指小车，「弓」（dhanuka）也指小弓。
Idhāti imasmiṃ sattaloke. Mātā ca utunī hotīti idaṃ utusamayaṃ sandhāya vuttaṃ. Mātugāmassa kira yasmiṃ okāse dārako nibbattati, tattha mahatī lohitapīḷakā saṇṭhahitvā bhijjitvā paggharati, vatthu suddhaṃ hoti, suddhe vatthumhi mātāpitūsu ekavāraṃ sannipatitesu yāva satta divasāni khettameva hoti. Tasmiṃ samaye hatthaggāhaveṇiggāhādinā aṅgaparāmasanenapi dārako nibbattatiyeva. Gandhabboti tatrūpagasatto. Paccupaṭṭhito hotīti na mātāpitūnaṃ sannipātaṃ olokayamāno samīpe ṭhito paccupaṭṭhito nāma hoti. Kammayantayantito pana eko satto tasmiṃ okāse nibbattanako hotīti ayamettha adhippāyo. Saṃsayenāti ‘‘arogo nu kho bhavissāmi ahaṃ vā, putto vā me’’ti evaṃ mahantena jīvitasaṃsayena. Lohitañhetaṃ, bhikkhaveti tadā kira mātulohitaṃ taṃ ṭhānaṃ sampattaṃ puttasinehena paṇḍaraṃ hoti. Tasmā evamāha. Vaṅkakanti gāmadārakānaṃ kīḷanakaṃ khuddakanaṅgalaṃ. Ghaṭikā vuccati dīghadaṇḍena rassadaṇḍakaṃ paharaṇakīḷā. Mokkhacikanti samparivattakakīḷā, ākāse vā daṇḍakaṃ gahetvā bhūmiyaṃ vā sīsaṃ ṭhapetvā heṭṭhupariyabhāvena parivattanakīḷananti vuttaṃ hoti. Ciṅgulakaṃ vuccati tālapaṇṇādīhi kataṃ vātappahārena paribbhamanacakkaṃ . Pattāḷhakaṃ vuccati paṇṇanāḷikā, tāya vālikādīni minantā kīḷanti. Rathakanti khuddakarathaṃ. Dhanukampi khuddakadhanumeva.
409「生着」（sārajjatī）指生起贪。「生恚」（byāpajjatī）指生起嗔。「未现起身至念」（anupaṭṭhitakāyasatī）是说没有把身至念建立起来；身至念就是对身体的念，这里指没有安立它。「心狭小」（parittacetaso）就是有不善心。那些恶行灭尽之处，即他不知道也不证得的果等至，这是「他所不知不达的恶」的意思。「随顺与违逆」（anurodhavirodha）就是贪和嗔。「喜悦」（abhinandatī）即由于渴爱而欢喜，并且因为渴爱，嘴里说着“啊，真快乐”这样的话，随而欢喜。「深入执取而住立」（ajjhosāya tiṭṭhatī）是说以渴爱的深入执取，将对象吞没并且彻底地抓取。那么对于快乐或者不苦不乐的感受，怎么还会有『喜悦』呢？当他执著于“我苦、我的苦”的时候，也叫做喜悦。「生起喜」（uppajjati nandī）指生起渴爱。「彼之取」（tadupādāna）就是那个渴爱，从执取的意义上来说，它被称为取。以那个取为缘而有……乃至……生起苦的聚集，这就是世尊再一次用两种连结、三个简明要点，开示缘起流转的全貌。
409.Sārajjatīti rāgaṃ uppādeti. Byāpajjatīti byāpādaṃ uppādeti. Anupaṭṭhitakāyasatīti kāye sati kāyasati, taṃ anupaṭṭhapetvāti attho. Parittacetasoti akusalacitto. Yatthassa te pāpakāti yassaṃ phalasamāpattiyaṃ ete nirujjhanti, taṃ na jānāti nādhigacchatīti attho. Anurodhavirodhanti rāgañceva dosañca. Abhinandatīti taṇhāvasena abhinandati, taṇhāvaseneva aho sukhantiādīni vadanto abhivadati. Ajjhosāya tiṭṭhatīti taṇhāajjhosānagahaṇena gilitvā pariniṭṭhapetvā gaṇhāti. Sukhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā abhinandatu, dukkhaṃ kathaṃ abhinandatīti? ‘‘Ahaṃ dukkhito mama dukkha’’nti gaṇhanto abhinandati nāma. Uppajjati nandīti taṇhā uppajjati. Tadupādānanti sāva taṇhā gahaṇaṭṭhena upādānaṃ nāma. Tassa upādānapaccayā bhavo…pe… samudayo hotīti, idañhi bhagavatā puna ekavāraṃ dvisandhi tisaṅkhepaṃ paccayākāravaṭṭaṃ dassitaṃ.
410-4现在，为了指示还灭，世尊说：“比丘们，这里如来出现在世间……”等。其中，「心无量」（appamāṇacetaso）是指具有无量的、出世的心，也就是具备了道心的人。比丘们，你们应当受持我以略说方式开示的爱灭尽解脱。比丘们，我这样以略说开示的爱灭尽解脱之教法，你们要恒常忆持，切莫放逸。这里所说的教法，因为是获得解脱的原因，所以被称为“解脱”。『被大爱网、爱结缚所缚』（mahātaṇhājālataṇhāsaṅghāṭapaṭimukka）：爱，由于像网一样交织，所以叫做大爱网；由于像结一样缠缚，所以叫做爱结。你们要知道，这位名叫渔夫之子的比丘，就是被这样的大爱网和爱结所缠缚；就是说，他已经深入其中，被包裹在里面了，你们应当这样来忆持。其余各处的义理都很浅白。
410-4. Idāni vivaṭṭaṃ dassetuṃ idha, bhikkhave, tathāgato loke uppajjatītiādimāha. Tattha appamāṇacetasoti appamāṇaṃ lokuttaraṃ ceto assāti appamāṇacetaso, maggacittasamaṅgīti attho. Imaṃ kho me tumhe, bhikkhave, saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ dhārethāti, bhikkhave, imaṃ saṃkhittena desitaṃ mayhaṃ, taṇhāsaṅkhayavimuttidesanaṃ tumhe niccakālaṃ dhāreyyātha mā pamajjeyyātha. Desanā hi ettha vimuttipaṭilābhahetuto vimuttīti vuttā. Mahātaṇhājālataṇhāsaṅghāṭapaṭimukkanti taṇhāva saṃsibbitaṭṭhena mahātaṇhājālaṃ, saṅghaṭitaṭṭhena saṅghāṭanti vuccati; iti imasmiṃ mahātaṇhājāle taṇhāsaṅghāṭe ca imaṃ sātiṃ bhikkhuṃ kevaṭṭaputtaṃ paṭimukkaṃ dhāretha. Anupaviṭṭho antogadhoti naṃ dhārethāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
227《中部注释书·破除迷惑》
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
228《大渴爱灭尽经》的解释结束。
Mahātaṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
229《马邑大经》的解释
9. Mahāassapurasuttavaṇṇanā
415以“如是我闻”开始的这部经是《马邑大经》。其中，「在盎伽国」（aṅgesu）：“盎伽”指的是各地的王子们，他们居住的区域就是一个地方，依惯用名而称为“盎伽”，也就是在那个盎伽地方。“马邑”（Assapura）意思是盎伽人的一个聚落，这座城以城名作为称呼，是盎伽地区的一个聚落。世尊便是以这个聚落作为托钵的村落而住。世尊说了这番话：“比丘们，世间的人称呼你们为‘沙门、沙门’……”等等。
415.Evaṃme sutanti mahāassapurasuttaṃ. Tattha aṅgesūti aṅgā nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīsaddena ‘‘aṅgā’’ti vuccati, tasmiṃ aṅgesu janapade. Assapuraṃ nāma aṅgānaṃ nigamoti assapuranti nagaranāmena laddhavohāro aṅgānaṃ janapadassa eko nigamo, taṃ gocaragāmaṃ katvā viharatīti attho. Bhagavā etadavocāti etaṃ ‘‘samaṇā samaṇāti vo, bhikkhave, jano sañjānātī’’tiādivacanamavoca.
205世尊为什么要这样说呢？因为据说在那个集镇，人们有信仰、有信心，是佛弟子、法弟子、僧弟子。他们连当天刚出家的沙弥，都当作戒腊百年的长老一样来恭敬赞叹。他们在午前见到比丘僧团入村托钵时，即使正拿着锄头等要去田间，或拿着斧头等要进入树林，也会放下那些工具，到比丘僧团将要就坐的地方——讲堂、帐篷或树下，清扫干净，铺设座位，准备好无尘的饮用水，请比丘僧团坐下，供养粥和硬食等。待比丘僧团用完斋，送他们离开之后，才拿起各自的工具，去田间或树林做自己的工作。即使在工作场所，他们除了谈论僧团，也没有别的话题。他们会说：‘有道位的四种人、果位的四种人，这八种圣者称为圣僧。他们具有这样的戒、这样的威仪、这样的修行，是有惭有愧、贤善、功德广大的人。’他们就这样只称赞比丘僧团的功德。干完活回来，吃过晚饭，坐在家门口时，或者进入卧室坐下时，也还是只谈论比丘僧团的功德。世尊看见这些人的恭敬礼遇之后，为了鼓励比丘僧团努力接受饮食供养，而说了这番话。
Kasmā pana evaṃ avocāti. Tasmiṃ kira nigame manussā saddhā pasannā buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā, tadahupabbajitasāmaṇerampi vassasatikattherasadisaṃ katvā pasaṃsanti; pubbaṇhasamayaṃ bhikkhusaṅghaṃ piṇḍāya pavisantaṃ disvā bījanaṅgalādīni gahetvā khettaṃ gacchantāpi, pharasuādīni gahetvā araññaṃ pavisantāpi tāni upakaraṇāni nikkhipitvā bhikkhusaṅghassa nisīdanaṭṭhānaṃ āsanasālaṃ vā maṇḍapaṃ vā rukkhamūlaṃ vā sammajjitvā āsanāni paññapetvā arajapānīyaṃ paccupaṭṭhāpetvā bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā yāgukhajjakādīni datvā katabhattakiccaṃ bhikkhusaṅghaṃ uyyojetvā tato tāni upakaraṇāni ādāya khettaṃ vā araññaṃ vā gantvā attano kammāni karonti, kammantaṭṭhānepi nesaṃ aññā kathā nāma natthi. Cattāro maggaṭṭhā cattāro phalaṭṭhāti aṭṭha puggalā ariyasaṅgho nāma; te ‘‘evarūpena sīlena, evarūpena ācārena, evarūpāya paṭipattiyā samannāgatā lajjino pesalā uḷāraguṇā’’ti bhikkhusaṅghasseva vaṇṇaṃ kathenti. Kammantaṭṭhānato āgantvā bhuttasāyamāsā gharadvāre nisinnāpi, sayanigharaṃ pavisitvā nisinnāpi bhikkhusaṅghasseva vaṇṇaṃ kathenti. Bhagavā tesaṃ manussānaṃ nipaccakāraṃ disvā bhikkhusaṅghaṃ piṇḍapātāpacāyane niyojetvā etadavoca.
206「沙门因和婆罗门因」：指受持并圆满修习哪些法之后，能成为止息诸恶的沙门、舍离诸恶的婆罗门。在《增支部·三集》中，世尊说：‘比丘们，有三种沙门的沙门性、沙门应作的事。哪三种？受持增上戒学、受持增上心学、受持增上慧学。’那里是讲沙门所应修的法，这些法本身也就是沙门因。但在此处，世尊是以惭和愧等为核心而展开详细说法的。‘Evaṃ no ayaṃ amhākaṃ’这句话中，‘no’只是一个语助词，实际意思是‘Evaṃ ayaṃ amhākaṃ’（这样是我们的）。「有大果、大功德」：两个词在意义上是一样的，都指有大的果报和效益。「不空」：不虚无，不落空。「有果」：意思和前一个词相同，因为没有果报的才称为‘空’（不孕，无果）。「有增长」：能带来增益，这个词是‘有果’的同义词。‘所以，比丘们，你们应当这样修学’：就是说，比丘们，你们应当这样学习。就这样，世尊用了这么多的篇幅，来称叹惭、愧等法的功德。为什么这样做？是为了预先截断可能会有的议论。因为如果有某个刚出家的愚痴比丘说：‘世尊只说要受持惭、愧等法来修行，但这些法受持修行到底有什么好处呢？’为了截断他这种言论，世尊才宣说了这些功德。世尊称赞说：‘这就是功德。因为这些法受持圆满后，能使人成为止息诸恶的沙门、舍离诸恶的婆罗门，能带来四资具的获得，能为施主带来大果报，能让出家不空而过、有果报、有增益。’这是此处的大意。如果要展开说功德，则应按照《念处经》等注疏中所说的方法来理解。
Ye dhammā samaṇakaraṇā ca brāhmaṇakaraṇā cāti ye dhammā samādāya paripūritā samitapāpasamaṇañca bāhitapāpabrāhmaṇañca karontīti attho. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, samaṇassa samaṇiyāni samaṇakaraṇīyāni . Katamāni tīṇi? Adhisīlasikkhāsamādānaṃ, adhicittasikkhāsamādānaṃ , adhipaññāsikkhāsamādāna’’nti (a. ni. 3.82) ettha pana samaṇena kattabbadhammā vuttā. Tepi ca samaṇakaraṇā hontiyeva. Idha pana hirottappādivasena desanā vitthāritā. Evaṃ no ayaṃ amhākanti ettha noti nipātamattaṃ. Evaṃ ayaṃ amhākanti attho. Mahapphalā mahānisaṃsāti ubhayampi atthato ekameva. Avañjhāti amoghā. Saphalāti ayaṃ tasseva attho. Yassā hi phalaṃ natthi, sā vañjhā nāma hoti. Saudrayāti savaḍḍhi, idaṃ saphalatāya vevacanaṃ. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbanti, bhikkhave, evaṃ tumhehi sikkhitabbaṃ. Iti bhagavā iminā ettakena ṭhānena hirottappādīnaṃ dhammānaṃ vaṇṇaṃ kathesi. Kasmā? Vacanapathapacchindanatthaṃ. Sace hi koci acirapabbajito bālabhikkhu evaṃ vadeyya – ‘‘bhagavā hirottappādidhamme samādāya vattathāti vadati, ko nu kho tesaṃ samādāya vattane ānisaṃso’’ti? Tassa vacanapathapacchindanatthaṃ. Ayañca ānisaṃso, ime hi dhammā samādāya paripūritā samitapāpasamaṇaṃ nāma bāhitapāpabrāhmaṇaṃ nāma karonti, catupaccayalābhaṃ uppādenti, paccayadāyakānaṃ mahapphalataṃ sampādenti, pabbajjaṃ avañjhaṃ saphalaṃ saudrayaṃ karontīti vaṇṇaṃ abhāsi. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana vaṇṇakathā satipaṭṭhāne (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 2.373) vuttanayeneva veditabbā.
416「以惭和愧」：就是指《法集论》等中所详细阐述的：‘对应该羞惭的事感到惭，对应该惧怕的事感到愧’——那样的惭和愧。而且，在这里，惭是由内在因素引发的，愧是由外缘引发的。惭是以自我为基准生起的，愧是以世间为基准生起的。惭的本质是羞耻，愧的本质是畏惧。详细的解说在《清净道论》中有各种方式的诠释。再者，这两种法由于能保护世间，所以被称为‘世间守护法’。正如经中所说：‘比丘们，有两种白法能保护世间。哪两种？惭与愧。比丘们，如果这两种白法不能保护世间，那么世间将不会出现所谓的‘母亲’、‘姨母’、‘舅母’、‘师母’、‘尊长之妻’这样的称谓，世间将陷入混乱，如同山羊、绵羊、鸡、猪、狗、豺狼一样。’这两种法在《本生经》中被称为‘天法’。正如所说：
416.Hirottappenāti ‘‘yaṃ hirīyati hirīyitabbena, ottappati ottappitabbenā’’ti (dha. sa. 1331) evaṃ vitthāritāya hiriyā ceva ottappena ca. Apicettha ajjhattasamuṭṭhānā hirī, bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ. Attādhipateyyā hirī, lokādhipateyyaṃ ottappaṃ. Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ, vitthārakathā panettha sabbākārena visuddhimagge vuttā. Apica ime dve dhammā lokaṃ pālanato lokapāladhammā nāmāti kathitā. Yathāha – ‘‘dveme, bhikkhave, sukkā dhammā lokaṃ pālenti. Katame dve? Hirī ca ottappañca . Ime kho, bhikkhave, dve sukkā dhammā lokaṃ pālenti. Ime ca kho, bhikkhave, dve sukkā dhammā lokaṃ na pāleyyuṃ, nayidha paññāyetha, ‘mātā’ti vā, ‘mātucchā’ti vā, ‘mātulānī’ti vā, ‘ācariyabhariyā’ti vā, ‘garūnaṃ dārā’ti vā, sambhedaṃ loko agamissa, yathā ajeḷakā kukkuṭasūkarā soṇasiṅgālā’’ti (a. ni. 2.9). Imeyeva jātake ‘‘devadhammā’’ti kathitā. Yathāha –
208‘具足惭和愧，安住于白法，
‘‘Hiriottappasampannā , sukkadhammasamāhitā;
209世间那些寂静的善人，被称为具备天法的人。’
Santo sappurisā loke, devadhammāti vuccare’’ti. (jā. 1.1.6);
210此外，在大纯陀长老那里，这些法被示现为「削减烦恼的行道」。正如经中所说：“别人会无惭，但我们于此应有惭，应这样修习削减；别人会无愧，但我们于此应有愧，应这样修习削减。”在大迦叶长老那里，这些法被示现为「具足教诫」。确实有这样说：“因此，迦叶！你应当这样学：我应当对长老、年少、中年的比丘，都现起强烈的惭与愧。迦叶！你应当这样学。”但在此处则显示它们被称为「沙门法」。
Mahācundattherassa pana kilesasallekhanapaṭipadāti katvā dassitā. Yathāha – ‘‘pare ahirikā bhavissanti, mayamettha hirimanā bhavissāmāti sallekho karaṇīyo. Pare anottāpī bhavissanti, mayamettha ottāpī bhavissāmāti sallekho karaṇīyo’’ti (ma. ni. 1.83). Imeva mahākassapattherassa ovādūpasampadāti katvā dassitā. Vuttañhetaṃ – ‘‘tasmā tiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ, tibbaṃ me hirottappaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavissati theresu navesu majjhimesūti. Evañhi te, kassapa, sikkhitabba’’nti (saṃ. ni. 2.154). Idha panete samaṇadhammā nāmāti dassitā.
211然而，因为到此为止，「沙门义」可以说达到了顶峰，所以为了进一步显示其他沙门因的法，世尊开始说“诸比丘，然而，你们可能会……”等语。在这里，关于「沙门义」：在《相应部》中先这样说：“诸比丘，什么是「沙门性」？就是这圣八支道，即：正见……乃至……正定。诸比丘，这称为「沙门性」。诸比丘，什么是「沙门义」？诸比丘，那贪欲的灭尽、瞋恚的灭尽、愚痴的灭尽，诸比丘，这称为「沙门义」。”在那里，把“道”称为「沙门性」，把“果”与“涅槃”称为「沙门义」。但在当前这个语境下，应理解为是将“道”和“果”合在一起，来说「沙门义」。“Ārocayāmi”（我宣说）：意思是“我讲述”。“Paṭivedayāmi”（我告知）：意思是“我令知道”。
Yasmā pana ettāvatā sāmaññattho matthakaṃ patto nāma hoti, tasmā aparepi samaṇakaraṇadhamme dassetuṃ siyā kho pana, bhikkhave, tumhākantiādimāha. Tattha sāmaññatthoti saṃyuttake tāva, ‘‘katamañca, bhikkhave, sāmaññaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi, idaṃ vuccati, bhikkhave, sāmaññaṃ. Katamo ca, bhikkhave, sāmaññattho? Yo, bhikkhave, rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo, ayaṃ vuccati, bhikkhave, sāmaññattho’’ti (saṃ. ni. 5.36) maggo ‘‘sāmañña’’nti, phalanibbānāni ‘‘sāmaññattho’’ti vuttāni. Imasmiṃ pana ṭhāne maggampi phalampi ekato katvā sāmaññattho kathitoti veditabbo. Ārocayāmīti kathemi. Paṭivedayāmīti jānāpemi.
417在“parisuddho no kāyasamācāro”（我们的身正行是清净的）这一句中，「身正行」有清净和不清净两种。如果比丘杀害生命、取未给与之物、于欲乐中行邪淫，他的「身正行」就称为不清净，但这只是从业道的角度被遮止。如果有人用手、土块、杖或刀打击、恼害他人，他的「身正行」就称为不清净，这也是依学处所禁止的。在此经中，没有讨论这两种情况，而是说为「最极严苛」。如果比丘为了驱赶在水罐旁饮水的、或在钵中进食的乌鸦，而挥手、举杖或掷土块，他的「身正行」就称为不清净。相反的情况则称为清净。“Uttāno”的意思是显露、明白；“Vivaṭo”的意思是敞开、没有覆藏。这两者都阐明清净。“Na ca chiddavā”意思是无有缺陷，恒常如一无有间断。“Saṃvuto”意思是通过关闭烦恼的门而防护，并非为了掩盖过失。
417.Parisuddho no kāyasamācāroti ettha kāyasamācāro parisuddho aparisuddhoti duvidho. Yo hi bhikkhu pāṇaṃ hanati adinnaṃ ādiyati, kāmesu micchā carati, tassa kāyasamācāro aparisuddho nāma, ayaṃ pana kammapathavaseneva vārito. Yo pana pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā paraṃ potheti viheṭheti, tassa kāyasamācāro aparisuddho nāma, ayampi sikkhāpadabaddheneva paṭikkhitto. Imasmiṃ sutte ubhayampetaṃ akathetvā paramasallekho nāma kathito. Yo hi bhikkhu pānīyaghaṭe vā pānīyaṃ pivantānaṃ, patte vā bhattaṃ bhuñjantānaṃ kākānaṃ nivāraṇavasena hatthaṃ vā daṇḍaṃ vā leḍḍuṃ vā uggirati, tassa kāyasamācāro aparisuddho. Viparīto parisuddho nāma. Uttānoti uggato pākaṭo. Vivaṭoti anāvaṭo asañchanno. Ubhayenāpi parisuddhataṃyeva dīpeti. Na ca chiddavāti sadā ekasadiso antarantare chiddarahito. Saṃvutoti kilesānaṃ dvāra pidahanena pidahito, na vajjapaṭicchādanatthāya.
418在「语正行」上也是如此。如果比丘说妄语、讲离间语、出粗恶语、发杂秽语，他的「语正行」就称为不清净，但这是从业道被遮止的。如果他用“居士”、“奴仆”、“雇工”等话辱骂，他的「语正行」就称为不清净，这也是依学处所禁止的。在此经中，没有讨论这两种情况，而是说为「最极严苛」。如果比丘对小沙弥，当被问“大德，您见到我的戒师了吗？”时，带着戏谑之心说出“贤友，众多比丘、比丘尼在一处游逛，你的戒师或许已经提着可售卖的叶子货包走了”之类的话，他的「语正行」就称为不清净。相反的情况则称为清净。
418.Vacīsamācārepi yo bhikkhu musā vadati, pisuṇaṃ katheti, pharusaṃ bhāsati, samphaṃ palapati, tassa vacīsamācāro aparisuddho nāma. Ayaṃ pana kammapathavasena vārito. Yo pana gahapatikāti vā dāsāti vā pessāti vā ādīhi khuṃsento vadati, tassa vacīsamācāro aparisuddho nāma. Ayaṃ pana sikkhāpadabaddheneva paṭikkhitto. Imasmiṃ sutte ubhayampetaṃ akathetvā paramasallekho nāma kathito. Yo hi bhikkhu daharena vā sāmaṇerena vā, ‘‘kacci, bhante, amhākaṃ upajjhāyaṃ passathā’’ti vutte, sambahulā, āvuso, bhikkhubhikkhuniyo ekasmiṃ padese vicadiṃsu, upajjhāyo te vikkāyikasākabhaṇḍikaṃ ukkhipitvā gato bhavissatī’’tiādinā nayena hasādhippāyopi evarūpaṃ kathaṃ katheti, tassa vacīsamācāro aparisuddho. Viparīto parisuddho nāma.
419在「意正行」上，如果比丘有贪欲、瞋恨之心、邪见，他的「意正行」就称为不清净，但这是从业道被遮止的。如果他接受他人寄存的金银，他的「意正行」就称为不清净，这也是依学处所禁止的。在此经中，没有讨论这两种情况，而是说为「最极严苛」。如果比丘思维欲寻、瞋恚寻、害寻，他的「意正行」就称为不清净。相反的情况则称为清净。
419.Manosamācāre yo bhikkhu abhijjhālu byāpannacitto micchādiṭṭhiko hoti, tassa manosamācāro aparisuddho nāma. Ayaṃ pana kammapathavaseneva vārito. Yo pana upanikkhittaṃ jātarūparajataṃ sādiyati, tassa manosamācāro aparisuddho nāma. Ayampi sikkhāpadabaddheneva paṭikkhitto. Imasmiṃ sutte ubhayampetaṃ akathetvā paramasallekho nāma kathito. Yo pana bhikkhu kāmavitakkaṃ vā byāpādavitakkaṃ vā vihiṃsāvitakkaṃ vā vitakketi, tassa manosamācāro aparisuddho. Viparīto parisuddho nāma.
420关于活命：如果比丘为了活命的缘故而行医、做信使往来、切割脓包、涂抹药膏、熬煮油品，这便是依靠二十一种邪命来谋生。或者，若他先向人请求后才受用食物，他的活命就叫做「不清净」。不过，这类行为其实已被学处明文禁止了。而在这部经中，这两类情况都没提到，说的是名为「最极严苛」的准则。举例而言，如果比丘得到酥油、鲜奶油、油、蜂蜜、糖浆等，心想‘明天或后天还会再有’，便以囤积的心态来受用；或者，他看见苦楝树的嫩芽等，对沙弥说：‘你们吃些嫩芽吧’，沙弥们心想‘长老想吃’，便作了净法后供养给他；又或者，他对年轻比丘或沙弥说：‘喝点水吧，贤友’，他们心想‘长老想喝水’，便洗净水杯后奉上。像这样受用的，他的活命就称为「不清净」。反之，不这样做的，就称为「清净」。
420. Ājīvasmiṃ yo bhikkhu ājīvahetu vejjakammaṃ pahiṇagamanaṃ gaṇḍaphālanaṃ karoti, arumakkhanaṃ deti, telaṃ pacatīti ekavīsatianesanāvasena jīvikaṃ kappeti. Yo vā pana viññāpetvā bhuñjati, tassa ājīvo aparisuddho nāma. Ayaṃ pana sikkhāpadabaddheneva paṭikkhitto. Imasmiṃ sutte ubhayampetaṃ akathetvā paramasallekho nāma kathito. Yo hi bhikkhu sappinavanītatelamadhuphāṇitādīni labhitvā, ‘‘sve vā punadivase vā bhavissatī’’ti sannidhikārakaṃ paribhuñjati, yo vā pana nimbaṅkurādīni disvā sāmaṇere vadati – ‘‘aṃṅkure khādathā’’ti, sāmaṇerā thero khāditukāmoti kappiyaṃ katvā denti, dahare pana sāmaṇere vā pānīyaṃ pivatha, āvusoti vadati, te thero pānīyaṃ pivitukāmoti pānīyasaṅkhaṃ dhovitvā denti, tampi paribhuñjantassa ājīvo aparisuddho nāma hoti. Viparīto parisuddho nāma.
422「知量」：是指在寻求、接受、受用这三方面都懂得适量，知道什么是合适的，懂得把握好分寸。
422.Mattaññūti pariyesanapaṭiggahaṇaparibhogesu mattaññū, yuttaññū, pamāṇaññū.
423「警寤专修」：把一天一夜分成六个时段，其中一个时段用来睡眠休息，其余五个时段则全心全意致力于保持警醒、精进用功。「狮子卧」方面，这里提到四种卧姿：纵欲享乐者的卧姿、饿鬼的卧姿、狮子的卧姿和如来的卧姿。其中，佛陀说：‘诸比丘，那些纵欲享乐的众生，大多数是向左侧躺卧的。’这便是纵欲享乐者的卧姿，因为在那些人当中，几乎没有向右侧躺卧的。
423.Jāgariyamanuyuttāti rattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā ekasmiṃ koṭṭhāse niddāya okāsaṃ datvā pañca koṭṭhāse jāgariyamhi yuttā payuttā. Sīhaseyyanti ettha kāmabhogiseyyā, petaseyyā, sīhaseyyā, tathāgataseyyāti catasso seyyā. Tattha ‘‘yebhuyyena, bhikkhave, kāmabhogī sattā vāmena passena sentī’’ti (a. ni. 4.246) ayaṃ kāmabhogiseyyā, tesu hi yebhuyyena dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi.
218佛陀说：‘诸比丘，饿鬼大多数是仰面朝天地躺着。’这便是饿鬼卧。因为饿鬼身体几乎没有肉和血，仅由骨架散乱相连，无法侧躺着睡，只能仰卧。
‘‘Yebhuyyena, bhikkhave, petā uttānā sentī’’ti (a. ni. 4.246) ayaṃ petaseyyā, petā hi appamaṃsalohitattā aṭṭhisaṅghātajaṭitā ekena passena sayituṃ na sakkonti, uttānāva senti.
219佛陀说：‘诸比丘，兽王狮子大多是将尾巴收进两条后腿之间，然后向右侧躺卧。’这便是狮子卧。因为兽王狮子充满威势力量，它会把两只前脚并排安放，两只后脚也并排安放，接着把尾巴收进大腿之间，并在心中留意前脚、后脚以及尾巴尖端摆放的位置，然后将头安放在两只前脚的上方躺卧。就算睡了一整天再醒来，它也不会惊恐害怕地惊醒。醒来后，它会抬起头，察看前脚所放的位置。如果发现任何部位有所移动、偏移了原处，内心便感不满意，心想：‘这可不匹配你的高贵出身和勇猛本性啊。’于是它就继续待在原地躺着，不外出觅食。如果检查发现没有偏移，仍稳固地放在原位，它便欢喜满意地想：‘这才是与你的高贵出身和勇猛本性相称的。’于是起身，做个狮子伸展的动作，抖擞抖擞鬃毛，发出三遍狮子吼，然后才外出觅食。至于第四禅那样的卧姿，则称为如来卧。这几种卧姿中，此处经文中提及的是狮子卧。由于这是充满威势力量的威仪，所以被称为最高贵、最殊胜的卧姿。‘脚叠脚’：指将左脚叠放在右脚上。‘稍作重叠’：即稍微超出、略略错开地安放，而不是完全对齐。为什么呢？如果脚踝和脚踝、或膝盖和膝盖刚好碰触摩擦，就会频繁生起身体感受，导致心不能专一，这样的卧姿就不安稳舒适。而像这样错开安放，关节不会碰触，便不会有不舒服的感受生起，心能专一，卧姿也就安适稳固了，因此佛陀这样教导。
‘‘Yebhuyyena , bhikkhave, sīho migarājā naṅguṭṭhaṃ antarasatthimhi anupakkhipitvā dakkhiṇena passena setī’’ti (a. ni. 4.246) ayaṃ sīhaseyyā. Tejussadattā hi sīho migarājā dve purimapāde ekasmiṃ ṭhāne pacchimapāde ekasmiṃ ṭhapetvā naṅguṭṭhaṃ antarasatthimhi pakkhipitvā purimapādapacchimapādanaṅguṭṭhānaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkhetvā dvinnaṃ purimapādānaṃ matthake sīsaṃ ṭhapetvā sayati . Divasampi sayitvā pabujjhamāno na utrāsanto pabujjhati. Sīsaṃ pana ukkhipitvā purimapādānaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkheti. Sace kiñci ṭhānaṃ vijahitvā ṭhitaṃ hoti, ‘‘nayidaṃ tuyhaṃ jātiyā, na sūrabhāvassa ca anurūpa’’nti anattamano hutvā tattheva sayati, na gocarāya pakkamati. Avijahitvā ṭhite pana ‘‘tuyhaṃ jātiyā sūrabhāvassa ca anurūpamida’’nti haṭṭhatuṭṭho uṭṭhāya sīhavijambhitaṃ vijambhitvā kesarabhāraṃ vidhunitvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkamati. Catutthajjhānaseyyā pana tathāgataseyyāti vuccati. Tāsu idha sīhaseyyā āgatā. Ayañhi tejussadairiyāpathattā uttamaseyyā nāma. Pāde pādanti dakkhiṇapāde vāmapādaṃ. Accādhāyāti atiādhāya īsakaṃ atikkamma ṭhapetvā, gopphakena hi gopphake, jāṇunā vā jāṇumhi saṅghaṭṭiyamāne abhiṇhaṃ vedanā uppajjati, cittaṃ ekaggaṃ na hoti, seyyā aphāsukā hoti. Yathā pana na saṅghaṭṭeti, evaṃ atikkamma ṭhapite vedanā nuppajjati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, seyyā phāsukā hoti, tasmā evamāha.
425关于‘于世间的贪欲’等，在《小象迹喻经》中有详细解说。
425.Abhijjhaṃ loketiādi cūḷahatthipade vitthāritaṃ.
426而经文中所说的‘比丘们，譬如……’等譬喻，在此是这么说的。其中，‘借债’：是指把钱财借来作为生利息的本钱。‘还清’：意思是让那些债务完全断除，连一个咖咖尼咖小钱的边都不剩，也就是全部清偿完毕，这就是它的意思。‘以此为因缘’：就是说以这‘无债一身轻’作为因缘。因为当一个人审思到‘我没有任何债务了’时，就会获得很强的欢悦，体验到很强的喜悦。因此说：‘应该得到欢悦，应该证得喜悦’。
426. Yā panāyaṃ seyyathāpi, bhikkhaveti upamā vuttā. Tattha iṇaṃ ādāyāti vaḍḍhiyā dhanaṃ gahetvā. Byantī kareyyāti vigatantāni kareyya. Yathā tesaṃ kākaṇikamattopi pariyanto nāma nāvasissati, evaṃ kareyya, sabbaso paṭiniyyāteyyāti attho. Tatonidānanti āṇaṇyanidānaṃ. So hi aṇaṇomhīti āvajjanto balavapāmojjaṃ labhati, balavasomanassamadhigacchati. Tena vuttaṃ – ‘‘labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassa’’nti.
222‘病’：由于与自身不相应的感受生起，如同用锯子切割四威仪一般地折磨，所以称为‘病’。有此病者，称为‘有病’。他正被由此病所生的痛苦所折磨。‘重病’：指病得非常严重。‘不喜欢’：因为被重病所折磨，导致对任何事物都提不起兴趣。‘仅有余力’：意思是只剩下一丁点力气，身体根本没有力量了。‘以此为因缘’：这里是指以‘健康’作为因缘。因为当一个人审思‘我没有病’时，那两种（欢悦与喜悦）就都会产生。因此说：‘应该得到欢悦，应该证得喜悦’。‘财物没有任何损耗’：指连一个小钱的财物损失都没有。‘以此为因缘’：这里是指以‘解脱了束缚’作为因缘，其余所有相关段落的解说，都应当依照这个道理来连接理解。‘不自主’：指自己做不了主，不能随心所欲地做任何事情。‘他主’：指受别人主宰，行事完全要看别人的脸色。‘不能随意去’：指心里想往某个地方去，也生起了动身的欲望，但却根本无法动身。‘奴役’：指奴隶的身份状态。‘自由’：指成为一个独立自主、拥有自己权利的人。‘以此为因缘’：这里是指以‘获得自由’作为因缘。‘沙漠旷野的长途道路’：指充满险难的荒漠旷野里的漫漫长路，即缺乏饮水的遥远路途，这就是它的意思。‘以此为因缘’：这里是指以‘到达了安稳无险的地带’作为因缘。
Visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva catuiriyāpathaṃ chindanto ābādhatīti ābādho, svāssa atthīti ābādhiko. Taṃsamuṭṭhānena dukkhena dukkhito. Adhimattagilānoti bāḷhagilāno. Nacchādeyyāti adhimattabyādhiparetatāya na rucceyya. Balamattāti balameva, balañcassa kāye na bhaveyyāti attho. Tatonidānanti ārogyanidānaṃ, tassa hi arogomhīti āvajjayato tadubhayaṃ hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassa’’nti. Nacassa kiñci bhogānaṃ vayoti kākaṇikamattampi bhogānaṃ vayo na bhaveyya. Tatonidānanti bandhanāmokkhanidānaṃ, sesaṃ vuttanayeneva sabbapadesu yojetabbaṃ. Anattādhīnoti na attani adhīno, attano ruciyā kiñci kātuṃ na labhati. Parādhīnoti paresu adhīno, parasseva ruciyā pavattati. Na yena kāmaṃ gamoti yena disābhāgenassa kāmo hoti. Icchā uppajjati gamanāya, tena gantuṃ na labhati. Dāsabyāti dāsabhāvā. Bhujissoti attano santako . Tatonidānanti bhujissanidānaṃ. Kantāraddhānamagganti kantāraṃ addhānamaggaṃ, nirudakaṃ dīghamagganti attho. Tatonidānanti khemantabhūminidānaṃ.
223对于‘此等五盖未被断除’这句话，世尊把尚未断除的欲欲盖说成类似债务，而把其余诸盖分别说成类似疾病等。这里的相似之处在于：就像有人借了别人的钱后挥霍一空，当被那些人催着说‘还钱’，被骂、被捆、被打时，他一点都没法反抗，全都得忍着。他之所以要忍，就是因为欠了那笔债。同样，一个人只要对某个对象生起欲欲、产生染着，以渴爱抓取那个事物，那么当他被那个人骂、被捆、被打时，也全都会忍下来。他之所以要忍，就是因为心里有那个欲欲，就像那些被家主杀害的妇女一样。所以，要把欲欲看成如同债务。
Ime pañca nīvaraṇe appahīneti ettha bhagavā appahīnaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ iṇasadisaṃ, sesāni rogādisadisāni katvā dasseti. Tatrāyaṃ sadisatā – yo hi paresaṃ iṇaṃ gahetvā vināseti. So tehi iṇaṃ dehīti vuccamānopi pharusaṃ vuccamānopi bajjhamānopi pahariyamānopi kiñci paṭibāhituṃ na sakkoti, sabbaṃ titikkhati, titikkhakāraṇañhissa taṃ iṇaṃ hoti. Evamevaṃ yo yamhi kāmacchandena rajjati, taṇhāgaṇena taṃ vatthuṃ gaṇhāti, so tena pharusaṃ vuccamānopi bajjhamānopi pahariyamānopi sabbaṃ titikkhati. Titikkhakāraṇañhissa so kāmacchando hoti gharasāmikehi vadhīyamānānaṃ itthīnaṃ viyāti. Evaṃ iṇaṃ viya kāmacchando daṭṭhabbo.
224又好比一个患有胆病的人，就算给他蜜、糖这些东西，由于胆病在身，他根本尝不出什么滋味，只是一边吐一边喊：‘苦啊，苦啊！’同样，一个心被嗔恚占据的人，即使关心他利益的亲教师、戒师稍微劝诫他，他也听不进教诲，反而说‘你们实在太为难我了’之类的话，然后还俗离开。就像那个人因为胆病尝不到蜜和糖的滋味，这个心怀嗔怒的人也因为嗔怒的病，尝不到禅那之乐等教法的滋味。所以，要把嗔恚看成如同疾病。
Yathā pana pittarogāturo madhusakkarādīsupi dinnesu pittarogāturatāya tesaṃ rasaṃ na vindati, tittakaṃ tittakanti uggiratiyeva. Evamevaṃ byāpannacitto hitakāmehi ācariyupajjhāyehi appamattakampi ovadīyamāno ovādaṃ na gaṇhāti, ‘‘ati viya me tumhe upaddavethā’’tiādīni vatvā vibbhamati. Pittarogāturatāya so puriso madhusakkarādirasaṃ viya, kodhāturatāya jhānasukhādibhedaṃ sāsanarasaṃ na vindatīti. Evaṃ rogo viya byāpādo daṭṭhabbo.
225再比如，在一个节庆日子里被关在牢房里的人，他既看不到庆典的开头，也看不到中间和结尾。第二天被放出来以后，即使听到别人说‘啊，昨天的庆典真让人开心，啊，那舞蹈，啊，那歌声……’，他也一句话都接不上。为什么呢？因为庆典他完全没有亲身经历过。同样，一个被昏沉睡眠所征服的比丘，哪怕正举行着充满种种法义的闻法，他对法会的开头、中间、结尾也一无所知。闻法结束后，就算听到有人赞叹‘啊，那场闻法，啊，那个道理，啊，那个譬喻……’，他也完全搭不上话。为什么呢？因为他被昏沉睡眠所压，根本没有真实体验到说法。因此，应视昏沉睡眠如牢狱。
Yathā pana nakkhattadivase bandhanāgāre baddho puriso nakkhattassa neva ādiṃ, na majjhaṃ, na pariyosānaṃ passati. So dutiyadivase mutto, ‘‘aho hiyyo nakkhattaṃ manāpaṃ, aho naccaṃ, aho gīta’’ntiādīni sutvāpi paṭivacanaṃ na deti. Kiṃ kāraṇā? Nakkhattassa ananubhūtattā. Evamevaṃ thinamiddhābhibhūto bhikkhu vicittanayepi dhammassavane pavattamāne neva tassa ādiṃ, na majjhaṃ, na pariyosānaṃ jānāti. So uṭṭhite dhammassavane, ‘‘aho dhammassavanaṃ, aho kāraṇaṃ, aho upamā’’ti dhammassavanassa vaṇṇaṃ bhaṇamānānaṃ sutvāpi paṭivacanaṃ na deti. Kiṃ kāraṇā? Thinamiddhavasena dhammakathāya ananubhūtattāti. Evaṃ bandhanāgāraṃ viya thinamiddhaṃ daṭṭhabbaṃ.
226又好比一个正在享受节庆的奴隶，当有人对他说：‘有件紧急的事要做，你马上去那边，要是不去，我就砍断你的手脚，或者割掉你的耳鼻！’他就会马上跑去，根本没法经历庆典的开头、中间和结尾。为什么？因为身不由己，得听别人的。同样，一个不通达律藏的比丘，虽然为了追求远离而进入山林，但只要对哪怕如法的肉等生起不如法的想法，就必须放下远离，前往持律者那里去清净戒律。他无法享受远离之乐。为什么呢？因为他被掉举和悔恨所征服了。因此，应视掉举与悔恨如奴仆的身份。
Yathā pana nakkhattaṃ kīḷantopi dāso, ‘‘idaṃ nāma accāyikaṃ karaṇīyaṃ atthi, sīghaṃ, tattha gaccha, no ce gacchasi, hatthapādaṃ vā te chindāmi kaṇṇanāsaṃ vā’’ti vutto sīghaṃ gacchatiyeva, nakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavituṃ na labhati. Kasmā? Parādhīnatāya. Evamevaṃ vinaye appakataññunā vivekatthāya araññaṃ paviṭṭhenāpi kismiñcideva antamaso kappiyamaṃsepi akappiyamaṃsasaññāya uppannāya vivekaṃ pahāya sīlavisodhanatthaṃ vinayadharassa santike gantabbaṃ hoti. Vivekasukhaṃ anubhavituṃ na labhati. Kasmā? Uddhaccakukkuccābhibhūtatāyāti, evaṃ dāsabyaṃ viya uddhaccakukkuccaṃ daṭṭabbaṃ.
227又好比一个人走在沙漠旷野的长途路上，看到人们被强盗洗劫一空或者打死的地方，这时候哪怕听到木棍敲击的声音，或者听到鸟叫，他都会猜疑‘是不是强盗来了？’一直处在猜疑和紧张中，一会儿往前走，一会儿停下来，一会儿又往回走，走回头路比往前走还要多。他费尽千辛万苦，可能到达安全的地方，也可能到不了。同样，一个在八件事情上生起疑的人，就会一直沿着‘真有佛吗？没有佛吗？’这类方式犹豫不定，没办法以信心决定下来、真正把握。既然把握不了，就证不到道和果。就像在沙漠旷野的路上，反复猜疑‘有强盗，没有强盗’，一直徘徊、不安、犹豫，内心生起惊悚，障碍他到达安稳的地方；同样，疑也是沿着‘真有佛吗？没有佛吗？’这类方式让人反复徘徊、不安、犹豫，内心生起惊悚，障碍人到达圣者的境地。因此，应视疑如沙漠旷野之长途道路。
Yathā pana kantāraddhānamaggapaṭipanno puriso corehi manussānaṃ viluttokāsaṃ pahatokāsañca disvā daṇḍakasaddenapi sakuṇasaddenapi corā āgatāti ussaṅkitaparisaṅkito hoti, gacchatipi, tiṭṭhatipi, nivattatipi, gataṭṭhānato āgataṭṭhānameva bahutaraṃ hoti. So kicchena kasirena khemantabhūmiṃ pāpuṇāti vā, na vā pāpuṇāti. Evamevaṃ yassa aṭṭhasu ṭhānesu vicikicchā uppannā hoti. So ‘‘buddho nu kho, na nu kho buddho’’tiādinā nayena vicikicchanto adhimuccitvā saddhāya gaṇhituṃ na sakkoti. Asakkonto maggaṃ vā phalaṃ vā na pāpuṇātīti yathā kantāraddhānamagge ‘‘corā atthi natthī’’ti punappunaṃ āsappanaparisappanaṃ apariyogāhanaṃ chambhitatta cittassa uppādento khemantapattiyā antarāyaṃ karoti, evaṃ vicikicchāpi ‘‘buddho nu kho na buddho’’tiādinā nayena punappunaṃ āsappanaparisappanaṃ apariyogāhanaṃ chambhitattaṃ cittassa uppādayamānā ariyabhūmippattiyā antarāyaṃ karotīti kantāraddhānamaggo viya daṭṭhabbā.
228现在说到‘诸比丘，譬如无债’等，在这里，世尊把已经断除了的欲欲盖说成类似无债，把其余几盖分别说成类似无病等。其中相似之处是这样的：比如有个人借了钱去经营事业，事业成功之后，他想：‘这个债务真是障碍的根源。’于是把本金连同利息全部还清，把借据也撕掉了。从那时起，再也没人派使者来催债，也没有催债信；他即使再见到债主，如果乐意，可以从座位上站起来，如果不乐意，就坐着不动。为什么？因为他和那些人之间已经毫无牵扯、没有粘着了。同样地，比丘想：‘这个叫做爱欲的东西，就是障碍的根源。’他按照《念处经》里说的方法修习六法，断除了欲欲盖。对他来说，这样断除爱欲之后，就像一个已经脱离债务的人见到债主，既没有恐惧，也没有惊悚。同样，他对于外在的事物，既没有贪着，也没有系缚；即使看见天界的美色，烦恼也不会现起活动。因此，世尊说断除爱欲就如同‘无债’。
Idāni seyyathāpi, bhikkhave, āṇaṇyanti ettha bhagavā pahīnakāmacchandanīvaraṇaṃ āṇaṇyasadisaṃ, sesāni ārogyādisadisāni katvā dasseti. Tatrāyaṃ sadisatā – yathā hi puriso iṇaṃ ādāya kammante payojetvā samiddhakammanto, ‘‘idaṃ iṇaṃ nāma palibodhamūla’’nti cintetvā savaḍḍhikaṃ iṇaṃ niyyātetvā paṇṇaṃ phālāpeyya. Athassa tato paṭṭhāya neva koci dūtaṃ peseti, na paṇṇaṃ, so iṇasāmike disvāpi sace icchati, āsanā uṭṭhahati, no ce, na uṭṭhahati. Kasmā? Tehi saddhiṃ nillepatāya alaggatāya. Evameva bhikkhu, ‘‘ayaṃ kāmacchando nāma palibodhamūla’’nti satipaṭṭhāne vuttanayeneva cha dhamme bhāvetvā kāmacchandanīvaraṇaṃ pajahati. Tassevaṃ pahīnakāmacchandassa yathā iṇamuttassa purisassa iṇasāmike disvā neva bhayaṃ na chambhitattaṃ hoti. Evameva paravatthumhi neva saṅgo na bandho hoti. Dibbānipi rūpāni passato kileso na samudācarati. Tasmā bhagavā āṇaṇyamiva kāmacchandappahānamāha.
229又如同那个患胆病的人，经过药物治疗让病平息之后，从此就能尝到蜜和糖的滋味了。同样，比丘想：‘这个叫做嗔恨的东西，真是个害人的家伙。’他修习六法，断除了嗔恨盖。这样断除嗔恨之后，就像一个摆脱了胆病的人，欢欢喜喜地享用蜜、糖等甜美的东西。同样，别人教他学处、行仪等种种规范时，他也高高兴兴地顶戴受持，喜爱地去学习。因此，世尊说断除嗔恨就如同‘无病’。
Yathā pana so pittarogāturo puriso bhesajjakiriyāya taṃ rogaṃ vūpasametvā tato paṭṭhāya madhusakkarādīnaṃ rasaṃ vindati. Evamevaṃ bhikkhu, ‘‘ayaṃ byāpādo nāma anatthakārako’’ti cha dhamme bhāvetvā byāpādanīvaraṇaṃ pajahati. So evaṃ pahīnabyāpādo yathā pittarogavimutto puriso madhusakkarādīni madhurāni sampiyāyamāno paṭisevati. Evamevaṃ ācārapaṇṇattiādīni sikkhāpiyamāno sirasā sampaṭicchitvā sampiyāyamāno sikkhati. Tasmā bhagavā ārogyamiva byāpādappahānamāha.
230又如同那个在节庆之日被关进牢房的人，到了另一个节庆日，他心想：‘从前我因为放逸的过失被捆绑，没能享受到那个庆典，现在我一定不能再放逸了。’于是他令敌人抓不到机会，这样不放逸地去经历庆典，最后发出赞叹：‘啊，这庆典！啊，这庆典！’同样，比丘想：‘这个叫做昏沉睡眠的东西，真是大害！’他修习六法，断除了昏沉睡眠盖。这样断除昏沉睡眠之后，就像一个从牢狱里被释放出来的人，整整七天都能经历庆典的开头、中间和结尾。同样，比丘得以完整地经历‘法之庆典’的开头、中间和结尾，与无碍解一起证得阿拉汉果。因此，世尊说断除昏沉睡眠就如同‘从牢狱释放’。
Yathā so nakkhattadivase bandhanāgāraṃ pavesito puriso aparasmiṃ nakkhattadivase, ‘‘pubbepi ahaṃ pamādadosena baddho taṃ nakkhattaṃ nānubhavāmi, idāni appamatto bhavissāmī’’ti yathāssa paccatthikā okāsaṃ na labhanti. Evaṃ appamatto hutvā nakkhattaṃ anubhavitvā – ‘‘aho nakkhattaṃ aho nakkhatta’’nti udānaṃ udānesi. Evameva bhikkhu, ‘‘idaṃ thinamiddhaṃ nāma mahāanatthakara’’nti cha dhamme bhāvetvā thinamiddhanīvaraṇaṃ pajahati. So evaṃ pahīnathinamiddho yathā bandhanā mutto puriso sattāhampi nakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavati. Evamevaṃ bhikkhu dhammanakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavanto saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti. Tasmā bhagavā bandhanā mokkhamiva thinamiddhappahānamāha.
231就像奴隶依靠某位朋友，付钱给主人，使自己成为自由人，从此以后，想做什么就能做什么。同样，比丘了知‘这掉举与追悔确实是极大的祸害’，修习六法，断除掉举与追悔。他这样断除了掉举与追悔之后，犹如自由人，想做什么就能做，没有人能用强力阻止他。同样，比丘随心所欲地修行出离之道，掉举与追悔也不能用强力阻止他。因此，世尊将断除掉举与追悔譬喻为像自由人一样。
Yathā pana dāso kañcideva mittaṃ upanissāya sāmikānaṃ dhanaṃ datvā attānaṃ bhujissaṃ katvā tato paṭṭhāya yaṃ icchati, taṃ kareyya. Evameva bhikkhu, ‘‘idaṃ uddhaccakukkuccaṃ nāma mahāanatthakara’’nti cha dhamme bhāvetvā uddhaccakukkuccaṃ pajahati. So evaṃ pahīnuddhaccakukkucco yathā bhujisso puriso yaṃ icchati, taṃ karoti. Na taṃ koci balakkārena tato nivatteti. Evamevaṃ bhikkhu yathāsukhaṃ nekkhammapaṭipadaṃ paṭipajjati, na naṃ uddhaccakukkuccaṃ balakkārena tato nivatteti. Tasmā bhagavā bhujissaṃ viya uddhaccakukkuccappahānamāha.
232譬如，一个强壮的男子手持坚实的棍杖，装备齐全，有随从相伴，踏上荒漠。强盗远远看见他就逃走了。他平安地走出那荒漠，到达安稳之地，欢喜愉悦。同样，比丘了知‘这疑确实是祸害’，修习六法，断除疑。他这样断除了疑之后，犹如强壮、装备齐全、有随从的男子，无所畏惧，视强盗如草芥，平安走出，到达安稳之地。同样，比丘度过恶行的荒漠，到达最安稳之地——不死的涅槃。因此，世尊将断除疑譬喻为像安稳之地一样。
Yathā balavā puriso hatthasāraṃ gahetvā sajjāvudho saparivāro kantāraṃ paṭipajjeyya. Taṃ corā dūratova disvā palāyeyyuṃ. So sotthinā taṃ kantāraṃ nittharitvā khemantaṃ patto haṭṭhatuṭṭho assa. Evamevaṃ bhikkhu, ‘‘ayaṃ vicikicchā nāma anatthakārikā’’ti cha dhamme bhāvetvā vicikicchaṃ pajahati. So evaṃ pahīnavicikiccho yathā balavā sajjāvudho saparivāro puriso nibbhayo core tiṇaṃ viya agaṇetvā sotthinā nikkhamitvā khemantabhūmiṃ pāpuṇāti. Evamevaṃ duccaritakantāraṃ nittharitvā paramakhemantabhūmiṃ amataṃ nibbānaṃ pāpuṇāti. Tasmā bhagavā khemantabhūmiṃ viya vicikicchāpahānamāha.
427「其身」：指这个业生之身。
「灌注」：意思是湿润、滋润，让喜乐遍满一切处。
「周遍灌注」：意思是从周围灌注。
「充满」：意思是像风充满皮囊一样充满。
「遍满」：意思是周遍接触。
「此比丘之全身」：指这位比丘身体的所有部分。在业所生的身体相续中，凡是伴随皮肤、肌肉、血液的任何极微细之处，没有一处不被初禅的喜乐所触及。
「善巧者」：指技术熟练、有能力的人，能制作沐浴粉、调合沐浴粉、揉合沐浴粉。
「铜盆」：指任何金属制成的器皿。如果是陶器，则不坚固，揉合时容易碎裂，所以这里不举陶器为例。
「一再洒水」：意思是洒了又洒。
「揉合」：意思是用左手拿着铜盆，用右手取适量之水，一遍遍地洒水，然后揉捏成团。
「为水所润」：意思是被水的湿润所渗透。
「为水所遍含」：意思是被水的湿润所包围。
「内外俱」：意思是连同内部和外部的所有部分，也就是说，整个都被水的湿润所触及。
「而不滴水」：意思是水不会一滴一滴地滴落，可以用两根或三根手指把它捏起来，甚至可以折叠也不滴水。
427.Imameva kāyanti imaṃ karajakāyaṃ. Abhisandetīti temeti sneheti, sabbattha pavattapītisukhaṃ karoti. Parisandetīti samantato sandeti. Paripūretīti vāyunā bhastaṃ viya pūreti. Parippharatīti samantato phusati . Sabbāvato kāyassāti assa bhikkhuno sabbakoṭṭhāsavato kāyassa. Kiñci upādinnakasantatipavattiṭṭhāne chavimaṃsalohitānugataṃ aṇumattampi ṭhānaṃ paṭhamajjhānasukhena aphuṭṭhaṃ nāma na hoti. Dakkhoti cheko paṭibalo nhānīyacuṇṇāni kātuñceva yojetuñca sannetuñca. Kaṃsathāleti yena kenaci lohena katabhājane. Mattikabhājanaṃ pana thiraṃ na hoti, sannentassa bhijjati, tasmā taṃ na dasseti. Paripphosakaṃ paripphosakanti siñcitvā siñcitvā. Sanneyyāti vāmahatthena kaṃsathālaṃ gahetvā dakkhiṇena hatthena pamāṇayuttaṃ udakaṃ siñcitvā siñcitvā parimaddanto piṇḍaṃ kareyya. Snehānugatāti udakasinehena anugatā. Snehaparetāti udakasinehena parigatā. Santarabāhirāti saddhiṃ antopadesena ceva bahipadesena ca, sabbatthakameva udakasinehena phuṭāti attho. Na ca pagghariṇīti na bindu bindu udakaṃ paggharati, sakkā hoti hatthenapi dvīhipi tīhipi aṅgulīhi gahetuṃ ovaṭṭikampi kātunti attho.
428在第二禅那乐的譬喻中：
「涌出之水」：指从内部涌出的水，不是从下方喷涌而上升的水，而是只从内部涌出的水。
「入口」：指水流进入的通道。
「天」：指云。
「时时」：指时间到了的时候，也就是每半个月或每十天。
「大雨」：指降雨。
「不降」：指不进入，也就是说，不下雨。
清凉的水流涌出：清凉的水涌出，充满那个水池。因为如果是从下方喷涌而上升的水，一次次涌升、破裂，会搅浑池水。从四方流入的水，会带着枯叶、草、木棍等杂物，也会搅浑池水。雨水则因雨柱落下时击起的泡沫，也会搅浑池水。唯独那宁静地保持安住、就像由神通化现般生起的水，才会触及此处，而不会‘不触及彼处’之类的说法，因此没有不被水触及的地方。在这个譬喻中，水池如同业生之身，水如同第二禅那的喜乐。其余的道理可以依照前面所说的方法来理解。
428. Dutiyajjhānasukhaupamāyaṃ ubbhitodakoti ubbhinnaudako, na heṭṭhā ubbhijjitvā uggacchanaudako, antoyeva pana ubbhijjanaudakoti attho. Āyamukhanti āgamanamaggo. Devoti megho. Kālenakālanti kāle kāle, anvaddhamāsaṃ vā anudasāhaṃ vāti attho. Dhāranti vuṭṭhiṃ. Nānuppaveccheyyāti na paveseyya, na vasseyyāti attho. Sītā vāridhārā ubbhijjitvāti sītaṃ vāri taṃ udakarahadaṃ pūrayamānaṃ ubbhijjitvā. Heṭṭhā uggacchanaudakañhi uggantvā uggantvā bhijjantaṃ udakaṃ khobheti. Catūhi disāhi pavisanaudakaṃ purāṇapaṇṇatiṇakaṭṭhadaṇḍakādīhi udakaṃ khobheti. Vuṭṭhiudakaṃ dhārānipātapupphuḷakehi udakaṃ khobheti. Sannisinnameva pana hutvā iddhinimmitamiva uppajjamānaṃ udakaṃ imaṃ padesaṃ pharati, imaṃ padesaṃ na pharatīti natthi. Tena aphuṭokāso nāma na hotīti. Tattha rahado viya karajakāyo, udakaṃ viya dutiyajjhānasukhaṃ. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.
429在第三禅那乐的譬喻中，『于此中有青莲』，所以称为「青莲池」。其余两组词也依照同样的道理。这里，无论白、红、蓝哪一类，凡是青莲都属于‘青莲’；花瓣不足一百片的是白莲，花瓣满一百片的是红莲。或者，不拘泥于花瓣数量的规则，也有称白莲为红莲、红莲为白莲的情况，这是此处的判定。
「随水而长」：指没有长出水面。
「在水面下生长」：指完全没入水面以下而生长，意指在下面成长。其余的道理，依照前面所说的方法来理解。
429. Tatiyajjhānasukhaupamāyaṃ uppalāni ettha santīti uppalinī. Sesapadadvayesupi eseva nayo. Ettha ca setarattanīlesu yaṃkiñci uppalaṃ uppalameva, ūnakasatapattaṃ puṇḍarīkaṃ, satapattaṃ padumaṃ. Pattaniyamaṃ vā vināpi setaṃ padumaṃ, rattaṃ puṇḍarīkanti ayamettha vinicchayo. Udakānuggatānīti udakato na uggatāni. Antonimuggaposīnīti udakatalassa anto nimuggāniyeva hutvā posīni, vaḍḍhīnīti attho. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.
430在第四禅那乐的譬喻中，「以清净、洁白之心」这一段：「清净」：由于没有杂染，所以称为清净。「洁白」：由于具有光辉，所以称为洁白，应该这样理解。「以白衣」：这是用来说明遍满之势。因为脏衣服不能有遍满之势，只有当时洗净、清净的衣服，才会有强烈的遍满之势。在这个譬喻中，衣服如同业所生身，遍满之势如同第四禅那的乐。因此，就像善沐浴的人，用清净的白衣从头覆盖而坐，身体的暖势遍及整件衣服，衣服没有任何未被触及的地方。同样，以第四禅那的乐，比丘的业所生身没有任何地方不被触及，应这样理解此处的意义。或者，第四禅那的心本身如同衣服，由它生起的色身如同遍满之势。就像有时身体虽然没有直接触碰白衣，但由于其所生的暖势，身体的所有部分都被触及。同样，由第四禅那所生的微细色身，遍及比丘业所生身的一切处，应这样理解此处的意义。
430. Catutthajjhānasukhaupamāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātenāti ettha nirupakkilesaṭṭhena parisuddhaṃ. Pabhassaraṭṭhena pariyodātaṃ veditabbaṃ. Odātena vatthenāti idaṃ utupharaṇatthaṃ vuttaṃ. Kiliṭṭhavatthena hi utupharaṇaṃ na hoti, taṅkhaṇadhotaparisuddhena utupharaṇaṃ balavaṃ hoti. Imissā hi upamāya vatthaṃ viya karajakāyo. Utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukhaṃ. Tasmā yathā sunhātassa purisassa parisuddhaṃ vatthaṃ sasīsaṃ pārupitvā nisinnassa sarīrato utu sabbameva vatthaṃ pharati, na koci vatthassa aphuṭokāso hoti. Evaṃ catutthajjhānasukhena bhikkhuno karajakāyassa na koci okāso aphuṭo hotīti evamettha attho daṭṭhabbo. Catutthajjhānacittameva vā vatthaṃ viya, taṃsamuṭṭhānarūpaṃ utupharaṇaṃ viya. Yathā hi katthaci odātavatthe kāyaṃ apphusantepi taṃsamuṭṭhānena utunā sabbatthakameva kāyo phuṭṭho hoti. Evaṃ catutthajjhānasamuṭṭhitena sukhumarūpena sabbatthakameva bhikkhuno karajakāyo phuṭo hotīti evamettha attho daṭṭhabbo.
431在宿住智的譬喻中，「当日所作之事明显」：这是仅取用他当日所到的三个村落这个情形。这里，去了三个村落的那个人，应当看作证得宿住智的人；三个村落，应当看作三有。那个人在三个村落中当日所做的事情全都显现，应当这样看待那位比丘将心导向宿住而坐着时，在三有中所做的一切事都显现的情景。
431. Pubbenivāsañāṇaupamāyaṃ taṃdivasaṃ katakiriyā pākaṭā hotīti taṃdivasaṃ gatagāmattayameva gahitaṃ. Tattha gāmattayaṃ gatapuriso viya pubbenivāsañāṇalābhī daṭṭhabbo. Tayo gāmā viya tayo bhavā daṭṭhabbā. Tassa purisassa tīsu gāmesu taṃdivasaṃ katakiriyāya āvibhāvo viya pubbenivāsāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tīsu bhavesu katakiriyāya āvibhāvo daṭṭhabbo.
432在天眼智的譬喻中：「二家」：指两间房舍。「有门」：指正面有门相对。「经行来往」：指前后走动。「遍游」：指到处游走，或者从这家出来进入那家，或者从那家出来进入这家，应当这样理解。在这譬喻中，两间有门的房舍，如同死与结生；有眼睛的人，如同证得天眼智的人。有眼睛的人站在两间房屋之间，看见人们从中出入，清楚显现的时候，就如同证得天眼的人，扩大光明而观察时，看见众生死亡、转生，清楚显现的时候。那么，这些事是对智慧自身明显，还是对补特伽罗明显呢？是对智慧自身明显。然而，正因为对智慧是明显的，所以对补特伽罗也同样是明显的。
432. Dibbacakkhuupamāyaṃ dve agārāti dve gharā. Sadvārāti sammukhadvārā. Anucaṅkamanteti aparāparaṃ sañcarante. Anuvicaranteti ito cito ca vicarante, ito pana gehā nikkhamitvā etaṃ gehaṃ, etasmā vā nikkhamitvā imaṃ gehaṃ pavisanavasenapi daṭṭhabbā. Tattha dve agārā sadvārā viya cutipaṭisandhiyo, cakkhumā puriso viya dibbacakkhuñāṇalābhī, cakkhumato purisassa dvinnaṃ gehānaṃ antare ṭhatvā passato dve agāre pavisanakanikkhamanakapurisānaṃ pākaṭakālo viya dibbacakkhulābhino ālokaṃ vaḍḍhetvā olokentassa cavanakaupapajjanakasattānaṃ pākaṭakālo. Kiṃ pana te ñāṇassa pākaṭā, puggalassāti? Ñāṇassa. Tassa pākaṭattā pana puggalassa pākaṭāyevāti.
433在诸漏尽智的譬喻中，「于山顶」(pabbatamatthake) 指在山顶之上。「不浊」(anāvila) 就是没有淤泥。「贝螺」(sippisambuka) 指贝类和螺类。「沙砾」(sakkharakathala) 指沙子和碎石。「鱼群」(macchagumba) 是鱼聚集而成的群体。「或住或游」这一句里，沙砾只是停留着，而贝螺和鱼群则有时游动有时停住。不过，就像一群牛有的站、有的坐、有的卧，却说“这些牛在移动”，是以移动的牛为代表，把其余的也叫做移动。同样，以一直停着的沙砾为代表，其余两者也可以说成“住”；以其余两者的移动为代表，沙砾也可以说成“游”。在这个譬喻中，有眼的人站在岸边看时，贝螺等清晰可见的那一刻，就好比一位比丘为了断尽烦恼而提起心、坐禅观察，四圣谛清晰显现的那一刻。
433. Āsavakkhayañāṇaupamāyaṃ pabbatasaṅkhepeti pabbatamatthake. Anāviloti nikkaddamo. Sippiyo ca sambukā ca sippisambukaṃ. Sakkharā ca kathalā ca sakkharakathalaṃ. Macchānaṃ gumbā ghaṭāti macchagumbaṃ. Tiṭṭhantampi carantampīti ettha sakkharakathalaṃ tiṭṭhatiyeva, itarāni carantipi tiṭṭhantipi. Yathā pana antarantarā ṭhitāsupi nisinnāsupi vijjamānāsupi, ‘‘etā gāvo carantī’’ti carantiyo upādāya itarāpi carantīti vuccanti. Evaṃ tiṭṭhantameva sakkharakathalaṃ upādāya itarampi dvayaṃ tiṭṭhantanti vuttaṃ. Itarañca dvayaṃ carantaṃ upādāya sakkharakathalampi carantanti vuttaṃ. Tattha cakkhumato purisassa tīre ṭhatvā passato sippisambukādīnaṃ vibhūtakālo viya āsavānaṃ khayāya cittaṃ nīharitvā nisinnassa bhikkhuno catunnaṃ saccānaṃ vibhūtakālo daṭṭhabbo.
434现在，从特征和功德两方面，以七种方式来把握漏尽者的名称，于是说了“诸比丘，这位比丘被称为沙门”等等。其中，“诸比丘，就这样，比丘成为沙门”等的意思是：诸比丘，就这样，因为平息了恶行，所以称为「沙门」(samaṇa)；因为排除了恶行，所以称为「婆罗门」(brāhmaṇa)；因为洗净了烦恼，所以称为「洗净者」(nhātaka)，也就是涤除烦恼的意思；因为以四道智为体证的智慧，通晓了不善法，所以称为「极智者」(vedagū)，也就是已经了知的意思，因此说“这些已被他完全了知”等；因为烦恼已经流出、不再残留，所以称为「闻者」(sottiya)，意思是已经流出、已经除去；因为远离了烦恼，所以称为「圣者」(ariya)，意思是已经杀灭烦恼；因为那些烦恼远远离开，所以称为「应供」(arahaṃ)，意思是已经远远安住。其余的内容在各地都很明白。
434. Idāni sattahākārehi saliṅgato saguṇato khīṇāsavassa nāmaṃ gaṇhanto, ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu samaṇo itipītiādimāha. Tattha evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu samaṇohotītiādīsu, bhikkhave, evaṃ bhikkhu samitapāpattā samaṇo hoti. Bāhitapāpattā brāhmaṇo hoti. Nhātakilesattā nhātako hoti, dhotakilesattāti attho. Catumaggañāṇasaṅkhātehi vedehi akusaladhammānaṃ gatattā vedagū hoti, viditattāti attho. Teneva viditāssa hontītiādimāha. Kilesānaṃ sutattā sottiyo hoti, nissutattā apahatattāti attho. Kilesānaṃ ārakattā ariyo hoti, hatattāti attho. Tehi ārakattā arahaṃ hoti, dūrībhūtattāti attho. Sesaṃ sabattha pākaṭamevāti.
267《中部注》
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
268大《马邑经》解释结束。
Mahāassapurasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
26910. 小《马邑经》解释
10. Cūḷaassapurasuttavaṇṇanā
435“如是我闻”是小《马邑经》。这部经的说法因缘与前面相似。所谓「沙门正行」(samaṇasāmīcippaṭipadā)，就是与沙门相应、随顺沙门的修行方法。
435.Evaṃme sutanti cūḷaassapurasuttaṃ. Tassa desanākāraṇaṃ purimasadisameva. Samaṇasāmīcippaṭipadāti samaṇānaṃ anucchavikā samaṇānaṃ anulomappaṭipadā.
436在「沙门垢」等词中：这些法生起时，令沙门变得污秽、被垢秽所执取，因此称为「沙门垢」。由于这些，沙门被染污、被彻底染污，因此称为「沙门过恶」。这些法生起后，令沙门变得粗劣、无光泽、憔悴，因此称为「沙门渣滓」。「导向苦处的因」意思是导致投生到恶趣的原因。「能感得恶趣受」意思是成为在恶趣中感受果报的缘。所谓「铁箭」：人们用一块铁去反复摩擦另一块锐利的铁，把磨出的铁粉和肉混合起来，喂给鹤鸟吃。那些鸟无法排便，就会死掉；如果没死，人们就把它们打死。然后剖开鸟的肚子，用水把铁粉洗出来，再和肉混合后喂给别的鸟吃。这样反复喂七次，最后用取得的铁粉制成武器。善巧的铁匠收取很多手工费来制作这种武器。因为是从死去的鸟身上得到的，所以叫做「铁箭」，它极其锋利。「饮（水）并磨利」的意思是，制作时让它喝水，并在石头上极精细地磨利。「用僧伽帝」是指用丝绸制成的僧伽帝衣。「覆盖」就是完全包裹。「缠绕」就是从周围全部缠裹起来。
436.Samaṇamalānantiādīsu ete dhammā uppajjamānā samaṇe maline karonti malaggahite, tasmā ‘‘samaṇamalā’’ti vuccanti. Etehi samaṇā dussanti, padussanti, tasmā samaṇadosāti vuccanti. Ete uppajjitvā samaṇe kasaṭe niroje karonti milāpenti, tasmā samaṇakasaṭāti vuccanti. Āpāyikānaṃ ṭhānānanti apāye nibbattāpakānaṃ kāraṇānaṃ. Duggativedaniyānanti duggatiyaṃ vipākavedanāya paccayānaṃ. Matajaṃ nāmāti manussā tikhiṇaṃ ayaṃ ayena sughaṃsitvā taṃ ayacuṇṇaṃ maṃsena saddhiṃ madditvā koñcasakuṇe khādāpenti. Te uccāraṃ kātuṃ asakkontā maranti. No ce maranti, paharitvā mārenti. Atha tesaṃ kucchiṃ phāletvā naṃ udakena dhovitvā cuṇṇaṃ gahetvā maṃsena saddhiṃ madditvā puna khādāpentīti evaṃ satta vāre khādāpetvā gahitena ayacuṇṇena āvudhaṃ karonti. Susikkhitā ca naṃ ayakārā bahuhatthakammamūlaṃ labhitvā karonti. Taṃ matasakuṇato jātattā ‘‘mataja’’nti vuccati, atitikhiṇaṃ hoti. Pītanisitanti udakapītañceva silāya ca sunighaṃsitaṃ. Saṅghāṭiyāti kosiyā. Sampārutanti pariyonaddhaṃ. Sampaliveṭhitanti samantato veṭhitaṃ.
437「尘垢行者」指持守尘垢的人。「水浴行者」指一天三次进入水中沐浴的人。「树下住者」指以树下为住处的人。「露地住者」指以露天为住处的人。「常立行者」指一直保持站立的人。「轮食行者」指按月或半月才进食一次的人。以上这一切，都只在外道学说里才这样讲。因为在佛陀的教法中，穿着袈裟的比丘并不会被称为“僧伽帝者”；像持守尘垢这类行持，在佛教中根本不存在。属于佛语的，只会被称为佛语，不会叫做咒语。然而，“树下住者”、“露地住者”就只这些名称在佛教中是有的，但那也是外道典籍里才这样说的。「就在出生当天」的意思是：就在它出生的那一天，刚刚出生，就让它「成为僧伽帝者」，也就是给它穿上并披上僧伽帝衣。这个方法对一切相关情况都适用。
437.Rajojallikassāti rajojalladhārino. Udakorohakassāti divasassa tikkhattuṃ udakaṃ orohantassa. Rukkhamūlikassāti rukkhamūlavāsino. Abbhokāsikassāti abbhokāsavāsino. Ubbhaṭṭhakassāti uddhaṃ ṭhitakassa. Pariyāyabhattikassāti māsavārena vā aḍḍhamāsavārena vā bhuñjantassa. Sabbametaṃ bāhirasamayeneva kathitaṃ. Imasmiñhi sāsane cīvaradharo bhikkhu saṅghāṭikoti na vuccati. Rajojalladhāraṇādivatāni imasmiṃ sāsane natthiyeva. Buddhavacanassa buddhavacanameva nāmaṃ, na mantāti. Rukkhamūliko, abbhokāsikoti ettakaṃyeva pana labbhati. Tampi bāhirasamayeneva kathitaṃ. Jātamevananti taṃdivase jātamattaṃyeva naṃ. Saṅghāṭikaṃ kareyyunti saṅghāṭikaṃ vatthaṃ nivāsetvā ca pārupitvā ca saṅghāṭikaṃ kareyyuṃ. Esa nayo sabbattha.
438「看见自己清净」：他看见自己在变得清净。但是，现在还远远不能说已经「是清净的」。「欢悦生起」：也就是心中生起一种满足的状态。对于「喜悦者」，会生起喜悦，这种喜悦能撼动整个身体。对于「意有喜者」，是指与喜相应的补特伽罗的名身。「变得轻安」：指内心的躁动不安消失了。「感受乐」：感受到身体的乐和内心的乐。「心得定」：因为这种出离之乐而感到快乐的人，他的心会变得安定，仿佛达到了安止定的状态。「他以慈俱行之心…」：前面那些出于烦恼驱使而展开的开示，就像从山上降下的雨水汇入河流一样，顺着法义的关联，自然导向了梵住的修习。在这里，所有该说明的内容，都在《清净道论》里讲过了。正如「诸比丘，譬如池塘」这句经文，在《大狮子吼经》中，是把「道」比喻成池塘；而在这里，应当理解为是把「教法」比喻成池塘。「由于诸漏灭尽而成为沙门」：因为一切烦恼都被止息了，所以他成为究竟义上的沙门。其余各处的内容，意义都是显而易见的。
438.Visuddhamattānaṃ samanupassatīti attānaṃ visujjhantaṃ passati. Visuddhoti pana na tāva vattabbo. Pāmojjaṃ jāyatīti tuṭṭhākāro jāyati. Pamuditassa pītīti tuṭṭhassa sakalasarīraṃ khobhayamānā pīti jāyati. Pītimanassa kāyoti pītisampayuttassa puggalassa nāmakāyo. Passambhatīti vigatadaratho hoti. Sukhaṃ vedetīti kāyikampi cetasikampi sukhaṃ vediyati. Cittaṃ samādhiyatīti iminā nekkhammasukhena sukhitassa cittaṃ samādhiyati, appanāpattaṃ viya hoti. So mettāsahagatena cetasāti heṭṭhā kilesavasena āraddhā desanā pabbate vuṭṭhavuṭṭhi viya nadiṃ yathānusandhinā brahmavihārabhāvanaṃ otiṇṇā. Tattha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttameva. Seyyathāpi, bhikkhave, pokkharaṇīti mahāsīhanādasutte maggo pokkharaṇiyā upamito, idha sāsanaṃ upamitanti veditabbaṃ. Āsavānaṃ khayā samaṇo hotīti sabbakilesānaṃ samitattā paramatthasamaṇo hotīti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
274《中部注》里的《破除戏论》部分
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
275《小马邑经》的解释到此结束。
Cūḷaassapurasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
276第四品的解释到此结束。
Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.